Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 2231 1490423 1470127 2026-10-20T18:55:40Z Zosya95 54344 1490423 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Canna sp.jpg | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Canna | author = [[Linnaeus]], 1753 | syn = {{Collapsible list | title = '' |{{bt|Cannacorus|Mill.}} |{{bt|Katubala|Adans.}} |{{bt|Xyphostylis|Raf.}} |{{bt|Achirida|Horan}} |{{bt|Distemon|Bouché}} |{{bt|Eurystylus|Bouché}} }} | syn_ref = <ref name="POWO">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:319130-2 |title=''Canna'' L. |date= 2023 |website=Plants of the World Online |publisher=[[Royal Botanical Gardens, Kew]] |access-date=22 августи 2023}}</ref> }} '''Карнайгул''' ё '''канна''' ({{lang-la|Canna x generalis}}), [[Рустаниҳо|гиёҳ]]и як ё бисёрсолаи ороишӣ. То 2 метр қад мекашад; [[реша]]аш сергушти лундамонанд; пояи ғафсу рости камшохча, [[барг]]и калони сероб ё дарозрӯяи байзашакли [[сабз]], баъзан бунафши [[сурх]]тоб (дарозияш 60 см, бараш то 35 см) дорад. [[Гул]]аш дуҷинсаи калон (бараш то 10 см), аргувояи, сурх, норанчӣ зард, гулобӣ ва сафед; хӯшагули назаррабо ва ғӯза дорад. [[Тухм]]аш [[сиёҳ]]и мудаввар (10-тоаш 1 г). Дар [[Тоҷикистон]] карнайгулро аз соли [[1939]] ин ҷониб парвариш мекунанд. == Адабиёт == {{reflist}} {{ботаника-нопурра}} [[Гурӯҳ:Карнайгулиҳо]] hpvhx5wkl97kwhq42xmcy1a9o215wp1 1490424 1490423 2026-10-20T18:56:10Z Zosya95 54344 1490424 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Canna sp.jpg | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Canna | author = [[Linnaeus]], 1753 | syn = {{Collapsible list | title = '' |{{bt|Cannacorus|Mill.}} |{{bt|Katubala|Adans.}} |{{bt|Xyphostylis|Raf.}} |{{bt|Achirida|Horan}} |{{bt|Distemon|Bouché}} |{{bt|Eurystylus|Bouché}} }} | syn_ref = <ref name="POWO">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:319130-2 |title=''Canna'' L. |date= 2023 |website=Plants of the World Online |publisher=[[Royal Botanical Gardens, Kew]] |access-date=22 августи 2023}}</ref> | wikispecies = Canna }} '''Карнайгул''' ё '''канна''' ({{lang-la|Canna x generalis}}), [[Рустаниҳо|гиёҳ]]и як ё бисёрсолаи ороишӣ. То 2 метр қад мекашад; [[реша]]аш сергушти лундамонанд; пояи ғафсу рости камшохча, [[барг]]и калони сероб ё дарозрӯяи байзашакли [[сабз]], баъзан бунафши [[сурх]]тоб (дарозияш 60 см, бараш то 35 см) дорад. [[Гул]]аш дуҷинсаи калон (бараш то 10 см), аргувояи, сурх, норанчӣ зард, гулобӣ ва сафед; хӯшагули назаррабо ва ғӯза дорад. [[Тухм]]аш [[сиёҳ]]и мудаввар (10-тоаш 1 г). Дар [[Тоҷикистон]] карнайгулро аз соли [[1939]] ин ҷониб парвариш мекунанд. == Адабиёт == {{reflist}} {{ботаника-нопурра}} [[Гурӯҳ:Карнайгулиҳо]] 9ysqrhht22lm2d4eomhr8tgh6duaicd 0 5444 1490571 1318901 2026-10-21T11:45:22Z VASHGIRD 8035 1490571 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар}} [[Акс:Flores.gif|thumb|200px|Гулҳо]] '''Гул''' ({{lang-la|flos, -oris}}, {{lang-grc|ἄνθος, -ου}}), '''шукуфа ''' — узви афзоиши ҷинсии рустаниҳои пӯшидатухм ё гулдор. == Фарзияҳо дар бораи пайдоиши гул == Сарахсҳои тухмдор (Lyginopteridatae), ки феълан дар рӯи Замин боқӣ намондаанд, аввалин рустаниҳои тухмдор буданд. Онҳо мегаспорофиллаҳо (megasporophylla) – баргҳои «модина»-и спорадор ва микроспорофиллаҳо (microsporophylla) – баргҳои «нарина»-и спорадор доштанд. Аз мегаспорангия (megasporangia)-ҳои мегаспорофиллаҳо тухммуғҷаҳои ҳақиқӣ ташаккул ёфтанд. Минбаъд сарахсҳои тухмдор ба пайдоиши рустаниҳои тухмдор (Pinophyta) замина гузоштанд. Аз лучтухмҳо, ки замоне дар рӯи Замин хеле бисёр буданд, ҳоло баъзе намуди гинковикҳо (Ginkgoaceae), алалхусус сӯзанбаргҳо (Pinopsida) падид омадаанд. Рустаниҳои пӯшидатухм (Magnoliophyta) дар давраи юра пайдо шуда, дар миёнаҳои давраи бӯр (табошир) хеле нашъунамо ёфтанд. Мегаспорофиллаҳо ба ҳам пайваста, мевабаргро, ки тухмдон меноманд (дар дохили он тухммуғҷа аз шароити номусоид эмин аст), ба вуҷуд овардаанд. Дар мавриди пайдоиши гулҳои дуҷинса ақидаҳои илмии гуногун вуҷуд доранд, аз ҷумла ақидаи Бесси ва Гиллир, ки фарзияи стробилӣ (strobilus – чалғӯза) ё эвантӣ (euanthium – гули ҳақиқӣ) меноманд, машҳур аст. Мувофиқи он гул навдаи содаи метаморфозӣ (тағйирёфта) буда, дар ибтидо ба чалғӯза шабоҳат дошт. Гулҳои аввалин ҳаҷман хеле калон буданд. Онҳо ба миқдори зиёд микроспорофиллаву мегаспорофилла доштанд. Баъдан ин гуна гулҳо шакли гулҳои имрӯзаи магнолияиҳо (Magnoliaceae), чиноракиҳо ё чакамуғиҳо (Ranunculaceae), нилуфариҳо (Nymphaeaceae) ва ғ.-ро гирифтанд. == Рехтшиносӣ == Аз рӯи фарзияи стробилӣ гули аксари пӯшидатухмҳои феълӣ аз қисмҳои бесамар ва босамар иборатанд. Ба қисми бесамар гулпӯш (косабарг, гултоҷ, гулпарда) ва ба қисми босамар андротсей (гардбаргҳо) ва гинетсей (тухмдон) мансубанд. Гулпӯш (perianthium) аз гултоҷ ва косабарги пайваст ё аз баргчаҳои содаи нисбатан яксон таркиб ёфтааст. Гултоҷ (corolla) аз [[гулбарг]]ҳои озод ё пайвасти маъмулан рангин иборат аст, ки ҳашаротро ҷалб мекунад. Он баъзан сабз мешавад ё тамоман вуҷуд надорад. Косабарг (calyx), маъмулан, сабз аст; баъзан ба монанди гулбарг рангин шуда, ҳашаротро ҷалб мекунад. Гулпарда (perigonium) аз баргакҳои озод ё пайвасти рангини шабеҳ ба гулбарг ё сабз иборат аст. Миқдори узвҳои гулпӯши гули рустаниҳо гуногун мебошад. Гули баъзе рустаниҳо гулпӯш надорад, ки онро гули луч меноманд (мас., забони гунҷишк, бед, ток, ғеша, ширгиёҳ ва ғ.). Ҳамаи қисмҳои гул дар гулҷоя (receptaculum) ба таври морпеч – атсиклӣ, даврӣ – сиклӣ ва морпечу даврӣ ‒ политсиклӣ ҷой мегиранд. Сохти гул, яъне адади даврҳо (адади узвҳо, хусусияти мутаносибии гул ва ғ.), дар диаграмма ё формула ифода меёбад. Таносуб, мавқеъ ва адади қисмҳои гул бо аломатҳои шартии формула акс мешаванд. Мас., Ca (calyx) – косабарг, Co (corolla) – гултоҷ, P (perigonium) – гулпарда, A (androeceum) – андротсей, G ''(''gunoeceum) – гинетсей. Формулаи гули себ чунин аст: Ca – 5, Co – 5, А (5 + 5), G (5), яъне косабарг аз 5 барг, гултоҷ аз 5 гулбарг, андротсей аз 5-тоӣ гардбарг дар ду давр, гинетсей аз 5 тухмдони пайвасти мураккаб иборатанд; ғӯрак поинӣ аст. Андротсей (androeceum) қисми самаровар, яъне фертиллии гул, ҷамъи гардбаргҳост. Гардбарга (stamina), маъмулан, аз думча (filamentum), гарддон (anthera) ва пайвандак (connectivum) иборат аст. Дар бораи пайдоиши гардбарга ду фикр вуҷуд дорад. Мувофиқи яке гардбарга аз гулбарг, мувофиқи дигарӣ гулбарг аз гардбарга пайдо шудааст. Далелҳои исботи ин ақидаҳо хеле зиёданд. Муҳиммаш ин аст, ки ҳодисаҳои табдили тарафайни гулбаргу гардбаргаҳо бисёранд. Дар микрофилла ё гардбарга микроспора (microsporae) ва гард (pollen) ҳосил мешавад (нигар низ ''[[Гардолудшавӣ]]''). Гинетсей (gunoeceum) қисми муҳимми самаровари гул, ҷамъи тухмдон аст. Дар миёнаи гул ҷойгир мебошад. Тухмдон (pistillum) сода (якмевабарга ё мегаспорофилла) ва мураккаб (чанд тухмдони содаи пайваст) мешавад. Тухмдон аз се қисм иборат аст: поин – ғӯрак (ovarium), ки дар он тухммуғҷа (ovula) инкишоф меёбад; миёна – стилодий (сутунча – stylus), ки ба амали гардолудӣ кумак мерасонад; боло – гардгирак (stigma), ки аз бофтаҳои махсуси гардгир таркиб ёфтааст. Тухмдон дар гул як ё чандто, озод (апокарпӣ) ва пайваст (сенокарпӣ) ё мураккаб мешавад. Гулҳо аз ҷиҳати намуд, ранг, бӯй ва андозаи худ басо гуногун мебошанд. Бӯи гулҳо ҳашаротро ҷалб карда, ба индол, триметиламин, эвгенол, кумарин, ванилин, терпену терпеноидҳо, фарнезол, ситронеллол ва дигар моддаҳои таркибашон вобаста аст. Ранги гулҳо бо моддаҳои рангбахш (пигмент)-и онҳо, бахусус антосианҳо, флавонҳо, флавонолҳо (апигенин, кемпферол, кверсетин, изорамнетин, гемистеин ва ғ.), каротиноидҳо (каротин, фитоксантин, кросеин ва ғ.) ва антофенинҳо алоқаманд аст. Гули калонтарин дар дунё гули рафлезия буда, вазнаш то 9 кг ва қутраш то 1 м мешавад. Қутри гулҳои магнолия (Magnolia) ва садра (Nelumbo) то 25–30 см, лола 4–6 см ва каҳчим (Gypsophila paniculatum) ҳамагӣ то 2 мм аст; қутри гули Lemma minor бошад, ҳамагӣ то 0,5 мм мебошад. Дар як бех рустанӣ аз як то ҳазорҳо гул мешукуфад. Мас., як бех лиму 6–10 ҳазор гул мекунад, ки фақат қисми андаки онҳо дону мева меоранд (боқимонда мехушканд ё мерезанд). Мева ва тухм, ки аз гул ҳосил мешаванд, барои одам муҳим аст. Садҳо рустаниҳои гулашон зебову хушбӯй хиёбону гулгаштҳо, кӯчабоғу чаҳорбоғҳо, биноҳо ва ғ.-ро оро медиҳанд. Шакли зебои гулҳо дар офаридани расмҳо, рамзҳои гуногун, гилем, матоъ, ҳайкал, меъморӣ, наққошӣ ва дигар навъҳои санъати тасвирӣ фаровон истифода мешаванд. Аз гули рустаниҳо (бунафша, ёсуман, садбарг, ливондар ва ғ.) равғани эфир мегиранд, ки дар атриёт ва саноати хӯрокворӣ ба кор меравад. «Равғани садбарг», ки аз гулбаргҳо ҳосил мекарданд, ҳатто ба суғдиҳо маълум буд. [[Гулоб]], [[гулангубин]], [[гулқанд]] дар аксари кишварҳои Шарқ маъмул аст. Гули маргимоҳӣ (бусир ё говдум), бобуна, ҳамешабаҳор, киквош ва ғ. дар тиб ба кор мераванд. Гулбаргҳои гули баъзе рустаниҳо (мас., навъҳои гуногуни саюларб)-ро дар тайёр кардани мураббо ё бӯё шудани чой, тамоку, нӯшокиҳо ва ғ. истифода мекунанд. Пигментҳои гулбарги гулҳои бӯстонафрӯз, махмалгул, ғармаши сурх, гули хайрӣ, пахтагул ва маъсарро барои рангнок шудани спирт ва обу равған ба кор мебаранд. Заъфарон дар қаннодӣ муҳим аст. Шаҳди гул манбаи асал мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гул|4|муаллиф= М. Ҳоҷиматов}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Гулҳо| ]] mgr75mpeov60aq242yra8mxce05i7a1 0 6132 1490478 1451470 2026-10-20T20:49:47Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490478 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Садриддин Айнӣ |номи аслӣ = Садриддин Саидмуродович Айнӣ |тасвир = AyniSadriddin.jpg |тавсифи тасвир = 200px |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = Садриддин Саидмуродов (Садриддин Саййидмуродзода) |тахаллусҳо = Айнӣ |таърихи таваллуд = 15.04.1878 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Бухоро|шаҳри Бухоро}} |таърихи даргузашт = 15.07.1954 |маҳалли даргузашт = {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}}, [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|ИҶШС}} |навъи фаъолият = {{нависанда|Тоҷикистон|асри XX}}, {{тарҷумон|Тоҷикистон|асри XX|наср ба забони тоҷикӣ}}, {{шоир|Тоҷикистон}}, таърихнигор, {{рӯзноманигор}}, [[ходими давлатӣ]] |солҳои фаъолият = 1908—1954 |самт = реализми сотсиалистӣ |жанр = [[роман]], [[очерк]]. |забони осор = [[забони форсӣ]], [[забони тоҷикӣ]] |ҷоизаҳо = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} унвони олии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Қаҳрамони Тоҷикистон]] ([[1997]]) {{Қаҳрамони Тоҷикистон}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордени Ленин}} {{!!}} {{Ордени Ленин}} {{!!}} {{Ордени Ленин}} {{!!}} {{Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат|1953}} {{!}}}Ходими хидматнишондодаи илми [[ҶШС Тоҷикистон]] |ҷоизаҳо = }} '''Садриддин Айнӣ''' (''Садриддин Сайидмуродзода Айнӣ'', {{lang-fa|صدرالدین عینی}}; {{ВД-Дебоча}}) — бунёдгузори адабиёти шӯравии [[Тоҷикон|тоҷик]], [[нависанда]], [[олим]], академик ва нахустин Президенти [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] ([[1951]]—[[1954]]), Ходими хидматнишондодаи илми [[ҶШС Тоҷикистон]], академики фахрии Академияи илмҳои ҶШС [[Ӯзбекистон]]. [[Қаҳрамони Тоҷикистон]] ([[Соли 1997|1997]]).<ref>[http://navisandagan.tj/index.php/tj/adibon/navisandagon/sadriddin-ajn Нависандагон, Садриддин Айнӣ]</ref> == Зиндагинома == Сардафтари адабиёти навини тоҷик ва Қаҳрамони миллии Тоҷикистон Садриддин Сайидмуродзода Айнӣ {{СанаиТаваллуд|15|4|1878|27}} дар деҳаи Соктареи тумани [[Ғиждувон|Ғиждувони]] [[Аморати Бухоро]] (дар ноҳияи Ғиждувони вилояти Бухорои Ўзбекистон) ба дунё омадааст. Фарзандаш ховаршиноси барҷастаи Тоҷикистон [[Айнӣ Камол]]. Падараш Саидмуродхоҷа кишоварз буд, аммо чун, худ соҳиби хату савод буд, кӯшиш мекард, ки фарзандонаш низ донишомӯхтаву донишманд бошанд. Аз ин рӯ, писараш Садриддин Айниро дар шашсолагӣ ба мадрасаи рустояшон дод. Устод Айнӣ донишомӯзияшро дар он мадраса дар достони «Мактаби куҳна» тасвир карда ва дар «Ёддоштҳо» мегӯяд: «Чунон ки падарам дид, дар он мактаб ман саводи амиқ гирифта натавонистам ва маро ба мактаби духтарона дод». Дар мактаби духтарона Садриддин чанд ҷузъ аз Бедил ва чанд ҷузъ аз ғазалиёти Соибро хонда дар даҳсолагӣ мактабро хатм мекунад. Аммо бачагии Садриддин Айнӣ дар оғӯши падару модар дер давом накард. Вабое, ки соли 1889 Бухоро ва атрофи онро фаро гирифт, дар чиҳил рӯз ӯро ҳам аз падар ва ҳам аз модар ҷудо кард. Орзую ҳаваси илму шеър Айниро дар 12-солагӣ ба [[Бухоро]] овард. Ба мадрасаҳои Бухоро дохил шудан ва дониш гирифтан барои Айнӣ барин фақирзодагони илмҷӯ хеле мушкил буд. Вале ӯ ба шарофати ҳавасмандӣ ва толиби илм буданаш тамоми душвориҳои рӯзгор ва омӯзишро паси сар карда, 16 сол дар мадрасаҳои Бухоро таҳсил намудааст. Айнӣ дар мадрасаҳои мири Араб, Олимҷон, Бадалбек, Ҳоҷӣ Зоҳид ва Кӯкалдош таҳсил карда, соли 1908 онро хатм мекунад. Муддати 27 соли зиндагӣ дар [[Бухоро]] Айнӣ боз аз ду мактаби дигар гузаштааст: яке мактаби меҳнат ва дигаре мактаби ҳаёт. Барои ёфтани қути лоямуташ ӯ аз ҳеч кору заҳмат даст накашидааст: гоҳ фарроши мадраса, гоҳ ошпаз, гоҳ ҷомашуй, гоҳ мардикор буд. Дар мактаби ҳаёт Садриддин ҳаёти ҷамъиятро омӯхт. Аз табақаю тоифаи гуногуни одамон, муносибатҳои синфии мардум, ҷаллодони амир, задухӯрдҳои дорою нодоро дониши зиндагӣ меомӯхт. Аз соли [[1896]] Садриддин Айнӣ бо тахаллуси адабии «Айнӣ» ба навиштани шеърҳои мустақилона cар кардааст. Назари устод Айнӣ пас аз мутолиа кардани асари [[Аҳмади Дониш]] «Наводиру-л-вақоеъ» нисбат ба сохти пӯсидаи аморати Бухоро тамоман дигар гардид ва нисбат ба ин ҷамъияти фарсуда дар дили ӯ як нафрати ниҳоние пайдо шуд. Аз ин рӯ, дар ибтидои садаи XX устод эҷодиёти идеяҳои пешқадами маорифпарварон [[Аҳмади Дониш]] ва Шоҳинро давом дода, роҳи ояндаи худро муайян намуд. «Таҳзиб-ус-сибён»-ро устод Айнӣ маҳз ба хотири тарбияи наврасон дар рӯҳияи муосир соли [[1909]] барои шогирдони дар Бухоро [[мактабҳои усули нав]] офарид. Чунин корҳои хайр ба Амир маъқул набуд. Аз ин хотир, устодро ба зиндон мепартояд ва ӯро 75 чӯб мезананд. Пас аз 52 рӯзе, ки дар беморхона муолиҷа мекунад, Садриддин Айнӣ ба [[Самарқанд]] кӯчида меояд. Ӯ чи дар [[Самарқанд]] ва чи дар [[Тошкент]] дар корҳои комитети револютсионӣ иштирок карда, варақа, даъватнома ва баённомаҳои ҷангӣ менависад, тарғиботу ташвиқот мебарад. Амири Бухоро аз он ки Ҳокимияти Шуравӣ ба Айнӣ пушту паноҳ шудааст, бо туҳмати алоқа доштан бо муборизони зиддиаморат, бародари хурдии нависанда — Сироҷиддинро ваҳшиёна дар зиндон мекушад. «Марсия» — и ҷонгудози Айнӣ ба ҳамин муносибат навишта шудааст. Ҳирси хунхории Амир бо ин ҳам қаноат накарда, бародари калонии ӯ Мухиддинхоҷаро низ қатл менамояд. Баъди ин воқеаҳо қалами Айнӣ тезу бурро шуд ва ба ӯ муяссар гардид, ки дар мақолаю рисолаҳо, асарҳои таърихӣ ва бадеии минбаъдааш нишон диҳад, ки бо хоку замин яксон шудани тартибу низоми амирӣ таърихан қонунист. Дар даврони Ҳокимияти шӯравӣ аз соли 1918 дар низоми маорифи халқ ва нахустин матбуоти инқилобии тоҷику ӯзбек кор кардааст. Баъд аз таъсиси [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] (1920) муддате дар консулҳона, сипас дар идораи тиҷорати он хидмат кардааст. Аз соли 1926 дар Нашриёти давлатии Тоҷикистон вазифаҳои мушовир ва муҳаррири адабиро баҷой овардааст. Соли 1934 дар Анҷумани якуми умумииттифоқии нависандагони шӯравӣ ширкат варзида, узви Раёсати Иттифоқи нависандагони СССР интихоб шудааст. Дар соҳаи илм ба ӯ дараҷаи доктори илмҳои филологӣ бахшида шуда, бо унвони академики фахрии Академияи илмҳои ҶШС Ӯзбекистон тақдир карда шуд. Айнӣ академики [[Академияи илмҳои Тоҷикистон|АИ ҶШС Тоҷикистон]] таъйин гашт, ӯ нахустпрезиденти [[Академияи илмҳои Тоҷикистон|АИ ҶШС Тоҷикистон]] (1951—1954) мебошад. Устод Садриддин Айнӣ {{СанаиМарг|15|07|1954}} дар шаҳри [[Душанбе]] аз олам чашм пӯшид. Ҳоло [[Мақбараи Айнӣ]] дар як ҷои хушманзараи [[Душанбе]] зиёратгоҳи аҳли адаб аст. Ин мавзеъро ҳоло [[Боғи фароғат ва истироҳати ба номи Садриддин Айнӣ]] мегӯянд. == Фаъолияти омӯзгории Айнӣ == Фаъолияти омӯзгории Садриддин Айнӣ ҳанӯз айёми мадрасахонияш оғоз гардида, дар ду самт идома ёфтааст: # Таълим дар [[мактабҳои усули нав]]. # Таълифи китобҳои дарсӣ. Соли 1906 дар [[Бухоро]] Абдураҳмон Саидӣ ном тотор нахустин мактаби нави тоториро таъсис дод. Азбаски дар ин мактаб чанде аз бачаҳои тоҷик низ таҳсил мекарданд, Айнӣ дарсҳои Саидиро бо забони тоҷикӣ барои талабагони тоҷикзабон тарҷума мекард. Вақте ки [[8 ноябр]]и [[соли 1908]] дар ҳавлии [[Мунзим|Мирзо Абдувоҳиди Мунзим]] аввалин мактаби нави тоҷикӣ кушода мешавад, фаъолияти омӯзгории Айнӣ боз ҳам васеъ гардид. Дар мактаби [[Мунзим|М. А. Мунзим]] ва С. Айнӣ низ нарасидани китобҳои зарурӣ эҳсос карда мешуд. Бо мақсади бартараф намудани ин норасоӣ соли 1909 бо ташаббуси ҳар ду «Ширкати Бухорои Шариф» таъсис гардид. Ин ширкат дар навбати аввал барои саҳеҳ талаффуз кардани овозҳои нутқ, махсусан оятҳои Қуръон, китоби «Тартиб- ул-Қуръон»- ро ҳозир намуданд. Бо ташаббуси С. Айнӣ инчунин китоби дигари дарсӣ «Таҳзиб-ус-сибён» («Тарбияи ҷавонон») тайёр ва нашр шуд. Лозим ба ёдоварист [[мактабҳои усули нав]] аз макотиби маъмули амирӣ куллан фарқ мекарданд. Хонандагон дар мактабҳои амирӣ, ки Садриддин Айнӣ усули дарсгузарии онҳоро дар асари «Мактаби куҳна» тасвир кардааст, чанд соли умри худро зоеъ карда боз бесавод мемонданд. Толибони хурдсоли мактаби куҳна танҳо хондану аз ёд кардани [[Қуръон]] ва дигар китобҳои диниро меомӯхтанд. Дар макотиби усули нав бошад, толибон дар давоми чанд моҳи таҳсил хондану навиштанро аз бар мекарданд. Дар мактабҳои мазкур ғайр аз улуми динӣ боз ба бачаҳо илмҳои табиӣ ва фанҳои дақиқро низ меомӯзонданд. Ҳамаи ин боис шуд, ки муллоҳои мутаассиб зидди макотиби нав ва муаллимони онҳо балво бардоранд. Уламои дин, ки ба дарки аслии таълимоти ислом намерафтанд, муаллимони мактаби навро «кофир» ва мактабро «шайтонхона» эълон карда, аз мардум даъват менамуданд, ки фарзандони худро ба мактабҳои кофирӣ надиҳанд. Дар ҳама ҷо муассисон ва муаллимони мактабҳои навро таҳқир мекарданд таҳдид менамуданд, балои охири замон мехонданд. Махсусан [[Мунзим|Абдувоҳиди Мунзим]] ва Садриддин Айнӣ зери фишорҳои зиёд қарор доштанд. Аммо эшон пешаи муқаддаси омӯзгориро тарк накарданд, ҳатто лаҳзаҳое будааст, ки барои амон ёфтан аз чанги душманон либосҳои занонаро ба бар карда суйи мактаб рафтаанд. Вале [[25 сентябр]]и [[соли 1909]], бо амри ҳукумати амирӣ, мактаби Мунзим баста шуд. Баъд аз ин таҳсили бухороиёнро дар мактабҳои усули нави тоторӣ ҳам манъ намуданд.<ref>Ҳотамов Н. Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе,2011.</ref> == Эҷодиёти устод == [[File:The Soviet Union 1968 CPA 3637 stamp (Sadriddin Ayni and Scene from Story 'Bukhara Executioner') (cropped).png|thumb|Маркаи Иттиҳоди Шӯравӣ дар соли 1968 (Садриддин Айнӣ ва акс аз ҳикояи "Ҷалодони Бухоро") (cropped)]] Эҷодиёти Айнӣ аз солҳои 90-уми асри XIX шурӯъ мешавад ва ӯ зуд дар радифи шоирони пешқадам қарор мегирад. Осори адабии ӯ дар қолаби назму наср офарида шудаанд. Нахустин ашъорашро ҳанӯз дар овони таҳсили мадраса таҳти тахаллусоти «Муҳтоҷӣ», «Ҷунунӣ» ва «Сифлӣ» ба қалам овардааст. Аз соли 1895 тахаллуси «Айнӣ»-ро қабул ва бо ҳамин ном шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кардааст. Устод бо шеъри «Гули сурх», ки соли 1895 бо тахаллуси Айнӣ эҷод карда буд, ба остонаи адабиёт ё шеъру шоирӣ ворид гардид. Таърихи эҷоди шеъри мазкур хам аҷиб аст. Дар ин шеър устод пас аз тасвири баҳору зебоиҳои он ва ситоиши «Гули сурх» дар банди охири он аз муфлисӣ, нодорамӣ ва қашшоқии хеш дарду аламашро изҳор мекунад: {{иқтибос|муаллиф=Айнӣ| <big>'''Рози дил мегуфтам ар як марҳаме медоштам, ;Шикваҳо мекардам аз ғам ҳамдаме медоштам ;Аз тамошои Гули сурх аз чи мемондам ҷудо ;Гар ба каф чун аҳли олам дирҳаме медоштам'''</big>}} Шеърҳои даврони мадрасаи ӯ дар пайравии шоирони гузаштаву муосираш эҷод шуда, бештар ба кайфияту ҳолати зиндагонии давраи таҳсилаш алоқаманд будаанд. Чанде аз ин қабил шеърҳояш ба тазкираву ҷунгу баёзҳои ҳамон замон дохил шудаанд. Баъдтар, дар ҷараёни фаъолияти маърифатпарварӣ, шеърҳои тарбиявӣ гуфтааст. Китоби дарсии «Тазҳиб-ус-сибён» (1909—1917) ва манзумаи тамсилии «Кирмаку Парвона» (1917) моҳияти тарбиявию ахлоқӣ ва иҷтимоӣ дошта, аз беҳтарин офаридаҳои пешазинқилобии ӯ ба шумор мераванд. Пас аз ғалабаи Инқилоби Октябр ҳаёту эҷодиёти худро бо тақдири халқи мубориз ва бунёдкори шӯравӣ пайваста, аввалин намунаҳои назми инқилобии тоҷикро ба вуҷуд овардааст. Шеърҳои дар тӯли солҳои 1918—1921 навиштаи ӯ «Марши ҳуррият», «Ба шарафи Инқилоби Октябр», «Инқилоб», «Марши байналмилал», «Якуми Май» ва ғ. дар маҷаллаи «Шуълаи Инқилоб» ва ҷаридаи «Меҳнаткашлар товуши» («Садои меҳнаткашон») чоп шуда, ба нахустин маҷмӯаи ашъораш «Ахгари Инқилоб» (Бухоро, 1923) ворид гардидаанд. Ҳамчунин, он солҳо дар боби воқеаҳои гуногуни сиёсӣ, иҷтимоӣ ва маданӣ мақолаҳои зиёди публитсистӣ навишта, моҳияти ҳаводиси ҳаррӯзаи даврони инқилобро ба тӯдаҳо фаҳмондааст. Вале устод Айнӣ эҳсос кард, ки замон дигар шуда, вазифаю масъулияти зиёде ба дӯш дорад. Дар адабиёт образҳои нав офаридан лозим. Аммо назм барои баёни чунин афкору андеша густариши ҳодисаю воқеоти рӯз тангӣ мекард. Ба ин маънӣ устод чунин ибрози назар кардааст: {{иқтибос|муаллиф=Айнӣ| <big>'''Айнӣ, ба як ғазал натавон арзи ҳол кард ;Бояд ба инқилоб навишт китоби сурх.'''</big>}} Нахустин шеъри инкилобие, ки дар он барномаи сиёсию иҷтимоии С. Айнӣ эълон гардидааст, ин «Марсия» — и ӯст. Ин асар ба муносибати фоҷиаи кушта шудани бародараш Сироҷиддин бахшида шуда буд: {{иқтибос|муаллиф=Айнӣ| <big>'''Дӯстон! Фоҷиаи сахт биёмад ба сарам, ;Рафт аз ин фоҷиа рӯҳ аз тану нур аз басарам. ;Ҷигарам об шуду рехт зи ду чашми тарам, ;Ҷигарам, во ҷигарам, во ҷигарам, во ҷигарам!'''</big>}} {{иқтибос|муаллиф=Айнӣ| <big>'''Хоҳам, он хонаи бедоду ситам вайрон бод! ;Хоҳам, он маҳкамаи ҷабр мазористон бод! ;Хоҳам, он тахт, ки шуд боиси бадбахтии мо, ;Реза-реза шуда бо хоки сияҳ яксон бод! ;Хоҳам, он муфтию он қозию он шоҳу вазир, ;Сарнагун гашта ба хуни худашон ғалтон бод!'''</big>}} Шеърҳои ба мактабу илмҷӯӣ бахшидаи Айнӣ бо забони содаю воситаҳои тасвири дилнишин гуфта шудаанд. Идеяҳои маорифпарварии ӯ дар шеърҳои «Замзамаи дабистон», «Суруди мактаб», «Саҳаргоҳон» ва ғайра боварибахш ва самимона эҷод гашта, ба фазилати мактаб, таълиму тарбия такя дорад: {{иқтибос|муаллиф=Айнӣ| <big>'''Биёед, эй рафиқон, дарс хонем, ;Ба бекорию нодонӣ намонем, ;Ба олам ҳар касе бекор гардад, ;Ба чашми аҳли олам хор гардад.'''</big>}} === Китоби тақдирсози миллат === Пас аз Инқилоби Октябр як гурӯҳ донишмандоне пайдо шуданд, ки мавҷудияти миллати тоҷик ва забону адабиёти тоҷикро инкор мекарданд. Садриддини Айнӣ дар шароите, ки забон ва миллаташро инкор карданд ва ҳукуматдорони ҳамон замони шӯравӣ бо ҳамкории туркгароён, тоҷикон ягона зимомдорони [[Осиёи Миёна|Осиёи Миёнаро]] аз давлатдорӣ маҳрум карданд, бо шаҳомат ва огоҳона истод ва амал кард. Ӯ китоби '''[[Намунаи адабиёти тоҷик (Китоб)|«Намунаи адабиёти тоҷик»]]'''-ро навишт ва дар он сесад [[шоир]]ро, ки бо тахаллуси Бухороӣ, Самарқандӣ, Намангонӣ, Андиҷонӣ, Тирмизӣ, Хуҷандӣ ва… диг., ки аз ҳазор сол қабл дар [[Мовароуннаҳр]] зист доштанд, сабт кард. Ва бо ин бурҳони инкорнопазир мункирони поринагии забон ва миллати тоҷикро бар ҷояшон нишонд. [[Намунаи адабиёти тоҷик (Китоб)|«Намунаи адабиёти тоҷик»]]-ро дар [[соли 1926]] баъд аз чоп душманон оташ заданд, аммо Айнӣ ба унвони марди худогоҳ ва равшанфикри фидоии миллат, ором нанишаст ва бори дигар дар муқобили Бухарин, ки амри оташ задани китобашро дода буд, аз он дифоъ кард ва иҷозаи нашр гирифт. Дар чунон шароити боэҳтиёт чунин фидокорӣ фақат аз мардонест, ки дар авҷи равшанфикрӣ ва огоҳӣ қарор доранд. Айнӣ ба муқобили ин ҷараёни носолими [[пантуркизм]] бархоста, дар ин асар исбот кард, ки тоҷикон мардуми таҳҷоии ҳамин сарзамин ([[Мовароуннаҳр]]у [[Хуросон]]) буда, забону фарҳанг ва адабиёти қадима доранд. Устод дар асар намунаҳои зиёде аз эҷодиёти адибони пешин ва ҳамзамононаш оварда, исбот менамояд, ки чароғи илму адабро кайҳо дар ин сарзамин устод [[Рӯдакӣ]], Қисоии Марвазӣ, [[Абуҳафси Суғдӣ]] ва дигар адибон фурӯзон карда буданд. Ба ҳамин тариқ, дар асоси факту далелҳои эътимодбахш таърихи куҳан, фарҳангу адабиёти ғанӣ доштани тоҷиконро собит менамояд. Аҳамияти дигари ин асар боз дар он аст, ки барои муҳаққиқони оянда дар омӯзиши таърихи адабиёти тоҷик маслиҳатҳои муфид медиҳад, ки имрӯз ҳам [[Намунаи адабиёти тоҷик (Китоб)|«Намунаи адабиёти тоҷик»]] басо арзишманд аст. Ва мардуми моро дар рӯҳияи худшиносӣ ва ифтихори миллӣ тарбият менамояд.<ref name="millat.tj">{{Cite web|url= http://millat.tj/farhangvaadab/2094-2010-11-12-04-15-27.html|title= Равшанфикр ё донишманди худогоҳи тоҷик|author= |website= millat.tj|date= |publisher= |lang= ru|accessdate= 2019-01-25|archivedate= 2017-07-07|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170707045237/http://millat.tj/farhangvaadab/2094-2010-11-12-04-15-27.html}}</ref> Мутаассифона, унвони муҳимтарин китоби Устод Айнӣ [[Намунаи адабиёти тоҷик (Китоб)|«Намунаи адабиёти тоҷик»]] ҳамеша дар баргардони кириллии он барғалат омадааст ва бо чӣ иллате ин ғалатро адабиётшиносон ва забоншиносон нодида гирифтаанд — менависад Доктор Шамсулҳақ Ориёфар. Ахиран ин китоб боз ҳам бо унвони ғалати [[Намунаи адабиёти тоҷик (Китоб)|«Намунаи адабиёти тоҷик»]] мунташир ва дар ҷамъи фарҳехтагон муаррифӣ шуд.<ref name="millat.tj"/> === Асарҳои бадеӣ === Тадриҷан зарурати дар эҷоди бадеӣ тасвир намудани симои қаҳрамонон ва бунёдкунандагони ҷамъияти сотсиалистиро ҳис карда, дар боби адои ин вазифа насрро қолаби мувофиқтар донистааст ва ҷиддан ба насрнависӣ гузашта, аввалин очерку ҳикоя ва қиссаву романҳои ҷолибашро тақдими адабиёт намуда, барҳақ асосгузори насри реалистии тоҷик гардидааст. Соли 1920 якумин қиссаи мусаннади худ «Ҷаллодони Бухоро»-ро навишта, дар заминаи корбасти санаду далелҳои муътамади таърихӣ разолату ҷаҳолат ва ҳодисаву фоҷиаҳои хунбори вопасин рӯзҳои аморати Бухороро ҷасурона фошу мазаммат кардааст. Баъдан қиссаи ''«Саргузашти як тоҷики камбағал ё ки Одина»''-ро ба қалам оварда, қисмҳои аввали онро солҳои 1924—1925 дар рӯзномаи «Овози тоҷик» чоп кунондааст. Соли 1927 қиссаи мазкур таҳти унвони «[[Одина]]» дар шакли китоби алоҳида чоп шудааст. Дар асар ҳаёти тоҷикони кӯҳистони Бухорои Шарқӣ дар арафаи инқилоб тасвир ёфтааст. Нахустин романи ӯ «[[Дохунда]]» соли 1930 аз чоп баромад, ки лаҳзаву лавҳаҳои дилхароши зиндагонии пешазинқилобию даврони инқилоб ва ҷангу хунрезиҳои ҳамватаниро фаро гирифта, муборизаи халқи тоҷикро дар роҳи озодӣ ва бунёди ҳаёти нав воқиъбинона ба тасвир овардааст. Соли 1935 калонтарин романи ӯ «[[Ғуломон]]» интишор ёфтааст, ки ҳаёти беш аз садсолаи халқамонро инъикос намуда, дар бораи чӣ тавр аз ҳолати мазлумӣ ба зиндагонии саодатманди сотсиалистӣ расидани мардумро равшану зиндаву гӯё ҳикоят кардааст. Солҳои 1935—1940 чанд асари дигари мансур офаридааст, ки қиссаҳои мусаннади ёддоштии «Мактаби куҳна»-ву «Ятим» аз он ҷумлаанд. Устод Айнӣ ба воситаи қиссаву романҳои номбурда аввалин бор дар таърихи адабиётамон оммаи меҳнаткашро каҳрамони асосии адабиёт қарор додааст. Дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ (1941—1945) Устод як силсила [[ҳикоя]], очерки таърихӣ ва мақолаи публитсистӣ таълиф намуда, вуҷуди ватандӯстони тоҷикро ба ҷӯшу хурӯш овардааст ва адовати сӯзонашонро нисбат ба фашизм аланга бахшидааст. Дар тӯли солҳои 1949—1954 асари чорҷилдаи тарҷумаиҳолии «Ёддоштҳо» ба табъ расид, ки дар авроқи он муҳимтарин лаҳзаҳои таърихи ҳаёти халқи тоҷик дар охирҳои асри XIX ва ибтидои асри XX инъикос ёфтаанд. Ин асари безаволу беназир, ки ҳам дар баёни ҳақиқати зиндагӣ, ҳам дар фарогирии хулосаҳои амиқи пурҳикмат ва ҳам дар нигориши бадеию офариниши образҳои мухталиф ба авҷи камол расидани маҳорати адабии нависандаро нишон медиҳад, на фaқат дар эҷодиёти ӯ мавқеи марказиро ишғол намудааст, балки яке аз муваффақиятҳои ба назар намоёни адабиёти тоҷик дар солҳои пас аз ҷанг эътироф гардидааст. Яке аз асарҳои барҷастаи устод, ки солҳои дароз дар болои он кор кард, «Ёддоштхо» мебошад. Ӯ пеш аз маргаш тавонист, ки ин шоҳасарашро ба анҷом расонад. Устод бо ин асараш сазовори лауриати мукофоти давлатӣ гардид. «Ёддоштҳо» аз чаҳор ҷилд иборат буда, рӯзгори як давраи томи халқи тоҷикро фаро гирифтааст, ки қаҳрамони асосии асар худи устод мебошад. Ҳодисаю воқеаҳои то ғалабаи инкилоб, ки устод Айнӣ яке аз иштирокчиёни фаъоли он буд, бисёр ҷозиб ва мушаххас инъикос ёфтааст. Аз ин хотир, ин асар дар адабиёти тоҷик ҳамчун асари ёддоштӣ ёд шудааст. Дар дохили «Ёддоштҳо» бисёр қисса, новелла, ҳикоя ва повестҳои алоҳида ворид гаштанд. Аз ин рӯ, «Ёддоштҳо»-ро метавон ҳамчун маҷмуи осори насрии солҳои охири устод ба қалам дод. Истеъдоди шоирию публисистӣ, насрнависию олимии устод Айнӣ ба дараҷае тараққӣ кард, ки ӯ аз 15 ҷилди куллиёташ 14 ҷилди онро дар нимаи дуюми умраш, дар чилсолагиаш эҷод намудааст.<ref>{{Cite web |url=http://www.ishq.tj/publ/shoironi_muosir/sadriddin_ajn/zindaginomai_sadriddni_ajni/18-1-0-25 |title=Зиндагиномаи Садриддни Айнӣ |accessdate=2014-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305234913/http://www.ishq.tj/publ/shoironi_muosir/sadriddin_ajn/zindaginomai_sadriddni_ajni/18-1-0-25 |archivedate=2016-03-05 }}</ref> Соли 1950 барои ду ҷилди аввали «Ёддоштҳо» нависанда сазовори Мукофоти давлатии [[Иттиҳоди Шӯравӣ|ИҶШС]] гардонида шудааст. Устод Айнӣ дар даврони шӯравӣ асосан ба насрнависӣ машғул шуда бошад ҳам, шеъргӯйиро тарк накарда, аҳёнан дар рӯзномаҳои «Овози тоҷик», «Тоҷикистони Сурх», [[маҷалла|маҷаллаи]] «Барои адабиёти сотсиалистӣ» ва «Шарқи Сурх» шеърҳои таблиғотӣ, [[қасида|қасидаву]] манзумаву [[достон|достонҳои]] хонданӣ таълиф намудааст. Намунаҳои осори манзуми дар давраҳои гуногун офаридаи ӯ дар маҷмӯаҳои «Ёдгорӣ» (1935), «Ашъори мунтахаб» (1958), «Ахгари Инқилоб» (1974) гирдоварӣ ва таълиф шудаанд.<ref name="ReferenceA">Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе, «Адиб», 2014, — соли 10 −12 ISBN 978-99947-2-379-9</ref> === Саҳми илмӣ === [[Акс:1958 CPA 2177.jpg|220x220px|thumb|Маркаи [[ИҶШС]], [[1958]]]] [[Акс:TajikistanP15-5Somoni-1999(2000)-donatedsb f.jpg|220x220px|thumb|''5 [[сомонӣ]]'' бо акси С. Айнӣ]] [[Акс:Stamps_of_Tajikistan,_029-03.jpg|мини|220x220пкс|Маркаи Тоҷикистон, [[2003]] ]] Устод Айнӣ, дар баробари фаъолияти адабӣ, бисёр асарҳои пурқимати илмӣ ҳам таълиф намудааст, ки «Таърихи амирони манғитияи Бухоро» (Тошканд, 1923), «Материалҳо оид ба таърихи Инқилоби Бухоро» (Маскав, 1926) ва чандин мақолаву очерки тадқиқотӣ намунаи онҳостанд. Соли 1934 асари пурарзишро дар бораи Фирдавсӣ ва «Шоҳнома»- и ӯ ба анҷом мерасонад. Ҳамин тавр, пайдарҳам асарҳои «Шайхурраис Абуалии Сино», «Шайх Муслиҳиддин Саъдии Шерозӣ», «Устод Рудакӣ», «Камоли Хуҷандӣ», «Алишер Навоӣ», «Зайниддин Маҳмуди Восифӣ» ва амсоли инҳоро ба табъ мерасонанд. Устод дар асарҳои хеш бисёр масъалаҳои баҳсталаб ва ҳалнашудаи ҳаёту эҷодиёти адибони дар боло ёдшударо бо далелу бурҳонҳои қотеъ ҳал менамояд. Чунончи, солҳои тӯлонӣ доир ба бисёр масъалаҳои мубрами ҳаёту фаъолияти эҷодии Абулкосим Фирдавсӣ, чи дар байни муаллифон сарчашмаҳо ва чи дар байни шарқшиносони шӯравиву хориҷӣ фикру мулоҳизаҳои мухталиф мавҷуд буданд. Аксарияти онҳо ривоятҳои афсонавиро ҳамчун факту далелҳои эътимодбахш қабул намуда, ба ғалатҳо роҳ дода буданд. Аз ин ҷиҳат хидмати устод Айнӣ, пеш аз ҳама, дар он аст, ки ба тадқиқи ҳаёту фаъолияти [[Фирдавсӣ]] ба воситаи асари офаридааш ибтидо гузошт ва роҳи ояндаи омӯзиши муҳаққиқонро муайян намуд. Ба ҳамин тариқ, устод муддати тӯлонӣ ранҷ кашида, аз нахли куҳан боғи зебое орост, ки имрӯз пажӯҳишгарон аз бӯйи гулҳои муаттараш баҳра мегиранд, асарҳои пурарзиш меофаранд. Худи устод ин маъниро ба тариқи зайл баён кардааст: {{иқтибос|муаллиф=Айнӣ| <big>'''Ин боғ зи нахли куҳан оростаам, ;В-он нахл ба теғи хона пиростаам. ;Сайронгаҳе зиёда кардам ба шумо, ;Ҳарчанд зи умри худ басе костаам.'''</big>}} Мақолаҳои ӯ доир ба масъалаҳои мубрами забоншиносӣ дар роҳи демократӣ кунондани забони адабии тоҷик ва инкишофи он нақши муҳим бозидаанд. Хидмати ӯ, махсусан, дар соҳаи [[адабиётшиносӣ]] хеле бузург аст ва беҳуда нест, ки таърихи адабиётшиносии даврони шӯравии тоҷик аз соли нашри нахустин асари сарнавиштсози тадқиқотии ӯ — [[Намунаи адабиёти тоҷик (Китоб)|«Намунаи адабиёти тоҷик»]] (1926) солшуморӣ мешавад. Осори адабию илмии Устод Айнӣ дар Куллиёти 15-ҷилда гирдовардӣ шудаанд, ки то имрӯз 14 ҷилди он аз чоп баромадааст. Устод Айнӣ ҳиссае аз асарҳояшро ба забони ӯзбекӣ ҳам таълифу тарҷума карда, дар ташаккули адабиёти даврони шӯравии ӯзбек ҳам саҳми сазовор гузоштааст, ки муҳимтарини онҳо дар мунтахаби ҳаштҷилдаи осораш (ба забони ӯзбекӣ) дар Тошканд интишор ёфтаанд. Устод Айнӣ дар бобати нашри осори гузаштагон ва тарҷумаву таҳрири асарҳои тарҷумавии нависандагони халқҳои бародар низ фаъолона ширкат доштааст. Тарҷумаи романи Ф.Дюшен «Қамар» (1927) аз тоторӣ ба тоҷикӣ мутаъаллиқи хомаи заркори ӯст. Аксарияти таълифоти ӯ, минҷумла, асарҳои калони насрияш, ба забонҳои гуногуни олам тарҷума ва борҳо чоп шудаанд.<ref name="ReferenceA"/> == Бобоҷон Ғафуров дар бораи Айнӣ == Рӯзе дар хонаи нависанда [[Ҷалол Икромӣ]] нишасте ба ифтихори [[Бобоҷон Ғафуров]] барпо шуд. Иддае аз аҳли илму адаб гирд омаданд. Аз ҷумла [[Мирзо Турсунзода]] ва профессор [[Брагинский Иосиф|Иосиф Самойлович Брагинский]] ҳозир шуданд. Яке аз аҳли нишаст Бобоҷон Ғафуровро шодбош гуфт ва таъкид кард, ки чун Ғафуров ба унвони сарвари Тоҷикистон (солҳои 1946—1956) ва донишманди забардасте барои миллат хидматҳои бузург кардааст, бахусус пас аз чоп шудани китоби [[Тоҷикон (китоб)|«Тоҷикон»]] месазад, ки ӯро падари миллат бигӯем. Б. Ғафуров сухани ӯро бурид ва гуфт: {{иқтибос|муаллиф=| '''Камина падари миллат нестам, фарзанди миллат ҳастам, ки мехоҳам хидмат кунам. Падари миллат устод [[Айнӣ]] буд, ки барои умри дубора ёфтани тоҷикон бештар аз ҳар касе мубориза кардааст ва ба ғалаба расидааст.'''}} Ин сухани [[Бобоҷон Ғафуров]] ба аҳли маҷлис хуш омад. Аввал рӯҳу равони падари миллатро табрик хонданд ва баъд фарзанди миллатро шодбош гуфтанд"<ref>[http://www.shakuri.tj/mdrs/frb.pdf Сомонаи М. Шакурӣ]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Некдошти устод == [[Акс:Museum_Sadridina_Ayni_in_Samarkand_.jpg|мини|[[Осорхонаи ёдгории Садриддин Айнӣ (Самарқанд)|Осорхонаи Садриддин Айнӣ]] (дар ҳавлии нависанда) дар шаҳри [[Самарқанд]]]] [[Акс:Bust of Sadriddin Aini (Dushanbe).jpg|thumb|Нимпайкараи Садриддин Айнӣ дар осорхонаи адабии устод дар ш Душанбе]] {{иқтибос|муаллиф=| <big>'''Ҳазорон ҳамчу булбул дар баҳоре мешавад пайдо, ;Навосанҷе чу ту дар рӯзгоре кай шавад пайдо?'''</big>}} Осори бузурги Садриддин Айнӣ, ки саросар зиндагиро вақфи хидмат ба одамизодагон кард ва партаве дар ҷаҳони маърифат тофт, ки ҳаргиз фурӯ нахоҳад нишаст, дар миён тарҷума ва хоҳад буд ва ҷовидон хоҳад монд. * ба номи Садриддин Айнӣ якчанд кучаву маҳаллаҳои аҳолинишини ҷумҳурӣ гузошта шудаанд. * Солҳои 1935, 1949 ва 1953 ҷашни солгарди ҳаёту эҷодиёти ӯ, соли 1978 садумин солгарди зодрӯзи бузургмарди таърихи миллат ботантана таҷлил ёфтаанд. * Аз соли 1958, ҳамасола, дар рӯзи таваллуди нависанда Маҷлиси илмии «Солонаи Айнӣ» барпо гардида, маводи он дар маҷмӯаи махсуси «Ҷашнномаи Айнӣ» нашр мешавад. * Соли 1977 муҷассамаи азиму нимпайкараҳои муҷаллояш дар пойтахти кишвари соҳибистиқлоламон ва чандин шаҳру навоҳии Тоҷикистону Ӯзбекистон қомат афрохтанд. * Дар шаҳри Душанбе Осорхонаи адабии Садриддин Айнӣ, дар Самарқанд (дар ҳавлии нависанда) Осорхонаи ёдгории Садриддин Айнӣ ташкил ёфтаанд, ки зиёратгоҳи хосу оми ҷаҳонанд. * Ҷоизаи махсуси адабии Иттифоқи нависандагони ҷумҳурӣ (2005) номи ӯро дорад, ки дар ду сол як маротиба адибони соҳибкитоби хушсалиқа сазовораш гардонида мешаванд. * Дар шаҳри Душанбе [[Боғи фароғат ва истироҳати ба номи Садриддин Айнӣ]] ва [[Мақбараи Айнӣ]] бунёд шудааст; * Устод Айнӣ соли 1997 бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз нахустин шахсиятҳои барҷастаи ҷумҳурӣ мебошад, ки дорандаи унвони олии давлатии Тоҷикистон [[Қаҳрамони Тоҷикистон]] тақдир шудааст.<ref name="ReferenceA"/> [[Акс:TJ-Tajik Writers Union building, Dushanbe (5).JPG|thumb|Шоиру нависандагон дар шафати бинои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, С. Айнӣ бо М. Горкий]] == Оила == Бобои С.Айнӣ Сайид Умархоҷа ва падараш Саидмуродхоҷа мебошанд. Вай якчанд бародар дошт. Садриддин Айнӣ бо Салоҳат, хоҳари хурдии [[Ҷадидия|ҷадида]] [[Вадуд Маҳмудӣ]] издивоҷ кардааст. Писараш [[Камол Айнӣ]] (1928-2010) ва келинаш Муқаддам Ашрафӣ<ref>{{Cite web |url=https://centrasia.org/person2.php?st=1286388181 |title=АЙНИ Камолиддин Садриддинзода {{!}} ЦентрАзия<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-04 |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504133943/https://centrasia.org/person2.php?st=1286388181 |deadlink=no }}</ref>. Духтаронаш: [[Лутфия Айнӣ]] (1934-2015)<ref>{{Cite web |url=https://avesta.tj/2015/05/08/ushla-iz-zhizni-lutfiya-ajni-samaya-mladshaya-iz-detej-sadriddina-ajni/ |title=Ушла из жизни Лутфия Айни – самая младшая из детей Садриддина Айни - Новости Таджикистана - Avesta.tj<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-04 |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504133947/https://avesta.tj/2015/05/08/ushla-iz-zhizni-lutfiya-ajni-samaya-mladshaya-iz-detej-sadriddina-ajni/ |deadlink=no }}</ref> ва Холида. == Ҷоизаҳо == * Бо се ордени Ленин; * ду «Байраки Сурхи меҳнат»; * медалу ифтихорномаҳо; * Ҷоизаи давлатии [[ИҶШС]] (1950) мукофотонида шудаааст. * Бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] [[8 сентябр]]и соли [[1997]] ба устод Айнӣ Унвони «[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]» дода шуд. * Ордени «Буюк хизматлари учун» ([[Ӯзбекистон]]). Соли [[Соли 1978|1978]] бо қарори [[ЮНЕСКО]] 100-солагии зодрӯзи устод дар тамоми ҷаҳон қайд карда шуд. == Мероси адабӣ ва илмии устод == * «[[Таърихи инқилоби Бухоро (китоб)]]» ([[Соли 1920|1920]]); * «[[Ҷаллодони Бухоро]]» (1920)<ref name="kmt.tj">{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=105 |title=Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди I |accessdate=2014-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722101234/http://www.kmt.tj/?book_id=105 |archivedate=2014-07-22}}</ref>; * Повести «[[Одина]]» ([[Соли 1924|1924]])<ref name="kmt.tj"/>; * романи «[[Дохунда]]» (1927—1928, соли [[1930]]<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=106 |title=Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди II |accessdate=2014-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140821223312/http://kmt.tj/?book_id=106 |archivedate=2014-08-21}}</ref>; * романи «[[Романи Ғуломон]]» (1934)<ref>[https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D2%92%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD ]</ref>; * повести «[[Марги судхур]]» ([[Соли 1937|1937]], нашри коркарда баромадашуда (соли 1953)<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=108 |title=Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди IV |accessdate=2014-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819012115/http://kmt.tj/?book_id=108 |archivedate=2014-08-19}}</ref>; * «[[Ятим]]» ([[Соли 1940|1940]]); * «[[Ёддоштҳо]]» (дар 4 китоб). * Асарҳои ӯ дар «Куллиёти Айнӣ» иборат аз 15 ҷилд нашр шудааст.<ref name="kmt.tj"/> * «[[Мактаби куҳна]]»<ref name="kmt.tj"/>. == Асарҳо дар китобхонаи электронӣ == * {{Cite web |url= https://www.twirpx.com/file/1631884/ |title= Садриддин Айнӣ. Намунаи адабиёти тоҷик. - Душанбе:Адиб,2010. - 448с. |author= |website= www.twirpx.com |date= |publisher= |lang= ru |accessdate= 2019-01-25 }}{{Пайванди мурда|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web |url= https://www.twirpx.com/file/1829018/ |title= Садриддин Айнӣ. Таърихи инқилоби Бухоро. - Душанбе: Адиб, 1987. - 240 с. |author= |website= www.twirpx.com |date= |publisher= |lang= ru |accessdate= 2019-01-25 }}{{Пайванди мурда|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web |url= https://www.bikhon.tj/adabiyot/margi-sudkhur/ |title= Садриддин Айнӣ. Марги судхӯр.- Душанбе: Маориф, 2015. - 208 с. |author= |website= www.bikhon.tj |date= |publisher= |lang= ru |accessdate= 2020-11-20 |archivedate= 2021-03-04 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20210304081416/https://bikhon.tj/adabiyot/margi-sudkhur/ }} == Адабиёт дар бораи Садриддин Айнӣ == ==== Ба забони тоҷикӣ: ==== * Асозода, Х. Устод Айнӣ дар шинохти С. Улуғзода. — Душанбе: Деваштич, 2001. — 112 с. * Аслонова, Н. Шахсияти С.Айнӣ ва коргоҳи эҷодии ӯ. — Душанбе: Деваштич, 2003. — 48 с. * Асозода, Х. Иловаҳо ба шарҳи ҳоли устод Айнӣ. — Душанбе: Деваштич, 2004. — 92 с. * Аслонова, Н. Симои С.Айнӣ дар насри муосири тоҷик. — Душанбе: Деваштич, 2006. — 135 с. * Аслонова, Н. Андешаҳои адабӣ-эстетикии Садриддин Айнӣ. / Зери назари Х. Асозода. — Душанбе, 2012. — 355 с. * Бектош, Н. С. Айнӣ ва эҷодиёти ӯ. — Сталинобод: Нашрдавтоҷик, 1933. — 55 с. * Бобоев. Ю. И. жанри таърихӣ ва романи «Ғуломон»-и С. Айнӣ. — Сталинобод: Нашрдавтоҷик, 1948. — 53 с. * Баршинский, И. С. ҳаёт ва эҷодиёти С. Айнӣ. — Душанбе: Ирфон, 1968. — 193 с. * Бобоев, Ю. И. Ба муносибати 90-солагии рӯзи таваллудаш. — Душанбе: Ирфон, 1968. — 36 с. * Боғизода Ҷ. Нависанда ва идеали замон. — Душанбе: Адиб, 1987. — 256 с. * Валихоҷаев Б., Воҳидов Р. Муҳаққиқи бузурги ду адабиёт. / дар бораи С. Айнӣ. — Душанбе: Ирфон, 1978. — 60 с. * Зиндагинома ва осори С. Айнӣ. — Муҳаррир Н. Аслонов: ДМТ, Душанбе, 2013. — 188 с. * Исмоилов С. Проблемаҳои иқтисодӣ дар осори А. Дониш ва С. Айнӣ. — Душанбе: 1999. — 304 с. * Имомов Муҳаммадюсуф Ҷаҳонбинӣ ва тафаккури бадеии С. Айнӣ. — Душанбе: Матбуот, 2001. * Кучаров Аламхон. Нақди матни осори С. Айнӣ: Дарси махсус барои факултаҳои филологии мактабҳои олӣ.  — Душанбе, 2000. — 154 с. * Луғати осори С. Айнӣ: Тарт. Х. Рауфов, Х. Муҳаммадиева, И. Шукурова, М. Ҳайдарова ва диг. / Муҳар. Р. Ҳошим ва Х. Рауфов. — Душанбе: Дониш, 1978. — 236 с. * Маниёзов, А. Публисистика ва назми устод С. Айнӣ /1918-1921/. — Сталинобод: Нашрдавтоҷик, 1958. — 151 с. * Мукотибаи С.Айнӣ ва Абулқосим Лоҳутӣ: Эҳдо ба 125 -солагии утод С. Айнӣ.  — Душанбе: Дониш, 2003. — 140 с. * Мактаби адабии устод С. Айнӣ: Таҳия аз Камол Айнӣ. / Муҳар. Шарифова, Б. — Душанбе: 2010. — 202 с. * Маҳмадаминов Абдулҳай. С. Айнӣ — олим. — Душанбе: Истеъдод, 2010. — 64 с. * Нозимов Барот. Воситаҳои офариниши образҳои типӣ дар повесту романҳои С.Айнӣ: Воситаи таълимӣ. — Душанбе, 1982. — 93 с. * Обиддинов К. Д. Садриддин Айнӣ. Ба муносибати ҷашни 30 — солагии фаъолияти иҷтимоӣ ва адабияш. — Сталинобод: Нашр- давтоҷик, 1936. — 40 с. * Р. Ҳошим. Садриддин Айнӣ ва инкишофи лексикаи забони адабии форс. /Муҳар. Масъул. Р.Хошим. — Душанбе: Дониш, 1978. — 46 с. * Раҳимҷони Шарофзода, Садриддин Айнӣ аз дидгоҳи библиографияи адабӣ [Матн]. — Душанбе,1992. — 172 с. * Раҳмонов Ш. Шеър ва Айнӣ: Ақидаҳои адабию бадеӣ ва эстетикии устод Айнӣ. — Душанбе: Маориф, 1994. −192 с. * Раҳмонов Шоҳзамон. Ақидаҳои адабӣ ва назари эстетикии устод Садриддин Айнӣ. — Душанбе, 2008. — 241 с. * Садриддин Айнӣ. Қаҳрамони халқи тоҷик: Повести таърихӣ барои бачагони синни калони мактабӣ /Муҳаррир Ш.Ҷумаев. — Душанбе: Ирфон,1969. — 92 с. * Садриддин Айнӣ бузурге аз дунёи форсизабон. / Мураттиб Н. Аслонова. — Душанбе: Шуҷоиён,2010. — 224 с. * Табаров С. Романи «Ғуломон»-и Айнӣ ҳамчун романи таърихӣ. — Душанбе: Адиб, 2005. — 240 с. * Ҳошим, Р. Солҳо ва саҳифаҳо: Мақола ва ёддоштҳо. — Душанбе: Адиб, 1988. −320 с. * Шукуров М. Хусусиятҳои ғоявию бадеии «Ёддоштҳо»-и устод С. Айнӣ. — Душанбе: Дониш, 1966. — 245 с. * Шакурӣ Муҳаммадҷони Бухороӣ. Садриддин Айнӣ равшангари бузурги таърих. — Хуҷанд: Нури Маърифат, 2001. — 106 с. * Энсиклопедияи насри муосири тоҷик: С. Айнӣ / Ёддоштҳо. Таҳр. қисм. Иборат аз як китоб.  — Душанбе: СЭМТ, 2009. — 680 с. * Ҷашни Айнӣ: Ҷилди IХ. — Душанбе: Дониш, 2002. — 247 с. * Ҷашни Айнӣ: Ҷилди Х. — Душанбе: Дониш, 2003. — 152 с. * Ҷашномаи Айнӣ: Ҷилди ХI. — Душанбе: Дониш, 2010. — 139 с. == Нигористон == * [http://visualrian.ru/ru/site/gallery/index/id/717648/context/%7B%22q%22%3A%22%5Cu0421%5Cu0430%5Cu0434%5Cu0440%5Cu0438%5Cu0434%5Cu0434%5Cu0438%5Cu043d+%5Cu0410%5Cu0439%5Cu043d%5Cu0438%22%2C%22orientation%22%3A%22all%22%7D/#628433 Расми С. Айни (1967) РИА Новости] * [http://visualrian.ru/ru/site/gallery/index/id/717648/context/%7B%22q%22%3A%22%5Cu0421%5Cu0430%5Cu0434%5Cu0440%5Cu0438%5Cu0434%5Cu0434%5Cu0438%5Cu043d+%5Cu0410%5Cu0439%5Cu043d%5Cu0438%22%2C%22orientation%22%3A%22all%22%7D/#722390 Пайкараи С. Айни дар майдони ба номи Айнӣ, ш Душанбе (1969), РИА Новости] * [http://visualrian.ru/ru/site/gallery/index/id/492273/context/%7B%22q%22%3A%22%5Cu0421%5Cu0430%5Cu0434%5Cu0440%5Cu0438%5Cu0434%5Cu0434%5Cu0438%5Cu043d+%5Cu0410%5Cu0439%5Cu043d%5Cu0438%22%2C%22orientation%22%3A%22all%22%7D/ Театри опера ва балети ба номи С. Айнӣ (1970), РИА Новости] * [http://visualrian.ru/ru/site/gallery/index/id/492273/context/%7B%22q%22%3A%22%5Cu0421%5Cu0430%5Cu0434%5Cu0440%5Cu0438%5Cu0434%5Cu0434%5Cu0438%5Cu043d+%5Cu0410%5Cu0439%5Cu043d%5Cu0438%22%2C%22orientation%22%3A%22all%22%7D/ Мақбараи Айни дар боғи фароғатии шаҳри Душанбе (1971), РИА Новости] == Нигаред низ == * [[Қаҳрамони Тоҷикистон]] * [[Боғи фароғат ва истироҳати ба номи Садриддин Айнӣ]] * [[Мақбараи Айнӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайванди беруна == {{Commonscat|Sadriddin Ayni}} * [http://sadriddinaini.blogspot.ru/ Садриддин Айнӣ — صدرالدین عینی] * [http://www.ozodi.org/content/article/1815026.html Хатари маҳви осорхонаи Айнӣ дар Самарқанд] * [http://vimeo.com/19414919 Осорхонаи Айнӣ дар Самарқанд] * [http://sadriddinaini.blogspot.ru/ Садриддин Айнӣ — صدرالدین عینی] * [https://www.youtube.com/watch?v=pUzCzZo1fNs Баромади устод Садриддин Айнӣ дар ҷаласаи ҳукуматӣ] * [http://m.mfa.uz/uz/press/news/2018/03/14207/ Ғафур Ғулом ва устод Айнӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190518074459/http://m.mfa.uz/uz/press/news/2018/03/14207/ |date=2019-05-18 }} {{ПБ}} {{Қаҳрамонони Тоҷикистон}} {{Президентҳои Академияи илмҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Академикҳои АИ Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Президентҳои АИ Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо: ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Ҷавонбухороиён]] 2ynyyk3ttwbd1nb1gax4nh0w6cnhu1e 0 7852 1490479 1382508 2026-10-20T21:01:33Z Zosya95 54344 1490479 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | image descr = Мурғи марҷони ёбоии нарина ҳангоми намоиши парҳои худ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | parent = Phasianidae | latin = Meleagris | author = [[Карл Линней|Линней]] (1758) | wikispecies = Meleagris | wikicommons = Meleagris }} '''Мурғи марҷон''' ё '''бӯқаламун''' ({{lang-la|Meleagris}}) — [[Авлод (биология)|авлоди]] [[Парандагон|парандаҳои]] калону вазнин аз [[Тартиб (биология)|тартиби]] [[Мурғшаклон|мурғшаклон]] (''Galliformes'') ва [[Оила (биология)|оилаи]] [[Тазарвҳо|тазарвҳо]] (''Phasianidae'') мебошад. Ватани аслии онҳо [[Амрикои Шимолӣ]] ва қисматҳои [[Амрикои Марказӣ]] аст. Мурғҳои марҷон аз калонтарин парандаҳои минтақаҳои паҳншавии худ ва аз вазнинтарин намояндагони тартиби мурғшаклон ба шумор мераванд. [[Акс:Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg|thumb|Мурғи марҷони ёбоии нарина ҳангоми намоиши парҳои худ]] Имрӯз ду намуди зиндаи мурғи марҷон маълум аст: '''[[Мурғи марҷони ёбоӣ]]''' (''Meleagris gallopavo''), ки дар қисматҳои ҷанубӣ, марказӣ ва шарқии Амрикои Шимолӣ зиндагӣ мекунад, ва '''[[Мурғи марҷони чашмакдор]]''' (''Meleagris ocellata''), ки дар нимҷазираи [[Юкатан]]и [[Мексика]] ва минтақаҳои ҳамсоя вомехӯрад. Наринаҳои ҳар ду намуд дар болои нӯлашон овезаи гӯштии махсус доранд. Онҳо нисбат ба модинаҳо калонтар буда, парҳои рангинтар ва зеботар доранд. Ниёгони мурғҳои марҷон зиёда аз 20 миллион сол пеш дар Амрикои Шимолӣ пайдо шудаанд. Ин парандаҳо бо [[Тазарв|тазарвҳо]], [[Кабк|кабкҳо]] ва дигар мурғшаклон хешованданд. Мурғи марҷони хонагӣ аз мурғи марҷони ёбоии Амрикои Шимолӣ пайдо шудааст. Мардуми бумии Амрико онро тақрибан 2000 сол пеш ром карда буданд. Баъд аз кашфи Амрико аз ҷониби аврупоиён мурғи марҷони хонагӣ ба [[Аврупо]] ва дигар минтақаҳои [[Авруосиё]] паҳн шуд. == Ном == Номи англисии мурғи марҷон — ''turkey'' — таърихи ҷолиб дорад. Дар аввал англисҳо ин номро барои [[Мурғи ҳабашӣ|мурғи ҳабашӣ]], як навъи парандаи африқоӣ, истифода мекарданд. Мурғи ҳабаширо тавассути [[Империяи Усмонӣ]] ба Аврупо меоварданд ва аз ҳамин сабаб онро бо номи «мурғи туркӣ» мешинохтанд. Баъдтар ин ном ба мурғи марҷони амрикоӣ, ки зоҳиран ба он монанд буд, гузашт.<ref>{{cite OED|turkey|3192514606}}</ref> Дар баъзе забонҳо номи ин паранда бо [[Ҳиндустон]] алоқаманд аст. Масалан, дар забони [[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]] онро аввал ''poule d'Inde'' («мурғи Ҳиндустон») меномиданд, ки баъдтар ба ''dinde'' кӯтоҳ шуд.<ref>{{cite web |title=Here a Turkey, There a Dinde |url=https://www.france.fr/en/article/here-turkey-there-dinde/ |website=France.fr |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Дар забонҳои баъзе кишварҳои шимоли Аврупо, аз ҷумла [[Норвегия]], [[Шветсия]] ва [[Эстония]], номи мурғи марҷон аз номи шаҳри [[Каликут]] (ҳоло [[Кожикоде]]) дар Ҳиндустон гирифта шудааст.<ref>{{cite web |last=Kwak |first=Chaney |title=How the Turkey's Travels Influenced its Many Names |url=https://www.cntraveler.com/stories/2013-11-28/turkey-definitions-around-the-world |website=Condé Nast Traveler |date=2013-11-28 |language=en}}</ref> Соли 1550 баҳрнаварди англис [[Вилям Стрикленд]], ки ӯро яке аз аввалин воридкунандагони мурғи марҷон ба Англия мешуморанд, нишони хонаводагӣ гирифт. Дар ин нишон тасвири мурғи марҷони нарина бо парҳои кушода ҷой дошт.<ref>{{cite book |last=Boehrer |first=Bruce Thomas |title=Animal Characters: Nonhuman Beings in Early Modern Literature |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2011 |page=141 |isbn=978-0-8122-0136-9}}</ref> Нависандаи англис [[Вилям Шекспир]] низ номи ин парандаро дар намоишномаи «[[Шаби дувоздаҳум]]», ки эҳтимол солҳои 1601–1602 навишта шудааст, истифода бурдааст. Чӯҷаи мурғи марҷон дар забони англисӣ ''chick'' ё ''poult'' номида мешавад.<ref>{{cite book |last=Dickson |first=James G. |title=The Wild Turkey: Biology and Management |publisher=Stackpole Books |year=1992 |page=39 |isbn=978-0-8117-1859-2}}</ref> == Таснифоти илмӣ == Авлоди ''Meleagris''-ро табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] соли 1758 дар нашри даҳуми асари ''[[Systema Naturae]]'' ба таснифоти илмӣ дохил кард.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |title=Systema Naturae |edition=10 |volume=1 |year=1758 |page=156 |doi=10.5962/bhl.title.542 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727063 |language=la}}</ref> Номи илмии ''Meleagris'' аз вожаи юнонии қадими ''μελεαγρίς'' (''meleagris'') гирифта шудааст, ки маънояш «мурғи ҳабашӣ» мебошад.<ref>{{cite book |last=Jobling |first=James A. |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |year=2010 |page=248 |isbn=978-1-4081-2501-4}}</ref> Намуди асосии ин авлод ''Meleagris gallopavo'' мебошад. Онро низ Линней соли 1758 тавсиф кардааст.<ref>{{cite book |editor-last=Peters |editor-first=James Lee |title=Check-list of Birds of the World |volume=2 |publisher=Harvard University Press |year=1934 |page=139 |doi=10.5962/bhl.title.14581}}</ref> Мурғҳои марҷон ба оилаи тазарвҳо (''Phasianidae'') дохил мешаванд. Ба ин оила тазарвҳо, кабкҳо, франколинҳо, мурғҳои ҷангалӣ ва як қатор парандаҳои дигар низ мансубанд. Таҳқиқоти генетикӣ нишон медиҳанд, ки мурғҳои марҷон ба гурӯҳи сиёҳхурӯсон наздиканд ва бо онҳо дар гурӯҳи ''Tetraonini'' ҷой мегиранд.<ref>{{cite journal |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Hosner |first2=Peter A. |last3=Braun |first3=Edward L. |title=A phylogenomic supermatrix of Galliformes (Landfowl) reveals biased branch lengths |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=158 |year=2021 |article-number=107091 |doi=10.1016/j.ympev.2021.107091}}</ref> === Намудҳои зинда === Дар авлоди ''Meleagris'' ду намуди зинда мавҷуд аст.<ref name="IOC">{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=Frank |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=Pamela |title=IOC World Bird List: Pheasants, partridges, francolins |publisher=International Ornithologists' Union |year=2021 |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |language=en}}</ref> ==== Мурғи марҷони ёбоӣ ==== [[Акс:Wildturkey.jpg|thumb|Мурғи марҷони ёбоии нарина]] '''''Meleagris gallopavo''''' Linnaeus, 1758 — мурғи марҷони ёбоӣ ва ниёи мурғи марҷони хонагӣ мебошад. Ин намуд дар ҷангалҳои Амрикои Шимолӣ, аз [[Мексика]] то қисматҳои марказию шарқии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] ва ҷанубу шарқи [[Канада]] паҳн шудааст. Аввалин мурғҳои марҷони хонагӣ дар минтақаи Мезоамерика, аз ҷумла дар ҳудуди Мексикаи имрӯза, парвариш карда мешуданд. Дар таснифоти маъмули ин намуд шаш зернамуд ҷудо карда мешавад: * ''M. g. gallopavo'' Linnaeus, 1758 * ''M. g. silvestris'' Vieillot, 1817 * ''M. g. osceola'' Scott, 1890 * ''M. g. intermedia'' Sennett, 1879 * ''M. g. merriami'' Nelson, 1900 * ''M. g. mexicana'' Gould, 1856 Вазъи ҳифзи ин намуд дар [[Феҳристи сурхи IUCN]] «камхатар» (LC) арзёбӣ шудааст. ==== Мурғи марҷони чашмакдор ==== [[Акс:Ocellated Turkey.jpg|thumb|Мурғи марҷони чашмакдор]] '''''Meleagris ocellata''''' Cuvier, 1820 — намуди дигари зиндаи мурғи марҷон аст. Он дар ҷангалҳои нимҷазираи [[Юкатан]] дар Мексика ва минтақаҳои ҳамсоя зиндагӣ мекунад. Ин паранда бо парҳои рангоранг, сари кабуд ва доғҳои чашммонанд дар парҳои думаш фарқ мекунад. Номи «чашмакдор» низ ба ҳамин доғҳо ишора дорад. Ин намуд дар Феҳристи сурхи IUCN ба гурӯҳи «наздик ба таҳдид» (NT) дохил карда шудааст. === Намудҳои нобудшуда === Аз боқимондаҳои сангшудаи мурғҳои марҷон чанд намуди нобудшуда маълуманд. Аз ҷумла: * †''Meleagris californica'' — мурғи марҷони Калифорния, ки дар ҷануби Калифорния зиндагӣ мекард. * †''Meleagris crassipes'' — мурғи марҷони ҷанубу ғарбӣ, ки боқимондаҳои он дар минтақаҳои ҷанубу ғарбии Амрикои Шимолӣ, аз ҷумла Ню-Мексико, ёфт шудаанд.<ref>{{cite journal |last=Tyrberg |first=T. |title=The Late Pleistocene continental avian extinction—An evaluation of the fossil evidence |journal=Oryctos |volume=7 |year=2008 |pages=249–269}}</ref> == Таърих == === Ром кардани мурғи марҷон === [[Акс:Animal figures in the Maya codices (Plate 16) BHL41003948.jpg|thumb|Тасвири мурғи марҷони чашмакдор дар дастнависҳои қадими майяҳо]] Мурғҳои марҷонро эҳтимол аввалин бор мардуми бумии Мексика, пеш аз омадани аврупоиён, ром карда буданд. Ин парандаҳо на танҳо манбаи хӯрок, балки ҷузъи муҳими фарҳанг ва эътиқоди мардум низ буданд.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Andrew F. |title=The Turkey: An American Story |publisher=University of Illinois Press |year=2006 |page=5}}</ref> Дар забони қадими [[Наҳуатл|науатл]] мурғи марҷонро ''huehxōlōtl'' меномиданд. Шакли испании он — ''guajolote'' — то имрӯз дар Мексика истифода мешавад. Дар баробари он калимаи испании ''pavo'' низ маъмул аст. Дар фарҳанги [[Майя|майяҳо]] мурғи марҷони чашмакдор аҳамияти махсус дошт. Тасвирҳои ин паранда дар дастнависҳои қадимӣ ва дигар осори онҳо ёфт шудаанд. Чунин тасвирҳо нишон медиҳанд, ки мурғи марҷон бо зиндагии ашрофон ва рӯҳониёни майяҳо алоқаманд буд. Солноманависони испанӣ, аз ҷумла [[Бернал Диас дел Кастило]] ва [[Бернардино де Саагун]], дар бораи бозорҳои бузурги шаҳри [[Теночтитлан]] навиштаанд. Дар ин бозорҳо меваю сабзавот, хӯрокҳои тайёр ва гӯшти ҳайвоноти гуногун фурӯхта мешуданд. Дар баъзе тавсифҳо аз хӯрокҳое, ба монанди [[Тамале|тамале]] бо гӯшти мурғи марҷон, низ ёд шудааст. Мурғи марҷони хонагӣ тақрибан соли 1519 ба воситаи [[Испания]] ба Аврупо оварда шуд. Он дар муддати кӯтоҳ байни хонаводаҳои сарватманду ашрофон маъруф гардид. Соли 1541 мурғи марҷон ба [[Англия]] низ расид.<ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Andrew F. |title=The Turkey: An American Story |publisher=University of Illinois Press |year=2006 |language=en}}</ref> Баъдтар, дар асри XVII, муҳоҷирони англис мурғҳои марҷони хонагиро боз ба Амрикои Шимолӣ оварданд. === Камшавӣ ва барқароршавии саршумор дар ИМА === Дар асри XVII дар ҳудуди имрӯзаи Иёлоти Муттаҳида тақрибан 10 миллион мурғи марҷони ёбоӣ зиндагӣ мекард. Бар асари шикори зиёд ва кам шудани ҷангалҳо саршумори онҳо хеле коҳиш ёфт. То солҳои 1930 шумораи онҳо тақрибан ба 30 ҳазор сар расида буд.<ref name="Star">{{cite web |last=Stanley |first=Greg |title=The fall and rise of Minnesota's wild turkeys |url=https://www.startribune.com/wild-turkeys-minnesota-extinction-endangered-species-conservation-success/600223880/ |website=Star Tribune |year=2022 |language=en}}</ref> Солҳои 1960–1970 мутахассисони ҳифзи табиат ба барқарор кардани саршумори мурғҳои марҷон оғоз намуданд. Онҳо парандаҳоро аз минтақаҳое, ки ҳанӯз зинда монда буданд, гирифта, ба иёлатҳои дигар кӯчонданд. Аз ҷумла, мурғҳои марҷон аз минтақаи Озарк ва [[Ню-Йорк]] ба ҷойҳое, ба монанди [[Миннесота]] ва [[Вермонт]], оварда шуданд.<ref name="Star"/><ref name="Audubon">{{cite web |last=Abbott |first=Brianna |title=How Wild Turkeys Took Over New England |url=https://www.audubon.org/news/how-wild-turkeys-took-over-new-england |publisher=Audubon |date=2018-11-20 |language=en}}</ref> Барномаҳои кӯчондан ва ҳифзи парандаҳо ба барқарор шудани мурғҳои марҷони ёбоӣ дар бисёр минтақаҳои ИМА ёрӣ расонданд. Соли 2014 муҳаққиқон ба ҷамъоварии маълумот дар бораи шумораи мурғҳои марҷони ёбоӣ дар иёлатҳои гуногун оғоз карданд. Тибқи натиҷаҳои пурсиши соли 2019, шумораи ин парандаҳо нисбат ба соли 2014 тақрибан 3 дарсад ва шумораи шикорчиёни онҳо 18 дарсад кам шудааст. Аммо маълумоти соли 2019 пурра набуд: дар бораи саршумори парандаҳо аз 12 иёлат ва дар бораи шикорчиён аз 8 иёлат маълумот дастрас набуд.<ref>{{cite journal |last1=Chamberlain |first1=Michael J. |last2=Hatfield |first2=Mark |last3=Collier |first3=Bret A. |title=Status and distribution of wild turkeys in the United States in 2019 |journal=Wildlife Society Bulletin |volume=46 |issue=2 |year=2022 |article-number=e1287 |doi=10.1002/wsb.1287}}</ref> == Муносибат бо одамон == Мурғҳои марҷони ёбоӣ баъзан дар маҳаллаҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунанд. Онҳо метавонанд нисбат ба одамон ва ҳайвоноти хонагӣ рафтори хашмгин нишон диҳанд, махсусан дар мавсими ҷуфтшавӣ.<ref>{{cite news |last=Annear |first=Steve |title=MassWildlife warns of turkey encounters |work=The Boston Globe |date=2017-04-24}}</ref> Мурғҳои марҷон дар гурӯҳҳои худ тартиби муайяни бартарӣ доранд. Парандаҳое, ки ба ҳузури одамон одат кардаанд, метавонанд ба одамон низ мисли дигар мурғҳои марҷон муносибат кунанд. Баъзе наринаҳо кӯшиш мекунанд бартарии худро нишон диҳанд ва ба одамоне, ки аз онҳо наметарсанд, ҳамла кунанд.<ref>{{cite web |title=Preventing Conflicts with Wild Turkeys |publisher=Commonwealth of Massachusetts |date=2013-03-08 |language=en}}</ref> Дар шаҳри [[Бруклайн]]и иёлати [[Массачусетс]] мурғҳои марҷони ёбоӣ ба як қисми шинохтаи муҳити шаҳр табдил ёфтаанд. Баъзе сокинон онҳоро дӯст медоранд, аммо дигарон аз рафтори хашмгини онҳо шикоят мекунанд. Дар шаҳр ҳатто муҷассамаҳои мурғи марҷон гузошта шудаанд.<ref>{{cite web |last=D'Souza |first=Ashley |title=Brookline's turkeys, explained |url=https://brookline.news/brooklines-turkeys-explained/ |website=Brookline.News |date=2024-11-12 |language=en}}</ref> Соли 2017 мақомоти маҳаллӣ аввал ба сокинон маслиҳат доданд, ки ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо мурғҳои марҷони хашмгин садо бароранд, чатр кушоянд ё онҳоро бо ҳаракатҳои даст тарсонанд. Вале баъдтар ин тавсияҳоро тағйир доданд ва таъкид карданд, ки рафтори хашмгин нисбат ба мурғҳои марҷон мувофиқ нест.<ref>{{cite news |last=Sweeney |first=Emily |title=Brookline backs down: Don't tussle with the turkeys |work=The Boston Globe |date=2017-09-28}}</ref> == Таърихи пайдоиш ва боқимондаҳои сангшуда == Қадимтарин хешовандони мурғҳои марҷон аз давраи аввали [[Миотсен]], тақрибан 23 миллион сол пеш, маълуманд. Ба ин гурӯҳ авлодҳои нобудшудаи ''Rhegminornis'' ва ''Proagriocharis'' низ дохил мешаванд. Онҳо нисбат ба мурғҳои марҷони имрӯза хеле хурдтар буданд.<ref name="Farner">{{cite book |last1=Farner |first1=Donald Stanley |last2=King |first2=James R. |title=Avian Biology |publisher=Academic Press |year=1971 |isbn=978-0-12-249408-6}}</ref> Боқимондаҳои парандаи ба мурғи марҷон монанд аз давраи охири миотсен дар иёлати [[Вирҷиния]] низ пайдо шудаанд, аммо мансубияти дақиқи он ба авлоди ''Meleagris'' муайян нест.<ref name="Farner"/> Азбаски устухонҳои мурғҳои марҷон нисбатан мустаҳкаманд, боқимондаҳои сангшудаи онҳо дар ҷойҳои гуногун ёфт шудаанд. Дар гузашта муҳаққиқон якчанд намуди нобудшударо тавсиф карда буданд, аммо баъзе аз ин номҳо имрӯз муродифи намудҳои дигар ҳисобида мешаванд. Яке аз намудҳои хуб омӯхташуда ''Meleagris californica'' мебошад. Ин паранда дар давраи [[Плейстотсен]] дар [[Калифорния]] зиндагӣ мекард ва баъдтар нобуд шуд. Далелҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки одамони қадим онро шикор мекарданд. Эҳтимол шикор ва тағйирёбии иқлим дар охири давраи яхбандии охирин ба нобуд шудани он таъсир расондаанд.<ref>{{cite journal |last1=Bochenski |first1=Z. M. |last2=Campbell |first2=K. E. |title=The extinct California Turkey, Meleagris californica, from Rancho la Brea: Comparative osteology and systematics |journal=Contributions in Science |volume=509 |year=2006 |pages=1–92 |doi=10.5962/p.214385}}</ref> Аз боқимондаҳои сангшудаи авлоди ''Meleagris'' инҳо маълуманд: * ''Meleagris'' sp. — аввали [[Плиотсен]], минтақаи Бон-Валли, ИМА. * ''Meleagris'' sp. — охири плиотсен, минтақаи Макасфалт-Шелл-Пит, ИМА. * ''Meleagris californica'' — охири плейстотсен, ҷанубу ғарби ИМА. * ''Meleagris crassipes'' — охири плейстотсен, ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ. Дар гузашта ''Meleagris antiquus'', ки соли 1871 аз ҷониби [[Отниел Чарлз Марш]] тавсиф шуда буд, низ ба мурғҳои марҷон нисбат дода мешуд. Аммо баъдтар онро ба авлоди ''Paracrax'' гузаронданд. Имрӯз ин парандаро ба гурӯҳи дигари парандаҳои қадимӣ, аз ҷумла оилаи ''Bathornithidae'', наздик медонанд. === Таҳқиқоти генетикӣ === Дар гузашта баъзе муҳаққиқон мурғҳои марҷонро ба оилаи алоҳидаи ''Meleagrididae'' дохил мекарданд. Аммо таҳқиқоти генетикӣ нишон доданд, ки онҳо ба оилаи ''Phasianidae'' мансубанд. Соли 2007 таҳлили унсурҳои генетикии такроршаванда, ки ''ретротранспозонҳо'' ном доранд, ин робитаи хешутабориро дастгирӣ кард.<ref>{{cite journal |title=Waves of genomic hitchhikers shed light on the evolution of gamebirds (Aves: Galliformes) |journal=BMC Evolutionary Biology |year=2007 |volume=7 |page=190 |doi=10.1186/1471-2148-7-190 |doi-access=free}}</ref> Соли 2010 гурӯҳи байналмилалии олимон нахустин тарҳи муфассали [[Геном|геноми]] мурғи марҷони хонагиро нашр кард. Ин пажӯҳиш барои омӯзиши ирсият, пайдоиш ва парвариши ин паранда аҳамияти калон дошт.<ref>{{cite journal |last1=Dalloul |first1=R. A. |last2=Long |first2=J. A. |last3=Zimin |first3=A. V. |title=Multi-Platform Next-Generation Sequencing of the Domestic Turkey (Meleagris gallopavo): Genome Assembly and Analysis |journal=PLOS Biology |volume=8 |issue=9 |year=2010 |article-number=e1000475 |doi=10.1371/journal.pbio.1000475 |doi-access=free}}</ref> Соли 2023 геноми боз ҳам мукаммалтари мурғи марҷони хонагӣ нашр гардид. Муҳаққиқон тағйироти сохтории [[Хромосома|хромосомаҳо]], аз ҷумла тағйироти калон дар хромосомаи ҷинсии Z-ро муайян карданд. Ин маълумот метавонад барои таҳқиқи ирсият ва беҳтар кардани зотҳои мурғи марҷон истифода шавад.<ref>{{cite journal |last1=Barros |first1=Carolina P. |last2=Derks |first2=Martijn F. L. |last3=Mohr |first3=Jeff |title=A new haplotype-resolved turkey genome to enable turkey genetics and genomics research |journal=GigaScience |volume=12 |year=2023 |article-number=giad051 |doi=10.1093/gigascience/giad051}}</ref> == Сохти бадан == [[Акс:Anatomy of turkey head.jpg|thumb|Сохти сар ва гардани мурғи марҷон: 1 — барҷастагиҳои гӯштӣ; 2 — овезаи гӯштии болои нӯл (snood); 3 — овезаи зери гулӯ; 4 — барҷастагии калони гӯштӣ; 5 — «риш»]] Мурғҳои марҷон ҷисми калон, пойҳои мустаҳкам, гардани дароз ва сари нисбатан хурд доранд. Наринаҳо одатан аз модинаҳо калонтар ва вазнинтаранд. Ранги парҳои онҳо низ равшантар буда, ҳангоми ҷуфтшавӣ намоиши махсус нишон медиҳанд. Дар сар ва гардани мурғи марҷон якчанд барҷастагӣ ва овезаҳои гӯштӣ мавҷуданд. Яке аз онҳо овезаи дарозе мебошад, ки аз болои нӯл ба поён мефарояд. Ин узв дар забони англисӣ ''snood'' ном дорад. Вақте ки мурғи марҷон ором аст, ин овеза одатан ранги равшан дошта, дарозиаш тақрибан 2–3 см мебошад. Ҳангоми намоиши ҷуфтшавӣ овеза аз хун пур шуда, сурхтар ва дарозтар мегардад. Дар чунин ҳолат он метавонад аз нӯл хеле поёнтар овезон шавад.<ref>{{cite web |last=Graves |first=R. A. |title=Know Your Turkey Parts |website=Texas Parks & Wildlife Magazine |year=2005 |url=https://tpwmagazine.com/archive/2005/nov/skillbuilder/ |language=en}}</ref> Дарозии ин овеза вобаста ба ҷинс, саломатӣ ва ҳолати паранда метавонад тақрибан аз 2,5 то 15 см бошад. Овезаи болои нӯл яке аз чанд барҷастагии гӯштии сари мурғи марҷон аст. Чунин барҷастагиҳо ҳангоми намоиши ҷуфтшавӣ ва муносибати байни наринаҳо аҳамият доранд.<ref>{{cite book |last=Dickson |first=James G. |title=The Wild Turkey: Biology and Management |publisher=Stackpole Books |year=1992 |page=33 |isbn=978-0-8117-1859-2}}</ref> Дар хоҷагиҳои мурғпарварӣ мурғҳои марҷон баъзан овезаҳои якдигарро бо нӯл мекашанд ва захмӣ мекунанд. Захмҳо метавонанд хунравӣ ва ҳамлаи бештари парандаҳои дигарро ба вуҷуд оранд. Барои пешгирии чунин ҳолатҳо баъзе мурғпарварон овезаро дар синни чӯҷагӣ мебуранд.<ref>{{cite book |last1=Boden |first1=Edward |last2=Andrews |first2=Anthony |title=Black's Student Veterinary Dictionary |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |page=235 |isbn=978-1-4729-3203-7}}</ref> === Нақши овезаҳои гӯштӣ === Таҳқиқот нишон додаанд, ки дарозии овезаи болои нӯл дар интихоби ҷуфт ва муносибати байни наринаҳо нақш дорад. Модинаҳои мурғи марҷони ёбоӣ бештар наринаҳои овезаашон дарозро интихоб мекунанд. Ҳамзамон, наринаҳои дигар одатан дар баробари наринаҳои овезаи дароздор рафтори итоаткорона нишон медиҳанд. Ин натиҷаҳо ҳам дар мушоҳидаи парандаҳои зинда ва ҳам дар таҷрибаҳо бо намунаҳои сунъии наринаҳо ба даст омадаанд.<ref>{{cite journal |last=Buchholz |first=Richard |title=Male Dominance and Variation in Fleshy Head Ornamentation in Wild Turkeys |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |year=1997 |page=223 |doi=10.2307/3676973}}</ref> Муҳаққиқон инчунин муайян кардаанд, ки дар баъзе ҷамъиятҳои мурғҳои марҷони ёбоӣ наринаҳои овезаашон дароз камтар ба сирояти [[Коксидияҳо|коксидияҳо]], яъне паразитҳои рӯда, гирифтор мешаванд. Дар таҳқиқоти дигар, ки тақрибан 500 мурғи марҷони наринаро дар бар мегирифт, олимон дарозии овезаҳои онҳоро бо баъзе нишондиҳандаҳои фаъолияти [[Системаи масуният|системаи масуният]] муқоиса карданд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ин аломат метавонад бо муқовимати бадан ба баъзе бемориҳо алоқаманд бошад.<ref>{{cite journal |last1=Buchholz |first1=R. |last2=Jones Dukes |first2=M. D. |last3=Hecht |first3=S. |last4=Findley |first4=A. M. |title=Investigating the turkey's 'snood' as a morphological marker of heritable disease resistance |journal=Journal of Animal Breeding and Genetics |volume=121 |issue=3 |year=2004 |pages=176–185 |doi=10.1111/j.1439-0388.2004.00449.x}}</ref> == Рафтор == === Ғизо === Мурғҳои марҷони ёбоӣ [[Ҳамахӯр|ҳамахӯранд]] ва вобаста ба фасли сол ғизои гуногун мехӯранд. Дар баҳору тобистон онҳо бештар донаҳои рустаниҳо, аз ҷумла гандум ва ҷуворимакка, инчунин ҳашарот ва ҷонварони хурд, ба монанди [[Малах|малахҳо]], [[Тортанак|тортанакҳо]], кирмҳо ва калтакалосҳоро мехӯранд. Дар тирамоҳу зимистон ғизои онҳо бештар аз меваҳои хурд, тухму донаҳо ва чормағзҳо иборат аст. Аз ҷумла, ангур, кабудмева, [[Булут|булутдона]] ва [[Чормағз|чормағз]] мехӯранд. Мурғҳои марҷон барои пайдо кардани ғизо вақти зиёдро ба ҷустуҷӯ ва кофтани замин сарф мекунанд. Онҳо бештар саҳар ва бегоҳ ғизо меҷӯянд. Мурғҳои марҷони хонагӣ одатан бо хӯроки махсуси мурғпарварӣ парвариш карда мешаванд. Ин хӯрок барои афзоиши вазн ва таъмин кардани маводи ғизоии зарурӣ омода мешавад. Ба онҳо инчунин ҷуворимакка ва дигар донагиҳо медиҳанд.<ref>{{cite web |title=What Do Wild Turkeys Eat? |url=https://www.thespruce.com/what-do-turkeys-eat-386553 |website=The Spruce |language=en}}</ref> === Нигоҳубини парҳо === Мурғҳои марҷон барои тоза нигоҳ доштани парҳои худ рафторҳои гуногун доранд. Аз ҷумла, дар хок ғел мезананд, дар офтоб менишинанд ва парҳояшонро бо нӯл тоза мекунанд. Ҳангоми дар хок ғелидан паранда ба паҳлу ё шикам мехобад ва болҳояшро меҷунбонад, то хок ба байни парҳояш дарояд. Ин кор ба тоза шудани парҳо ва кам шудани баъзе паразитҳои берунии бадан, аз ҷумла шапушҳо, ёрӣ мерасонад. Онҳо инчунин дар офтоб нишаста, болҳояшонро мекушоянд. Гармии офтоб барои хушк шудани парҳо ва паҳн шудани равғани табиии онҳо мусоидат мекунад. Мурғҳои марҷон бо нӯл парҳои худро росту тоза карда, ифлосиҳо ва парҳои фарсударо ҷудо мекунанд.<ref>{{cite web |title=Daily Rituals of the Wild Turkey |url=https://www.nwtf.org/content-hub/daily-rituals-of-the-wild-turkey |publisher=National Wild Turkey Federation |language=en}}</ref> === Парвоз === Мурғҳои марҷони хонагии зотҳои вазнин одатан қобилияти парвози хуб надоранд. Аммо мурғҳои марҷони ёбоӣ метавонанд ба масофаи кӯтоҳ парвоз кунанд. Ин парандаҳо бештар барои роҳ рафтан ва ҷустуҷӯи ғизо дар рӯи замин мутобиқ шудаанд. Онҳо одатан танҳо ҳангоми эҳсоси хатар ё барои баромадан ба шохаҳои дарахт парвоз мекунанд. Мурғи марҷони ёбоӣ ҳангоми гурехтан аз хатар метавонад тақрибан чоряки мил, яъне қариб 400 метр парвоз кунад. Онҳо инчунин шабона дар шохаҳои дарахтон менишинанд, то аз баъзе даррандаҳо эмин бошанд.<ref>{{cite web |title=Can Wild Turkeys Fly? |url=https://birdfact.com/articles/can-wild-turkeys-fly |publisher=BirdFact |language=en}}</ref> == Корбурд == [[Акс:Turkeyset.JPG|thumb|Мурғи марҷони бирёншуда бо сабзавот ва дигар хӯрокҳо]] Мурғи марҷон яке аз парандаҳои муҳими хонагӣ буда, асосан барои гӯшт парвариш карда мешавад. Гӯшти он дар бисёр кишварҳои ҷаҳон истеъмол мешавад. Мардуми бумии Мексика мурғҳои марҷонро ҳадди ақал аз тақрибан соли 800 пеш аз милод ром карда буданд.<ref>{{cite journal |last1=Aslam |first1=Muhammad L. |last2=Bastiaansen |first2=John W. M. |last3=Elferink |first3=Martin G. |title=Whole genome SNP discovery and analysis of genetic diversity in Turkey (Meleagris gallopavo) |journal=BMC Genomics |volume=13 |year=2012 |page=391 |doi=10.1186/1471-2164-13-391}}</ref> То тақрибан соли 200 пеш аз милод мардуми бумии ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ низ мурғҳои марҷонро хонагӣ карда буданд. Дар гузашта гумон мерафт, ки ҳамаи ин парандаҳо аз Мексика оварда шудаанд. Аммо таҳқиқоти генетикии нав нишон медиҳанд, ки дар ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ мурғҳои марҷон эҳтимол мустақилона низ ром карда шудаанд.<ref>{{cite journal |last1=Speller |first1=Camilla F. |last2=Kemp |first2=Brian M. |last3=Wyatt |first3=Scott D. |title=Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=107 |issue=7 |year=2010 |pages=2807–2812 |doi=10.1073/pnas.0909724107 |doi-access=free}}</ref> Мардуми бумӣ мурғҳои марҷонро на танҳо барои гӯшт, балки барои пар ва устухонҳояшон низ истифода мебурданд. Аз парҳои онҳо либос, кӯрпа ва ашёи маросимӣ тайёр мекарданд. Устухонҳояшон барои сохтани асбобу ашёи гуногун истифода мешуданд. Мурғҳои марҷони хонагиро дар натиҷаи интихоби зотӣ тадриҷан калонтар ва вазнинтар карданд. Онҳо нисбат ба мурғҳои марҷони ёбоӣ гӯшти бештар медиҳанд.<ref>{{cite web |title=My Life as a Turkey: Domesticated versus Wild |url=https://www.pbs.org/wnet/nature/my-life-as-a-turkey-domesticated-versus-wild-graphic/7360/ |publisher=PBS |date=2011-11-14 |language=en}}</ref> Дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] мурғи марҷон яке аз хӯрокҳои асосии ҷашни [[Рӯзи шукргузорӣ]] мебошад. Онро инчунин дар ҷашнҳои дигар, аз ҷумла [[Мавлуди Исо]], мепазанд.<ref>{{cite magazine |title=Why do we eat turkey for Thanksgiving and Christmas? |url=https://slate.com/news-and-politics/2009/11/wherefore-turkey.html |magazine=Slate |date=2009-11-25 |language=en}}</ref> === Мурғҳои марҷони Норфолк === Дар Англияи асрҳои XVIII–XIX парвариши мурғи марҷон дар баъзе минтақаҳо, махсусан [[Норфолк]], маъмул гардид. Нависандаи англис Дороти Невилл (1826–1913) дар хотираҳои худ навиштааст, ки яке аз ниёгонаш, [[Ҳоратио Уолпол]], графи якуми Орфорд (1723–1809), як гурӯҳ мурғи марҷони амрикоиро ба Англия оварда буд. Ин парандаҳо дар ҷангалҳои атрофи қасри Волтертон нигоҳ дошта мешуданд. Эҳтимол онҳо дар пайдоиши баъзе зотҳои машҳури мурғи марҷони Норфолк, аз ҷумла мурғи марҷони биринҷранг, саҳм дошта бошанд.<ref>{{cite book |last=Nevill |first=Lady Dorothy |title=Mannington and the Walpoles, Earls of Orford |publisher=Fine Art Society |year=1894 |page=22 |url=https://memory.loc.gov/service/gdc/scd0001/2007/20070601074ma/20070601074ma.pdf |language=en}}</ref> == Нигористон == <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> File:Ocellated Turkey.jpg|Мурғи марҷони чашмакдор (''Meleagris ocellata'') дар Белиз File:Turkey (Meleagris gallopavo) (16279818861).jpg|Мурғи марҷони ёбоии нарина бо парҳои кушода File:Henry Walton (1746-1813) - Plucking the Turkey - N02870 - National Gallery.jpg|«Пар кандани мурғи марҷон», асари Ҳенри Волтон, 1776 File:Meleagris ocellata1.jpg|Мурғи марҷони чашмакдори нарина бо сари кабуд File:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Тухми мурғи марҷони ёбоӣ </gallery> == Адабиёт == * Dickson, James G. ''The Wild Turkey: Biology and Management''. — Stackpole Books, 1992. * Smith, Andrew F. ''The Turkey: An American Story''. — University of Illinois Press, 2006. * Jobling, James A. ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. — Christopher Helm, 2010. * Farner, Donald Stanley; King, James R. ''Avian Biology''. — Academic Press, 1971. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳо == * [https://www.worldbirdnames.org/ IOC World Bird List] * [https://www.nwtf.org/ National Wild Turkey Federation] * [https://www.pbs.org/wnet/nature/my-life-as-a-turkey-domesticated-versus-wild-graphic/7360/ Муқоисаи мурғи марҷони хонагӣ ва ёбоӣ] [[Гурӯҳ:Мурғшаклон]] [[Гурӯҳ:Тазарвҳо]] [[Гурӯҳ:Парандаҳои Амрикои Шимолӣ]] [[Гурӯҳ:Парандаҳои тавсифшуда дар соли 1758]] btf24uh41b37k8x1u5f946w87w5w4vs 0 8408 1490487 1370865 2026-10-20T23:04:11Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490487 wikitext text/x-wiki {{Мусиқидон |замина = non_performing_personnel }} '''Сулаймон (Соломон) Александрович Юдаков''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[Оҳангсоз|оҳангсози]] шӯравӣ, Ҳунарманди халқии ҶШС Узбакистон, барандаи Ҷоизаи давлатии ИҶШС, муаллифи оҳанги [[Гимни Республикаи Советии Сотсиалистии Тоҷикистон|Суруди миллии ҶШС Тоҷикистон]], (шеъри [[Абулқосим Лоҳутӣ]]) ва мусиқии [[Суруди миллӣ|Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], (шеъри [[Гулназар Келдӣ]]). == Зиндагинома == С. Юдаков соли 1916 дар шаҳри [[Қӯқанд]], дар оилаи [[яҳудиёни бухорӣ]] таваллуд шудааст. Қобилияти мусиқии композитори оянда ҳанӯз дар овони кӯдакӣ, ҳангоме ки ӯ тарбиятгирандаи хонаи кӯдакон буд, зоҳир мегардад. Сипас ӯ дар Москва, дар Рабфаки (факултети коргарии) мусиқии назди Консерваторияи ба номи П. И. Чайковский дар синфи Н. И. Платонов, бо тахассуси флейта таҳсил менамояд. Солҳои таҳсил ӯ нахустин опуси шогирдонаи худро «Афсонаи форсӣ» барои флейта бо фортепиано менависад. Аз соли 1935 С.Юдаков — донишҷӯи синфи композитсияи М. Ф. Гнесини Омӯзишгоҳи мусиқии назди Консерваторияи Москва. Аз соли 1938 Сулаймон Юдаков — донишҷӯи Консерваторияи Москва ба номи П. И. Чайковский, синфи композитор ва омӯзгор М. Р. Глиэр аст. Бинобар сабаби оғози Ҷанги Бузурги Ватанӣ дар курси сеюми таҳсил, яъне соли 1941 таҳсилоти касбии С.Юдаков хотима меёбад. == Эҷодиёт == Оғози фаъолияти эҷодии С.Юдаков ба давраи ташаккулёбии санъати мусиқии касбии миллӣ рост омад ва ӯ дар амалияи мусиқии Осиёи Миёна яке аз шахсони бонуфузи жанрҳои нав гардид. С.Юдаков аввалин шуда ба жанрҳои нав ба монанди романс, квартет, кантата муроҷиат намуда, бунёдгузори аввалин опера ва балети мазҳакавӣ мегардад. Истеъдоди композитор дар жанрҳои мусиқӣ-саҳнавӣ бараъло зоҳир мегардад. Операи мазҳакавии «Найрангҳои Майсара» (1959) ва балети «Найрангҳои Насриддин» (1977) дар таърихи санъати мусиқӣ-саҳнавӣ асарҳои муҳими марҳилавӣ гардиданд. Асарҳои номбурдаи муаллиф шаклҳои ягонаи чунин жанр дар театрҳои мусиқии мамолики Осиёи Миёна маҳсуб меёбанд. Аз нигоҳи хусусияти худ операи «Найрангҳои Майсара» халқӣ буда, ба падидаи асил табдил ёфт. Ин операро воқеъбинона «дастоварди таърихӣ» номидаанд. Балети «Найрангҳои Насриддин» дар радифи опера бори дигар аз қобилияти беинтиҳои мазҳакавии композитор, ки дорои санъати эҷодгарии мусиқии ҳаҷвӣ шарарбор аст, гувоҳӣ медиҳад. Эҷодиёти комилан миллии С.Юдаков ба ҳаёти халқи тоҷик, ки асарҳои ӯро хуб медонад ва бо меҳр онҳоро иҷро мекунад, омезиш ёфт. С.Юдаков шарафёб шуд, ки муаллифи Суруди миллии [[ҶШС Тоҷикистон]] (шеъри [[Абулқосим Лоҳутӣ]]) ва баъди соҳибистиқлолии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мусиқии ӯ мусиқии мусиқии [[Суруди миллӣ|Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], (шеъри [[Гулназар Келдӣ]]) гардад. Мусиқии С.Юдаков ба [[Суруди миллӣ|Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] талошҳои маънавӣ ва орзую омоли таърихии халқи тоҷикро инъикос намуда, руҳияи халқро баланд мебардорад. Дар эҷодиёти композитор жанри кантатӣ-ораторӣ мавқеи бузургро ишғол менамояд. Мавқеи олии граждании композитор дар асарҳои бузурги мусиқии ӯ инъикос ёфтааст. Дар солҳои 70-ум композитор боз ба асарҳои калонҳаҷми вокалӣ-симфонӣ рӯ меоварад. Аз гуногунжанрии осори С.Юдаков асарҳое, ки ӯ дар жанри кантата — «Песня о счастье» барои сароянда, хор ва оркестри симфонӣ (1939), «Ғалаба» (1945), «Гимн мира» (1986), «Дети мира» (1986) эҷод кардааст, гувоҳӣ медиҳанд. Рӯ овардани композитор ба мавзӯҳои сулҳ, хушбахтии кӯдакон тасодуфӣ набуда, дар ин росто суханони ӯ дар мусоҳибаи соли 1986-ум шаҳодат медиҳанд: «Қалби ман ҳамеша бо набзи айём якҷоя метапад. Усули эҷодии ман ҳамин тавр аст. Ман ба тантанаи хирад итминон дорам». Сулаймон Юдаков сабки «юдаковии» худро бунёд кард, ки он бо покизагӣ ва самимияти забони мусиқӣ тасхир менамояд. ӯ яке аз бузургтарин композиторон — сурудсароён аст, сурудҳои ӯ дар рушди жанри суруд нақши бузург бозидаанд. Романси ӯ «Не пой, красавица», аслан дар кишварҳои Осиёи Миёна Пушкинро кашф намуданд. Соли 1937 С.Юдакови наврас дар Озмуни романс барои романси «Не пой, красавица» ба шеъри А. С. Пушкин сазовори ҷоизаи якум гардида, дар доираи аҳли мусиқӣ маъруф мегардад. Дар суруду романсҳои композитор мо омезиши тобишҳои миллӣ бо унсурҳои умумишарқиро мушоҳида менамоем. Дар асарҳои вокалии худ композитор ба ашъори шоирони тоҷик ва заминаи оҳангҳои тоҷикӣ басо такя намудааст. Мусиқӣ ба намоишномаҳои мусиқӣ-драмавӣ, ба монанди «Светлый путь» (1951), «Шелковое сюзане» (1951), «Дочь Ганга» аз рӯи асари Р.Такур ва дигарон саршор аз ҳаётдӯстӣ ва боварӣ ба оянда мебошанд. Эҷодиёти С.Юдаков дар кишварҳои Осиёи Миёна эътибори васеъ пайдо намуд, чунки дар мусиқии ӯ суннатҳои фарҳанги мусиқии халқҳои Шарқ тавъам ҷамъбаст гардидаанд. Асарҳои композитор дар шаҳрҳои Москва, Таллин, Горкий, Душанбе, Уфа, Қоҳира, Ашқобод, София, Буэнос-Айрес, Лион, Лодзи ва дигар шаҳрҳои дунё иҷро гардидаанд. Сулаймон Юдаков [[8 ноябр]]и [[соли 1990]] вафот кардааст. Сулаймон Юдаков дар хотири ҳамасрон қабл аз ҳама ҳамчун маэстро, офарандаи олами зебоӣ, соҳиби сеҳри самимият ва истеъдоди беинтиҳои хушнавозӣ, ки барои композиторони асри ХХ хеле камёбу нодир аст, нақши амиқ гузошт. == Осор == * 1946 — Суруди миллии [[ҶШС Тоҷикистон]], (шеъри А.Лоҳутӣ); * 1992 — [[Суруди миллӣ|Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], (шеъри Гулназар); * Асарҳои саҳнавӣ: * 1959 — «Найрангҳои Майсара», операи мазҳакавӣ; * 1977 — «Найрангҳои Насриддин», балети мазҳакавӣ; * 1976 — «Ғалаба», балет-оратория ба шеъри Туроб Тӯла; * Асарҳои хорӣ ва вокалӣ-симфонӣ: * 1939 — «Суруди хушбахтӣ», кантата барои сароянда, хор ва оркестри имфонӣ; * 1945 — «Ғалаба», кантата; * Асарҳои симфонӣ: * 1949 — «Увертюраи мутантан». * 1954 — «Достони ҷавонӣ». * 1964 — «Достон-рапсодия». * Асарҳои камеравӣ-созӣ: * 1935 — «Афсонаи форсӣ» барои флейта бо фортепиано. * 1944 — «Сюитаи бачагона» барои квартети торӣ. * 1948 — «Сюита рақсӣ» барои ду фортепиано. * Мусиқӣ ба намоишномаҳои театрӣ: * 1951 — «Роҳи сафед». * 1951 — «Сӯзании абрешимӣ». * Мусиқӣ ба филмҳо: * 1960 «Фурқат». * Сурудҳо ва романсҳо == Эзоҳ == {{эзоҳ}} * Мусиқишиносон ва оҳангсозони Тоҷикистон. — Душанбе, 2011. * Энсиклопедияи советии тоҷик. Ҷилди 4. — Душанбе, 1983. — с. 540.[https://web.archive.org/web/20160305015300/http://kmt.tj/?book_id=87] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Яҳудиёни бухорӣ]] rt9tcr5hupayvzy80wvvtlqu7u2hh0r 0 8504 1490342 1487967 2026-10-20T16:02:10Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490342 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}Ноҳияи Ванҷ (форсӣ: ناحیۀ ونج) – минтақаи таърихӣ ва яке аз ноҳияҳои [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли 2024 аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ 29 майи 1933 таъсис ёфтааст.<ref name="ref1">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки Рохарв (форсӣ: راخرو) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ – Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="ref1" /><ref name="ref2">Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref3">н. Ванҷ (www.vanj.tj) // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, ''«Ванҷи Боло»'' меноманд; водиҳои поёниро бошад, на ''«Ванҷи Поён»'', балки бо номҳои таърихии худашон – [[Язғулом]], Водхуд ва Пшихарв – ёд мекунанд.<ref name="ref2" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="ref4">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди [[Артиши Сурх]] ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар ''«Қалъаи Ванҷ»'' ё ''«Қалъаи Рохарви Ванҷ»'' қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи [[Манғития|манғитиён]] будааст.<ref name="ref5">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия – Ванҷоб, Язғулом ва Панҷ мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои ''«Ванч»'' ва ''«Вандж»'' омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="ref3" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш ''«Таърихи ҳумоюн»'', ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо 1910 милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд: ''«Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст»''.<ref name="ref6">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref> Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ ''«Географические названия Памира»'' (''«Номҳои ҷуғрофии Помир»''), ки соли 1975 дар маҷмуаи ''«Страны и народы Востока»'' ба чоп расидааст, решаи вожаи ''«Ванҷ»''-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + ''«об»'') низ аз он гирифта шудааст.<ref name="ref7">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на ''«Ванҷ»'', балки ''«Вавз»'' меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="ref7" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, ''«ванҷивор»'' (vanǰivor)-аш меномиданд,<ref name="ref8">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи ''«Ванҷ»''-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии [[Помир|Помири]] Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз бостонӣ будани онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои куҳани пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="ref7" /> Худи Д. И. Эделман дар ҳамин мақола сабаби ин дугонагии номро возеҳтар шарҳ дода, чунин овардааст: ''«Иногда различные названия одного и того же пункта отражают различные исторические обстоятельства. Так, населенный пункт — административный центр Ванча имеет два названия. Первое — официальное, значащееся на картах — «Ванч» является редакцией старого названия находившейся здесь когда-то крепости, которая именовалась просто Кала ('<nowiki/>'''qala'<nowiki/>''') 'крепость' или Кала-и Вандж 'Ванджская крепость'. Второе — название самого кишлака, которое до сих пор остается в обиходе у местного населения и жителей соседних долин — «Рохарв».»'' Тарҷума: ''«Баъзан номҳои мухталифи як маҳал вазъиятҳои гуногуни таърихиро инъикос менамоянд. Чунончи, маҳалли аҳолинишин — маркази маъмурии Ванҷ — ду ном дорад. Аввалин — номи расмӣ, ки дар харитаҳо зикр мешавад, — «Ванҷ» аст, ки таҳрирёфтаи номи қадимии қалъаест мебошад, ки замоне дар ин ҷо буд ва онро танҳо Қалъа ('<nowiki/>'''qala'<nowiki/>''') ё Қалъаи Ванҷ меномиданд. Дуюмин — номи худи русто аст, ки то ҳанӯз дар гуфтугӯи мардуми маҳаллӣ ва сокинони водиҳои ҳамҷавор боқӣ мондааст — «Рохарв».»''.<ref name="ref9">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 42.</ref> Бино бар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи ''«Ванҷ»'' пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна ва таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Коршиносон, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян созанд. Донишманд, шоир ва луғатшиноси тоҷик Абдусамад Ҳайдаров дар ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»'' (2019) дар бораи вожаи ''«Ванҷ»'' маълумоти муфассали фарҳангшиносиро ҷамъбаст намудааст<ref name="ref10">Ҳайдаров А. Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ. — Душанбе: ЭР-Граф, 2019. — С. 14–17.</ref>. Тибқи ин пажӯҳиш, дар фарҳангномаҳои классикии форсиву тоҷикӣ вожаи ''«ван»''/''«ванҷ»'' дар маъноҳои гуногун сабт шудааст: номи деҳае дар Насаф (муарраби ''«вана»'', тибқи ''«Фарҳанги Ананд Роҷ»''); шабеҳу монанд, меваи мағздор, ҷангали пурдарахт ва номи шаҳре (тибқи ''«Бурҳони қотеъ»''); аз забони ҳиндӣ (санскрит) ба маънои ''«ҷангал»'', ''«беша»'' (тибқи ''«Фарҳанги Нафисӣ»''); меваи ба зира монанд бо мағзак ва ташбеҳ (тибқи ''«Ғиёс-ул-луғот»''); ва ниҳоят – ''«гунҷишк»'' (тибқи ''«Туҳфат-ул-аҳбоб»'' ва ''«Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ»''). Гурӯҳи дигари муҳаққиқон, аз ҷумла И. М. Стеблин-Каменский, А. З. Розенфелд, В. Томашек ва А. Д. Девонақулов, вожаи ''«ванҷ»''-ро аз ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' гирифташуда медонанд.<ref name="ref10" /> Ҳайдаров бо усули муқоисаи фарҳангномавӣ нишон медиҳад, ки маънои ''«гунҷишк»'' эҳтимолан натиҷаи хатои котибист: дар қадимтарин фарҳанги дастрас – ''«Луғати фурс»''-и Асадии Тӯсӣ (саҳ. 73) – барои ''«гунҷишк»'' на ''«ванҷ»'', балки ''«вунҷ»'' омадааст, ва азбаски дар хатти арабӣ навишти ин ду вожа якхела аст, ба андешаи муаллиф, дар фарҳангномаҳои баъдӣ ба ҷои ''«вунҷ»'' хатан ''«ванҷ»'' сабт гардидааст. Ин фарзияро ӯ бо далели дигар низ тақвият медиҳад: дар забони гуфтугӯии тоҷикӣ шаклҳои гуногуни калимаи ''«гунҷишк»'' – ''«вунҷишк»'', ''«бунҷишк»'', ''«гундишк»'' – ҳама пас аз ҳарфи аввал садоноки кӯтоҳи ''«у»''-ро мегиранд, на ''«а»''-ро. Аз ин муҳимтар, дар забони куҳани ванҷӣ худи вожаи ''«гунҷишк»'' тамоман калимаи дигаре буд – ''«курҷик»'' – монанди забони ҳамсояи имрӯзаи язғуломӣ (''«чуғак»'') ва шуғнонӣ (''«вудуч»''); агар водӣ ба номи ин парранда гузошта мешуд, мебоист ''«Курҷик»'' номида мешуд, на ''«Ванҷ»''.<ref name="ref10" /> Ба ин тартиб, ба андешаи аксари муҳаққиқон, решаи бовариноктарини номи ''«Ванҷ»'' ҳамон вожаи ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' аст, ки дар забонҳои зиндаи имрӯзаи помирӣ низ боқӣ мондааст: шуғнонӣ ''«wank»'', бартангӣ ''«wanoch»'', рӯшонӣ ''«wanoj»'', орошорӣ ''«wanuj»''.<ref name="ref10" /> Дар баробари ин, дар байни мардуми маҳаллӣ фарзияи дигаре низ роиҷ аст, ки тибқи он вожаи ''«ванҷ»'' муродифи калимаи ''«ганҷ»'' (яъне ''«хазина»'') мебошад. Ҳайдаров ин фарзияро ба падидаи табдили овозҳои ''«в»''→''«г»''→''«к»'' дар лаҳҷаи маҳаллӣ пайванд медиҳад, ки намунаҳои он дар ҷуфти калимаҳои боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки то имрӯз дар нутқи шифоҳии мардум ҳамроҳи муодилҳои тоҷикиашон истифода мешаванд (масалан, ''«сару мангал»'', ''«санди нозо»'', ''«кари шумук»'', ''«гарми тумухч»''), ба назар мерасад.<ref name="ref10" /> Вожаи ''«ганҷ»'' то имрӯз дар нутқи мардуми Ванҷ серистеъмол буда, ҳатто баъзе хӯрокворӣ (мисли ширравған), меваҳо (мисли тут) ва анбори неъмат (''«ганҷур»'') бо ҳамин ном ёд мешаванд; ибораи қадимии ''«ванҷи ману ганҷи ман»'', ки зиёда аз ҳазор сол вирди забони мардум аст, низ, ба назари муаллиф, метавонад далели воқеии ин пайванди маъноӣ бошад.<ref name="ref10" /> Номи Ванҷ соли 2023 ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]] лозури Федченко расман Ванҷях номгузорӣ гардид.<ref name="ref11">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях — один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref12">[https://rus.ozodi.org/a/32555126.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]] ва Язғулом воқеъ аст. Дар шимол бо [[Сангвор|ноҳияи Сангвор]] (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[Мурғоб|ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[Рӯшон|ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо ноҳияи Дарвози Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди [[Панҷ]], бо ноҳияи Дарвози вилояти [[Бадахшон|Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="ref1" /> Марзи шарқии ноҳияро қаторкӯҳи Академияи илмҳо ташкил медиҳад.<ref name="ref13">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои Ванҷ) ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="ref13" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дар бораи сабаби номгузории қаторкӯҳҳои атрофи Ванҷ, Д. И. Эделман чунин таваҷҷуҳ медиҳад: ''«Названия хребтов в исконной топонимии не прослеживаются. Те наименования, которые мы видим сейчас на географических картах,— позднейшие. Они даны исследователями в основном по принципу смежности с той или иной долиной. Ванчский хребет отделяет Ванч от Язгулема, Язгулемский хребет — Язгулем от Рушана-Бартанга, Рушанский — долину Рушана от Гунта…»'' Тарҷума: ''«Номҳои қаторкӯҳҳо дар ҷойномҳоии аслӣ дида намешаванд. Номҳое, ки мо имрӯз дар харитаҳои ҷуғрофӣ мебинем, аз давраҳои баъдтаранд. Онҳоро муҳаққиқон асосан бар мабнои усули ҳамҷаворӣ бо ин ё он водӣ гузоштаанд. Қаторкӯҳи Ванҷ, Ванҷро аз Язғулом ҷудо мекунад, қаторкӯҳи Язғулом — Язғуломро аз Рӯшону Бартанг, қаторкӯҳи Рӯшон — водии Рӯшонро аз Ғунд…»''.<ref name="ref1" /> Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад – аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳорро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="ref14">Ванч (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи мушоҳидаи мустақили Снесарев (1906), дарёи Ванҷ, ба сабаби бисёр ҷазираҳояш, дар баъзе ҷойҳо то ¾ верст (қариб 800 м) ва бештар паҳн мешавад, дар ҳоле ки дар танги дара паҳноияш танҳо тахминан 20 саҷин (қариб 43 м) аст; чуқурии он дар баъзе маконҳо то 1½ саҷин (қариб 3,2 м) мерасад, ҷараёнаш тезу тунд буда, ранги обаш лойолуди шириранг аст.<ref name="ref2192">Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. — Вып. LXXIX. — СПб.: Военная типография, 1906. — С. 19.</ref> Дар мавсими пуроби дарё гузаргоҳ вуҷуд надорад ва убур танҳо тавассути пул ё гупсар сурат мегирад; дар маҷмуъ се пул мавҷуд буд — дар резишгоҳи дарё, дар канори деҳаи Рохарв (Қалъаи Ванҷ) ва дар канори Пойи Мазор.<ref name="ref2192" /> Хилофи дарёҳои ҳамсоя, дарёи Ванҷ ҳатто дар зимистони сахт пурра ях намебандад, ва водии он назар ба водии дарёҳои ҳамсоя хеле васеътар аст.<ref name="ref2192" /> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="ref1" /> Тавсифи муфассали гидрографии дарёи Ванҷро низ капитан Кузнецов ҳанӯз соли 1892 сабт кардааст. Ба гуфтаи ӯ, дарё аз ду шохоб — оби-Кашолаях (аз рост) ва оби-Абдуқаҳҳор (аз чап) — сарчашма мегирад, ки худ аз лозурҳои Куҳи-Лазурӣ об мегиранд, ва номи муосири шохоби ''«Абдуқаҳҳор»'', ки ҳанӯз дар гуфтаи боло зикр омада буд, маҳз бо ҳамин навиштаи асри XIX мутобиқат мекунад: ''«Рѣка оби-Ванчъ, берущая начало двумя рѣками: правой оби-Кашалъ-Аякъ и лѣвой оби-Абдукогоръ изъ ледниковъ Куи-Лазырь, течетъ въ юго-западномъ направленіи въ большинствѣ случаевъ разливаясь на много рукавовъ и образуя массу острововъ–тугаевъ.»'' Тарҷума: ''«Дарёи оби-Ванҷ, ки аз ду рӯд — рости оби-Кашолаях ва чапи оби-Абдуқаҳҳор — аз лозурҳои Куҳи-Лозурӣ сарчашма мегирад, дар самти ҷанубу ғарбӣ ҷараён дошта, дар аксари ҳолат ба бисёр шохобчаҳо тақсим мешавад ва анбӯҳи ҷазираҳо — тӯғайҳоро ба вуҷуд меорад»''.<ref name="ref15">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 32.</ref> Кузнецов инчунин баландии рустоҳои соҳили дарёи Ванҷро аз сатҳи баҳр чен кардааст: аз резишгоҳи он ба Панҷ (5110 қадам) то рустоҳои Рохарв (6250 қадам), Бунай (6590 қадам), Техарв (7260 қадам), Старғ (7670 қадам) ва Ванван (8020 қадам); ва дар бораи қаторкӯҳи байни Ванҷу Язғулом, ки имрӯз бо номи қаторкӯҳи Ванҷ маъруф аст, чунин навиштааст: ''«Горный хребетъ, расположенный между рѣками Ванчъ и Язгулемъ, носитъ названіе Ванчскаго. Восточная его часть покрыта вѣчными снѣгами и ледниками, западная – скалистая. Растительности на немъ нѣтъ никакой.»'' Тарҷума: ''«Қаторкӯҳе, ки миёни дарёҳои Ванҷу Язғулом воқеъ аст, номи Ванҷро дорад. Қисми шарқии он бо барфу лозурҳои ҷовидона пӯшида аст, қисми ғарбӣ бошад — сахраист; дар он ҳеҷ гуна рустание вуҷуд надорад»''.<ref name="ref1" /> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби [[Ому]]), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. Тавсифи аввалини илмии ҷуғрофии қаторкӯҳҳои иҳотакунандаи водии Ванҷ ба шарқшиноси рус А. А. Семёнов тааллуқ дорад, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский аз ин минтақа дидан карда буд. Ӯ дар китоби худ навиштааст: ''«Часть Дарваза по правую сторону Пянджа (Сѣверный Дарвазъ) занимаетъ западный склонъ Памирскаго плоскогорья: этотъ край изрѣзываютъ глубокими долинами рѣкъ: Пянджа и его притоковъ справа: Оби-Хингоу, Ванджа и Язгулина. Водораздѣломъ этихъ рѣкъ служатъ два высокихъ хребта: Дарвазскій, между рр. Оби-Хингоу и Ванджемъ, и Ванджскій,–между долинами Ванджа и Язгулина... Въ верховьяхъ Ванджа всѣ упомянутыя горныя цѣпи сходятся въ одинъ узелъ и сливаются съ Памирами.»'' Тарҷума: ''«Қисми Дарвоз, ки дар канори рости Панҷ ҷойгир аст (Дарвози Шимолӣ), нишеби ғарбии баландсаҳрои Помирро фаро мегирад: ин канораро водиҳои амиқи дарёҳо буридаанд – Панҷ ва шохобҳои рости он: Оби-Хингов, Ванҷ ва Язғулом. Марзи обҷудокунии ин дарёҳоро ду қаторкӯҳи баланд ташкил медиҳанд: Дарвоз – миёни рӯдҳои Оби-Хингову Ванҷ, ва Ванҷ – миёни водиҳои Ванҷу Язғулом... Дар болооби Ванҷ ҳамаи ин қаторкӯҳҳои зикршуда ба як гиреҳ мепайванданд ва бо Помир мепайванданд»''.<ref name="ref16">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 6.</ref> Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, ки қаторкӯҳҳои Ванҷу Дарвоз бо Помир мепайванданд, Семёнов ағбаи баландеро ба қайд гирифтааст, ки ба болооби Ванҷ мебарад: ''«Въ этомъ горномъ узлѣ лежить на высотѣ свыше 15 тыс. футовъ надъ уровнемъ моря перевалъ Сытаргй въ долину р. Вандж, или Ванча»'' – тарҷума: ''«Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, дар баландии зиёда аз 15 ҳазор фут аз сатҳи баҳр, ағбаи Сытаргӣ ба водии дарёи Вандж (Ванҷ) ҷойгир аст»''.<ref name="ref17">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 7.</ref> Тавсифи муфассали роҳҳои дастрасӣ ба водии Ванҷ дар охири асри XIX ба қалами капитан Н. Юхновский, узви экспедитсияи ҳудудии соли 1893, тааллуқ дорад, ки барои таҳқиқи қитъаи камомӯхтаи сарҳад аз дарёи Ванҷ то истеҳкоми Керкӣ, дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому фиристода шуда буд.<ref name="ref2112">Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. — 1894. — № 65. — С. 64–65.</ref> Тибқи гузориши ӯ, роҳи аз Қалъаи Хумб то Рохар (Қалъаи Ванҷ) дар тӯли соҳили дарёи Панҷ бо василаи карнизҳо мегузашт, ки паҳноияшон аз ¾ то 1½ арш буда, баъзан аз болои нишебиҳои мулоим ва баъзан аз болои қаторкӯҳҳои амудӣ мегузаштанд; дар баъзе ҷойҳо карнизҳои сунъӣ — аз бревнои чӯбини дар шикофи сангҳо ҷойгузошташуда, бо шохчаву замин пӯшонидашуда — сохта мешуданд.<ref name="ref2112" /> Ин роҳ, гарчанде дар давоми сол умуман кушода буд, вале аз сабаби фаромадани обхезиҳои кӯҳӣ ё харсанг метавонист вайрон гардад ва то таъмир қатъ шавад; дар мавсими зимистон, дар натиҷаи яхбандӣ ва боришот, ҳаракат дар ин роҳ хеле мушкил мегардид.<ref name="ref2112" /> Мавзеи Қалъаи Ванҷ (Рохарв), ки Юхновский онро тавсиф кардааст, тахминан дар масофаи 6 версти (қариб 6,4 км) аз ҷои ҳамроҳшавии дарёи Ванҷ ба Панҷ ҷойгир буд; водии Ванҷ назар ба дараи танги Панҷ хеле васеътар буда, дорои заминҳои назарраси корам буд ва аз ин рӯ, назар ба дигар минтақаҳои Дарвоз, зичии аҳолии он бештар буд.<ref name="ref2112" /> Дар Рохар се роҳ ба ҳам мепайвастанд: аз ғарб — аз Қалъаи Хумб; аз шимол — аз ағбаи «Аба-и-Ситарги», ки эҳтимол ҳамон ағбаест, ки А. А. Семёнов онро бо номи «Сытаргй» ёд кардааст (ниг. боло); ва аз ҷанубу шарқ — аз Рӯшону [[Шуғнон]], ки ин роҳи охир хеле душвор буд ва барои расидан ба Рохар аз он тариқ, мусофир бояд дарёи Панҷро бо «гупсар» (шино бо пӯсти боди пуркардашудаи буз) убур мекард.<ref name="ref2112" /> === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳорро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии Помир ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли 1882 кашф гардида, соли 1928 ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии [[Русия]] номгузорӣ шудааст.<ref name="ref18">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ – Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="ref19">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои 1916, 1937, 1951, 1963, 1973, 1989, 2001 ва 2011 ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="ref20">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли 1963 лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли 1973 садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="ref21">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 – қуллаи Революция; 6940 м) – чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги Федченко – дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="ref22">[http://wiki.risk.ru/index.php/%D0%9F%D0%B8%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8 Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли 1878 онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="ref11" /><ref name="ref12" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, 7 августи соли 1933 истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли 1995 бефосила кор кард ва соли 2004 дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях – даҳяки массаи худро – аз даст додааст.<ref name="ref11" /> Тибқи баррасиҳои лозуршиносии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="ref23">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928-2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида – солҳои 1958-1980 ва 2010-2021 – коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="ref24">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000-2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011-2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="ref25">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас – тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола – доштааст.<ref name="ref23" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="ref26">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи ''«Remote Sensing»'' доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000-2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="ref27">[https://www.mdpi.com/2072-4292/18/9/1436 Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон дохил мешавад, ки соли 1992 таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли 2013 таҳти унвони ''«Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)»'' ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="ref28">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref29">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260119142923/https://www.medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco |date=2026-01-19 }} (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи тавсифи ҳарбӣ-ҷуғрофии подполковник А. Е. Снесарев (1906), қаторкӯҳи Ванҷу Язғулом, ки водиҳои Ванҷу Язғуломро аз ҳам ҷудо мекунад, аз наздикии лозури Федченко сар мешавад ва бо теғаҳои баланду сангин ва танг то дарёи Панҷ бо шебҳои тунд қатъ мегардад; дарозии он 130-140 верст (тахминан 138-149 км) ва баландии миёнааш 17-18 ҳазор фут (тахминан 5180-5490 м) арзёбӣ шудааст.<ref name="ref2192" /> Шумораи ағбаҳои ин қаторкӯҳ хеле кам аст; аз миёни онҳо ағбаи Гушхон (тахминан 14 500 фут — қариб 4420 м) серистифодатарин ба шумор мерафт, гарчанде убури он низ душвориҳои зиёд дошт: аспро якчанд маротиба бояд аз пушт фуроварданд ва вақти хунуктарини рӯзро барои гузаштан интихоб мекарданд, то барф вазни аспро нигоҳ дошта тавонад.<ref name="ref2192" /> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар яке аз минтақаҳои аз ҷиҳати геологӣ мураккабтарин ва аз нигоҳи сейсмикӣ фаъолтарини Осиёи Марказӣ ҷой дорад<ref name="ref186">[https://academic.oup.com/gji/article/240/3/2125/7984515 Identifying geological structures in the Pamir region using non-subsampled shearlet transform and gravity gradient tensor] // Geophysical Journal International, Oxford Academic. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref187">[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/24/4771 Present-Day Tectonic Deformation Characteristics of the Northeastern Pamir Margin Constrained by InSAR and GPS Observations] // Remote Sensing (MDPI). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>, ки ин пеш аз ҳама ба бархӯрди амиқи қитъаҳои литосфераии Ҳиндустон ва Авруосиё вобаста аст. Дар натиҷаи ин бархӯрд блоки Помир дар давоми кайнозои дер тақрибан 280–300 километр ба самти шимол рондашуда, деформатсияи бузурги тектоникиро дар зерминтақаи Ванҷу Язғулом ба вуҷуд овардааст<ref name="ref188">[https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2022.967529/full Two kinematic transformations of the Pamir salient since the Mid-Cenozoic: Constraints from multi-timescale deformation analysis] // Frontiers in Earth Science. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Деформатсияи сатҳии минтақа асосан тавассути шикастагии калони Дарвоз-Қарокӯл ва системаи шикастагиҳои дохилиқаторкӯҳии транстенсионӣ идора мешавад<ref name="ref189">[https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/geosphere/article/6/4/444/132380/Major-intracontinental-strike-slip-faults-and Major intracontinental strike-slip faults and contrasts in lithospheric strength] // Geosphere, GeoScienceWorld. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>, дар ҳоле ки заминҷунбиҳои чуқурии миёна дар зери минтақа бо равандҳои деламинатсия ва кандашавии (breaking-off) порчаи литосфераи Ҳиндукуш алоқаманд дониста мешаванд<ref name="ref190">[https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/1258/Thesis_Kufner_Sofia.pdf Lithospheric structure and seismotectonic setting of the Hindu Kush, the Tajik-Afghan basin and the western Pamir from analysis] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240604181650/https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/1258/Thesis_Kufner_Sofia.pdf |date=2024-06-04 }} // Refubium, Freie Universität Berlin. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Заминҷунбии 2 январи соли 2010 ==== Субҳи рӯзи шанбе, 2 январи соли 2010 (соати 07:15 бо вақти маҳаллӣ), дар шарқи Тоҷикистон заминларзае бо бузургии тахминан 5,3–5,4 ба вуқӯъ пайваст. Эпицентри он тақрибан 14 километр шимолтар аз маркази ноҳияи Ванҷ, дар координатаҳои 38,247° арзи шимолӣ ва 71,495° тӯли шарқӣ ҷойгир буд, гипоцентраш бошад дар умқи тақрибан 47 километр қарор дошт<ref name="ref191">[https://reliefweb.int/disaster/eq-2010-000001-tjk Tajikistan: Earthquake - Jan 2010] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Заминларза ба 23 деҳа дар ду ҷамоати ноҳия — ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев (собиқ Ванҷ) ва ҷамоати Язғулом — хисороти ҷиддӣ расонд<ref name="ref192">[https://reliefweb.int/report/tajikistan/react-situation-report-no1-earthquake-vanj-district-gbao-province-tajikistan REACT Situation Report No.1: Earthquake in Vanj District, GBAO Province, Tajikistan] // REACT / ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref193">[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-2 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #2] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Тибқи гузоришҳои ибтидоии созмонҳои байналмилалӣ, офат ба 958 хоҷагӣ таъсир расонд; шумораи хонаҳои комилан харобшуда, ки дар рӯзҳои аввал 98 адад арзёбӣ шуда буд, дар натиҷаи давоми таконҳои пасозилзилавӣ то 140–162 адад афзоиш ёфт<ref name="ref194">[https://www.ozodi.org/a/1920743.html Дар Ванҷ 98 манзил пурра тахриб шудааст] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref195">[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-3 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #3] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Дар маҷмӯъ, беш аз 1050 бино — аз ҷумла манзилҳои зист, се мактаб, тақрибан 30 бинои маъмуриву иҷтимоӣ, дармонгоҳи ноҳия ва бинои нозироти андоз — қисман ё пурра хароб гардиданд<ref name="ref196">[https://www.ozodi.org/a/1920560.html Хисороти заминларзаи шадид дар Ванҷ] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref193" />. Аз 1134 то беш аз 20 000 нафар сокинон ба таври мустақим ё ғайримустақим зарар диданд; ҳамзамон, ин офат талафоти ҷонии марговар дар пай надошт ва танҳо 2 нафар ҷароҳат бардоштанд<ref name="ref197">[[:ru:Землетрясение_в_Таджикистане_(2010)|Землетрясение в Таджикистане (2010)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Зарари молиявӣ тахминан 1,5 миллион доллари амрикоӣ (тақрибан 16,2 миллион сомонӣ) арзёбӣ гардид<ref name="ref197" />. Дар асари таконҳо беш аз 2,5 километр хатҳои интиқоли барқ ва алоқа канда шуда, 13 сутуни барқӣ шикастанд, ки дар натиҷа маркази Ванҷ, Роғ ва Гишхун бидуни нерӯи барқ ва алоқаи телефонӣ монданд<ref name="ref197" />. Сармои шадиди зимистон (то −24 °C дар шаб) вазъиятро боз ҳам мушкилтар гардонд; мардум аз тарси фурӯрезии минбаъдаи биноҳо шабҳои аввалро дар ҳавои кушод, дар хаймаҳо ва биноҳои камосебдида гузарониданд<ref name="ref194" />. Дар моҳҳои баъдина силсилаи тӯлонии таконҳои пасозилзилавӣ идома ёфт<ref name="ref198">[https://www.ozodi.org/a/1922938.html Рӯйдодҳои ҳафта дар оинаи матбуот] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Дар вокуниш ба офат, Ҳукумати Тоҷикистон, Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва созмонҳои байналмилалӣ — аз ҷумла Федератсияи байналмилалии Салиби Сурх ва Ҳилоли Аҳмар (IFRC), барномаи REACT ва Ташкилоти Ҷамъиятии Мададгори Мудофиа — амалиёти кумаки башардӯстонаро оғоз карданд, ки то 5 майи ҳамон сол идома ёфт<ref name="ref192" /><ref name="ref199">[https://khovar.tj/2010/01/ba-zarardidagoni-zaminlarzai-van-1206-k-1262-mak-az-t-1206-mm/ Ба зарардидагони заминларзаи Ванҷ кӯмак аз ТҶММ] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Хатарҳои дувумдараҷа: сангрезиш ва заминлағзиш ==== Ба сабаби топографияи шадидан кӯҳистонии ноҳия, заминҷунбиҳо аксар вақт боиси сангрезиш мегарданд, ки ягона шоҳроҳи нақлиётии минтақа — шоҳроҳи Душанбе–Хоруғро масдуд месозад. Ҳангоми таконҳои пасозилзилавии 6 январи соли 2010, сангрезише 3 километр қисмати шоҳроҳро дар километри 481-ум пӯшонд<ref name="ref200">[https://khovar.tj/2010/01/kumitai-1202-olat-1202-oi-fav-1178-ulodda-tajyor-nest/ Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда тайёр нест] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref201">[https://www.khf.tj/node/4686 КҲФ: Заминларза ва резиши санг дар кишвар. Талафоти ҷонӣ ва хисороти дигар нест] // Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва мудофиаи гражданӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Мутахассисон ин хатарро бо фоҷиаи заминлағзиши [[Ярчи Ҳоит|Ҳоит]] (10 июли соли 1949, заминларзаи бо бузургии 7,4–7,5), ки боиси марги тақрибан 7200 нафар гардида буд, муқоиса мекунанд<ref name="ref202">[[:en:1949_Khait_earthquake|1949 Khait earthquake]] // Wikipedia (англ.). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Ҳодисаҳои сейсмикии баъдина (2015–2023) ==== Рӯзи 7 декабри соли 2015, заминларзае бо бузургии 7,2, ки маркази он дар наздикии кӯли [[Сарез]] ҷойгир буд, дар километрҳои 452 ва 462-юми шоҳроҳи Душанбе–Хоруғ дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ сангрезиши марговар ба вуҷуд овард, ки дар натиҷаи он як ронанда ҳалок ва якчанд мошини боркаш хароб гардид<ref name="ref203">[https://khovar.tj/2015/12/van-barrasii-o-ibat-oi-ofati-tabi-dar-voh-r-bo-ramazon-ra-imzoda/ Ванҷ: Баррасии оқибатҳои офати табиӣ дар вохӯрӣ бо Рамазон Раҳимзода] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Рӯзҳои 9 ва 21 марти соли 2023, ду заминларзаи дигар — яке бо бузургии 5,7 бо марказаш дар ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон ва дигаре бо бузургии 6,5 дар [[Ҳиндукуш|Ҳиндукуши]] Афғонистон — таконҳои шадидро дар саросари Помири Ғарбӣ, аз ҷумла дар ноҳияи Ванҷ, ба вуҷуд оварданд<ref name="ref204">[https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B9-5-7/2840674 В Таджикистане произошло землетрясение магнитудой 5,7] // Anadolu Ajansı. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref205">[[:ru:Землетрясение_в_Бадахшане_(2023)|Землетрясение в Бадахшане (2023)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Осебпазирии инфрасохтор ва чораҳои паст кардани хавф ==== Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки қисми зиёди биноҳои харобшуда дар заминҷунбии соли 2010 хонаҳои анъанавии гилину похсагин буданд, ки аз нигоҳи муҳандисии сейсмикӣ муқовимати паст дошта, камарбандҳои оҳану бетонӣ надоранд<ref name="ref197" />. Барои паст кардани хавфи минбаъда, Ҳукумати Тоҷикистон барномаҳои кӯчонидани аҳолиро аз минтақаҳои хатарноки экзогенӣ амалӣ месозад<ref name="ref197" />. == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20-24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200-300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000-5500 м марғзоранд, аз он болотар – тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="ref11" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен-Гейгер (Köppen-Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи Dsa – ''«иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк»'' – мансуб дониста мешавад.<ref name="ref32">[[:en:Vanj_District|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000-2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500-4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="ref33">Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ref34">Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ) (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида – ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 – то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="ref35">[https://www.nature.com/articles/s41598-025-86366-4 Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="ref36">[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/10/1730 Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier\\\'s Surges in West Pamir (1968–2023)] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="ref36" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="ref32" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27...+32 °C боло равад.<ref name="ref37">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="ref36" /><ref name="ref32" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад – рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="ref36" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи июли соли 2013 ҳарорати ҳаво дар ноҳия то +36,6 °C расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи январи соли 2012 пасттарин ҳарорати мутлақ −20,5 °C ба қайд гирифта шуд;<ref name="ref34" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда – беш аз 57 дараҷа – худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="ref36" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200-300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="ref32" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="ref36" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="ref36" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18-24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="ref38">Погода в Ванче (Таджикистан) (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад – рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар ''«сояи боришот»'' боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000-4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ – аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо – иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500-2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар – тут, зардолу, себу чормағз – ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ – аз ҷумла гиёҳи [*Nepeta badachschanica]* ва шабпараки нодири кӯҳӣ [*Parnassius autocrator]* – маҳсуб мешавад.<ref name="ref39">[https://portals.iucn.org/library/node/48972 World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000-5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа – аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) – бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="ref39" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="ref40">Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="ref36" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="ref38" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши ''«Лозурҳо ва қуллаҳо»'' зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии ''«Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ»'' анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="ref40" /><ref name="ref41">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="ref40" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши ''«Энергетика»'') ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»''), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ'''<ref name="ref36" /><ref name="ref32" /><ref name="ref34" /><ref name="ref37" /><ref name="ref38" /> |- |'''Нишондиҳанда''' |'''Қимат''' |'''Тавзеҳ''' |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0...+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9...−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18-24 % |– |} Тавсифи иқлимии асри XIX низ ба хусусиятҳои дар боло зикршуда мувофиқат мекунад: тибқи мушоҳидаи Юхновский (1894), водии Ванҷ, дар муқоиса бо дигар қисматҳои Дарвоз, аз лиҳози иқлимӣ фарқ дошта, азбаски бештар ба бодҳои шимолӣ кушода буд, зимистони он бо сахтии бештар тавсиф мешуд.<ref name="ref2112" /> Бо вуҷуди ин, тибқи гуфтаи сокинони маҳаллӣ, ки Юхновский овардааст, миқдори барфу борон он қадар зиёд набуд ва алоқаи роҳ дар тӯли дарёи Ванҷ одатан дар давоми сол қатъ намешуд; танҳо дар мавридҳои нодир, дар натиҷаи тӯфони барфӣ, роҳ аз 4 то 10 рӯз дар як сол баста мешуд.<ref name="ref2112" /> == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик – мақолаи академик [[Раҳим Масов]] ''«Оид ба таърихи водии Ванҷ»'' ва китобҳои профессор [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] – мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="ref42">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="ref2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Далели мустақими мардумшиносии ин падидаи муҳоҷират аз ҷониби шарқшиноси рус А. А. Семёнов, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский ба кӯҳҳои Зарафшону [[Қаротегин|Қаротегину]] Дарвоз сафар карда буд, сабт гардидааст: ''«Обитатели долины Ванджа говорили, что ихъ долина заселена недавно, лѣтъ сто тому назадъ, выходцами съ Хингоба. Это переселеніе, замѣтимъ, на Вандж съ Хингоба продолжается, вѣроятно, и до сихъ поръ: намъ здѣсь приходилось встрѣчать много туземцевъ, которые родились въ долинѣ Хингоба и недавно переселились на Ванджъ. Туземцы Дарваза по Пянджу передавали, что ихъ отцы заселили правый берегъ рѣки, когда лѣвый былъ занятъ, и пришли сюда изъ долины Хингоба, туда же переселились съ Ях-Су.»'' Тарҷума: ''«Сокинони водии Ванҷ мегуфтанд, ки водии онҳо на чандон пеш, тахминан сад сол қабл, аз ҷониби муҳоҷирони аз Хингов омада маскун шудааст. Ин муҳоҷират, бояд қайд кард, аз Хингов ба Ванҷ, эҳтимол, то ба имрӯз низ идома дорад: мо дар ин ҷо бисёр сокинонеро вохӯрдем, ки худашон дар водии Хингов таваллуд шуда, ба наздикӣ ба Ванҷ кӯчида буданд. Сокинони бумии Дарвоз дар соҳили Панҷ нақл мекарданд, ки падарони онҳо соҳили рости дарёро – вақте ки соҳили чап аллакай ишғол шуда буд – маскун сохтаанд ва ба ин ҷо аз водии Хингов омада буданд, ки худ пеш аз он аз Ях-Су ба он ҷо кӯчида буд»''.<ref name="ref43">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 20.</ref> Ин маълумоти мардумшиносӣ, ҳарчанд бар асоси ривояти шифоҳии сокинон дар охири асри XIX сабт шуда ва набояд ҳамчун санади мутлақи таърихӣ пазируфта шавад, бо ин ҳама, бо тасвири умумии дар боло овардашуда – ки водиро паноҳгоҳи гурезагони кӯҳистонӣ аз минтақаҳои гуногун меҳисобад – ҳамоҳангии комил дорад. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="ref44">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref> Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои [[Қӯқанд]] дар охири асри XVIII - ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст. Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати [[Темуриён]], [[Шайбониён]] ва [[Аштархониён]] ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 - нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845-1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863-1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Дар бораи муносибати мураккаби Ванҷ бо ҳокимони марказии Дарвоз, ки байни итоат ва муқовимат дар навасон буд, шаҳодати арзишманди дигаре аз офицери Штаби Генералии Русия, капитан А. Кузнецов боқӣ мондааст, ки соли 1892 ба таври пажӯҳиши ҳарбӣ аз Дарвоз дидан кардааст. Тибқи гузориши ӯ, гоҳе Шоҳони Дарвоз маҷбур мешуданд бар зидди бекҳои саркаши Ванҷ лашкар бифиристанд: ''«Тѣмъ не менѣе этимъ переваломъ во время оно Дарвозскіе Ша посылали войска съ артиллеріей въ Ванчъ на усмиреніе непокорныхъ бековъ, которые портили по Пянджу дорогу и занимали оборонительно тѣснины этой рѣки.»'' Тарҷума: ''«Бо ин ҳама, тавассути ҳамин ағба буд, ки замоне Шоҳони Дарвоз лашкар бо тӯпхона ба Ванҷ мефиристоданд, барои ба итоат овардани бекҳои саркаше, ки роҳи канори Панҷро вайрон мекарданд ва тангноҳои ин дарёро ба таври мудофиавӣ ишғол менамуданд»''.<ref name="ref45">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 12–13.</ref> Мисоли дигари ин рӯҳияи истиқлолхоҳонаи Ванҷ дар хотираи мардумӣ низ маҳфуз мондааст: тибқи иттилои Кузнецов, тахминан 120 сол пеш аз боздиди ӯ, яъне дар замони Шоҳ Иброҳими Дарвоз, ҳокими Ванҷ — Шабосхон — бо роҳи ағбаи Кашолаях ба Сариқул барои ғорати қирғизҳо лашкар кашида буд: ''«Послѣдній разъ этимъ переваломъ ходилъ управитель Ванча Шабосъ-ханъ въ Сары-Колъ грабить киргизъ. Это было 120 лѣтъ тому назадъ во время Дарвозскаго Ша-Ибрагима.»'' Тарҷума: ''«Бори охирин аз ҳамин ағба ҳокими Ванҷ, Шоҳаббосхон барои ғорати қирғизҳо ба Сариқул гузашта буд. Ин ҳодиса 120 сол пеш, дар замони Шоҳи Дарвоз Иброҳим, рӯй дода буд»''.<ref name="ref46">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 21–22.</ref> Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ ''«Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"»'' сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.<ref name="ref47">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.</ref> Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи [[Самарқанд|Самарқандӣ]], агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.<ref name="ref47" /> Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810-1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.<ref name="ref48">Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.</ref> Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст: Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз [[Кӯлоб|Кӯлобу]] [[Ҳисор]] низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад. Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.<ref name="ref48" /> Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор – Сарахон ва Абдулкаримбий – бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.<ref name="ref48" /> Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860-1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877-78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв – маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро ''«мир»'' ва ё ''«шоҳ»'' меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири [[Бухоро]] таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии [[Аморати Бухоро]] дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли 1914) аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.<ref name="ref49">Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.<ref name="ref49" /> === Санадҳои таърихӣ ва фармонҳои шоҳон === Илова бар санади расмии барӯйхатгирии Аморати Бухоро, дар Ванҷ намунаҳои қадимтари номанигории маҳаллӣ низ то замони мо расидаанд, ки худ аз сатҳи баланди фарҳанги хаттии минтақа ва мавҷудияти дастгоҳи мураттаби идоракунӣ дар назди шоҳони Дарвоз шаҳодат медиҳанд. Аз ҷумла, дар фармони Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон, ки ба соли 1293 ҳиҷрӣ (1876 милодӣ) тааллуқ дорад, ба сокинони қаламрави Ванҷ, аз ҷумла деҳаҳои Роғ ва Ускроғ, чунин эълон шудааст: ''«Ҳазрати воҷиб таоло... чун осори хидматгорӣ ва вазоифи ризоҷӯӣ аз ҷабини Исмоил ибни Додхо зоҳиру ҳувайдо гардида, ба ин тариқа ки дар ҷанги боғи Қалъаи Хум, ки миёни дарвозӣ ва кӯлобӣ воқеъ шуд ва далериҳо намуда, аспу аслиҳаи душманро ғанимат гирифта... мо ҳам лоиқи тарбият ва муносиби мурувваташ дида, як ҷомаи раъси алоча, ки солиёна амал дошт, маоф намуда, ба худаш бахшидем... Санаи 1293/1876. Мӯҳр: Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон.»<ref name="ref2092">"Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ" (аз соли 1876 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.</ref>'' Ин фармон, ки хидматҳои ҳарбии Исмоил ибни Додхоро дар ҷанги боғи Қалъаи Хум (миёни дарвозиён ва кӯлобиён) эътироф намуда, ӯро аз пардохти андози солонаи ҷома (маоф) озод мекунад, гувоҳи он аст, ки шоҳони Дарвоз низоми мукаммали мукофотдиҳӣ ва андозситонии феодалиро идора мекарданд. Санади дигаре, ки ба соли 1824 милодӣ тааллуқ дорад, номаи сокинони Водхуд ба сокинони Пшихарв аст, ки дар он аз рабудану куштани чорвои ҳамдигар шикоят шудааст: ''«...аз қадимулайём мо-ён ба шумоён духтар дода, духтар гирифта. Чӣ шудааст, ки дар асри шумо оқсақолон ин тариқа корҳои беҳудаи фасодӣ ва дуздию ғорати бисёр пайдо шуда истодааст. Нарбузи Иброҳимро фармудед қасдан гирифта кушта хӯрдед...»<ref name="ref2102">"Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ" (аз соли 1824 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.</ref>'' Мавҷудияти чунин номаву фармонҳо, ки байни оилаҳои хешованди Пшихарву Водхуд – ки анъанан ба ҳамдигар духтар медоданду мегирифтанд – ҳам барои эълони мукофот ва ҳам барои ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ истифода мешуданд, нишон медиҳад, ки дар Ванҷи пеш аз омадани Русия сокинон барои ҳалли масъалаҳои баҳсбарангез аз роҳҳои расмии ҳуқуқӣ ва анъанаи хаттӣ истифода мебурданд, на танҳо аз доварии урфӣ. Сокинони водии Ванҷ [[Инқилоби Октябр|Инқилоби Октябрро]] нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи ''«босмачиён»'' маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Тафсилоти иловагӣ дар бораи ҳамин рухдодҳо — аз ҷумла робитаи онҳо бо мудохилаи Британия дар минтақа — дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст: ''«Басмаческий налет весной 1929 г. на Гарм и на Ванчский район Западного Памира был осуществлен под руководством капитана Вуда-Балларда, помощника малакандского политического агента по Читральскому княжеству.»'' Тарҷума: ''«Ҳамлаи босмачиён дар баҳори соли 1929 ба Ғарм ва ба ноҳияи Ванҷи Помири Ғарбӣ таҳти роҳбарии капитан Вуда-Баллард, ёрдамчии агенти сиёсии малаканд оид ба амораи Читрал, амалӣ гардид.»''.<ref name="ref50">Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 281.</ref> Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="ref51">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли 1926 дар рисолаи махсуси худ ''«Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ»'' муфассал тавсиф кардааст.<ref name="ref52">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи) / Общество для изучения Таджикистана и иранских народностей за его пределами. — Ташкент: тип. Востказгосиздата, 1926. — С. 5–18.</ref> Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз сангҳои тарошиданашуда ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳои аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯб ва барои афрӯхтани оташ, буттаи кӯҳии ''«пӯш»''-ро истифода мекарданд.<ref name="ref53">[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;<ref name="ref53" /> маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад. Шаҳодати мустақил ва қадимтарини мустанад дар бораи ин анъанаи оҳангарӣ, ки бисту се сол пеш аз тадқиқоти Андреев сабт шудааст, аз гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) бармеояд: ''«Серебро имѣется въ Джумарчскомъ амилякдарствѣ, свинецъ, олово у кишлака Вараунъ, желѣзо по р. оби-Ванчъ, главнымъ образомъ въ окрестностяхъ кишлака Техарви, кишлака Потау и кишлака Вань-Вань. Туземцы берутъ желѣзную руду, лежащую только на верхнихъ слояхъ земли; обжигаютъ ее въ особо-устроенныхъ печахъ, причемъ изъ 2 пудовъ руды получается желѣза полъ-пуда.»'' Тарҷума: ''«Нуқра дар амлокдории Ҷумарҷ мавҷуд аст, сурбу қалъагӣ — дар канори рустои Баравн, оҳан бошад — дар канори дарёи Ванҷ, асосан дар атрофи рустоҳои Техарв, Потов ва Ван-ван. Бумиён маъдани оҳанро, ки танҳо дар қабатҳои болоии замин ҷой дорад, бармедоранд; онро дар кӯраҳои махсус месӯзонанд, ки дар натиҷа аз ду пуд маъдан ним пуд оҳан ба даст меояд»''.<ref name="ref54">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 55–56.</ref> Кузнецов инчунин истихроҷи тиллоро дар ҳавзаи дарёи Ванҷ (дар канори Сағирдашту Язғулом), ки бо усули ибтидоии кӯшмаву ғалбер сурат мегирифт, тасвир кардааст ва аз байни ҳунарҳои дастии амлокдории Ванҷ, махсусан кордсозиро зикр намудааст: ''«Изъ кустарнаго производства обращаетъ на себя вниманіе только выдѣлка ножей въ Ванчскомъ амилякдарствѣ, да повсюду приготовленіе мату для одежды.»'' Тарҷума: ''«Аз ҳунарҳои дастӣ танҳо кордсозӣ дар амлокдории Ванҷ ва — дар ҳама ҷо — тайёр кардани мату барои либос таваҷҷуҳро ҷалб мекунад»''.<ref name="ref55">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли 1877 ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли 1878 амири Бухоро ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878-1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар Қалъаи Хумб менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Тафсилоти иловагӣ дар бораи лаҳзаҳои ниҳоии хонигарии мустақили Дарвоз низ дар ҳамин гузориши Кузнецов сабт шудааст. Тибқи маълумоти ӯ, дар арафаи суқут, аз тамоми қаламрави собиқи хонигарӣ ба охирин Шоҳи Дарвоз — Сироҷидин— танҳо чанд мулки марказӣ, аз ҷумла худи Ванҷ, боқӣ монда буд: ''«...послѣднему дарвозскому Ша Сераджетдину принадлежали только Кала-и-Хумбъ, Ванчъ, Язулемъ, всѣ амилякдарства лѣваго берега Пянджа съ Хагономъ включительно, Хуллезъ и Вахія.»'' Тарҷума: ''«...ба охирин Шоҳи дарвозӣ Сироҷидин танҳо Қалъаи Хумб, Ванҷ, Язғулом, тамоми амлокдориҳои соҳили чапи Панҷ то Ҳагонро (Деҳагон, Деҳхагон) дар бар гирифта, инчунин Хулоз ва Вахё тааллуқ доштанд»''.<ref name="ref56">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 5.</ref> Ва ҳангоме ки соли 1878 сипоҳи бухороӣ бо сарварии Худойназар-Атолиқ ногаҳон ба Қалъаи Хумб наздик шуд, Сироҷидин-Шоҳ бидуни ҷанг таслим гардид, вале роҳи гурези худро маҳз аз тариқи Ванҷ интихоб намуд: ''«Сераджетдинъ-Ша сдалъ крѣпость безъ бою, а самъ бѣжалъ черезъ Ванчъ въ Кокандъ къ Худаяръ-хану.»'' Тарҷума: ''«Сироҷидин-Шоҳ қалъаро бидуни ҷанг таслим кард, худаш бошад, аз тариқи Ванҷ ба Қӯқанд, назди Худоёрхон гурехт»''.<ref name="ref57">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 6.</ref> === Экспедитсияи сарҳадии соли 1893 === Соли 1893 экспедитсияе бо мақсади таҳқиқи марзҳои берунии Империяи Русия бо Форсу Афғонистон ва барқарор кардани назорати гумрукии сарҳадӣ дар ҳудуди вилояти Наздикаспӣ ва Хонигарии Бухоро ташкил дода шуд. Яке аз аъзои ин экспедитсия, капитани штаби генералии Февралёв, қитъаи камомӯхтаи сарҳадро аз дарёи Ванҷ дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому то истеҳкоми [[Керкӣ]] таҳқиқ намуд.<ref name="ref2112" /> Дар натиҷаи ин таҳқиқот, ки минтақаи баландкӯҳии шарқи Бухороро низ фаро мегирифт, машварати махсуси аъзои экспедитсия бо шахсиятҳои соҳибнуфузи давр — губернатори ҳарбии вилояти Самарқанд граф Н. Я. Ростовцов ва агенти сиёсии Русия дар Бухоро П. М. Лессар — баргузор гардид.<ref name="ref2112" /> Натиҷаи ин машварат чунин буд, ки минтақаи мазкур, ба сабаби вазъи вуҳушонаву душвории убури он, аз ҷониби постҳои назорати сарҳадӣ ишғол нагардад; ба ҷои он, хатти назорати сарҳадӣ аз рустои Боғорак тавассути Дарвозу Қаратегин, аз пунктҳои Қалъаи Хумб, Тобидара, Ғарм ва Думбарачӣ, то пайвастшавӣ бо хатти назорати сарҳадии вилояти [[Фарғона]] гузаронида шуд.<ref name="ref2112" /> Тибқи дастури сарфармондеҳи кулли вилояти Туркистон, барон А. Б. Вревский, аз пости Қалъаи Хумб бояд як гашти патрулӣ ба рустои Рохар дар соҳили дарёи Ванҷ фиристода мешуд, зеро маҳз ба водии ҳамин рӯд роҳҳои аз Рӯшон меомадагӣ мебаромаданд.<ref name="ref2112" /> Соли 1895 бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои Русия ва Британия дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="ref58">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли 1920 амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] ҷой дошт. Солҳои 1925-1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926-1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930-1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз 29 майи соли 1933, №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз 11 августи соли 1937, №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 2. Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 – соли 1937)''' |- |'''Марҳилаи таърихӣ''' |'''Мақоми маъмурию ҳудудӣ''' |'''Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ''' |- |То соли 1878 |Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз |Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ |- |1878-1920 |Амлокдории Қалъаи Ванҷ |Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро |- |1920-1924 |Тумани Ванҷ |Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро |- |1925-1926 |Ҷузъи тумани Қалъаихумб |Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон |- |1926-1930 |Волости Ванҷ |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон |- |1930-1933 |Қисми ноҳияи Қалъаихумб |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |29 майи 1933 |Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил) |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |11 августи 1937 |Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) |} Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли 1954 сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="ref59">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref60">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20231202014852/https://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ |date=2023-12-02 }} (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref61">Астрономические знания язгулемцев (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Тибқи омори соҳаи сайёҳии ВМКБ, дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ ба ҳолати соли 2024 15 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст.<ref name="ref62">[https://ctd.tj/2024/03/30/%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B7-%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD-%D0%B0%D0%B7-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8A%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BD/ Аз табиат ба санъати инсонӣ: 7 муъҷизаи нави ҷаҳонӣ номида шуд] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, 30 марти 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои дарки мантиқи ҷойгиршавӣ ва моҳияти ин осор, бояд заминаи таърихию сиёсии ташаккули онҳоро дарк намуд. Бино бар маълумоти таърихномаҳои асримиёнагӣ, дар садаҳои VII-VIII қаламрави кунунии Ванҷ ҷузъи вилояти таърихии Кумед буд, ки болооби дарёи Вахшро фаро гирифта, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвозу Ванҷ ва шимоли Бадахшонро дар бар мегирифт.<ref name="ref63">[[Таърихи Тоҷикистон]] // Википедиа. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Баъдтар, дар асрҳои миёна, Ванҷу Дарвоз як сарзамини воҳидро ташкил дода, бо номи ''«Курон»'' ёд мешуданд, ки маркази он деҳаи кунунии Кеврон будааст.<ref name="ref64">Таърихи шаҳр // Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Ваҳдат. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳз дар ин заминаи қадимии сиёсӣ, ки бо мустақилияти нисбии маҳаллӣ ва хатари доимии ҳуҷумҳои беруна тавсиф мешуд, эҳтиёҷ ба бунёди қалъаҳои мустаҳкам ба миён омад. Пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов, қадимтарин шаҳодати мустанади русиро дар бораи ин қалъа низ капитан Кузнецов дар гузориши соли 1892-и худ сабт кардааст. Ӯ зимни тавсифи амлокдории Ванҷ чунин навиштааст: ''«Ванчское амилякдарство расположено по р. Ванчъ и частью по правому берегу р. Пянджъ. Мѣстопребываніе амилякдара кишлакъ Кала-и-Рохарвъ (на нашихъ картахъ Кала-и-Ванчъ); имѣется небольшая крѣпостца.»'' Тарҷума: ''«Амлокдории Ванҷ дар канори дарёи Ванҷ ва қисман дар соҳили рости дарёи Панҷ ҷойгир аст. Маҳалли иқомати амлокдор рустои Қалъаи Рохарв аст (дар харитаҳои мо — Қалъаи Ванҷ); дар он қалъачаи хурде мавҷуд аст»''.<ref name="ref65">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 79.</ref> Ин иттилои Кузнецов, ки бисту се сол пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов сабт шудааст, собит месозад, ки номи ''«Қалъаи Ванҷ»'' барои Рохарв аллакай дар харитаҳои расмии охири асри XIX ба кор мерафт ва Рохарв аз ҳамон замон ҳамчун маркази маъмурии амлокдории Ванҷ шинохта мешуд. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли 1916 узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="ref5" /> Дар мақолаи худ, ки натиҷаи боздиди шахсии ӯст, Мушкетов мавқеи стратегии Рохарвро чунин тавсиф кардааст: ''«Административнымъ центромъ Ванча всегда былъ и есть базарный кишлакъ Рохаръ (или Рохарвъ) въ 40 дворовъ, расположенный на правомъ берегу рѣки, въ двадцати верстахъ выше ея устья, на высотѣ 5.950 футъ, у моста, ведущаго къ перевалу Гушхонъ, запирая собой, слѣдовательно, единственный конный путь на Язгулемъ, Рошанъ и Памиръ. Это важное стратегическое положеніе и было использовано древними '<nowiki/>'''правителями Ванча – «Шо», воздвигнувшими здѣсь крѣпость (Кала-и-Ванчъ) и избравшими ее для своей резиденціи.»''''' Тарҷума: ''«Маркази маъмурии Ванҷ ҳамеша рустои бозории Рохар (ё Рохарв) буд ва то ҳол ҳамин аст – бо 40 хонавода, дар соҳили рости дарё, дар бисту версти болотар аз резишгоҳи он, дар баландии 5950 қадам, назди пуле, ки ба ағбаи Гушхон мебарад, ва бо ин васила ягона роҳи аспсаворро ба Язғулом, Рӯшон ва Помир мебандад. Маҳз ҳамин мавқеи муҳими стратегӣ буд, ки ҳокимони қадимии Ванҷ – «Шоҳ»-ҳо – истифода бурда, дар ин ҷо қалъа (Қалъаи Ванҷ) бино карданд ва онро барои худ қароргоҳ интихоб намуданд»''.<ref name="ref66">Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. — (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876). — С. 7.</ref> Мушкетов инчунин интихоби маҳалли қалъаро аз нигоҳи амниятӣ шарҳ додааст: ''«Мѣсто выбрано весьма хорошо и удобно, на возвышеніи, съ котораго открытый видъ во всѣ стороны, и долина Ванча, какъ на ладони; рѣка отъ стѣнъ крѣпости въ 3 қулочяхъ, но для обезпеченности водоснабженія имѣлся къ ней подземный ходъ; невдалекѣ, на луговинѣ у рѣки, имѣется прудикъ, наполняемый ключемъ теплой, солоноватой воды, предоставляющій идеальное купанье.»'' Тарҷума: ''«Ҷой хеле хуб ва мувофиқ интихоб шудааст, дар баландие, ки аз он манзараи кушода ҳар тараф дида мешавад ва тамоми водии Ванҷ мисли кафи даст намоён аст; дарё аз деворҳои қалъа дар масофаи 3 қулочӣ ҷой дорад, вале барои таъмини бехатари обтаъминкунӣ роҳи зеризаминӣ ба он вуҷуд дошт; дар наздикӣ, дар марғзори лаби дарё, ҳавзчае ҳаст, ки аз чашмаи оби гарму намакини он пур мешавад ва барои шиноварии беҳамто мувофиқ аст»''.<ref name="ref66" /> Дар бораи сохти худи қалъа Мушкетов навиштааст: ''«Постройка, конечно, глинобитная, но довольно массивная, со стѣнами до 4 қулочей высотой, обнесенными съ трехъ сторонъ рвомъ, съ бойницами и пятью угловыми башнями. Внутреннія перегородки частью деревянныя, равно какъ и колонны, балки и двери, тонкой, старинной рѣзной работы.»'' Тарҷума: ''«Бино, албатта, гилину похсагин, валекин бисёр мустаҳкаму матин аст, бо деворҳои баланди чаҳорқулоча, ки аз се сӯйи он, хандақе бар гирди он кандаанд, бо тиркашҳову бурҷҳои панҷгонаи кунҷӣ. Деворҳои миёнгини дохилӣ, қисман, чӯбинанд, ҳамчунин, сутунҳову болорҳову дарҳои он, ки бо кандакории нафису куҳан оростаанд»''.<ref name="ref66" /> Мушкетов санаи боздиди худ ва оғози кашидани нақшаи қалъаро низ қайд кардааст: ''«Многое уже разрушено (мое посѣщеніе относится къ 11 іюля 1905 г.), но общее расположеніе еще сохранилось и я, пользуясь обстоятельными поясненіями почтеннаго шейха-токсабы Ванча, снялъ планъ всей крѣпости»'' (тарҷума: ''«Бисёр чиз аллакай хароб шудааст (боздиди ман ба 11 июли соли 1905 рост меояд), вале тартиби умумӣ то ҳол нигоҳ дошта шудааст ва ман, бо истифода аз тавзеҳоти муфассали шайх-тӯксабои эҳтиромноки Ванҷ, нақшаи тамоми қалъаро кашидам»'').<ref name="ref66" /> Нақшаи қалъа, ки Мушкетов кашидааст, 27 ҳуҷраву қисми қалъаро бо рақам нишон медиҳад, ки шарҳи онҳо чунин аст:<ref name="ref66" /> Ур - обдорхона Дарвозахона – ҳуҷраи нигаҳбонону дарбонон Ҳуҷраи навкарҳо Бадарравхона – ҳоҷатхона Долон – ҳавлии аспҳо Ахтахона – оғилхона, ва болои он анборхонаи алаф Пештоқ – гузаргоҳи пӯшида Фаррошхона – ҳуҷраи сайисон Пештоқи дуюм (баландии 3 қулоч) Гулгунхона – ҳуҷраи пазириши меҳмонон Ҳуҷраи худи шоҳ Қӯрғон – сарбозхона (харобшуда) Ғуломгардиш – долони мамониаткунандаи дидани занони дар боғ гардандагӣ Ошхона – ошхона Роҳрав – долон Ғуломгард – гузаргоҳ ба қисми занона Хазина – ҳуҷраи хазинадорӣ Ҳаммом – ҳаммом Пештоқи занона Ҳуҷраи зани шоҳ – тобистона Ҳуҷраи зани шоҳ – зимистона Тӯпхона – манора Рӯйи ҳавлӣ – ҳавлии пӯшида Ҳарам (харобшуда) Анборхона (болои ҳуҷраи 16) Манора – ҳоло ҳуҷраи меҳмонон – меҳмонхона Оғози роҳи зеризаминӣ ба сӯи дарё Дар масофаи як версти болотари Рохар, дар канори роҳ, Мушкетов ду гӯри қадимиро низ ба қайд гирифтааст: ''«Въ верстѣ выше Рохара по долинѣ, около дороги, двѣ древнихъ гробницы съ фигурными стѣнами, имѣющими какое-то отношеніе къ крѣпости; интересно, что на могильномъ шестѣ, помимо обычныхъ куска матеріи и конскаго хвоста (на боковой перекладинѣ), сверху помѣщены изображенія сложенной руки (ладони) и голубя»'' (тарҷума: ''«Дар як версти болотар аз Рохар, дар паҳлӯи роҳ, ду гӯри қадимӣ бо деворҳои нақшдор ҳастанд, ки бо қалъа алоқаи муайяне доранд; ҷолиб ин аст, ки бар болои чӯби қабр, ба ғайр аз пораи матоъ ва думи асп (дар чӯби паҳлӯӣ)-и маъмулӣ, тасвири дасти гирдкардашуда (кафи даст) ва кабутар низ гузошта шудааст»'').<ref name="ref66" /> Ба ғайр аз ин, Мушкетов дар поварақи худ ёдовар шудааст, ки ягона роҳи воридшавӣ ба водӣ аз тарафи Панҷ низ бо қалъаи хурди дигаре мустаҳкам карда шуда буд: ''«Этотъ единственный выходъ кромѣ того очень искусно былъ загражденъ небольшой крѣпостцей, остатки которой еще видны на изолированномъ холмѣ въ устьѣ Ванча»'' (тарҷума: ''«Ин ягона баромадгоҳ аст, илова бар ин, хеле моҳирона бо қалъачаи хурде масдуд шуда буд, ки бақоёи он то ҳанӯз дар теппаи ҷудоуфтодаи резишгоҳи Ванҷ ҳувайдоанд»'').<ref name="ref67">Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ, 1916. — Тавзеҳот, №4.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, қалъа бевосита дар масири корвонрав ба сӯи ағбаи Гишхун қарор дошт, ки тавассути он роҳи корвонӣ ба водии Язғулом ва аз он ҷо ба самти баландкӯҳҳои Помир мерасид.<ref name="ref68">[https://poxod.ru/guidebook/darvaz/p_darvaz_dolinarekivagdm_a.html Долина реки Ванч] // Свободный туризм (poxod.ru). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз он ки Мушкетов худ соли 1905 аз қалъа боздид кунад, тавсифи мухтасартаре аз он – тахминан 13 сол пештар – аллакай ба қалами А. А. Семёнов тааллуқ дошт, ки соли 1898 шахсан аз қалъа дидан кардааст: ''«Въ низовьи р. Ванджа лежитъ самый значительный кишлакъ долины, Кал'аи-Ванджъ, или Кал'аи-Рохарвъ (крѣпость Ванджа, крѣпость Рохарвъ). Укрѣпленіе въ немъ до сихъ поръ на обрывистомъ берегу довольно хорошо сохранилось. Стѣны крѣпости–мѣстами глинобитныя, мѣстами сложены изъ кирпичей и камней. По бокамъ лицевой стороны крѣпости–двѣ полуразрушенныхъ зубчатыхъ башни.»'' Тарҷума: ''«Дар поёноби рӯди Ванҷ бузургтарин рустои водӣ ҷойгир аст – Қалъаи Ванҷ, ё Қалъаи Рохарв (қалъаи Ванҷ, қалъаи Рохарв). Истеҳкоми он то ба имрӯз дар соҳили баланди дарё нисбатан хуб нигоҳ дошта шудааст. Деворҳои қалъа ҷо-ҷо аз гил, ҷо-ҷо аз хишти пухтаву санг сохта шудаанд. Аз ду тарафи рӯи қалъа ду манораи нимвайрони дандонадор қарор доранд»''.<ref name="ref69">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8.</ref> Муҳимтар аз ҳама, Семёнов санаи тахминии бунёди қалъа ва номи бинокори онро сабт кардааст – маълумоте, ки то кунун дар ягон манбаи дигари дастраси мақола наомадааст: ''«Крѣпость, по преданію, была построена лѣтъ двѣсти тому назадъ дарвазскимъ ханомъ, Азиз-Ханомъ, и, вѣроятно, не разъ служила хорошую службу ея защитникамъ во времена независимаго Дарваза. Теперь въ ней живетъ амлякдаръ (начальникъ округа) долины Вандж.»'' Тарҷума: ''«Қалъа, тибқи ривоят, тахминан дусад сол пеш аз ҷониби хони дарвозӣ – Азиз-Хон – бино ёфтааст ва эҳтимол, борҳо ба муҳофизони худ дар давраи истиқлолияти Дарвоз хидмати шоиста кардааст. Ҳоло дар он амлокдор (сарвари ноҳия, яъне шоҳ)-и водии Ванҷ зиндагӣ мекунад»''.<ref name="ref70">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8–9.</ref> Азбаски китоб соли 1903 нашр шуда ва мушоҳидаи муаллиф соли 1898 сурат гирифтааст, ин ривоят санаи бунёди қалъаро тахминан ба солҳои 1698-1700 рабт медиҳад. Ин ривояти Семёнов дар бораи Азизхон, ки то ҳол дар баъзе сарчашмаҳо такрор мешавад, аз нигоҳи муосир асоси устувори таърихӣ надорад: дар рӯйхати мукаммали шоҳони Дарвоз, ки намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко дар мақолаи худ ''«Дарваз и Каратегин»'' (1883) овардааст, ягон шоҳе бо номи Азизхон сабт нашудааст.<ref name="ref2072">Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. — 1883. — № 11–12.</ref> Тибқи ин рӯйхат, силсилаи шоҳони Дарвоз аз Шоғариб (то соли 1637) оғоз гардида, тавассути Шоқирғиз (1637–1668), Маҳмудшо (1668–1729), Танаи Фӯзашо (1729–1734), Муҳаммадхоншо (1734–1762), Мизробшои аввал (1762–1778), Шоидарвози I (1787–1788), Мансурхон (1788–1797), Шотурк (1797–1803), Мизробшои сонӣ (1803–1806), Султони Кучак (1806–1815), Шоиброимхон (1815–1828), Султон Маҳмудшо (1829–1838), Шоаҳмад (1839–1842), Исмоилшо (1842–1859), Иброҳимшо (1861–1863) ва Шоидарвози II (1863–1868) то Сироҷуддиншо (1868–1878) идома ёфтааст.<ref name="ref2072" /> Бар асоси таҳқиқоти муосир, эҳтимоли бештар меравад, ки Қалъаи Ванҷ на дар аҳди хони номаълуми ривоятӣ, балки дар аҳди Шайбонихониён бунёд гардидааст. Шоқирғиз, ки аз соли 1637 то 1668 ҳукмронӣ кардааст, фарзанди Абдуллоҳхони II-и Шайбонӣ буда, баъди забти Бадахшон дар соли 1584, волии Дарвоз гардида, Қалъаи Хумбро пойтахти худ қарор дода буд;<ref name="ref2072" /> тибқи ин назария, эҳтимол дорад, ки Қалъаи Ванҷ низ ҳамчун истеҳкоми мудофиавӣ маҳз дар ҳамин давра сохта шуда бошад. Дар давраи баъдина, вақте ки минтақа таҳти назорати Аморати Бухоро қарор гирифт, Қалъаи Ванҷ нақши муҳими низомии худро идома дод. Тибқи китоби сайёҳи бритониёӣ Ангус Гамильтон ''«Афғонистон»'' (1908), дар охири асри XIX ва аввали асри XX дар қалъа 300 навкари артиши миллии амири Бухоро ҷойгир карда шуда буданд: ''«В крепости Ванч было раньше расположено 300 человек из национальной армия эмира бухарского; из такого же отряда состоял гарнизон Каляи-Вамар, а в Каляи-Хум стоял целый бухарский полк.»'' Тарҷума: ''«Дар қалъаи Ванҷ пештар 300 нафар аз артиши миллии амири бухороӣ ҷойгир буда, гарнизони Қалъаи Вамар низ аз чунин дастаи мисли ҳамин иборат буд, дар Қалъаи Хум бошад, як полки бутуни бухороӣ истода буд»''.<ref name="ref2082">Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. — СПб., 1908.</ref> Семёнов инчунин ду навиштаи девории қалъаро айнан нусхабардорӣ кардааст: як байти форсӣ дар бораи гардиши бераҳмонаи рӯзгор, ва як ёдгории русии сайёҳони соли 1896 – ''«Прибылъ разъѣздъ 25 числа августа за старшаго общивкй Яковъ. Черновъ. и джигить Николай Каплун и перевочикъ Ашурбай. 1896 года»'' (тарҷума: ''«Гурӯҳи саворагон 25 августи соли 1896 омаданд: сардор Яков Чернов, ҷигит Николай Каплун ва тарҷумон Ашурбой»'').<ref name="ref70" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Дар байни ин сангнигораҳо, ки ба навъи умумии петроглифҳои Помиру Бадахшон шабоҳат доранд, тасвири нахчир (бузи кӯҳӣ бо шохҳои калон), саҳнаҳои шикор бо камон, рамзҳои офтобӣ ва изи дасту пойи инсон бештар вомехӯранд; дар мифологияи мардумони эронитабор бузи кӯҳӣ рамзи покиву ҳосилхезӣ ва иртибот бо олами боло дониста мешавад.<ref name="ref62" /> Дар қаламрави Ванҷ, ба монанди дигар минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон, сағонаҳо ва дахмаҳои сангии куҳан низ аз насл ба насл боқӣ мондаанд, ки далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин сарзамин мебошанд. Чунин иншооти дафнӣ, ки дар ҷойҳои махсуси сангӣ, дар баландиҳо ё ғорҳо бунёд меёфтанд, эҳтимолан боқимондаи анъанаҳои дафнии пешазисломӣ мебошанд; тибқи баъзе оинҳои қадими маҳаллӣ (аз ҷумла эътиқодоти наздик ба дини зардуштӣ), ҷасади фавтида набояд бо унсурҳои муқаддаси табиат – хок, об ё оташ – тамос мегирифт.<ref name="ref62" /> Ҳарчанд имрӯз тамоми аҳолии ноҳия мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд ва расму оини дафни исломиро ба таври қатъӣ риоя мекунанд, мавҷудияти ин сағонаву дахмаҳо аз як давраи гузариши тӯлонии фарҳангӣ ва қабатҳои гуногуни динию эътиқодӣ дар минтақа хабар медиҳад. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии ''«Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон»'' – муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, – ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="ref71">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> Илова бар ёдгориҳои меъморӣ ва дафнӣ, мероси беназири саноатии Ванҷ – боқимондаҳои кӯраҳои қадимии оҳангудозӣ (домнитсаҳо) – низ бахши муҳими осори таърихии ноҳия ба шумор мераванд. Тибқи маълумоти иқтисоддон И. Е. Ходоров, ки соли 1929 таҳлилҳои М. С. Андреевро дар бораи ин ҳунар тасдиқ ва иқтибос овардааст, дар боварҳои мардумии ванҷиён металли ҳосили ин кӯраҳо на танҳо арзиши истеҳсолӣ, балки хосияти шифобахш низ дошт: маҳсули онро ''«барои табобати ҳар гуна бемориҳо пешбинӣ карда, ба ҷойи дардманд мегузоштанд»''.<ref name="ref53" /> Ин боварҳо нишон медиҳанд, ки осори саноатии Ванҷ бо мероси ғайримоддӣ ва эътиқодоти мардумӣ пайванди зич доштааст, ва имрӯз боқимондаҳои ин кӯраҳо, харобаҳои коргоҳҳо ва партовҳои маъданӣ (шлакҳо) дар дараҳои Ванҷ метавонанд ҳамчун мавзеи нодири ''«бостоншиносии саноатӣ»'' мавриди пажӯҳиши минбаъда қарор гиранд. Сарчашмаи аввалини сабти илмии ин ҳунар – 23 сол пеш аз рисолаи Андреев (1926) – низ ба Семёнов тааллуқ дорад: ''«Богатыя залежи желѣзной руды въ верховьяхъ р. Ванджа даютъ горцамъ Ванджской долины неисчерпаемый матеріалъ для различнаго рода желѣзныхъ издѣлій, которыя удовлетворяютъ самымъ разнообразнымъ требованіямъ домашняго обихода горныхъ таджиковъ и потому расходятся изъ этой огромной кузницы, какова долина Ванджа, по всему Дарвазу, Каратегину и Язгуляну, проникая даже въ отдаленные и трудно достижимые уголки Рошана, Шугнана и Вахана.»'' Тарҷума: ''«Захираҳои фаровони маъдани оҳан дар болооби рӯди Ванҷ ба кӯҳистониёни водии Ванҷ маводи беохири намудҳои гуногуни маснуъоти оҳанӣ медиҳанд, ки эҳтиёҷоти гуногуни рӯзгори тоҷикони кӯҳӣ қонеъ мегардонанд ва аз ин кӯрахонаи азим, яъне водии Ванҷ, ба тамоми Дарвозу Қаротегину Язғулом паҳн мешаванд, ҳатто ба гӯшаҳои дурдасту дастнораси Рӯшону Шуғнону Вахон низ ворид мегарданд»''.<ref name="ref72">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 62.</ref> Семёнов инчунин номи мушаххаси деҳаеро сабт кардааст, ки дар он раванди коркарди оҳанро шахсан мушоҳида намудааст: ''«Самый способъ добыванія желѣза намъ пришлось наблюдать во кишлакѣ Сытаргъ, на Ванджѣ»'' (тарҷума: ''«Худи усули истихроҷи оҳанро мо тавонистем дар рустои Старғ, дар Ванҷ, мушоҳида кунем»'').<ref name="ref72" /> Ӯ ҳамчунин тавсифи мубодилаи тиҷоратии маснуоти оҳании Ванҷро бо минтақаҳои ҳамсоя овардааст: ''«Эти издѣлія находять большой сбыть на рынкахъ Кал'аи-Хума и въ сосѣднихъ долинахъ: Язгуляна и Оби-Хингоу, причемъ продажа на деньги совершается очень рѣдко; обыкновенно вещи мѣняются на тѣ, которыя необходимы таджикамъ Ванджа»'' (тарҷума: ''«Ин маснуъот дар бозорҳои Қалъаи Хум ва водиҳои ҳамсоя – Язғулому Оби Хингов – фурӯши хубе меёбанд, вале фурӯш ба пул хеле кам сурат мегирад; одатан молҳо ба он чизҳое иваз мешаванд, ки барои тоҷикони Ванҷ зарур аст»'').<ref name="ref73">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 64.</ref> === Раванди истихроҷ ва гудохтани оҳан тибқи мушоҳидаи Андреев (1926) === Тобистони соли 1925 экспедитсияи Ҷамъияти омӯзиши Тоҷикистон ва халқиятҳои эронӣ, ки М. С. Андреев роҳбарии онро ба уҳда дошт, аз водии Ванҷ гузашт ва ба дархости масъули Шӯъбаи ҷуғрофӣ ва иқтисодии Ҷамъият, И. И. Бездека, Андреев маълумоти муфассалеро дар бораи усули маҳаллии истихроҷи оҳан ҷамъоварӣ намуд, ки соли 1926 дар шакли рисолаи алоҳида ба нашр расид.<ref name="ref52" /> Азбаски экспедитсия дар мавсими тобистон гузашт, вақте ки кӯраҳо аз кор монда буданд, худи раванди гудозишро Андреев на бо мушоҳидаи мустақим, балки аз забони худи тоҷикони маҳаллӣ сабт кардааст.<ref name="ref52" /> Тибқи гузориши ӯ, дар кӯҳҳои Ванҷ се кони асосии маъдани оҳан вуҷуд дошт: конҳои Техарв (сердаромадтарин ва пуристифодатарин, дар наздикии деҳаи Техарв, ки ба он бо роҳи зеризаминӣ – штолня – дастрасӣ ҳосил мешуд), Пойи Мазор (дар болооби дарёи Ванҷ) ва кони назди деҳаи Потов (маъдани он бо сифати пасттар).<ref name="ref52" /> Дар кони Техарв конканҳо бо чароғи равғанӣ (''«чроғ»'', ки чор ададашро якбора меафрӯхтанд) ва табарҳои махсус (''«тавар»'') кор мекарданд; як конкан дар як рӯз аз 20 то 40 пуд маъдан меканд, ду нафар ҳамзамон кофтуков мекарданд ва се-чор нафари дигар маъданро ба берун мебароварданд. Гурӯҳҳои конканӣ одатан аз 5 то 20 нафар иборат буданд ва баъд аз ҷамъоварии миқдори кофӣ (аз 20 то 50 бор – вобаста ба захираи ангишти дар дастрас), маъданро ба пушт бор карда, бо ёрии асои махсуси кӯҳнавардӣ (''«шкорчӯб»'', ки нӯги оҳанин дорад) аз пасти пур хатарнок фуруд меомаданд.<ref name="ref52" /> Мавсими асосии конканӣ тирамоҳ буд, вақте ки корҳои саҳроӣ ба анҷом расида буданд; онҳое ки натавонистанд тирамоҳ маъдан ҷамъ кунанд, инро дар баҳор анҷом медоданд.<ref name="ref52" /> Истихроҷи оҳан аз болооби водии Ванҷ то деҳаи Бунай (болотар аз қалъаи пешинаи Рохарв) идома дошт; поёнтар аз Бунай ин ҳунар маъмул набуд, зеро ҳам масофа то кон дуртар буд ва ҳам сӯзишворӣ кам буд – дар он ҷо танҳо буттаи ''«пӯш»''-ро ба ҷои ангишт истифода мебурданд.<ref name="ref52" /> Қариб ҳар як хонаводаи Ванҷи Боло дар як сол як маротиба кӯраи худро пур мекард; агар ангишту маблағ кофӣ намебуд, якчанд хонавода (то 10 нафар ва баъзан бештар) муттаҳид мешуданд. Дар ду деҳа – Техарв (6 хона) ва Бунай (18 хона) – кӯраҳои умумиҷамоатӣ вуҷуд дошт, ки тамоми сокинон якҷоя аз онҳо истифода мебурданд.<ref name="ref52" /> Кӯраи ванҷӣ (''«чиндон»''), ки Андреев дар ду деҳа мушоҳида кардааст, аз навъи хеле ибтидоӣ буд: утоқи назди он ''«бунг» (бом)'' ба шакли заминкан, тахминан 3,5-4 метр дарозӣ ва бараш, канда мешуд ва танҳо як арш аз сатҳи замин болотар мебаромад. Дар дохили он чуқурии мураббаъ бо номи ''«пога»'' (пойгоҳ, айнан ҳамон истилоҳе, ки барои сатҳи фарши хонаи тоҷикони кӯҳӣ ба кор меравад) канда мешуд, ки то як метр аз сатҳи атроф пасттар буд; аз он тоқчаи шишамонанди калон – ба монанди меҳроби масҷид – ба сӯи берун мекушод.<ref name="ref52" /> Даричаи вурудӣ ''«дарик» (дарак, дари хурд)'', ки ҳангоми пуркунии кӯра бо девори тунуки сангин (тахминан 20 см ғафсӣ) баста мешуд, аввал бо ҳезуми арчагӣ (беҳтарин сӯзишворӣ) ё буттаи хордори ''«ангет»'' пур карда мешуд.<ref name="ref52" /> Фурма ''«булул»'', ки ба воситаи он ба дохили кӯра ҳаво медамиданд, аз гили носӯзи маҳаллӣ бо номи ''«рехч»'' сохта мешуд, ки танҳо дар наздикии деҳаи Бунай истихроҷ мегардид ва барои он ҳатто аз деҳаҳои дурдасти Ванҷи Боло меомаданд.<ref name="ref52" /> Раванди гудозиш чунин буд: аввал ҳезум месӯхтанд, сипас ба воситаи фурма ва дамҳои чармини бузӣ ба он медамиданд; вақте ки ҳезум ба ангишт мубаддал мешуд, аввал ангишт, сипас маъдани майдакардашуда илова мекарданд ва дамидан бе қатъшавӣ, рӯзу шаб, то анҷоми пурраи гудозиш идома меёфт.<ref name="ref52" /> Сатҳи оҳани гудохташуда дар қаъри кӯра бо роҳи фурӯ бурдани чӯбак ба даруни фурма муайян карда мешуд: агар чӯбак ба оҳан бирасад, дарҳол забона мезад. Шумораи фурмаҳои истифодашуда, вобаста ба миқдори маъдану ангишт, одатан аз 10 то 30 адад буд.<ref name="ref52" /> Барои гудохтани як пур кӯра, ки одатан аз 2 то 5 шабонарӯз тӯл мекашид (баъзан то 8-10 шабонарӯз дар назди хонаводаҳои сарватманд), кӯра дар як шабонарӯз тахминан 15 пуд ангишт ва ба ҳамин андоза маъдан фурӯ мебурд.<ref name="ref52" /> Дар ин раванд низоми маҳаллии ''«ҳашар»'' – ёрии мутақобилаи меҳнатӣ бидуни музди пул, шабеҳи мубодилаи шир ё кӯмаки барзагов ҳангоми шудгор – ба кор бурда мешуд: ҳангоме ки як аъзои гурӯҳ кӯраашро пур мекард, дигар аъзоён ба кумак меомаданд ва дар навбати худ низ ҳамин гуна кумак мегирифтанд.<ref name="ref52" /> Ҳайати муқаррарии коргарони як кӯра 12 нафарро ташкил медод; душвортарин кор дамидан бо ду даме дар навбат буд. Соҳиби кӯра дар давоми кор чор бор дар шабонарӯз хӯрок медод: субҳидам ''«умоч»'' (шӯрбои орд бо чакка), нисфирӯзӣ ''«нону ош»'' (шӯрбои нахӯд бо нон), пеш аз ғуруб ''«амруту чормағз»'' (нок ва чормағзи хушк) ва ҳангоми ғуруб ''«ширҷӯш»'' (шири ҷӯшонидашуда бо нон).<ref name="ref52" /> Ду писарбачаи наврас бо номи ''«ғовгар»'' (яке рӯзона, дигаре шабона) назорати сатҳи пуркунии кӯраро ба уҳда доштанд ва бо садои ''«ғовта бгӣ»'' навбати дамидани навбатиро эълон мекарданд.<ref name="ref52" /> Пас аз хомӯшшавии кӯра, ба он 3-4 рӯз имконияти сард кардан дода мешуд; оҳани гудохташуда дар шакли як пораи бузург дар қаъри кӯра мунҷамид мешуд, ки атрофи онро сағораи (''«сав»'') бо болғаҳои вазнин ''«пулк» (путк)'' мекӯбиданд ва канор мезаданд. Сифати оҳан якхела набуд: канораҳояш нарм буда, барои наъл, бел ва нӯги плуг истифода мешуд, дохилаш бошад, сахттар буда, бо номи ''«қрч»'' маъруф буд ва барои корд, табар ва дос ба кор мерафт.<ref name="ref52" /> Пас аз гудозиш, соҳиби кӯра оҳангареро даъват мекард, ки якчанд рӯз дар хонаи ӯ кор карда, оҳани хомро ба маснуот табдил медод; дар ивази хӯроки хонагӣ, ангишт ва дастёрони дамкунӣ, оҳангар аз ҳар даҳ маснуоти сохташуда якто (яъне 1/10-и маҳсулот)-ро ҳамчун музди худ мегирифт.<ref name="ref52" /> Аз оҳани коркардшуда дар Ванҷ маснуоти зерин истеҳсол мешуд: ''«новк»'' (новак, нӯги сипор), ''«табар»'' (табар), ''«каноҷ»'' (зоғнӯл), ''«кланд»'' (каланд), ''«теша»'', ''«дос»'', ''«корча»'' (кордча, корд), ''«дравш»'' (дарафш), ''«севун»'' (сӯҳон), ''«наъл»'', ''«ожбр»'' (ошбур, кордҳои махсуси ошпазӣ) ва ''«қайчин»'' (миқроз, қайчии пашмтарошӣ).<ref name="ref52" /> Тиҷорати ин маснуот бо минтақаҳои ҳамсоя пурра ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт: харидорон худашон ба Ванҷ меомаданд, на баръакс. Вахиёчиён аз ағбаҳои бузург гузашта, матоъҳои пашмини дастбоф (чакман, чодар, товарза) ва намак (тамоми намаки Ванҷ аз Вахиё меомад) меоварданд; дарвозиён карбос, салла ва намак (ки худашон аз Нижголои Вахиёи Поён мехариданд) меоварданд; язғуломиён ҷӯроби пашмӣ, тасмаи зинпӯши пашмӣ, зардолуи хушк ва чоруқи маҳаллӣ пешниҳод мекарданд; шуғнониён халатҳои пашмӣ, ҷӯроб ва пӯст (барои дӯхтани пойафзол) меоварданд; аз тарафи Афғонистон бошад, асосан матои карбос ворид мешуд.<ref name="ref52" /> Дар мавриди решаи маънавии ин ҳунар, Андреев қайд кардааст, ки пуштивони оҳангарон, мисли дигар оҳангарони мусулмони Осиё, пайғамбар Довуд дониста мешавад; пеш аз афрӯхтани кӯра барои ӯ дуо мекарданд ва ваъда медоданд, ки қисме аз маҳсулоти оянда ба номи ӯ бахшида шавад.<ref name="ref52" /> Ривояти пайдоиши ин ҳунар – бо номи ''«Рисола»'' – назди устои калон нигоҳ дошта мешуд ва пеш аз оғози кор хонда мешуд; тибқи ин ривоят, шогирди ҷавони пайғамбар Довуд бо номи ''«Усто-Хурдак»'' боре беадолатӣ карда, оҳанро аввал барои марди сарватманд, на камбағал, кор карда буд ва ба ҷазои ин даст ва бозуяш сӯхт; пас аз тавба, пайғамбар Довуд ба ӯ истифодаи анбурро омӯзонд, зеро то он замон кордсозон оҳани тафтаро бевосита бо даст мегирифтанд.<ref name="ref52" /> === Кофарсилохи Ғҷовас === Дар қаламрави ноҳия, дар мавзеи Ғҷовас, маҳалли бостонии Кофарсилох ҷой дорад, ки аҳамияти таърихиву бостоншиносии он то ҳол ба таври илмӣ омӯхта нашудааст.<ref name="ref2162">"КОФАРСИЛОХИ ҒҶОВАС" (маводи таърихӣ-фарҳангӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Тибқи ривояти сокинони маҳаллӣ, чунин маконҳо, ки бо номи умумии ''«Кофарсилох»'' маъруфанд, дар чандин мавзеи дигари Ванҷ низ ба назар мерасанд, вале бар асари селу тармарезиҳои даврӣ қисми зиёди онҳо пӯшида ва ноаён гардидаанд.<ref name="ref2162" /> Худи истилоҳи ''«Кофарсилох»'' шаҳодат медиҳад, ки маҳаллан ин макон бо давраи пеш аз ислом – эҳтимолан бо пайравони динҳои қадимаи маҳаллӣ – алоқаманд дониста мешавад. Ин мавзеъ то ҳол мавриди ҳафриёти бостоншиносӣ қарор нагирифтааст ва бад-ин сабаб моҳияти дақиқи таърихии он ҳанӯз номаълум аст.<ref name="ref2162" /> === Сағонаи Рави Тор === Дигар мавзеи таърихии қаламрави Ванҷ Сағонаи Рави Тор аст, ки дар он харобаҳои деворҳои деҳаи аз байн рафтае боқӣ мондаанд.<ref name="ref2172">"САҒУНАИ РАВИ ТОР" (маводи таърихӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Тибқи иттилоъи сокинони маҳаллӣ, харобаҳои Рави Тор то солҳои наздик вуҷуд доштанд, вале маълумоти дақиқ дар бораи он ки аҳолии ин деҳа кай дар он ҷо зиндагӣ мекарданд ва кай онро тарк намуданд, то кунун ба таври мустанад муайян нашудааст.<ref name="ref2172" /> Мавҷудияти харобаҳои сангину гилини хонаву девор дар ин мавзеъ гувоҳи он аст, ки дар гузашта дар ин минтақа фарҳанги нисбатан мақбули меъморӣ вуҷуд дошта, сокинон бо истифода аз масолеҳи маҳаллӣ – санг ва гил – иншооти устувор бунёд мекарданд. Маводи шифоҳие, ки тавассути сокинони пиронсоли маҳал аз насл ба насл нақл мешавад, то ҳол ягона сарчашмаи маълумот дар бораи ин мавзеи таърихӣ боқӣ мемонад.<ref name="ref2172" /> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="ref1" /> Мардумшиноси рус Л. Ф. Моногарова дар пажӯҳиши бунёдии худ доир ба таркиби қавмии ВМКБ, дар бораи гузаштаи қавмии ванҷиён чунин навиштааст: ''«В прошлом из припамирских народностей наиболее тесно соприкасались с горными таджиками ванчцы (правильнее ванджи), коренное население долины р. Ванч (Вандж), входившей в Бухарский эмират. Духовенство эмирата проводило насильственное обращение в суннизм всех, исповедовавших другую религию. Под влиянием суннитской идеологии у ванчцев изменились общественные и семейные взаимоотношения, моральные нормы, бытовой уклад в целом. Постепенное экономическое и культурное сближение ванчцев с таджиками привело к утрате ванчцами своего родного языка, замене его таджикским (ванчским или ванджским говором таджикского языка), а в конечном итоге к слиянию ванчцев с таджиками. Население остальных районов республики считает ванчцев таджиками. «Судя по некоторым признакам, „ванджский язык“, входя в северную подгруппу памирских языков, наиболее тесно примыкал к язгулемскому языку» [32, 131].»'' Тарҷума: ''«Дар гузашта, аз миёни халқиятҳои помирӣ, ванҷиён (дурусттараш — ванҷӣ), аҳолии бумии водии дарёи Ванҷ (Вандж), ки ҷузъи аморати Бухоро буд, бештар аз ҳама бо тоҷикони кӯҳистонӣ дар тамос буданд. Рӯҳониёни аморат нисбат ба ҳамаи пайравони дигар эътиқодҳо табдили ҷабрии мазҳаби суннӣ мегузарониданд. Таҳти таъсири мазҳаби суннӣ дар байни ванҷиён муносибатҳои ҷамъиятиву оилавӣ, меъёрҳои ахлоқӣ ва тарзи зиндагӣ дар маҷмуъ тағйир ёфтанд. Наздикшавии тадриҷии иқтисодиву фарҳангии ванҷиён бо тоҷикон боиси аз даст рафтани забони модарии ванҷиён гардид: он бо забони тоҷикӣ (гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ) иваз шуд ва дар ниҳоят ба омезиши ванҷиён бо тоҷикон анҷомид. Аҳолии дигар ноҳияҳои ҷумҳурӣ ванҷиёнро тоҷик мешуморанд. «Бино бар баъзе аломатҳо, „забони ванҷӣ“, ки ба зершохаи шимолии забонҳои помирӣ дохил мешуд, аз ҳама наздиктар ба забони язғуломӣ буд» [32, 131].»''.<ref name="ref74">Моногарова Л. Ф. Этнический состав и этнические процессы в Горно-Бадахшанской автономной области Таджикской ССР // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 185–186.</ref> Дар бораи мазорҳои муқаддаси эҳтиромшавандаи Ванҷ дар охири асри XIX, капитан Кузнецов чунин сабт кардааст: ''«Населеніе Дарвоза не отличается особой набожностью и имѣетъ весьма малое число молитвенныхъ домовъ–мечетей, по за то въ Дарвозѣ есть нѣсколько могилъ святыхъ, весьма почитаемыхъ жителями. Наибольшимъ почитаніемъ отличаются могилы: Хазретъ-и-Бурхъ на р. оби-Мазаръ, Пой-Мазаръ-Хазретъ-Садыръ-Сеибъ въ верховьяхъ р. Ванчъ и Ходжа-и-Миратбашъ-Султанъ-Сеидъ на сѣверномъ склонѣ Дарвозскихъ горъ, противъ кишлака Кальпъ.»'' Тарҷума: ''«Аҳолии Дарвоз бо диндории хосае фарқ намекунад ва шумораи хонаҳои ибодат — масҷидҳо — дар он хеле кам аст, вале дар ивазаш, дар Дарвоз якчанд мазори авлиё ҳаст, ки сокинон онҳоро сахт эҳтиром мекунанд. Бештарин эҳтиромро мазорҳои зерин доранд: Ҳазрати Бурх дар канори дарёи оби-Мазор, дар Пойи Мазор - ҳазрати Садр-соҳиб дар болооби дарёи Ванҷ ва Хоҷаи Муродбошӣ Султонсаъид дар нишеби шимолии кӯҳҳои Дарвоз, рӯ ба рӯи рустои Калп»''.<ref name="ref75">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 65.</ref> Бар асоси омори саршумории саросарии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] аз соли 1939, аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар – рус, 6 нафар – тотор, 5 нафар – узбак ва 1 нафар – қазоқ.<ref name="ref76">Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 – 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли 2009 дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="ref3" /> Тибқи омори соли 2024 аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. Азбаски беш аз 90 дарсади масоҳати умумии ноҳия (4430,5 км²)-ро лозурҳо, қуллаҳои баландкӯҳ ва нишебиҳои санглохи корношоям фаро мегиранд, зичии расмии аҳолӣ (тақрибан 7,7-8 нафар дар як километри мураббаъ) манзараи воқеии ҷойгиршавии аҳолиро пурра инъикос намекунад – амалан тамоми сокинон дар як рахи танги қад-қади дарёҳои Ванҷобу Язғулом мутамарказ шудаанд.<ref name="ref3" /> Ин номутаносибии шадид миёни рушди табиии аҳолӣ ва маҳдудияти мутлақи заминҳои корам (соли 2012 ҳамагӣ 1381 гектар, баъдан бо азхудкунии заминҳои нав ба 2601 гектар расида)<ref name="ref3" /> яке аз сабабҳои асосии муҳоҷирати меҳнатии ноҳия маҳсуб мешавад (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»''). {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 3. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 1939-2013''' |- |'''сол''' |'''1939''' |'''1979''' |'''1992''' |'''1995''' |'''2000''' |'''2002''' |'''2003''' |'''2004''' |'''2005''' |'''2006''' |'''2007''' |'''2008''' |'''2009''' |'''2011''' |'''2012''' |'''2013''' |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |28,4<ref name="ref47" /> |28,5<ref name="ref47" /> |28,3<ref name="ref47" /> |29,9<ref name="ref47" /> |30,1<ref name="ref47" /> |28,8<ref name="ref47" /> |30,3<ref name="ref47" /> |33,4<ref name="ref47" /> |29,7<ref name="ref47" /> |30,7<ref name="ref3" /> |30,8 |31,1 |31,3 |} {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 4. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 2014-2024''' |- |'''сол''' |'''2014''' |'''2015''' |'''2016''' |'''2017''' |'''2018''' |'''2019''' |'''2020''' |'''2021''' |'''2022''' |'''2023''' |'''2024''' |- |шумора |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="ref77">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="ref77" /> |34,4<ref name="ref78">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} Барои солҳои 1995-2008 омори мазкур (арзиши ''«умумӣ»'', яъне аҳолии доимии сабтшуда) бар асоси таҳлили муфассали демографии Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар ''«Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"»'' (Душанбе, 2011, саҳ. 362-363) илова карда шуд. Барои солҳои 1992 ва 2009 бошад, бо мақсади нигоҳ доштани пайдарпаии рақамҳои аллакай сабтшуда аз сомонаи расмии badakhshon.tj, арзиши аслии қаблӣ боқӣ монд. Дар тавсифи хислатҳои зоҳирию ботинии сокинони Ванҷ, аъзои экспедитсияи илмии Академияи илмҳои СССР ба Помир (солҳои 1928-1933) чунин навиштаанд: ''«Тоҷикони муқими Ванҷ як қавми ободнишини дорои фарҳанги куҳан астанд. Онҳо бо пешонии баланд, риши сиёҳи анбӯҳ ва нигоҳи амиқи андешаманд мутамоизанд. Ин наҷобати зоҳирӣ бо сиришти ахлоқи ботинии тоҷикон созгор аст. Онон як ишораи хеле зебо доранд: ҳангоми сипосгузорӣ кардан, дасти худро болои сар мебардоранд.»<ref name="ref2062">Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). — Москва—Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935. — С. 20–21.</ref> Зикри чунин хислатҳо аз ҷониби муҳаққиқони хориҷӣ гувоҳи он аст, ки мардуми ин диёр, бо вуҷуди зиндагӣ дар минтақаи душворгузари кӯҳистон, тавонистаанд фарҳанги волои маънавии худро, аз ҷумла анъанаи меҳмоннавозии гарму дастархони пурнозу неъмат, парвариш дода нигоҳ доранд.'' === Фарҳанги моддӣ: либоси анъанавӣ === Дар шароити сарди кӯҳистони Ванҷу Бадахшон, дар гузашта истифодаи матоъҳои пашмину чармӣ бартарӣ дошт ва мероси бофандагии маҳаллӣ ба истеҳсоли матоъҳои худӣ бо рангҳои табиии гиёҳии кӯҳӣ асос меёфт.<ref name="ref79">Таҳқиқоти этнолингвистии лексикаи гӯйиши тоҷикони водии Ғорон // Диссертатсия. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Либоси занонаи суннатӣ асосан аз курта, эзор, пойафзол, сарбанд ва ороишоти гуногун иборат буд; таърихан ду намуди курта маъмул буд – куртаи якқади камартангу доманвасеъ, ки пиразанон мепӯшиданд, ва куртаҳои камзулчадор бо гиребони буғак (уфуқӣ буридашуда бо зеҳгулу гулдӯзӣ), ки духтарону арӯсон ба бар мекарданд.<ref name="ref80">[[Либоси миллии тоҷикон]] // Википедиа. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар минтақаи Бадахшон, аз ҷумла Ванҷу Язғулом, унсурҳои хоси либоси кӯҳистонӣ – тоқии мудаввар бо нақшҳои гулдӯзии дақику пӯпак ва ҷӯробҳои ғафси пашмин бо нақшҳои ҳандасии бисёрранг (нақши офтоб, шохи қӯчқор, чалипо ва ғайра) – то имрӯз аҳамияти худро гум накардаанд.<ref name="ref80" /> === Фарҳанги моддӣ: манзил ва хоҷагии деҳот (тибқи маълумоти асри XIX) === Тавсифи қадимтарини хусусиятҳои хоси манзилу хоҷагии Ванҷ ба А. А. Семёнов (1898) тааллуқ дорад. Ӯ анборчаҳои хоси болои сутунро ба қайд гирифтааст: ''«На Ванджѣ и мѣстами по Пянджу встрѣчаются подъ хижинъ еще небольшіе, съ плоскими крышами, амбарчики (амбаръ) для хлѣба и разнаго скарба... они воткнуты надъ землею на четырехъ (подъ углами) камняхъ или столбахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва ҷо-ҷо дар Панҷ, наздики хонаҳо анборчаҳои хурди боми ҳамвор (амбор) барои нону дигар молу ашё вомехӯранд... онҳо болои замин, бар чор санг ё сутуни чоркунҷа гузошта шудаанд»'').<ref name="ref81">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 34.</ref> Дар бораи нақшу нигори деворҳои хонаҳои Ванҷ низ маълумот овардааст: ''«По Сурхобу и Хингобу, Ванджу и Пянджу на стѣнахъ многихъ хижинъ попадаются и орнаменты въ видѣ пятенъ, различныхъ безпорядочныхъ линій или же въ видѣ дѣтски намалеванныхъ фантастическихъ деревьевъ»'' (тарҷума: ''«Дар канори Сурхобу Хингов, Ванҷу Панҷ дар деворҳои бисёр хонаҳо нақшу нигор ба шакли доғ, хатҳои бетартиби гуногун ё дарахтони хаёлии кӯдакона кашидашуда вомехӯранд»'').<ref name="ref82">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 36.</ref> Хонаи тобистонаи хоси Ванҷ (''«чолёб»'') низ дар ин асар қайд шудааст: ''«По Ванджу и отчасти на Пянджу, кромѣ описанныхъ зимнихъ помѣщеній, встрѣчаются еще спеціальныя лѣтнія жилища (чолѣбъ), чего нѣтъ нигдѣ въ прочихъ мѣстахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва қисман дар Панҷ, ба ғайр аз хонаҳои зимистонаи тавсифшуда, боз хонаҳои махсуси тобистона (чолёб) вомехӯранд, ки дар ҷойҳои дигар вуҷуд надоранд»'').<ref name="ref83">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 44.</ref> Ниҳоят, Семёнов камбизоатии заминҳои Ванҷ ва такягоҳи мардум ба дарахти туг (мевадиҳандаи табиъӣ)-ро тавсиф кардааст: ''«Мѣстами, какъ, напримѣръ, на Вахіо, на Ванджѣ и въ Дарвазъ по Пянджу, гдѣ природа бѣдна и преобладаетъ каменистая почва... существованіе населенія находится въ тѣсной зависимости отъ тута»'' (тарҷума: ''«Дар баъзе ҷойҳо, масалан дар Ваҳё, дар Ванҷ ва дар Дарвози канори Панҷ, ки табиат камбизоату хоки санглох бартарӣ дорад... мавҷудияти аҳолӣ ба тут вобастагии зич дорад»'').<ref name="ref84">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 56.</ref> Дар ҳамин китоб, ду намунаи фолклори мардуми Ванҷ низ бори аввал сабт гардидаанд: масали ''«Инсон ва Мор»'' ва ҳикояи ''«Писари вазир»'', ки ҳарду аз забони як шахси мушаххас – Соҳибназар аз деҳаи Техарви болооби Ванҷ – навишта шудаанд: ''«Записано со словъ Сохиб-Назара, изъ кишлака Техарвъ, въ верховьяхъ р. Ванджа въ Дарвазѣ»'' (тарҷума: ''«Аз забони Соҳибназар, аз рустои Техарв, аз болооби рӯди Ванҷ дар Дарвоз, сабт шудааст»'').<ref name="ref85">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 99–100.</ref> === Расму оинҳои мотамӣ === Маросимҳои марбут ба давраҳои муҳими зиндагии инсон, аз ҷумла маросими мотаму дафн, дар Ванҷу Язғулом хусусиятҳои бениҳоят куҳан ва омехта аз эътиқодоти пешазисломию исломӣ (синкретӣ) то ба имрӯз нигоҳ доштаанд; ин расмҳо аз ҷониби мардумшиносони барҷаста, аз ҷумла М. С. Андреев, И. Л. Моногарова ва А. З. Розенфелд, мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд.<ref name="ref86">Расму оин ва анъанаҳо дар рӯзгори мардуми тоҷик мавқеи муҳим доранд // АМИТ «Ховар», сентябри 2017. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар ҷаҳонбинии мардуми кӯҳистон марг на анҷоми мутлақ, балки гузариш ба дунёи дигар ва оғози сафари нави рӯҳ дониста мешавад. Аз ҷумла, агар марҳум ҷавон бошад, барои гусели ӯ тобути махсусе бо матоъҳои равшану рангоранг (на сиёҳ) омода мекунанд, ки бо номи ''«гаҳвораи ноз»'' маъруф аст – ташбеҳи мустақими марг бо таваллуди дубора дар олами дигар, ки Розенфелд онро расми хеле куҳан ва боқимонда аз тасаввуроти бостонии мардуми ориёӣ арзёбӣ кардааст.<ref name="ref86" /> === Маросими никоҳ ва қалин === Дар байни мардуми Ванҷ, мисли аксари халқиятҳои Осиёи Марказӣ, анъанаи пардохти қалин барои арӯс маъмул буд. Тибқи маводи мардумшинос А. А. Семёнов, ки ба солҳои аввали асри XX тааллуқ дорад, ҳаҷми қалин вобаста ба вазъи иҷтимоиву иқтисодии оила фарқ мекард: марди сарватманд барои писараш ҳамчун қалин барои зан 3 асп, 6 гов, 3 гӯсфанд, 3 милтиқ, 2 шамшер, 3 ҷомаи пахтагин, матои дастбофи ''«карбос»'' барои 12 даст либос ва як батман гандум медод, дар ҳоле ки марди камбағал бояд 2 гов, як гӯсфанд, як милтиқ, 2 шамшер, салла, як пироҳани мардона, як ҷуфти мӯза ва 2 пуд гандум пешниҳод мекард.<ref name="ref2122">Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. — Сталинабад, 1953.</ref> Таносуби қалини сарватманду камбағал тахминан баробари 3:1 буда, ин нишонаи тафовути назарраси иҷтимоӣ дар ҷомеаи анъанавии Ванҷ мебошад; ҳамзамон, мавҷудияти аслиҳа (милтиқ, шамшер) дар таркиби қалин гувоҳи он аст, ки ин ашё дар зиндагии рӯзгори мардуми Ванҷ барои амнияти оила ва ҳифзи молу мулк аҳамияти калон дошт.<ref name="ref2122" /> Дар баробари ин, одати пардохти қалин ҳамчун кафолати иҷтимоӣ низ хидмат мекард: дар сурати вайрон шудани ақди никоҳ, ин маблағ метавонист барои таъмини зиндагии минбаъдаи зан истифода шавад. === Анъанаҳои ҷамъиятӣ: таъзим ва ёлогӯӣ === Дар одатҳои имрӯзаи мардуми Ванҷ, амали таъзими домоду арӯс дар рӯзи тӯй маъмул гардидааст; бо вуҷуди ин, тибқи мушоҳидаи мардумшиносони маҳаллӣ, ин анъана иқтибосӣ буда, бо фарҳанги аслии минтақа комилан созгор нест.<ref name="ref2132">"Дар одатои мардми Ванҷ дар рӯзи тӯй" (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Аз рӯи ривояти пиронсолони маҳал, ҳанӯз 10-20 сол пеш дар тӯйҳои Ванҷ таъзим кардан хеле кам ба назар мерасид ва он тадриҷан ҳамчун ҷузъи «одатҳои ванҷӣ» пазируфта шудааст; тибқи тафаккури суннатии мардуми маҳаллӣ, ки амиқан таҳти таъсири ақидаҳои исломӣ қарор дорад, таъзим танҳо дар пеши Худованд ва ҳангоми намоз ҷоиз шумурда мешавад, дар ҳоле ки таъзим дар назди инсони дигар номуносиб дониста мешавад.<ref name="ref2132" /> Яке аз одатҳои фаромӯшшудаи мардуми Ванҷ маросими ''«ёлогӯӣ»'' буд, ки ҳангоми ба анҷом расидани корҳои дастаҷамъонаи умумӣ – мисли ҳашар, даравидани ғалла ё бардоштани девор – баргузор мегардид.<ref name="ref2142">"ОДАТИ ЁЛОГӮӢ" (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Калимаи ''«ёло»'' шакли кӯтоҳшудаи ибораи ''«ё Аллоҳ»'' буда, дар поёни кори дастаҷамъона ҳамчун дуо ва изҳори шукргузорӣ барои анҷоми муваффақиятомези кор ба забон меомад.<ref name="ref2142" /> Ин анъана, ки имрӯз аз истеъмол баромадааст, нишони ваҳдати рӯҳонӣ ва ҳамкории иҷтимоии мардуми Ванҷ буда, нақши муҳими тамоюлҳои динӣ ва фарҳанги коллективиро дар зиндагии рӯзгори онон инъикос мекунад. === Айлоқравӣ ва расму оинҳои кишоварзӣ === Иқтисодиёти суннатии мардуми Ванҷ ба ду унсури ба ҳам вобаста – кишоварзӣ дар водиҳои танги поёнӣ ва чорводорӣ дар чарогоҳҳои баландкӯҳӣ – такя мекунад. Ҳар сол дар аввали тобистон, вақте ки заминҳои поёнӣ барои кишти ғалла, картошка ва сабзавот истифода мешаванд, раванди муҳоҷирати мавсимии подаи чорво ба чарогоҳҳои тобистонаи баландкӯҳ, ки бо номи ''«айлоқ»'' маъруф аст, оғоз мегардад.<ref name="ref86" /> Хусусияти ҷолиби ин кӯчиш дар он аст, ки қариб тамоми аҳли деҳа, бахусус занону кӯдакон, дар як рӯзи муайяншуда дастаҷамъӣ ба айлоқ мераванд, дар ҳоле ки қисме аз мардон дар деҳа мемонанд, то корҳои саҳроӣ ва обёрии заминро анҷом диҳанд. Дар айлоқҳо занон тамоми тобистон машғули ҷӯшидани шир, тайёр кардани маска, равғани зард, дӯғу мосту тарфу ва қурут мешаванд.<ref name="ref86" /> == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз забонҳои помирӣ – забони язғуломӣ роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи ''«шимолии»'' забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="ref87">Памирские языки (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="ref88">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20251112203032/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 |date=2025-11-12 }} (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли 1964 дар [[Ленинград]] монографияи махсуси ''«Ванджские говоры таджикского языка»''-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="ref89">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, ''«даргов»'' номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи ''«даргоҳи об»'' аст.<ref name="ref2" /> Аммо дуруст он аст, ки аслаш дарагоб/дараоб (обе ки аз дара меояд) аст, зеро дар форсии миёна "дара" "дараг" навишта ва талаффуз мешудааст. Тибқи фарзияи дигари забоншиносӣ, метавон решаи вожаи ''«дарғов»''-ро бо калимаи осетинии ''«dærg»'' (''«дароз»'') пайванд дод, яъне маънои аслии он ''«оби дароз»'' бошад.<ref name="ref90">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §50–52.</ref> Тибқи таснифи Розенфелд, гӯишҳои ванҷӣ ҷузъи таркибии гӯишҳои дарвозӣ буда, якҷоя бо онҳо ба гурӯҳи васеътари гӯишҳои ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ дохил мешаванд.<ref name="ref91">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §59.</ref> Хусусияти муҳимтарини гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ – ҷобаҷогузории зарраи ''«ме-»''-и замони ҳозира-оянда аз аввали феъл ба охири он (миёни асос ва флексия) мебошад, ки дар ҳамаи гӯишҳои ин гурӯҳ, ба ғайр аз гӯиши болои Ванҷ, мушоҳида мешавад.<ref name="ref92">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §60, §61.</ref> Аз миёни гӯишҳои дарвозӣ, ба гӯиши ванҷӣ аз ҳама наздиктар гӯиши ягидӣ (алалхусус ба зерлаҳҷаи водхудии поёни Ванҷ) ва гӯиши миёнаи дарвозиву-ваҳиёӣ (ба лаҳҷаи миёнаи Ванҷ) мебошанд.<ref name="ref93">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §62.</ref> Гуфтанист, ки таснифи забоншиносии соли 1906-и Снесарев аз таснифи дақиқтари баъдинаи Розенфелд каме фарқ мекард: ба гуфтаи ӯ, сокинони водии Язғулом ва болооби Ванҷ ба яке аз лаҳҷаҳои забони шуғнонӣ сухан мегуфтанд — тасниферо, ки пажӯҳиши забоншиносии баъдина, бо ҷудо кардани забони ванҷӣ ба унвони узви алоҳидаи гурӯҳи шимолии забонҳои помирӣ (ниг. боло), дақиқтар намуд.<ref name="ref2192" /> === Лаҳҷаҳои дохилии гӯиши ванҷӣ === Розенфелд дар дохили гӯиши ванҷӣ се лаҳҷаи асосиро фарқ мекунад: лаҳҷаи поёни Ванҷ, лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ки онро боз лаҳҷаи ваҳиёиву-ванҷӣ низ меноманд) ва лаҳҷаи болои Ванҷ.<ref name="ref94">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §54.</ref> Лаҳҷаи поёни Ванҷ дар деҳаҳои соҳили рости дарёи Ванҷ (аз резишгоҳ ба боло) – Вискроғ, Бичхарвак, Рохарв (маркази ноҳия), Бовид ва Одешт – ва дар соҳили чап – Дашти Роғ, Лангар, Гишхун ва Ғумаяк, инчунин дар деҳаҳои ҷамоати Водхуд роиҷ аст; аксарияти сокинони поёни Ванҷ ва Водхуд муҳоҷиронанд, ки бештарашон аз Дарвоз ва қисман аз болои Ванҷ ба ин ҷо кӯчидаанд.<ref name="ref15" /> Дар дохили ин лаҳҷа ду зерлаҳҷа – водхудӣ ва гишхунӣ – фарқ карда мешаванд; барои зерлаҳҷаи водхудӣ лабиалишавии қавии садоноки ''«о»'', мавҷудияти зарфи ''«fru/fre»'' ба маънои ''«поён»'' ва истифодаи шакли дуюми замони ҳозира-ояндаи феъл дар шахсҳои якум ва саввуми танҳо бо флексияи ''«-a»'' (масалан, ''«gama»'', ''«ravama»'' ба ҷои шакли маъмули дарвозиву-ванҷии ''«game»'', ''«rave»'') хос аст.<ref name="ref95">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §56, саҳ. 12.</ref> Лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ваҳиёиву-ванҷӣ) аз деҳаи Бунай то деҳаҳои Доршир (дар соҳили рост) ва Гуҷовас (дар соҳили чап), то деҳаи болотарини водӣ – Поймазор – паҳн аст. Сокинони ин минтақаро ''«ваҳиёчиён»'' меноманд, зеро аксарашон муҳоҷироне мебошанд, ки аз водии Ваҳиёи Боло ба ин ҷо кӯчидаанд. Барои ин лаҳҷа мавҷудияти ҳамсадоҳои болофаринголии ''«ҳ»'' ва ''«айн»'', истифодаи пасванди ''«-ak»'' дар шахси саввуми танҳои замони гузашта (''«umadastak»'' – ''«ӯ омад»''), калимаи ''«oča»'' ба маънои ''«модар»'' (ба ҷои ''«muma»''-и роиҷ дар дигар лаҳҷаҳои ванҷӣ) ва номи ''«ruzan»'' барои равзанаи дуд хос аст; ин лаҳҷа аз рӯи аломатҳои зикршуда ба лаҳҷаи ваҳиёиву-дарвозӣ наздик мешавад.<ref name="ref96">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §57, саҳ. 12.</ref> Лаҳҷаи болои Ванҷ аз деҳаи Доршир то сарчашмаҳои дарёи Ванҷ – дар деҳаҳои Сетарғ, Мурғутга, Ван-Вани Боло ва Поён (соҳили рост) ва Гуҷовас, Гумаст, Рованд, Гармчашма, Сунгад (соҳили чап) – паҳн аст. Сокинони ин минтақа худро ''«ванҷиҳо»'' ё ''«ванҷиёни туптӣ»'' (яъне бумӣ) меноманд ва маҳз дар ҳамин лаҳҷа лексикаи бештар архаистӣ, аз ҷумла боқимондаҳои алоҳидаи забони куҳани ванҷӣ, то имрӯз нигоҳ дошта шудааст.<ref name="ref97">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §58, саҳ. 12–13.</ref> Хусусияти муҳимтарини лаҳҷаи болои Ванҷ дар он аст, ки зарраи ''«ме-»'' дар аввали шакли феълӣ боқӣ мемонад ва ба охири он нагузашта; маҳз бо ҳамин аломат, ин лаҳҷа аз ҳамаи дигар гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ фарқ мекунад.<ref name="ref92" /> Аз лиҳози овоӣ (фонетикӣ), гӯишҳои ванҷӣ бо паҳншавии васеи фонемаи ''«ə»'' (ки ба садонокҳои кӯтоҳи забони адабӣ рост меояд) ва мулоимшавии садоноки ''«ӯ»'' тавсиф мешаванд.<ref name="ref98">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §1–3, саҳ. 5–6.</ref> Далели дигари куҳансолии ин гӯишҳо паҳншавии васеи фонемаи ''«ж»'' аст, ки дар забони адабии тоҷикӣ танҳо дар се-чор калима боқӣ мондааст, ҳол он ки дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи назарраси калимаҳо бо ин ҳамсадо сабт шудаанд (масалан, ''«жеғ»'' – якрав, ''«жовидан»'' – ҷавидан).<ref name="ref99">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §15, саҳ. 6–7.</ref> Афтодани ҳамсадои ''«д»'' дар миёни калима, ки хоси гӯишҳои дарвозиву-ванҷист, ба сохти флексияи феълӣ низ таъсир расонидааст: дар замони гузашта шахси саввуми танҳо флексияи ''«-и»''-ро мегирад (масалан, ''«babori»'' – ''«борид»''), шахси саввуми ҷамъ бошад – флексияи ''«-ин»''.<ref name="ref100">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §11.</ref> Дар морфология, ҷамъбандии исм тавассути пасвандҳои ''«-о»'' (умумӣ), ''«-ун»'' (барои исмҳои ҷондор) ва ''«-гала»'' (барои гурӯҳи одамон) сурат мегирад.<ref name="ref16" /> Лексикаи гӯишҳои ванҷӣ, нисбат ба гӯишҳои дарвозӣ низ, дараҷаи баландтари архаизмро нишон медиҳад: дар он калимаҳое нигоҳ дошта шудаанд, ки дар забонҳои адабии тоҷикӣ ва форсӣ дигар истифода намешаванд, вале дар ашъори Фирдавсӣ ё дар фарҳангҳои қадимӣ сабт гардидаанд (масалан, ''«кӯп»'' ба маънои ''«санг»'', ''«харсанг»'').<ref name="ref101">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §48.</ref> Илова бар қабати калони калимаҳои помирӣ, дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи калимаҳое низ ба назар мерасанд, ки бо забони яғнобӣ ва ҳатто бо забони бостонии осетинӣ (аз шохаи шимолии забонҳои эронӣ) муштараканд.<ref name="ref90" /> Дар ''«Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ»'', ки ҳамчун замима ба монография пайваст шудааст, Розенфелд бар пояи таҳлили лексикӣ ва фонетикӣ ба хулосае мерасад, ки забони куҳани ванҷӣ ба гурӯҳи шуғнонию рӯшонии забонҳои помирӣ тааллуқ доштааст.<ref name="ref102">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — Замимаи «Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ».</ref> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд: "Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд". Забоншинос Т. Н. Пахалина дар баррасии муқоисавии забонҳои помирӣ, забони ванҷиро дар силсилаи забонҳои помирӣ чунин ҷой додааст: ''«Ванджский язык, известный в настоящее время по небольшому количеству слов, зафиксированных в 1924 г. И. И. Зарубиным [6], а позднее — А. З. Розенфельд [28; 29] (в прошлом был распространен в долине Ванджа — правого притока Пянджа).»'' Тарҷума: ''«Забони ванҷӣ, ки имрӯз танҳо бо шумораи ками вожаҳо маълум аст ва соли 1924 аз ҷониби И. И. Зарубин ва баъдтар аз ҷониби А. З. Розенфелд сабт шудааст (дар гузашта дар водии Ванҷ — шохоби рости Панҷ — роиҷ буд).»''.<ref name="ref103">Пахалина Т. Н. Сравнительный обзор памирских языков // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 222.</ref> Шаҳодати дигаре дар бораи фарҷоми ин забон дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст: ''«Укором в адрес лингвистов звучало сообщение о том, что в долине Ванча недавно умерли последние старики, владевшие ванчским языком.»'' Тарҷума: ''«Хабаре барои забоншиносон ҳамчун сарзаниш садо дод ва он ҳам дар бораи он, ки дар водии Ванҷ, ба наздикӣ пиронсолони охироне, ки забони куҳнаванҷиро медонистанд, аз дунё гузаштанд.»''.<ref name="ref104">Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 290.</ref> Дар байни намунаҳои камшумори боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки дар хотираи шифоҳии пиронсолони маҳал нигоҳ дошта шудаанд, ибораи ''«Агни капол, пасни двол, чангола вол»'' сабт гардидааст.<ref name="ref2152">"ҶМЛАЕ АЙ ЗАБУНИ КУНАИ ВАНҶӢ" (маводи забоншиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Тибқи тахмини муҳаққиқони маҳаллӣ, ин ибора метавонад ба маънои тахминии ''«оташ дар пешонӣ, пас дар девор, бо чанголҳо бархез»'' тарҷума шавад; мавҷудияти вожаи ''«агни»'' (оташ), ки дар забони санскрит низ бо ҳамин маъно ба кор меравад, аз бостонии решаҳои ин забон гувоҳӣ медиҳад.<ref name="ref2152" /> Ин намуна, ҳарчанд аз нигоҳи забоншиносии илмӣ то ҳол таҳлили муфассал нашудааст, аҳамияти он дар нигоҳдории бехатари охирин осори шифоҳии забони куҳани ванҷӣ, ки гӯяндагони охирини он – тавре ки дар боло зикр гардид – аллакай даҳсолаҳо пеш аз дунё гузаштаанд, нуҳуфта аст. Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="ref105">Язгулямский язык (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="ref106">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240908203951/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 |date=2024-09-08 }} (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли 1966 дар [[Маскав]] монографияи ''«Забони язғуломӣ»''-ро ба табъ расонидааст.<ref name="ref107">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли 1954 бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="ref60" /> Дар ''«Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»''-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="ref108">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World\\\'s Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ref109">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world\\\'s languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон – язғуломӣ ва тоҷикӣ – мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="ref110">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо ''«Глоттолог»'' забони куҳани ванҷӣ бо рамзи ''«oldw1238»'' ва забони язғуломӣ бо рамзи ''«yazg1240»'' сабт шудаанд.<ref name="ref111">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 ҷамоат иборат аст:<ref name="ref112">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 5. Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ''' |- |'''Ҷамоат''' |'''Аҳолӣ (нафар)''' |'''Деҳаҳо''' |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи ''«деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев»'' зикр мегардад.<ref name="ref4" /> Барои муқоиса, тибқи гузориши капитан Кузнецов, дар соли 1892 бекигарии Дарвоз (ки Ванҷ ҷузъи он буд) ба 11 амлокдорӣ тақсим мешуд: ''«Въ административномъ отношеніи Дарвозское бекство дѣлится на 11 амилякдарствъ: Чиль-Даринское, Тавиль-Даринское, Сагри-Даштское, Кала-и-Хумбское, Шикайское, Куфское, Хагонское, Май-Майское, Джумарчское, Ванчское, Вахія-болё и два особыхъ отдѣла–Язгулемскій и Тангъ-Шивскій.»'' Тарҷума: ''«Аз ҷиҳати маъмурӣ, бекигарии Дарвоз ба 11 амлокдорӣ тақсим мешавад: Чилдарин, Тавилдарин, Сағридашт, Қалъаи Хумб, Шикай, Куф, Ҳагон (Деҳхагон), Моймай, Ҷумарҷ, Ванҷ, Вахиёи Боло ва ду шӯъбаи алоҳида — Язғулом ва Тангшив»''.<ref name="ref113">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.</ref> Аз ин тақсимот бармеояд, ки Ванҷ дар соли 1892 аллакай ҳамчун амлокдории алоҳида, ва Язғулом ҳамчун шӯъбаи ниммустақилу ба таври алоҳида идорашаванда фарқ карда мешуданд — падидае, ки то андозае бо бахшбандии имрӯзаи ноҳия, ки дар он Язғулом ҷамоати алоҳида аст, монандӣ дорад. Тақрибан ҳаштод сол пас аз гузориши Кузнецов, забоншинос Д. И. Эделман, бар пояи маводи саҳроии худ ва пажӯҳиши А. З. Розенфелд, рӯйхати муфассали рустоҳои Ванҷро чунин овардааст: ''«Население Ванджа ныне говорит по-таджикски, хотя сравнительно недавно здесь еще бытовал ванджский язык, принадлежавший к памирской группе языков. Названия кишлаков по течению Пянджа: Даштак, Узбай, Лахш, Варавз, Лангарак, Бараун, Водхуд; по Ванджу: Бич-харвак, Рог, Лангар, Гишхун, Рохарв (официально Ванч), Гумаяк, Одешт, Бунай, Потоу, Жовид, Чихох, Сед, Техарв, Гуджовас, Ширговат, Доршир, Гумаст, Сетарг, Рованд, Мургытга, Сунгад, Ван-Ван, Поймазор.»'' Тарҷума: ''«Аҳолии Ванҷ имрӯз бо забони тоҷикӣ гуфтугӯ мекунад, ҳарчанд то ба ҳамин наздикӣ, дар ин ҷо, ҳанӯз, забони куҳнванҷӣ роиҷ буд, ки ба гурӯҳи забонҳои помирӣ тааллуқ дошт. Номҳои рустоҳо дар масири Панҷ: Даштак, Взбай, Лахш, Вароваз, Лангарак, Баравн, Водхуд; дар масири Ванҷ: Бичхарвак, Роғ, Лангар, Гишхун, Рохарв (расман Ванҷ), Ғумаяк, Одешт, Бунай, Потов, Жовид, Чхох, Сед, Техарв, Ғҷовас, Шрговад, Дуршер, Ғӯмас, Старғ, Рованд, Мурғтга, Смгад, Ван-Ван, Поймазор.»''.<ref name="ref114">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 50.</ref> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли 1939 дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии ''«тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем»'' аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="ref2" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам – 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо – 1219 гектар, боғҳо – 734 гектар. Тибқи омори соли 2012 дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли 2011, шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов – 15 234 сар, гӯсфанду буз – 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="ref115">Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="ref116">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="ref117">Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="ref116" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи ''«Куруши Кабир»''-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="ref118">Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли 2009, вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="ref119">Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии ''«Ҷангали Зуго»''-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард – навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="ref120">Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Таърихи иқтисодиёт: аз мубодилаи молӣ то бозор (асри XIX) === Дар асри XIX иқтисодиёти Ванҷ, монанди тамоми Дарвоз, хусусияти патриархалӣ ва асосан мубодилавӣ (натуралӣ) дошт. Тибқи маълумоти И. Юхновский, ки соли 1894 дар рӯзномаи ''«Туркестанские Ведомости»'' ба нашр расидааст, дар водии Ванҷ пул, ченаку вазн қариб номаълум буда, тиҷорат асосан ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт; танҳо мансабдорони бухороӣ чой менӯшиданд, аҳолии таҳҷоӣ бошад, ин нӯшокиро танҳо дар ҷашнҳои оилавӣ истифода мебурд.<ref name="ref2112" /> Ҳангоми муайян кардани арзиши маҳсулот, воҳиди ченаки ''«карбос»'' (порчаи дастбофти маҳаллӣ) барои матоъ ва ''«тӯппӣ»'' барои маҳсулоти донагӣ ба кор мерафт.<ref name="ref2112" /> Тибқи нархномаи ҳамон давра, як ишак (тахминан 4 пуд) ғалла аз 4 то 6 танга, як гӯсфанди калон 6-7 танга ва як гӯсфанди хурд 4 танга арзиш дошт; тангаи нуқрагини бухороӣ вазни 3,36 грамм дошт.<ref name="ref2112" /> Аз Ванҷ асосан оҳани дар конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷшуда ва қисман ғалладона ба минтақаҳои ҳамсояи Дарвоз, тавассути Қалъаи Хумб, содир мегардид.<ref name="ref2112" /> Дар бекигариҳои шимолу шарқии Бухоро — Қаратегину Дарвоз, ки Ванҷ ба ҳайати онҳо дохил буд — тибқи арзёбии Юхновский (1894), тақрибан сад ҳазор нафар сокин зиндагӣ мекард, ки эҳтиёҷоташон хеле маҳдуд буд.<ref name="ref2112" /> Гарчанде ғаллакорию чорводорӣ шуғли асосии аҳолӣ буд, ҳаҷми истеҳсоли онҳо барои қонеъ кардани ҳатто эҳтиёҷоти хурдтарин кофӣ набуд; нони Дарвоз бештар аз бекигарии Кӯлобу дигар минтақаҳо ворид карда мешуд.<ref name="ref2112" /> Аз ин рӯ, аҳолӣ маҷбур мешуд, ки ба муҳоҷирати мавсимии меҳнатӣ ба Фарғона ва ҳатто [[Тошканд]] рӯй орад, зеро зироаткорӣ, ба сабаби норасоии замини корам, ҳатто барои эҳтиёҷоти нисбатан мӯътадил кофӣ набуд.<ref name="ref2112" /> Танҳо шумораи ками сокинон аз нони холиси гандум истифода мебурданд; орди гандумро бо орди лӯбиё меомехтанд ва дар водиҳои Ванҷ, Язғулому Панҷ ҳатто орд аз мурчи хушкидаи тут, пиёзи кӯҳӣ ва дигар решаҳои кӯҳӣ тайёр мекарданд.<ref name="ref2112" /> Чорводорӣ низ наметавонист рушд кунад, зеро кӯҳҳои Дарвоз нисфи сол ва бештар зери барф мемонданд ва аҳолӣ фақат барои миқдори ками чорво (ки дар он гӯсфанд бартарӣ дошт) захираи алаф ҷамъ карда метавонист; гӯшти шикор — шикорварзӣ яке аз шуғлҳои асосии дарвозиён буд — дар баробари гӯсфанд яке аз молҳои асосии мубодилавӣ маҳсуб мешуд.<ref name="ref2112" /> Қалъаҳои Ғарму Қалъаи Хумб, ки маркази маъмурии беки Қаратегину Дарвоз буданд, ягона бозорҳои мубодилаи маҳсулоти маҳаллӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="ref2112" /> Аз Кӯлоб тоҷирон бо ду-се асп матои бязӣ ва дигар матоъҳои дағал барои ҷома меоварданд ва барои ҳар 12 арш бязӣ як пӯсти рӯбоҳ мегирифтанд.<ref name="ref2112" /> Маркази умумии тиҷоратии тамоми Қаратегину Дарвоз шаҳри Кӯлоб буд; агар қаратегиниён боз ба бозорҳои [[Ӯротеппа|Ӯротеппаву]] Қӯқанд мерафтанд, дарвозиён танҳо ба Кӯлоб рӯй меоварданд.<ref name="ref2112" /> Аз Кӯлоб инчунин ранги «бузгунч» — маҳсулоте, ки аз варами баргҳои дарахтони писта, ки нишебиҳои кӯҳҳои Кӯлобро мепӯшониданд, ба даст меомад — ворид карда мешуд.<ref name="ref2112" /> Юхновский тарзи бинокории маҳаллиро низ тасвир кардааст: пойдевори баланди сангин бо гил, деворҳои хишти хоми калону бетартибшакл ва боми чӯбине, ки бо ках ва шохча пӯшонида, аз рӯй бо гил андова карда мешуд; сохтмон одатан аз аввали баҳор то нимаи тирамоҳ (аз апрел то сентябр) идома меёфт, дар ҳоле ки санг ва гил ҳамеша дар дастрас буданд ва чӯб — аз дарахтони тут, бед ва сафедор — аз боғоти маҳаллӣ, арча бошад аз кӯҳҳо оварда мешуд.<ref name="ref2112" /> Тибқи нархномаи ҳамон давра, як бревна ба дарозии 2,5 арш ду танга, се даста хошок (ҳар кадом 2,5 арш) ду танга, як даста ках як танга ва як батмон (8 пуд) оҳак ду танга арзиш дошт; барои тайёр кардани ҳазор хишти хом дар як рӯз чор нафар коргар лозим буд ва музди рӯзонаи коргарони оддӣ тахминан як танга буд.<ref name="ref2112" /> Оҳани маҳаллӣ аз конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷ мешуд; як пораи оҳан ба дарозии 2,5 арш ва диаметри ¾ арш арзиши 300 тангаро дошт.<ref name="ref2112" /> Дар шаҳраки Рохар танҳо як оҳангар ва ду наҷҷор фаъолият доштанд; музди рӯзонаи чунин устод бо шогирду асбобҳояш тахминан панҷ танга буд, ва абзорҳои маъруфи ин ҳунармандон арра, теша, чакуш, ранда ва табар буданд.<ref name="ref2112" /> Дар бораи нархи маводи хӯрока, равғани гов барои ҳар панҷ фунт як танга, мурғ даҳ тин, тухм 64 дона барои як танга ва алафи себарга аз 25 то 30 даста барои як танга арзиш дошт; намак, ки аз Кӯлоб ворид мешуд, гарон буд — барои як тӯппии намак чор тӯппии ғалла медоданд; биринҷ аз Қалъаи Хумб харидорӣ мешуд ва нархаш вобаста ба мавҷудияш аз чор то панҷ танга барои панҷ фунт таҳаввул мекард.<ref name="ref2112" /> Дар мавсими зимистон таъмини ем ва озуқа мушкил мегардид, аз ин рӯ захираи зимистона аз тирамоҳ омода карда мешуд.<ref name="ref2112" /> Тавре Юхновский таъкид мекунад, миқдори дақиқи содироти солонаи оҳанро муайян кардан ғайриимкон буд, зеро мақомоти маҳаллӣ дар бораи рақами он тасаввуроти дақиқ надоштанд.<ref name="ref2112" /> Чою дигар молҳои ҳиндӣ тавассути Шуғнону Рӯшон умуман ворид намешуданд; миқдори ками онҳо аз Бадахшон тавассути Куф ва Қалъаи Хумб, ва асосан тавассути Кӯлоб, ба даст меомад.<ref name="ref2112" /> === Кишоварзии анъанавӣ: ангури Ванҷӣ === Яке аз навъҳои қадимаи ангури маҳаллӣ, ки то имрӯз парвариш карда мешавад, навъи ''«Ванҷӣ»'' аст. Тибқи Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин навъи ангури миёнапаз баргҳои калони гирда, хӯшаҳои калони махрутшакли 350-400 грамма ва ғужбҳои калони байзашакли сафеди зардчаро доро буда, дар таркиби меваи пухтааш 20-21,5 фоиз қанд ҷамъ мешавад.<ref name="ref2182">Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. — Душанбе, 2014.</ref> Ангури Ванҷӣ нимаи моҳи май гул карда, мевааш нимаи августи ҳамон сол мепазад ва давраи нашъунамои он 135-145 рӯзро дар бар мегирад; ин навъ барои хӯрдан ва хушконидан мувофиқ буда, то 24 фоиз мавизи баландсифат медиҳад ва то моҳи январ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="ref2182" /> Мутаассифона, токи ин навъи ангур ба сармо ва бемории гарда тобовар нест, ки ин омил боиси маҳдудияти парвариши он дар минтақаҳои хунуктар мегардад.<ref name="ref2182" /> === Ҳунармандии анъанавӣ === Дар соҳаи ҳунармандӣ, мардуми Ванҷ таърихан ба истеҳсоли пойафзол (чоруқ, нимпоймонак) аз пӯсти дағалона коркардшуда ва либос аз матои ''«карбос»''-и худбоф машғул буданд, ки занон онро аз пашми дағал мебофтанд.<ref name="ref2112" /> Матоъ ва баъзе маҳсулоти дигар – аз ҷумла пӯсти рӯбоҳу гурба – ҳамчунин аз водиҳои ҳамсояи Шуғнону Рӯшон, тавассути пиёдагардон ва бо миқдори ками пинҳонӣ, ворид карда мешуданд, ки ин далели мавҷудияти шабакаи мубодилаи тиҷоратӣ дар байни аҳолии гуногуни Бадахшон аст.<ref name="ref2112" /> Мӯзаро (пойафзоли пошнадор) сокинони Ванҷ на дар маҳал, балки дар бозори Қалъаи Хумб мехариданд.<ref name="ref2112" /> Сабаби маҳдуд будани ин навъи воридот дар он буд, ки ҳокимияти Шуғнону Рӯшон содироти маҳсулоти маҳаллиро ба ҳама ҷо, ба ҷуз [[Кобул]], манъ карда буд.<ref name="ref2112" /> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="ref117" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="ref117" /><ref name="ref115" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии [[Бонки Ҷаҳонӣ]] аз моҳи ноябри соли 2025, ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="ref121">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, 22 сентябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="ref122">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="ref123">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan\\\'s Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ – сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти ''«Лугад»'', ҶДММ ''«Хрустал»'' – фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. 25 июни соли 2025 дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК ''«Мармар Стоун»'' ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ref124">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref125">Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ref124" /><ref name="ref126">Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) – растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд – ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ref127">Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ref124" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018-2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="ref128">Сафарҳои дохилӣ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и ''«Техарв»'' дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и ''«Андарбак»'' дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати ''«Помир Энерҷӣ»'' пайваст аст.<ref name="ref129">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли ''«Мармар Стоун»'') беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="ref130">Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи июни соли 2025 хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ-Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи ''«Ҷангал»'' ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи ''«Вознавд»'' оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="ref131">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе-Кӯлоб-Дарвоз-Хоруғ-Мурғоб-Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="ref132">Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> 25 июни соли 2025 роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ref124" /><ref name="ref133">Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе-Кулма // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> 23 июни соли 2025 ширкати ҳавопаймоии ''«Тоҷик Эйр»'' пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли 2014 сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе-Ванҷ-Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ref134">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/21/o%d2%93ozi-parvozi-%d2%b3avopajmo%d3%a3-miyoni-dushanbe-va-van%d2%b7-avvalin-parvoz-kaj-va-narhi-chipta-chand-ast/ Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref135">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/23/pas-az-11-sol-avvalin-parvozi-%d2%b3avopajmo-dar-masiri-dushanbe-van%d2%b7-dushanbe-an%d2%b7om-yoft/ Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи ''«Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040»'' (қабулшуда 28 июни соли 2024), 24 феврали соли 2026 дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="ref136">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3-10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли 1926 нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим – Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли 1941 (дар арафаи [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]]) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ – Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011-2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. 25 июни соли 2025 дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ref124" /><ref name="ref137">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-ba-tavri-ma-oz-7-muassisai-talimii-tomaktabiro-iftito-namudand/ Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи ''«Ватан»'' нашр мешавад: тибқи маълумоти Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин нашрия соли 1937 ҳамчун органи Кумитаи Ҳизби коммунистӣ ва кумитаи иҷроияи Шӯрои депутатҳои халқи ноҳия бо номи ''«Ҳақиқати Ванҷ»'' ба нашр расида, нахустин сардабираш Пирумшо Роҳатов буд; аз соли 1963 он бо номи ''«Ватан»'' моҳе як бор нашр мешавад ва адади нашраш дар соли 2014 ба 1200 нусха расидааст.<ref name="ref2182" /> Рӯзнома дар тӯли даҳсолаҳо нақши муҳимро дар инъикоси ҳаёти фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии Ванҷ бозидааст. Ванҷ ҳамчунин дорои мероси ғании эҷодиёти шифоҳии мардумӣ – афсонаҳо, қиссаҳо, зарбулмасалҳо ва чистонҳо – мебошад, ки аз насл ба насл интиқол ёфта, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои ахлоқии сокинони минтақаро инъикос мекунанд; намунаҳои қадимтарини сабтшудаи чунин фолклор ба маҷмуаи Семёнов (1903) тааллуқ доранд (ниг. боло, бахши ''«Осори таърихӣ»''). Бо вуҷуди ин, қисми зиёди ин мероси шифоҳӣ то ҳол ба таври пурра ҷамъоварӣ ва илман таҳқиқ нашудааст. == Тиб == Аввалин иттилои тиббии сабтшуда дар бораи Ванҷ ба гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) рост меояд, ки паҳншавии бемории зоб (гулбандварамӣ)-ро дар байни дигар бемориҳои маъмули Дарвоз махсус қайд кардааст: ''«Изъ другихъ болѣзней особенно развитыхъ въ Дарвозѣ, слѣдуетъ отмѣтить зобъ, главнымъ образомъ по рѣкѣ Ванчъ.»'' Тарҷума: ''«Аз дигар бемориҳое, ки дар Дарвоз хеле паҳн шудаанд, бояд зобро қайд кард, ки асосан дар канори дарёи Ванҷ вомехӯрад»''.<ref name="ref138">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 51.</ref> Соли 1939 дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="ref49" /> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли 1929 табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд – ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="ref139">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ – бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон – ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="ref49" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст – ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="ref140">Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро – аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро – дар бар мегирад.<ref name="ref140" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="ref140" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии [[Бунёди Оғохон]] (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="ref141">Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли 2025 сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="ref142">Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="ref142" /> Барномаи ''«Корвони саломатӣ»''-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="ref143">«Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019-2023 то 72 фоиз коҳиш ёфтааст.<ref name="ref144">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="ref140" /> Дар давраи пандемияи [[COVID-19]] Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли 2020 тибқи барномаи дастгирии [[Иттиҳоди Аврупо]] ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="ref145">EU timeframe for PPE distribution // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="ref146">Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он ''«паст»'' арзёбӣ шудааст.<ref name="ref147">[https://cbrn.tj/ Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj)]. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ – Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли 2024 гӯштини миллии тоҷикӣ ([[гӯштингирӣ]]) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="ref148">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ [[Шакармамад Мирмамадов]], ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ref149">Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="ref150">Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28-31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="ref151">Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="ref1" /><ref name="ref152">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> 25 марти соли 2020 дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, [[Бохтар]], Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="ref1" /> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. 25 июни соли 2025 дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ref124" /><ref name="ref153">Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, 15 ноябри соли 2025, дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="ref14" /> Пеш аз ин, 11 сентябри соли 2018 бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="ref15" /> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир [[волейбол]] низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун ''«Регар ТадАЗ»'' ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="ref154">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки [[самбо]] бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон – Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов – намояндагӣ карданд.<ref name="ref149" /> == Шахсиятҳои маъруф == [[Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ]] (машҳур ба Мулло Ёр) – шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="ref2" /> === Илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ === Раҳим Масов (16 ноябри 1939, деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ – 21 июни 2018, Душанбе) – таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="ref155">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref156">[https://asiaplus.news/2018/06/21/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov/ Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳайдаршо Пирумшоев (таваллуд 30 декабри 1944, ноҳияи Ванҷ) – таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои ''«Ванҷ»'' (М., 2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="ref157">[https://asiaplus.news/tg/2025/12/30/sub%d2%b3-ba-hajr-to%d2%b7ikiston-yak-r%d3%afz-dar-tarih-zodr%d3%afzi-shahsiyat%d2%b3o-vazi-%d2%b3avo-baroi-30-dekabri-soli-2025/ Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо... 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> [[Комил Бекзода]] (Беков Комилҷон; таваллуд 9 январи 1945, деҳаи Узбайи ноҳияи Ванҷ) – файласуфи тоҷик, доктори илмҳои фалсафа.<ref name="ref158">[https://www.ozodi.org/a/600091.html Комил Бекзода Наврузро ҷашни орзуҳо медонад - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Хатмкардаи шуъбаи забони арабии факултаи шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1967), беш аз ҳафт сол дар Миср ва Яман ба ҳайси тарҷумон кору фаъолият намуд.<ref name="ref159">[https://kmt.tj/komil-bekzoda-fajlasufe-bo-andeshai-milly/ Комил Бекзода – файласуфе бо андешаи миллӣ - Китобхонаи миллии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260726015340/https://kmt.tj/komil-bekzoda-fajlasufe-bo-andeshai-milly/ |date=2026-07-26 }}. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Соли 1988 рисолаи номзадӣ дар мавзӯи «Муҳаммади Шаҳристонӣ – муаррихи дин ва фалсафа» ва соли 2019 рисолаи доктории худро таҳти унвони «Нақши шуубия дар таърихи худшиносии халқи тоҷик» ҳимоя намуд.<ref name="ref159" /> Авсамад (Абдусамад) Ҳайдаров (таваллуд 1 октябри 1961, деҳаи Бунайи ноҳияи Ванҷ) – забоншинос ва педагог, номзади илмҳои педагогӣ, дотсент.<ref name="ref160">[[Авсамад Ҳайдаров|Авсамад Ҳайдаров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Хатмкардаи факултети шарқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (1986), солҳои 1986–1988 дар ҳайати қувваҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон хидмат кард.<ref name="ref160" /> Соли 2012 рисолаи номзадии худро дар мавзӯи ислоҳоти маорифи Аҳмади Дониш дифоъ намуд ва соли 2019 китоби ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»''-ро таълиф кард, ки дар он, аз ҷумла, этимологияи вожаи «Ванҷ» таҳлил шудааст.<ref name="ref10" /><ref name="ref160" /> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 6. Намояндагони барҷастаи илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ аз ноҳияи Ванҷ''' |- |'''Ному насаб''' |'''Соҳаи фаъолият''' |'''Асарҳо ва дастовардҳои калидӣ''' |'''Унвони илмӣ / Мақом''' |- |Раҳим Масов |Таърихнигорӣ |Таҳқиқи тақсимоти ҳудудии миллӣ дар Осиёи Миёна |Академик, директори Институти таърих (1988–2015) |- |Ҳайдаршо Пирумшоев |Таърихнигорӣ |''«Ванҷ»'' (2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (2013) |Доктори илмҳои таърих, профессор |- |Авсамад Ҳайдаров |Педагогика, забоншиносӣ |Таҳқиқи афкори Аҳмади Дониш, ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғот...»'' |Номзади илмҳои педагогӣ, дотсент |} === Илмҳои табиатшиносӣ === Кабут Вазиров (15 ноябри 1938 – 13 июли 2019) – муҳандис-геолог, номзади илмҳои геология ва минералогия (1975), профессор, узви вобастаи Академияи илмҳои муҳандисии Тоҷикистон (2003).<ref name="ref161">[[Кабут Вазиров|Кабут Вазиров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Зодаи ноҳияи Ванҷ, хатмкардаи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1961), муаллифи зиёда аз 400 мақолаи илмию методӣ, 4 китоби дарсӣ ва 3 монография оид ба сарватҳои зеризаминии Тоҷикистон.<ref name="ref161" /> Пас аз даргузашти ӯ хонаводааш 638 нусха китоб аз китобхонаи шахсиаш ба Китобхонаи миллии Тоҷикистон тақдим намуданд.<ref name="ref162">[http://old.kmt.tj/beshtar-az-600-kitobi-kabut-vazirov-ba-kitobhonai-milli-takdim-shud Бештар аз 600 китоби Кабут Вазиров ба Китобхонаи миллӣ тақдим шуд]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Саид Савлатов (таваллуд 17 майи 1940, деҳаи Чихохи ноҳияи Ванҷ) – биолог, дотсент, номзади илмҳои биологӣ (1972).<ref name="ref163">[[Саид Савлатов|Саид Савлатов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Таҳқиқоти ӯ ба масъалаҳои растанипарварӣ, ҳашаротшиносӣ ва меросгузории аломатҳо дар наслҳои гибридии пахта бахшида шудаанд; солҳои 1984–1989 мудири кафедраи зоологияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ буд ва бо нишони «Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон» (1984) сарфароз гардидааст.<ref name="ref163" /> === Адабиёт ва рӯзноманигорӣ === Дар марҳилаи адабиёти шӯравӣ ва пасошӯравӣ, Басир Расо (13 июли 1931 – 11 июли 2010), зодаи деҳаи Водхуд, ба яке аз чеҳраҳои шинохтаи адабиёти танзу ҳаҷви тоҷик табдил ёфт; дар кӯдакӣ тарбиятгирандаи хонаи бачагон буд ва дар ансамбли этнографии бачагонаи Помир иштирок мекард, ва фаъолияти меҳнатии худро солҳои 1948–1949 ба ҳайси пионервожатӣ оғоз намуд.<ref name="ref19" /><ref name="ref164">[https://navisandagan.tj/tj/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%80/ РАСО БАСИР - ИТТИФОҚИ НАВИСАНДАГОНИ ТОҶИКИСТОН]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref165">[[Басир Расо|Басир Расо — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Пас аз хатми факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1956), фаъолияти рӯзноманигории худро дар рӯзномаи «Маориф ва маданият» ва маҷаллаи «Хорпуштак» оғоз намуд ва аз соли 1964 то охири умраш – беш аз чиҳил сол – сармуҳаррири маҷаллаи ҳаҷвии «Хорпуштак» боқӣ монд.<ref name="ref166">[https://www.ozodi.org/a/2097189.html Даргузашти сардабири "Хорпуштак" - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref164" /> Маҷмӯаҳои ашъори ӯ, аз қабили ''«Дар боргоҳи нур»'', ''«Нидои дӯст»'' ва ''«Баҳори орзӯ»'', ба жанри ғазал ва шеъри лирикӣ низ тааллуқ доранд; ӯ дорои унвони «Ходими шоистаи маданияти Тоҷикистон» буд.<ref name="ref165" /> Дар соҳаи журналистикаи муосир ва таҳлилӣ, рӯзноманигори собиқадор Аслам Додихудоев (1946–2023) нақши босазо дошт ва дар инкишофи матбуоти даврӣ ва мактаби журналистикаи таҳлилии кишвар саҳм гузоштааст.<ref name="ref167">[[:ru:Додихудоев|Додихудоев - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дигар аҳли қалам ва рӯзноманигорони зодаи ин ноҳия – аз ҷумла Хилватшоҳи Маҳмуд, Бурҳон Раҳмон, Наврӯз Гулзода ва Насрин Идибеков – низ дар ғанигардонии фазои адабӣ ва иттилоотии кишвар саҳм доранд.<ref name="ref168">[[:Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ|Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> === Санъати тасвирӣ ва мусиқӣ === Анваршо Сайфиддинов, Арбоби ҳунар ва Ходими хизматнишондодаи санъати Тоҷикистон, аз соли 1984 узви Иттифоқи рассомони собиқ ИҶШС буда, дар доираҳои ҳунарӣ ба унвони ғайрирасмии «Шоҳи рангҳо» маъруф аст.<ref name="ref169">[https://farah-info.com/habari-ruz/nigohi-purasrori-anvarsho-sajfiddinov-ba-gety/ Нигоҳи пурасрори Анваршо Сайфиддинов ба гетӣ - Асосӣ - Фараҳ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Осори ӯ – аз наққошӣ то санъати монументалӣ – рамзҳои фарҳанги бостонии тоҷиконро бо услубҳои муосир омезиш медиҳад; намунаҳои эҷодиёташ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва коллексияҳои Русия, Аврупо ва Осиё маҳфузанд, ва ӯ ҳамчун омӯзгор дар Коллеҷи ҷумҳуриявии рассомии ба номи М. Олимов фаъолият дорад.<ref name="ref169" /> Дар соҳаи санъати амалӣ, устод Маҳмадкарим Рақибов, омӯзгори Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон, дар эҳёи ҳунарҳои мардумӣ ва нақшҳои миллӣ фаъолият мебарад.<ref name="ref170">[https://ddstdt.tj/10524-2/ МУСАВВИР - Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Дар соҳаи санъати овозхонӣ, Нуқраи Суннатниё низ ҳамчун яке аз хонандагони шинохтаи зодаи ноҳия ном бурда мешавад.<ref name="ref168" /> === Идораи давлатӣ ва сиёсат === Қодири Қосим (таваллуд 9 апрели 1961, ноҳияи Ванҷ) – ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="ref171">Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳмадулло Абдуллоев роҳбарии ноҳияи Ванҷро зиёда аз 20 сол (тахминан солҳои 1980-ум) ба ҳайси котиби якум бар ӯҳда дошт; таҳти роҳбарии ӯ соли 1984 нахустин корхонаи истеҳсоли санги мармар дар Бадахшон ба кор даромад ва боғдории минтақа (аз ҷумла парвариши чормағз дар мавзеи «Ҷангали Зуго» ва навъҳои гуногуни тут) рушд ёфт.<ref name="ref172">[[Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев|Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Ба ифтихори ин хидматҳо, ҷамоати марказии ноҳия (собиқ ҷамоати Ванҷ) расман ба номи Маҳмадулло Абдуллоев номгузорӣ шудааст.<ref name="ref173">[[:ru:Махмадулло_Абдуллоев_(джамоат)|Махмадулло Абдуллоев (джамоат) - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 ба ҷомеаи зиёии Ванҷ низ талафоти вазнин овард: тибқи феҳристи қурбониён ва бедарак гумшудагони даврони ҷанг, ашхосе чун Қурбонназар Халифаев (соли таваллуд 1967, муаллим), Қурбон Абдуллоев (соли таваллуд 1938) ва Муҳаммадӣ Назарихудоев (соли таваллуд 1955, мудири шуъбаи комиҷроияи ноҳияи Ҷилликӯл) дар байни бедарак гумшудагону кушташудагони ин давра ёд мешаванд.<ref name="ref174">[https://www.ozodi.org/a/31911429.html Рӯйхат. Номи гуруҳе аз қурбониён ва гумшудаҳои ҷанги дохилии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 8. Намояндагони идоракунии давлатӣ ва ниҳодҳои ҷамъиятӣ аз ноҳияи Ванҷ''' |- |'''Ному насаб''' |'''Давраи фаъолият''' |'''Вазифа ва саҳми асосӣ''' |- |Маҳмадулло Абдуллоев |Солҳои 1980-ум |Роҳбари ноҳия (>20 сол), бунёди корхонаи мармар (1984), рушди боғдории саноатӣ |- |Қодири Қосим |Давраи муосир |Ходими давлатӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақил |} === Варзиш === Устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ [[Мурувватшо Бачабеков]] (1 майи 1944 – 9 сентябри 2023, деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) – бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="ref175">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) – устоди дигари варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="ref176">Суфраи паҳлавонӣ // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Носир Хусравов (1958 – 9 январи 2024), хатмкардаи Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон, мураббии варзидаи гӯштини миллӣ ва самбо буд; ҳамчун мудири мактаби варзишии ноҳияи Ванҷ ва сармураббии дастаи мунтахаби самбои ВМКБ даҳҳо варзишгари сатҳи байналмилалиро тарбия кардааст.<ref name="ref177">[https://www.ozodi.org/a/32767418.html Падари ҷаҳонпаҳлавон Хушқадам Хусравов даргузашт - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Хушқадам Хусравов (таваллуд 1 январи 1993, деҳаи Рохарв), писар ва шогирди Носир Хусравов, дар вазни 62 кг оид ба самбо рақобат мекунад.<ref name="ref178">[[:en:Khushqadam_Khusravov|Khushqadam Khusravov - Wikipedia]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Соли 2013 ӯ қаҳрамони ҷаҳон байни ҷавонон гардид, соли 2014 дар Тошканд қаҳрамони Осиё шуд ва соли 2018 дар Бухарести Руминия унвони қаҳрамони ҷаҳон оид ба самборо ба даст овард.<ref name="ref179">[https://khovar.tj/2015/03/medali-tilloi-hush-1179-adam-husravov-dar-1206-omi-1207-a-1203-onii-sambo/ Медали тиллои Хушқадам Хусравов дар Ҷоми ҷаҳонии самбо | АМИТ "Ховар"]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref180">[[Хушқадам Хусравов|Хушқадам Хусравов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Дастоварди олимпии таърихиро Сомон Маҳмадбеков (таваллуд 24 марти 1999, Иркутск, Русия) ба даст овард; вай дар хонаводаи тоҷикони муҳоҷир, зодагони ноҳияи Ванҷ (Моёншоҳ Маҳмадбеков ва Ҷамила Парвонаева), ба дунё омадааст. Дар Бозиҳои олимпии Париж (2024) ӯ барандаи медали биринҷӣ дар намуди ҷудо гардид.<ref name="ref181">[https://www.bomdod.com/2024/07/31/nahustin-medali-tojikiston-dar-bozihoi-olimpii-poris-ofarinat-supersomon/ НАХУСТИН МЕДАЛИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОЗИҲОИ ОЛИМПИИ ПОРИС. ОФАРИНАТ, СУПЕРСОМОН! - Пойгоҳи хабарии "Бомдод"]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Дар деҳаи Вишхарвак муаллими мактаб Рамазон Синонов барои наҷоти як наврас бо хирси ваҳшӣ дастбагиребон шуда, онро мағлуб кард – ҳодисае, ки дар матбуоти маҳаллӣ ҳамчун намунаи паҳлавонии ғайривaрзишии сокинони Ванҷ инъикос ёфт.<ref name="ref182">[https://www.bomdod.com/2021/10/21/muallimi-pahlavoni-vanji-hirsro-haluk-andohtu-ba-zamin-afkand/ МУАЛЛИМИ ПАҲЛАВОНИ ВАНҶӢ ХИРСРО ҲАЛУК АНДОХТУ БА ЗАМИН АФКАНД]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 7. Натиҷаҳои барҷастаи варзишгарони мактаби Ванҷ дар сатҳи байналмилалӣ''' |- |'''Варзишгар''' |'''Намуди варзиш''' |'''Унвон ва мусобиқа''' |'''Дастовард''' |- |Сомон Маҳмадбеков |Ҷудо |Бозиҳои олимпӣ (2024, Париж, Фаронса) |Медали биринҷӣ |- |Хушқадам Хусравов |Самбо |Чемпионати ҷаҳон (2018, Бухарест, Руминия) |Медали тилло |- |Хушқадам Хусравов |Самбо |Чемпионати Осиё (2014, Тошканд, Ӯзбекистон) |Медали тилло |- |Шакармамад Мирмамадов |Гӯштингирӣ |Чемпионати ҷаҳон (2024, Душанбе, Тоҷикистон) |Медали тилло |- |Шакармамад Мирмамадов |Ҷудо |Бозиҳои осиёӣ (2018, Ҷакарта, Индонезия) |Медали биринҷӣ |- |Шакармамад Мирмамадов |Кураш |Чемпионати Осиё (2024, Теҳрон, Эрон) |Медали тилло |} === Соҳибкории иҷтимоӣ ва диаспора === Баҳор Мирзоев, зодаи деҳаи Бунайи ҷамоати Ҷовидон, дар доираи солҳои 2019–2021 аз пасандозҳои шахсии худ 140 ҳазор сомонӣ барои сохтани пули пиёдагузари замонавӣ болои дарёчаи кӯҳии Даргов (тақрибан 35 метр дарозӣ) сарф намуд, ки барои чор нафар сокинони маҳаллии баргашта аз муҳоҷират ҷойи кори муваққатӣ фароҳам овард.<ref name="ref183">[https://migration.tj/%D1%81%D0%BE%D2%B3%D0%B8%D0%B1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D3%A3-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7%D3%A3-%D0%BF%D1%83%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%91%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BE/ Соҳибкорӣ Ванҷӣ пули пиёдагузар месозад - Хадамоти муҳоҷирати Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Марҳум Эҳсоншо Мунавваров ва Моёншо Маҳмадбеков ҳамчун тоҷирони шинохта дар Федератсияи Русия, ҳамчун мададрасон ва пуштибони иҷтимоии диаспораи тоҷикони ноҳияи Ванҷ дар хориҷ аз кишвар эътироф шудаанд.<ref name="ref184">[https://pressa.tj/so%D2%B3ibkori-muvaffa%D2%9Bi-van%D2%B7%D3%A3-dar-rusiya-darguzasht/ Соҳибкори муваффақи ванҷӣ дар Русия даргузашт - Pressa.tj]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дар қатори шахсиятҳои маъруфи соҳаҳои гуногун инчунин метавон аз Мадатбек Тоҷибеков, Меҳровар Ғайратов, Муриват Бекназаров, Саломи Нуриёни Баравнӣ, Саттор Қувватов, Сафина Иронова, Толиббек Бухориев, Тоҳир Гулов, Шумқор Одинабеков, Ғайратшо Роҳатов ва Қобиламоҳ Баротова ном бурд, ки ҳар кадоме дар рушди бахшҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар саҳм доранд.<ref name="ref168" /> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="ref3" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия – Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад.<ref name="ref3" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, 17 ноябри соли 2021 бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="ref185">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == {{Reflist|30em}} == Манобеъ == # Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). – Ташкент, 1926. # Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. – 1883. – № 11–12. # Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века – XX в.). – Душанбе, 2008. – (Археологическая карта Таджикистана). # Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. – Ташкент, 1926. # Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. – СПб., 1908. # Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. – Душанбе, 2006. # Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1-2. – Душанбе, 1962-1963. # Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. – Сталинабад, 1953. # Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). – Москва–Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935. # Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX – начала XIII вв. – Ташкент, 1996. # Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). – Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. # Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. – М.: Восточная литература, 2008. – С. 61-109. # Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. – Душанбе, 1999. – № 4. – С. 20-30. # Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). – Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. – (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876). # Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. – М., 2004. # Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). – Душанбе, 2013. # Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – ISBN 5-88451-100-0. # Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. – Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. – 151 с. # Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. – М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. # Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. Вып. LXXIX. – СПб.: Военная типография, 1906. # Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. – Душанбе: СИЭМТ, 2013. # Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. – Душанбе, 2014. # Эдельман Д. И. Язгулямский язык. – М.: Наука, 1966. # Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. – М.: Наука (ГРВЛ), 1975. – С. 41-62. # Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. – М.: Индрик, 2000. # Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. – 1894. – № 65. – С. 64–65. # Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. – 3rd ed. – Paris: UNESCO Publishing, 2010. # Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. – SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com/ Сомонаи vanjiman.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220521114511/http://www.vanjiman.com/ |date=2022-05-21 }} * [https://vanj.info/ Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] snvr0o0yg0c3ph2eld8qdm2ord9rsem 0 9326 1490348 1488180 2026-10-20T16:31:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490348 wikitext text/x-wiki {{Сиёсатмадор |Ном = | номи аслӣ = Нусратулло Махсум (Лутфуллоев) | тасвир = Nusratullo.jpg |Бар = |тавсифи тасвир = Нусратулло Махсум (Лутфуллоев) |Ном ҳангоми таваллуд = Нусратулло |Номи мустаор = |Санаи таваллуд = 1881 | зодгоҳ = деҳаи [[Чашмаи Қозӣ]], [[ноҳияи Рашт|бекигарии Қаротегин]]|[[ноҳияи Рашт]] |Санаи марг = [[1 ноябр]]и [[1937]] |Маҳалли марг = [[Москва]] |Шаҳрвандӣ = [[Тоҷикистон]] |Маълумот = |Дараҷаи илмӣ = |Унвонҳои илмӣ = |Миллат = тоҷик |Эътиқод = назарияи коммунистӣ |Ҳизб = Ҳизби коммунистии ҶШС Тоҷикистон |Идеяҳои асосӣ = ғояи коммунистӣ |навъи фаъолият = |Падар = |Модар = |Ҳамсар = |Фарзандон = Хайринисо, Файзиниссо, Мунавваршо, Анваршо, Хосиятмоҳ, Акбаршо, Музаффаршо |Ҷоизаҳо = мукофотҳои Ҷумҳурии Бухоро, Ҷумҳурии Ӯзбекистон, ордени "Байрақи Сурх", унвони олии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Қаҳрамони Тоҷикистон]] ([[2006]]) {{Қаҳрамони Тоҷикистон}} |Соядаст = |Бари соядаст = |Сайт = |Викианбор = }} [[Акс:TJS 200 2010 obverse.jpg|thumb|300px| тасвири Нусратулло Махсум дар асъори миллии Тоҷикистон.<ref>http://www.ozodi.tj/content/article/2144126.html Пули 3, 200 ва 500 сомонӣ вориди муомила мешавад (Озодӣ) 30.08.2010</ref>]] '''Нусратулло Махсум''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[сиёсатмадор]] ва [[Давлатмард|давлатмарди]] тоҷик, яке аз асосгузорони [[ҶШС Тоҷикистон]], [[Қаҳрамони Тоҷикистон]] (2006). == Зиндагинома == Нусратулло Махсум (Лутфуллоев) – соли 1881 дар деҳаи [[Чашмаи Қозӣ|Чашмаи Қозии]] [[бекигарии Қаротегин]] ([[Аморати Бухоро]]) дар оилаи камбағал таваллуд ёфтааст. Дар оғози ҷавонӣ ба шаҳрҳои Қуқанд ва Фарғонаи кишвари Туркистон сафар карда, чун ҳаммол кор кардааст. Дар давраи инқилоби якуми Русия, солҳои 1905-07 Нусратулло Махсум дар корпартоиҳо ва намоишҳои коргарони шаҳри Қуқанд ширкат варзидааст. Соли 1920 баъди инқилоби халқӣ - демократии Бухоро ва аз тахт афтодани амири Бухоро ба қатори муборизони роҳи таҳкими Ҳокимияти Шӯроӣ дар [[Бухорои Шарқӣ]] дохил мешавад. Соли 1921 то 1923 чун ваколатдори кумитаи озуқаи ҶХС Бухоро дар таъмини аскарони сурх ширкат карда, ҳамчунин дар муборизаи зидди босмачигарӣ дар Ғарм ва Душанбе иштирок кардааст. Сипас ба ҳайси раиси коммисиюни фавқулодаи мутаадиди Бухорои Шарқӣ, раиси КИМ-и Бухорои Шарқ ва раиси кумитаи инқилоби ҶМШС Тоҷикистон кор кардааст. 1 декабри соли 1926 дар анҷумани якуми муассисони Шӯроҳҳои умумитоҷикии коргарон, деҳқонон ва аскарони сурх, Нусратулло Махсум, якдилона ба вазифаи раиси мақоми олии давлатӣ – Комитети Иҷроияи Марказии ҶМШС Тоҷикистон интихоб гардид. Соли 1929 баъди таъсиси [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] раиси КИМ-и [[ҶШС Тоҷикистон]] интихоб гардида, то декабри соли 1933 дар ин вазифа кор кардааст. Сипас ба ихтиёри КМ ВКП (б) фиристода шуда, дар академияи ба нақшагирии [[Москва]] таҳсил намудааст. Солҳои 1926-1930 аъзои КМ ҲК (б) [[Ӯзбекистон]], 1930-1933 аъзои бюрои КМ ҲК (б) Тоҷикистон, 1927-1934 аъзои КИМ ИҶШС буд. Мисли бисер кормандони софдили шӯравӣ ва сиесатмадорон, ӯ ба зери фишори репрессияҳо афтод ва 8 июли соли 1937 боздошт шуд. 31 октябри соли 1937 Нусратулло Махсумро бо иттиҳоми бардурӯғ дар фаъолияти зиддиинқилобӣ ба ҷазои олӣ маҳкум карданд ва рӯзи дигар ба қатл расониданд.<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/2021/07/01/ot-prostogo-rabochego-do-pervogo-rukovoditelya-sovetskogo-tadzhikistana/|title= Путь Нусратулло Махсума: от простого рабочего до первого руководителя Советского Таджикистана|author=|website=www.asiaplustj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2025-02-19}}</ref> Нусратулло Махсум (Лутфуллоев) 1 ноябри соли 1937 дар шаҳри Маскав ба қатл расонида шуд. 28 декабри 1957 Раёсати ҳарбии Суди Олӣ қарори прокурори генералии ИҶШС-ро дида, ҳукмро дар ҳаққи Нусратулло бекор кард. Бо қарори раёсати КМ ҲК Тоҷикистон аз 26 июни 1964 Нусратулло Махсум аз ҷиҳати ҳизби сафед шуд.<ref>{{Cite web|url=http://www.ombudsman.tj/9-vse-kategorii/178-nusratullo-makhsum.html|title=Нусратулло Махсум|author=|website=www.ombudsman.tj/|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-19|archivedate=2024-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240524092608/https://ombudsman.tj/9-vse-kategorii/178-nusratullo-makhsum.html}}</ref> == Ҷоизаҳо == Ӯ бо як қатор мукофотҳои Ҷумҳурии Бухоро, Ҷумҳурии Ӯзбекистон, ордени "Байрақи Сурх", мукофонида шудааст. == Оила == Фарзандони Нусратулло Махсум: Хайринисо, Файзиниссо, Мунавваршо, Анваршо, Хосиятмоҳ, [[Акбар Махсумов|Акбаршо]], [[Музаффар Махсумов|Музаффаршо]] == Қаҳрамони Тоҷикистон == [[27 июн]]и соли [[2006]] бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти рақами № 1773 ба Нусратулло Махсум унвони олии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Қаҳрамони Тоҷикистон]] {{Қаҳрамони Тоҷикистон}} дода шуд.<ref>http://www.president.tj/farmon/june06_1774htm.htm{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон №1773 (дастраси 9 июли 2011)</ref>. == Адабиёт дар бораи Нусратулло Махсум == * Эмомалӣ Раҳмон. Нусратулло Махсум. Ҷонфидои миллат //Чеҳраҳои мондагор. -Душанбе: «ЭР-Граф». 2023. - 424 с. /саҳ. 375-380. * Нусратулло Махсум. Речи, доклады, статьи и материалы его жизнедеятельности / Р.М. Масов. – Душанбе: Дониш.-2000 * Абдуназар Ҳақназаров. Нусратулло Махсум Государственно-политический деятель. – Душанбе: Дониш.-2011.<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/ru/russkij-abdunazar-haknazarov-nusratullo-mahsum-gosudarstvenno-politicheskij-deyatel/|title=Абдуназар Ҳақназаров. Нусратулло Махсум Государственно-политический деятель|author=|website=www.kmt.tj/|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250427075417/https://kmt.tj/ru/russkij-abdunazar-haknazarov-nusratullo-mahsum-gosudarstvenno-politicheskij-deyatel/|archivedate=2025-04-27}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.youtube.com/watch?v=X63l3jpnEWg youtube.com Чехрахои мондагор НУСРАТУЛЛО МАХСУМ نصرت الله مخسوم] * [https://www.youtube.com/watch?v=hAl649FT8Fw youtube.com Нусратулло Махсум Чеҳраҳои мондагор қ. 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=AHO7oiddEd0 youtube.com Нусратулло Махсум Чеҳраҳои мондагор қ. 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=8Ayh05KoPSI youtube.com Нусратулло Махсум Чеҳраҳои мондагор қ. 3] * [https://www.youtube.com/watch?v=-IdAoi0YD0c youtube.com Нусратулло Махсум Чеҳраҳои мондагор қ. 4] * [http://www.ozodi.tj/content/article/1851672.html Таҷлил аз таъсисёбии Тоҷикистон ба гӯшаи фаромӯшӣ (Озодӣ) 14.10.2009] * [http://www.ozodi.tj/content/article/2029381.html Ҳақиқати репрессияи сталинӣ дар Тоҷикистон ошкор мешавад? (Озодӣ) 30.04.2010] {{Қаҳрамонони Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Қаҳрамонони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Паррондашудаҳо дар Иттиҳоди Шӯравӣ]] [[Гурӯҳ:Қатлшудаҳо дар соли 1937]] [[Гурӯҳ:Аъзои КМ ҲКӮ]] [[Гурӯҳ:Сафедшудаҳо дар Иттиҳоди Шӯравӣ]] [[Гурӯҳ:Саркӯбшудаҳо дар Иттиҳоди Шӯравӣ]] 0gxfnj9x3zpi8as5ckz8oqpqidmhyhi 0 11694 1490483 1483428 2026-10-20T22:33:21Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490483 wikitext text/x-wiki {{1990-2000}}{{Сол|1994}}. {{Новбарии сол|1994}} {{Оғози сол|1994}} {{Сол|1994}} == Руйдодҳо == == [[апрел]] [[1994]] == * '''[[5 апрел|5]]–[[19 апрел]]''' – Дар шаҳри [[Москва]] даври якуми музокироти байни тоҷикон бо иштироки намояндагони [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ва [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) баргузор гардид. Дар рафти музокирот масъалаҳои оташбас, баргардонидани гурезаҳо ва оғози раванди оштии миллӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтанд.<ref>{{Cite web |url=https://mmk.tj/node/1873 |title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат |website=mmk.tj |publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ncl.tj/node/1873 |title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат |website=ncl.tj |publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 |archivedate=2026-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260802092918/https://ncl.tj/node/1873 }}</ref><ref>История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 459.</ref><ref>Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 96. </ref> == [[июн]] [[1994]] == * '''[[18 июн|18]] – [[28 июн]]''' – Дар шаҳри [[Теҳрон]] даври дуюми музокироти байни тоҷикон баргузор гардид. Дар анҷоми музокирот Созишнома дар бораи оташбаси муваққатӣ ва қатъ намудани амалиёти ҳарбӣ дар [[марз|сарҳади]] [[Тоҷикистон|Тоҷикистону]] [[Афғонистон]] ва дохили кишвар ба имзо расид.<ref>{{Cite web |url=https://ncl.tj/node/1873 |title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат |website=ncl.tj |publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 |archivedate=2026-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260802092918/https://ncl.tj/node/1873 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://mmk.tj/node/1873 |title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат |website=mmk.tj |publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 }}</ref><ref>История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 461.</ref><ref>Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 37-38. </ref> == [[август]] [[1994]] == * [[17 август]] – роҳи оҳани Тоҷикистон таъсис ёфт. == [[сентябр]] [[1994]] == * '''[[7 сентябр]]''' – Дар Иҷлосияи Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон матни [[Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] қабул гардид.<ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/tajikistan/constitution |title=Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=www.president.tj |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 }}</ref> == [[октябр]] [[1994]] == * '''[[20 октябр]] – [[1 ноябр]]''' – Дар шаҳри [[Исломобод]] даври сеюми музокироти байни тоҷикон баргузор гардид. Дар он масъалаи таъсиси Комиссияи муштарак оид ба татбиқи созишномаи оташбас баррасӣ гардид.<ref>{{Cite web |url=https://mmk.tj/node/1873 |title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат |website=mmk.tj |publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 }}</ref><ref>История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 461. </ref><ref>Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 41. </ref> == [[ноябр]] [[1994]] == * '''[[6 ноябр]]''' – Бо роҳи [[раъйпурсӣ|раъйпурсии]] умумихалқӣ [[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] қабул гардид. Бори аввал дар таърихи давлатдории навини [[Тоҷикистон]] [[Қонуни асосии давлат]] тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуда, асосҳои сохтори конститутсионӣ, [[ҳуқуқ|ҳуқуқу]] [[озодӣ|озодиҳои]] [[инсон]] ва [[шахси воқеӣ|шаҳрванд]] ва низоми [[мақомоти давлатӣ]] муқаррар карда шуданд.<ref>{{Cite web |url=https://www.prezident.tj/tajikistan/constitution |title=Конститутсия |website=www.prezident.tj |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 |archivedate=2026-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260802092601/https://www.prezident.tj/tajikistan/constitution }}</ref><ref>История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 474-475. </ref> * '''[[6 ноябр]]''' – [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар интихоботи умумихалқӣ [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.<ref>{{Cite web |url=https://www.prezident.tj/tajikistan/constitution |title=Конститутсия |website=www.prezident.tj |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-02 |archivedate=2026-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260802092601/https://www.prezident.tj/tajikistan/constitution }}</ref>.<ref>История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 474-475 </ref> == [[декабр]] [[1994]] == * [[10 декабр]] – Анҷумани муассисони ҳизб дар бораи ташкилёбии [[Ҳизби Халқӣ Демократии Тоҷикистон]] қарор қабул намуда, Дар анҷуман Оиннома ва Барномаи [[Ҳизби Халқӣ Демократии Тоҷикистон]] тасдиқ карда шуд.<ref>{{Cite web|url=http://hkhdt.tj/view-page.php?view=1|title=Таърихи ҲХДТ|author=|website=www. asiaplustj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160119174319/http://hhdt-sugd.tj/|archivedate=2016-01-19}}</ref><ref>Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – с. 554.</ref> == Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Солномаи 1994.== Солнома 1994. Соли оғози бозгашт ба Ватан<ref>{{Cite web |url=https://www.prezident.tj/president/films/chronicles/9 |title=Солнома 1994. Соли оғози бозгашт ба Ватан |website=www.prezident.tj |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-01 }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Адабиёт == * Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 554-555. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{новбарӣ}} {{дарахти мақолаҳо|Соли 1994}} {{сол-хурд}} [[Гурӯҳ:Соли 1994]] [[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1994]] [[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]] ff0f6mx7pyig9f157dt18cfddav4aj1 0 14104 1490357 1461271 2026-10-20T16:50:51Z Zosya95 54344 1490357 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Spinazie vrouwelijke plant (Spinacia oleracea female plant).jpg |image descr = |regnum = Рустаниҳо |parent = Spinacia |rang = Намуд |latin = Spinacia oleracea |author = [[Линней, Карл|L.]] |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Spinacia oleracea |grin = }} '''Испаноҷ''', '''испанох''', '''исфаноҷ''' ([[Номи илмӣ|номи илмӣ]]: ''Spinacia oleracea'') — [[сабзавот]]и як ё дусолаи мансуби ''шӯраиҳо''. Пояаш рост, баландиаш 25-50 см, [[барг]]аш сершираю мудаввар ё нештаршакл. Испанох моҳи [[апрел]] [[гул]] карда [[май]] [[мева]] мебандад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{ботаника-нопурра}} sc0o9xpwoc5ji073mcy6vc5szgvjb4v 1490358 1490357 2026-10-20T16:51:56Z Zosya95 54344 1490358 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Spinazie vrouwelijke plant (Spinacia oleracea female plant).jpg |image descr = |regnum = Рустаниҳо |parent = Spinacia |rang = Намуд |latin = Spinacia oleracea |author = [[Линней, Карл|L.]] |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Spinacia oleracea |grin = }} '''Испаноҷ''', '''испанох''', '''исфаноҷ''' ({{lang-la|Spinacia oleracea}}) — [[сабзавот]]и як ё дусолаи мансуби ''шӯраиҳо''. Пояаш рост, баландиаш 25-50 см, [[барг]]аш сершираю мудаввар ё нештаршакл. Испанох моҳи [[апрел]] [[гул]] карда [[май]] [[мева]] мебандад. == Эзоҳ == {{reflist}} {{ПБ}} {{ботаника-нопурра}} atj23v9tq6ab4jrd3v6zd7uvuqapnjc 0 16430 1490323 1334465 2026-10-20T15:00:48Z Zosya95 54344 1490323 wikitext text/x-wiki {{таксон | name = Савсан | image file = Iris germanica 160505.jpg | image title = Iris germanica | image descr = [[Ирис германский]], [[типовой вид]] рода Ирис | regnum = Гиёҳон | rang = Ҷинс | latin = Iris | author = [[L.]], [[1753]] | syn = * {{btname|Cryptobasis|[[Nevski]]}} * {{btname|Gemmingia|[[Heist.]] ex [[Fabr.]]}} * {{btname|Xiphion|[[Mill.]]}} * {{btname|Xiphium|[[Mill.]]}} | typus = {{bt-latrus|Iris germanica|Ирис германский}} | children = См. '''[[Виды рода Ирис]]''' | wikispecies = Iris (Iridaceae) | commons = Category:Iris (Iridaceae) | grin = 6074 }} '''Савсан''', ё '''Ирис''' ({{lang-la|Íris}}) — як намуди рустанӣ аз оилаи (''Iridaceae'') мебошад. Савсанҳо дар ҳамаи минтақаҳои вомехӯранд. Оилаи савсанҳо беш аз 800 буда рангҳо ва сохтҳои гуногун доранд. Барои ҳамин номи ({{lang-el|ἶρῐς}} — ''рангинкамонро'') гирифтааст. == Гуна == [[Акс:Iris spp Sturm61.jpg|thumb|left|[[Расми ботаникӣ]] [[Якоб Штурм]] аз китоби ''Deutschlands Flora in Abbildungen'', 1796]] == Эзоҳ == {{reflist}} {{botanics-stub}} 33xhl74uw7e3iblpyk9q6zwpnpua94b 14 21011 1490570 1490095 2026-10-21T11:44:51Z VASHGIRD 8035 1490570 wikitext text/x-wiki {{мақолаи асосии гурӯҳ|Гул}} [[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]] 6x7x1iqik2twzptz2jfqezc1prd11o7 0 22008 1490321 1374166 2026-10-20T14:54:22Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490321 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Абӯбакри Наршахӣ''' (Абӯбакр Муҳаммад бинни Ҷафар Наршахӣ) ({{lang-fa|ابوبکر محمد '''نرشخی'''}}) — муаррихи асри X, дар [[Наршах]], наздикии [[Бухоро]] ба дунё омадааст, муаллифи асари "[[Таърихи Бухоро (китоб)|Таърихи Бухоро]]" аст. "Таърихи Бухоро" ({{lang-ar|تاریخ بخارا}}) ба забони арабӣ солҳои 943-944 (аз рӯи дигар маълумотҳо 948-949) таълиф шудааст ва якчанд маротиба таҳрир карда шудааст. Соли 1128 [[Абунасри Қубовӣ|Абӯнасри Аҳмад ибни Муҳаммад Қубовӣ]] асари А. Наршахиро ба забони форсӣ гардонидааст. Баъд аз ним аср Муҳаммад ибни Зуфар ин асарро таҳрир кардааст. Бори охир "Таърихи Бухоро" дар асри XIII таҳрир карда шудааст. == Ба инҷо ҳам нигаред == * [https://web.archive.org/web/20160305140857/http://kmt.tj/index.php?book_id=60 Нусхаи таълифоти китоби “Таърихи Бухоро”] ==Манобеъ== <references /> * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/N.phtml?id=2054|title=Мухаммад Наршахи. История Бухары. Ташкент. 1897|publisher=[[Восточная литература (сайт)|Восточная литература]]|accessdate=13 февраля 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eYUdrKF?url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/N.phtml?id=2054|archivedate=2012-02-22}} * Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Собрание сочинений, том 1. М.: 1963 == Пайвандҳо == *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%85%D0%B8] [[Гурӯҳ:Муаррихони форсу тоҷик]] [[Гурӯҳ:Таърихи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сомониён]] {{Bio-stub}} lbslkytluio8x8j3pwzlr025p5mxc0v 0 51157 1490338 1353778 2026-10-20T15:44:49Z Amherst99 2571 /* */ 1490338 wikitext text/x-wiki [[File:PikiWiki Israel 15790 Subtle diagnosis.jpg|thumb|right|<center> {{PAGENAME}} </center>]] '''Ташхис''' (diagnosis) — дардшиносӣ, диагноз, хулосаи мухтасари тиббӣ оид ба табиат (асл)-и беморӣ ва аҳволи бемор. Бо ёрии усулҳое, ки соҳаи махсуси [[тиб]] пешниҳод кардааст ва дар асоси баёноти бемор (ниг. Анамнез), нишонаҳои дард, натиҷаҳои муоина, муқоисаи маълумоти бадастомада бо аломатҳои шабеҳи бемориҳои дигар духтур беморро Ташхис мекунад. Ташхиси аниқ нафақат барои интихоби усули муолиҷа ва муайян кардани дараҷаи коршоямӣ, балки барои пешгирии беморӣ низ зарур аст. Ташхис клиникӣ (дар зиндагӣ) ва паталогоанатомӣ (баъди фавт) мешавад. Ташхиси тиббии судӣ низ мавҷуд аст. Ҷои махсусро ташхиси эпидемиологӣ ишғол мекунад (дар бораи сабабҳо ва шароити пайдоиши манбаи эпидемии муайян хулоса мебарорад). Дар ташхиси клиникӣ ҳама гуна бемориҳои дар рафти муоина ошкоршударо қайд мекунанд. Ҳангоми ин аввал бемории асосӣ, баъд оризаҳо ва сонӣ бемориҳои ҳамроҳ нишон дода мешаванд. Дар сурати нопурра будани муоина ташхис қаблӣ (пешакӣ) маҳсуб меёбад ва аломати савол мегузоранд. Дар мавридҳои оҷил (таътилӣ) то ба беморхона овардани мариз ба сифати ташхиси қаблӣ метавон фақат ҳолатҳо ё синдромҳои барои ҳаёт хавфнокро навишт, мас., хуншории дохилӣ, варами шуш ва ғ. Ташхиси клиникиро дар ҳамаи ҳуҷҷатҳои тиббӣ қайд мекунанд. Ташхиси бемориеро, ки фарҷоми бад дорад, ба мариз гуфтан лозим нест. Ташхиси патологоанатомӣ ба натиҷаҳои таҳқиқи морфологӣ баъди фавт ва бо маълумоти клиникӣ муқоиса кардани он асос ёфтааст. Ташхиси патологоанатомӣ бисёр вақт Ташхис-и клиникиро пурра ё тасдиқ мекунад, баъзан ба он мувофиқ намеояд.<ref>Ташхис http://tajmedun.tj/publ/ehnciklopedija/t/tashkhis/22-1-0-2904{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Пизишкӣ]] 8u46zkpltuzhjo2hk572ccrjhp87ayk 0 59886 1490308 1458648 2026-10-20T12:18:16Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490308 wikitext text/x-wiki {{Ниҳоди қонунгузор}} '''Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон''' — палатаи болоии [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Муҳлати ваколати палата 5 сол аст. == Таърихи таъсис == Соли 1999 зарурат пеш омад, ки ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйироту иловаҳо ворид карда шавад. Ҳамин тавр 26 сентябри соли 1999 бо тариқи райъпурсии умумихалқӣ ба Конститутсия тағйироту иловаҳо ворид гардид, ки боби сеюми он аз моддаи 48 то 63 ба Маҷлиси Олӣ бахшида шуда, парламенти думаҷлисаро дар бар гирифт. Мутобиқи моддаи 48 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷлиси Олӣ — парламенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Маҷлиси Олӣ аз ду Маҷлис — Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон иборат аст. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудааст, ки «Таъсис ёфтани парламенти думаҷлиса дар сохтори давлатдории мо дигаргунии бунёдӣ мебошад ва Маҷлиси миллии Маҷлиси Олӣ имрўз ба яке аз рукнҳои боэътимоди мақоми қонунгузории кишварамон табдил ёфтаааст. Зеро мутобиқи Конститусия аз ҷониби Маҷлиси миллӣ ҷонибдорӣ карда шудани қонунҳои қабулнамудаи Маҷлиси намояндагон кафолати муҳими қабули қонунҳои мукаммал, босифат ва ҷавобгў ба манфиати мардум мебошад». Фаъолияти Маҷлиси миллӣ дар шакли иҷлосия сурат мегирад. Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллиро [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар давоми як моҳи баъди интихоботи аъзои Маҷлиси миллӣ даъват ва дар он иштирок мекунад. Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати дуюм 17 апрели соли 2000, иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати сеюм 15 апрели соли 2005, иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати чорум 23 апрели соли 2010 ва иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати панҷум 14 апрели соли 2015 баргузор гардиданд, ки дар онҳо Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/tarikh/|title= Таърихи таъсисёбии Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|author= |website= www. majmilli.tj|date= |publisher= |lang= tg|accessdate= 2025-02-08}}{{Пайванди мурда|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тартиби ташаккул == Дар моддаи 49 тартиби ташаккули [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] нишон дода шудааст. Аз чор се ҳиссаи [[аъзо]]ёни Маҷлиси миллӣ ба таври ғайримустақим аз [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] ва [[вилоят]]ҳо ва [[шаҳр]]у [[ноҳия]]ҳои онҳо, шаҳри [[Душанбе]] ва ноҳияҳои он, [[ноҳия]]ҳои тобеи ҷумҳурӣ бо овоздиҳии пинҳони интихоб мешаванд (ҷамъ — 25 [[вакил]]). Аз чор як ҳиссаи [[аъзо]]ёни Маҷлиси миллиро (8 [[вакил]]ро), [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] таъйин мекунад. Ҳайати Маҷлиси миллӣ — 33 [[вакил]]и маҷлисро дарбар мегирад. Фаъолияти Маҷлиси миллӣ даъватӣ мебошад. Шаҳрванде, ки сини ӯ аз 35 боло аст ва дорои таҳсилоти олӣ мебошад, метавонад [[вакил]]и Маҷлиси миллӣ интихоб ё таъйин шавад. == Салоҳияти Маҷлиси миллии МО ҶТ == Тибқи моддаи 56-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои чунин салоҳиятҳо мебошад: * Таъсис ва барҳам додани воҳидҳои маъмурию ҳудудӣ ва тағйири онҳо; * Интихоб ва бозхонди раис, муовинон ва судяҳои Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодӣ бо пешниҳоди Президент; * Ҳалли масъалаи бекор кардани дахлнопазирии раис, муовинон ва судяҳои Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодӣ; * Ризоият барои таъин ва озод намудани Прокурори генералӣ ва муовинони ӯ; * Амалӣ намудани ваколатҳои дигаре, ки Конститутсия ва қонунҳо муайян кардаанд. * Маҷлиси миллӣ аз рӯйи масъалаҳои дар салоҳияташ буда қарор қабул мекунад. Қарори Маҷлиси миллӣ бо тарафдории аксарияти шумораи умумии аъзои он қабул мегардад, агар тартиби дигари қабули қарорро Конститутсия муқаррар накарда бошад.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/salohiyat/|title= САЛОҲИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author= |website= www. majmilli.tj|date= |publisher= |lang= tg|accessdate= 2025-02-08|archivedate= 2024-12-26|archiveurl= https://web.archive.org/web/20241226195302/https://majmilli.tj/salohiyat/}}</ref> == Интихобот ва аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ == === Аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати V === [[27 март]]и [[соли 2015]] интихоботи аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум барпо гардид. Интихоботи аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷаласаҳои якҷояи Маҷлисҳои маҳаллии вакилони халқ дар ҳавзаҳои интихоботии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон — № 1, вилояти Суғд — № 2, вилояти Хатлон — № 3, шаҳри Душанбе — № 4 ва шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ — № 5 гузаронида шуданд. Аз 2190 вакилони интихобкунанда дар овоздиҳӣ 2099 нафар ё ин ки 95,7 % иштирок намуда, 24 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ, ки дар асоси намояндагии манфиатҳои ҳудудҳо ба таври ғайримустақим бо овоздиҳии пинҳонӣ интихоб шуда, 6 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти № 426 аз [[30 март]]и [[соли 2015]] таъйин гардиданд. Ҳамзамон, ҳар як собиқ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон узви якумраи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. Шумораи умумии аъзои Маҷлиси миллӣ ба ҳолати [[1 март]]и [[соли 2017]] 30 нафар буда, 7 нафарашон ё 21%-ро занҳо ташкил медиҳанд. Ҳамаи аъзои Маҷлиси миллӣ дорои маълумоти олӣ буда, аъзои [[Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон]] мебошанд. Аз 30 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ 3 нафар раисони [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] ва [[Суғд]]у [[Хатлон]] буда, 1 нафар Роҳбари Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 11 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ ба сифати раисони шаҳру ноҳияҳо, 7 нафар дар соҳаи илму маориф, 1 нафар дар соҳаи тиб, 1 нафар нафақахӯр ва 5 нафар дар ташкилоту муассисаҳои давлатӣ ба ҳайси роҳбар ифои вазифа менамоянд. Аз шумораи умумии аъзои Маҷлиси миллӣ 2 нафар академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1 нафар доктори илмҳои физика ва математика, 1 нафар доктори илмҳои филологӣ, 1 нафар доктори илмҳои педагогӣ, 1 нафар доктори илмҳои таърих, 1 нафар номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, 1 нафар номзади илмҳои филологӣ, 1 нафар номзади илмҳои тиб, 1 нафар номзади илмҳои иқтисодӣ, 2 нафар номзади илмҳои техникӣ, 1 нафар дорандаи унвони фахрии Корманди шоистаи Тоҷикистон, 5 нафар «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон», 1 нафар «Аълочии тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон», 1 нафар «Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон», 1 нафар «Аълочии Барқи Тоҷик» ва 1 нафар «Аълочии Қӯшунҳои сарҳадӣ» дараҷаи 1 мебошанд. Аз нигоҳи тахассус 4 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ ё 13 % [[ҳуқуқшинос]], 8 нафар ё 27 % [[муҳандис]], 8 нафар ё 27 % [[омӯзгор]], 4 нафар ё 13 % [[иқтисодчӣ]], 2 нафар ё 7 % [[табиб]], 3 нафар ё 10 % [[агроном]] ва 1 нафар ё 3 % [[ветеринар|духтури ҳайвонот]] мебошанд. Аз шумораи умумии аъзои Маҷлиси миллӣ 8 нафарашон дар даъватҳои гузаштаи мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон вакил ва аъзо буда, 22 нафарашон бори аввал интихоб шудаанд. 21 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ бо [[мукофотҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] сарфароз гардонида шуда, аз ҷиҳати мансубияти миллӣ 28 нафари онҳо тоҷик, 1 нафар ӯзбек ва 1 нафар қирғиз мебошанд. Синну соли 13 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ аз 35 то 50-сола ва 17 нафарашон аз 50-сола боло мебошад. [[17 апрел]]и [[соли 2015]] иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум баргузор гардид, ки дар он Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд. Дар иҷлосияи мазкур, [[Маҳмадсаид Убайдуллоев]] Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, [[Абдураҳмон Қодирӣ]] муовини якум ва [[Шодихон Ҷамшед]] муовини Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардиданд.<ref>{{Cite web|url=http://majmilli.tj/azo/|title=МАЪЛУМОТИ МУХТАСАР ДАР БОРАИ АЪЗОИ МАҶЛИСИ МИЛЛИИ МАҶЛИСИ ОЛИИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАЪВАТИ ПАНҶУМ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427190358/http://majmilli.tj/azo/|archivedate=2020-04-27}}</ref> === Аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати V === # [[Абдураҳмон Қодирӣ]] # [[Абдураҳмонзода Саидбурҳони Саидраҳмон]] # [[Абдураҳмонзода Саидумрон Назар]] # [[Алибердиева Қиматгул Худобердиевна]] # [[Амирзода Раҳмоналӣ Амир]] # [[Аминҷонова Саодат Сайфинаджатовна]] # [[Аҳмадзода Раҷаббой]] # [[Бобобекова Меҳриниссо]] # [[Давлатшоҳ Гулмаҳмадзода|Гулмаҳмадзода Давлатшоҳ Қурбоналӣ]] # [[Дадаҷонова Саёҳат Мамаюсуповна]] # [[Имомов Маҳмаисуф Сайдалиевич]] # [[Лоиқзода Қаноатшо Холиқ]] # [[Қаҳҳор Маҳкамов|Маҳкамов Қаҳҳор]] # [[Арамбегим Маҳтобшоева|Маҳтобшоева Арамбегим Бозоровна]] # [[Наим Набизода|Набизода Наим]] # [[Неъматзода Қурбонмурод Ҳақризо]] # [[Насимов Абдурасул Нишанкулович]] # [[Фарҳод Раҳимӣ|Раҳимӣ Фарҳод]] # [[Наргис Раҳмонова|Раҳмонова Наргис Шарифовна]] # [[Миралӣ Раҷабзода|Раҷабзода Миралӣ]] # [[Зикрихудо Самадов|Самадов Зикрихудо Муҳаммадаюбхонович]] # [[Хайрулло Сафарзода|Сафарзода Хайрулло Амиралӣ]] # [[Маҳмадсаид Убайдуллоев|Убайдуллоев Маҳмадсаид]] # [[Хайруллои Амонулло]] # [[Бахтиёр Худоёрзода|Худоёрзода Бахтиёр Тавар]] # [[Абдураҳмон Ҳомидзода|Ҳомидзода Абдураҳмон]] # [[Чошбаев Мурзабай Абилакимович]] # [[Шодихон Ҷамшед|Ҷамшед Шодихон]] # [[Ҷаббори Ғаффор]] # [[Ислом Шафиев|Шафиев Ислом Зиёбоевич]] # [[Нуралӣ Шоев|Шоев Нуралӣ Наботович]] # [[Шораҳматов Раҳмон Шоабдуллоевич]]. Тибқи маълумотҳо 32 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ аз қайд гузаштанд.<ref>{{Cite web|url=https://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ma-lisi-mill/ma-lisi-mill-bo-istifoda-az-nerui-sozandai-omea-fa-oliyatashro-ta-viyat-mebahshad/|title=Маҷлиси миллӣ бо истифода аз неруи созандаи ҷомеа фаъолияташро тақвият мебахшад|author=|website=www.sadoimardum.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-09|archivedate=2020-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200221170054/http://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ma-lisi-mill/ma-lisi-mill-bo-istifoda-az-nerui-sozandai-omea-fa-oliyatashro-ta-viyat-mebahshad/}}</ref> === Аъзоён ва кумитаву комиссияҳои Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === [[17 апрел]]и [[соли 2020]] Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, даъвати шашум баргузор гардид, ки дар кори он Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд. [[27 март]]и [[соли 2020]] интихоботи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор шуда буд. Дар панҷ ҳавзаи бисёрмандатии интихоботӣ бо иштироки 2163 нафар вакилони интихобкунандаи маҷлисҳои вакилони халқи вилоятҳо, шаҳри Душанбе ва шаҳру ноҳияҳои тобеи марказ интихоботи даъвати нави аъзои Маҷлиси миллӣ баргузоргардида ҳисобида шуд. Дар натиыа 25 нафар аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардида, [[15 апрел]]и [[соли 2020]] дар асоси Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон шаш нафар аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шуданд, ки ҳамагӣ 31 нафар аъзои интихоб ва таъйингардидаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар кори иҷлосияи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон иштирок варзиданд. === Роҳбарияти Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === [[Рустами Эмомалӣ]] — Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон; [[Аҳмадзода Раҷаббой]] — Муовини якуми Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон; [[Мирзонабот Алишер Худобердӣ]] — Муовини Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rohbariyat/|title=РОҲБАРИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-08|archivedate=2025-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250113235236/https://majmilli.tj/rohbariyat/}}</ref> === Аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === Аз 33 нафар аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 31 нафар интихоб ([[27 март]]и [[соли 2020]]) ва таъйин гардиданд: # [[Қурбон Ҳакимзода]]; # # [[Дилбар Одилзода|Одилзода Дилбар Раҳим]]; # # [[Бозоралӣ Одиназода|Одиназода Бозоралӣ Неъмат]]; # # [[Зарифхуҷа Шоҳиён|Шоҳиён Зарифхуҷа Фақер]]; # # [[Фазлиддин Шоиддинов|Шоиддинов Фазлиддин Тавакалович]]; # # [[Мақсудалӣ Умарализода|Умарализода Мақсудалӣ Умаралӣ]]; # # [[Раҷаббой Аҳмадзода]]; # # [[Мадина Набизода|Набизода Мадина Раҳмат]]; # # [[Карима Ҳакимова|Ҳакимова Карима Муқимовна]]; # # [[Фирӯза Муминова|Муминова Фирӯза Исроиловна]]; # # [[Мурод Шукурзода|Шукурзода Мурод Ҷӯра]]; # # [[Ҷабборӣ Бурҳониддини Исҳоқ]]; # # [[Ёдгор Файзов|Файзов Ёдгор Доёрович]]; # # [[Қонунзода Шодигул Худобахш]]; # # [[Фаррух Додихудоев|Додихудоев Фаррух Муборакшоевич]]; # # [[Саидбурҳони Абдураҳмонзода|Абдураҳмонзода Саидбурҳони Саидраҳмон]]; # # [[Мусо Мирзозода|Мирзозода Мусо Одинамамад]]; # # [[Раҷабзода Ҳусния Ҳукуматшо]]; # # [[Рустами Эмомалӣ]]; # # [[Дилшод Раҳмон|Раҳмон Дилшод Сафарбек]]; # # [[Маҳмадшоҳ Гулзода|Гулзода Маҳмадшоҳ Қурбоналӣ]]; # # [[Илҳом Амонзода|Амонзода Илҳом Темур]]; # # [[Лола Одилбекова|Одилбекова Лола Қиёбековна]]; # # [[Фарҳод Раҳимӣ|Раҳимӣ Фарҳод]]; # # [[Фарзона Хоҷазода|Хоҷазода Фарзона Ҳамдам]]; # # [[Шарифҷон Ҷумазода|Ҷумазода Шарифҷон]]; # # [[Абдуқодир Вализода|Вализода Абдуқодир Исуф]]; # # [[Муқимӣ Набизода|Муқимӣ Раҳимҷон Набизода]]; # # [[Ҳасан Дӯстзода|Дӯстзода Ҳасан Тағдир]]; # # [[Низом Қосим]].<ref>{{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ishtiroki-peshvoi-millat-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-mill-da-vati-shashum/|title=Иштироки Пешвои миллат дар Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати шашум|author=|website=www. sadoimardum.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-30|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423115846/http://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ishtiroki-peshvoi-millat-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-mill-da-vati-shashum/}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://khovar.tj/2020/03/kmir-intihoboti-davati-navi-azoi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-barguzorgardida-isobida-shud/|title=КМИР: Интихоботи даъвати нави аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузоргардида ҳисобида шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-04-30 }}</ref> === Роҳбарият ва аъзоёни кумитаву комиссияҳои Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === Аъзои Маҷлиси миллӣ тариқи овоздиҳии пинҳонӣ, номзадии муҳтарам [[Рустами Эмомалӣ|Рустами Эмомали]]ро ба вазифаи Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷонибдорӣ намуданд. Узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Аҳмадзода Раҷаббой]]ро ба вазифаи муовини якуми Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва [[Ёдгор Файзов|Ёдгор Доёрович Файзовро]] ба вазифаи муовини Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷонибдорӣ намуданд.<ref name="khovar.tj">{{Cite web|url=http://khovar.tj/2020/04/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-davati-shashum-ishtirok-namudand99/|title=Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии ҶТ, даъвати шашум иштирок намуданд|author=|website=www. khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-22|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501222719/http://khovar.tj/2020/04/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-davati-shashum-ishtirok-namudand99/}}</ref> Вобаста ба масъалаҳои дигари рӯзномаи Иҷлосия, «Дар бораи таъсиси кумитаҳо ва комиссияи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор кард, ки дар Маҷлиси миллӣ 5 кумита ва 1 комиссия оид ба назорати дастур таъсис дода шавад. # [[Дилшод Раҳмон]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният, # # [[Давлаталӣ Саид]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология, # # [[Маҳмадшоҳ Гулзода]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон, # # [[Фарҳод Раҳимӣ]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ, # # [[Шарифҷон Ҷумазода|Ҷумазода Шарифҷон]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёту коммуникатсия, # # [[Шодигул Қонунзода]] — Раиси Комиссияи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба назорати Дастур интихоб гардиданд.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rohbariyat/|title=РОҲБАРИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-08|archivedate=2025-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250113235236/https://majmilli.tj/rohbariyat/}}</ref> == Нигаред низ == * [[Сарқонуни Тоҷикистон|Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} * [http://www.majmilli.tj Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] [[Гурӯҳ:Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сохтори давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Палатаҳои болои парлумонҳо]] [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1999 дар Тоҷикистон]] 7quznl7izksqea6p8pe8aklryy6vndt 0 60437 1490316 1447067 2026-10-20T14:08:21Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490316 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Муҳаммадҷон Умаров |номи аслӣ = Муҳаммадҷон Абӯбакрович Умаров |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таърихи таваллуд = 15.01.1950 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Душанбе|шаҳри Душанбе}} |таърихи даргузашт = 30.06.2015 |маҳалли даргузашт = {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}} |фазои илмӣ = [[шарқшиносӣ]], тарҷумон |ҷойҳои кор = Пажӯҳишгоҳи шарқшиносии Академияи илмҳои Тоҷикистон (1978-2015). Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода (1986-1996), Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абуҳанифа (1996-2007) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|ДДТ ба номи В. И. Ленин]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Муҳаммадҷон Умаров''' ([[15 январ]]и [[1950]], [[Душанбе]] — [[30 июн]]и [[2015]], ҳамон ҷо) — шарқшинос, тарҷумон, омӯзгор, пажӯҳишгар ва тарҷумони [[Қуръон|Қуръони Карим]] (аз арабӣ ба тоҷикӣ).<ref name="pressa.tj">{{Cite web|url=https://pressa.tj/tajikistan/Қuron-chӣ-guna-ba-toҷikӣ-chop-shud/|title=«Қуръон» чӣ гуна ба тоҷикӣ чоп шуд?|author=|website=www.pressa.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-01-19}}</ref> == Зиндагинома == Муҳаммадҷон Умаров шуъбаи арабии факултети забонҳои шарқи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|ДДТ ба номи В. И. Ленин]] (ҳоло-ДМТ)-ро хатм кардааст (1972). Муҳаррри Сарредаксияи [[ЭСТ]] (1972—1978), ходими калони илмии Институти шарқшиносӣ ва мероси хаттии [[Фарҳангистони улуми Тоҷикистон|АИ Тоҷикистон]] (аз с. [[1978]]), муҳаррири ҳафтаномаи «Номаи пажӯҳишгоҳ»- пажӯҳишгоҳи фарҳанги форсӣ-тоҷикии Сафорати Эрон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон (2000-2008). Илова ба ин солҳои 1986—1996 дар [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] ва соли 1996—2008 дар Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абуҳанифа аз забони арабӣ ва таърихи динҳо дарс гуфтааст. Ӯ Солҳои 1973—1975, 1979, 1982—1985 дар [[Ироқ]], [[Алҷазоир]] ва [[Либиё]] дар сохтмони иншооти СССР ба ҳайси тарҷумон кор кардааст. Ӯ яке аз олимонест, ки нахустин тарҷумаи мустақими «[[Қуръон]]» аз [[забони арабӣ]] ба [[забони тоҷикӣ| тоҷикиро]] анҷом додааст. Солҳои 1997 ва 2009 дар Намоишгоҳҳои байналмилалии IV ва XVII — ӯми [[Қуръон| Қуръони Карим]] дар шаҳри [[Теҳрон]] ба ҳайси пажӯҳишгар ва тарҷумони Қуръони Карим иштирок кардааст. Муҳаммадҷон Умаров, корманди собиқадори [[Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хатии ба номи А. Рӯдакӣ| Пажӯҳишгоҳи шарқшиносӣ ва мероси хаттии Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]], субҳи 30 июни соли 2015 бар асари дарди гурда дар [[Душанбе]] аз олам чашм пӯшид. == Мероси илмӣ == Бузургтарин ёдгори зиндагии ӯ, 3 шоҳкорӣ аст (гуфтааст устоди ДМТ Ғаффор Мирзоев ба Радиои «Озодӣ») — нахустин тарҷумаи мустақими китоби барои мусалмонон муқаддаси «Қуръон» аз арабӣ ба тоҷикӣ, тарҷумаи «[[Саҳеҳи Бухорӣ]]» ва чопи аллакай 4 ҷилди он ва ҳам «[[Таърихи Табарӣ]]» дар 8 ҷилд аст.<ref>[http://www.ozodi.mobi/a/27101856.html Даргузашти нахустин тарҷумони «Қуръон» ба забони тоҷикӣ]</ref> Муҳаммадҷон Умаров ягон унвони илмӣ ва ҷоизаи давлатӣ надоштанд, вале барои мардуми тоҷик кори муҳимму шоистаро ба сомон расониданд. Маҳз ба воситаи тарҷумаҳои эшон улуми дин дар кишвари мо оммавӣ шуд, ба рӯйи мусалмонони Тоҷикистон дарвозаи калоне кушода шуд, дарвозаи шинохти дин, шинохти Исломи асил… Муаллифи мақолаҳо дар бораи илми арӯз, улуми исломӣ, тақризҳо ба китобҳои гуногун аст.<ref name="pressa.tj"/> == Осори илмӣ == * Қуръони Карим. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот. — Душанбе, 2007<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=144 |title=Қуръони Карим. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот. — Душанбе, 2007 |accessdate=2015-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141338/http://kmt.tj/?book_id=144 |archivedate=2016-03-05}}</ref>, * Ҳафтяки Қуръони маҷид. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот. — Душанбе, 2003, * [[Саҳеҳи Бухорӣ|«Саҳеҳ»-и Муҳаммад ибни Исмоил ал-Бухорӣ]]. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот. (иборат аз 6 ҷилд). — Душанбе, 2004—2008, === Таҳияи матнҳои классикӣ === * «[[Таърихи Табарӣ]]»-и Муҳаммад Балъамӣ. — Душанбе, 1992, Теҳрон, 2001—2003, * Куллиёти С.Айнӣ — «Таърихи инқилоби фикрӣ дар Бухоро» ҷилди 14. — Душанбе, 2005, === Таҳрир === * «Зиндагонии Муҳаммад»-и Муҳаммад Ҳайкал — М., 1992, * «[[Заруриёти диния]]»-и С. Айнӣ. — Душанбе, 2002, * «Дорурроҳат»-и Исмоилбек Гаспаринский (тарҷ. Абдурауф Фитрат). — Душанбе, 2003, * «Кимиёи саодат»-и Имом Ғаззолӣ. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот. — Душанбе, 2005. * Тарҷумаи филми 39 — сериягии арабии «Имоми Аъзам- Абӯҳанифа Нӯъмон» (2009). == Таълифот == * Қуръони Карим. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот. Табъи 1. Душанбе, 2007; Табъи 2. Душанбе, 2011. 634 с.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=144 |title=Қуръони Карим. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот. Табъи 1. Душанбе, 2007; Табъи 2. Душанбе, 2011. 634 с. |accessdate=2015-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141338/http://kmt.tj/?book_id=144 |archivedate=2016-03-05}}</ref>, * Саҳеҳи ал — Бухорӣ. Тарҷума бо забони тоҷикӣ (бо ҳаммуаллифии Ф. Бобоев), Ҷ. 1 Душанбе, 2004. — 524 с., Ҷ. 2 Душанбе, 2005. — 576 с., Ҷ. 3. Душанбе, 2008. — 515 с., Ҷ. 4. Душанбе, 2012. — 595 с., * Ҳафтяки Шариф. Матн бо танскрипсияи кириллӣ, тарчумаи тоҷикӣ, баргардон аз матни «Тафсири Хусайнӣ», Душанбе, 2006 (бо ҳаммуаллифии Н. Назаров). == Адабиёт == * Аслҳо ва наслҳо. — Душанбе,2013, — 184 с. — С. 125 ISBN 978-99947-958-2-6{{ref-tg}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Мутарҷимони Қуръон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] mwkqyq9mgan5v4buiglvslz0s6n3ctw 0 60732 1490481 1439201 2026-10-20T21:10:40Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490481 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Сайфиддин (Ҳамном)| Сайфиддин}} {{Ҳамнасабҳо |Назарзода (Ҳамнасаб)|Назарзода}} {{Олим |ном = Сайфиддин Назарзода |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 03.11.1956 |зодгоҳ = Танобчӣ, [[ноҳияи Темурмалик]] [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]] |ҷойҳои кор = |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] (2016) |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Сайфиддин Назарзода''' (''Эрназаров Сайфиддин Бойназарович''; зод. [[3 ноябр]]и [[1956]], деҳаи Танобчӣ, [[ноҳияи Темурмалик]]) — [[олим]], забоншинос, доктори илмҳои филология (2004), профессор, узви вобастаи Академияи илмҳои ҶТ (2017) == Зиндагинома == Сайфиддин Назарзода [[3 ноябр]]и соли [[1956]] дар деҳаи Танобчии ноҳияи Совети (ҳоло Темурмалик) вилояти Хатлони Ҷумҳурии Тоҷикистон ба дунё омадааст. Баъди хатми [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]] соли 1980—1984 дар сафи Қувваҳои Мусаллаҳи ИҶШС адои хидмат намудааст; == Корнома == * 1984—1985 — сарлаборанти кафедраи филологияи Эрони факултаи забонҳои шарқи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]; * 1985—1990 — муҳаррири сарредаксияи гуфторҳои хориҷии Кумитаи давлатии телевизион ва радиои Тоҷикистон; * 1990—1992 — корманди калони илмӣ ва Котиби илмии Кумитаи ҷумҳурии истилоҳоти назди [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон |Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ; * 1992—1993 — директори барномаҳои радиои Кумитаи давлатии телевизион ва радиои Тоҷикистон; * 1993—2000 — муовини раиси Кумитаи ҷумҳурии истилоҳоти назди [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон |Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ; * 2000—2003 — иҷрокунандаи вазифаи Раиси кумитаи ҷумҳурии истилоҳоти назди Раёсати [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон |Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]]; * 2003—2004 — муовини раиси Кумита ҷумҳурии истилоҳоти назди Раёсати [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон |Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]]; * 2004—2006 — Раиси Кумитаи ҷумҳурии истилоҳоти назди [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон |Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]]; * 2006—2011 — Директори [[Институти забон ва адабиёти Рӯдакӣ]] [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон |Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]]; * 2011—2014 — декани факултети забонҳои Осиё ва Аврупои [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]; * 2014—2017 — директори [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]. * 2017—то ҳоло — Ходими илмии [[Институти забон ва адабиёти Рӯдакӣ]] [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон |Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Сайфиддин Назарзода вакили маҷлиси намояндагони халқии [[ноҳияи Шоҳмансур]] ва узви комиҷроияи [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] дар [[ноҳияи Шоҳмансур]] буд. == Фаъолияти илмӣ == Сайфиддин Назарзода соли 2004 дар мавзӯъи «Истилоҳоти иҷтимоӣ ва сиёсии забон тоҷикӣ: таърих, гароиш ва дурнамо» рисолаи докторӣ навишта онро бо муваффақият ҳимоя намуд. Сайфиддин Назарзода ба ғайр аз корҳои илмиву амалӣ, барномаҳои илмиву таҳқиқотии хешро низ фаъолона анҷом медиҳад. Натиҷаи ин гуна фаъолиятҳо таҳияи асарҳои илмии «Аҷоиб-ул-махлуқот» ва вожашиносии таърихии форсӣ-тоҷикӣ", 1999, (210 саҳ), маҷмуаи «Афғонистони имрӯз» (ба забони руси), 1988. (қисми қувваҳои мусаллаҳ) «Забон ва истилоҳот» (Андешаҳо дар атрофи забони тоҷикӣ ва ташаккули истилоҳот)-Душанбе 2003 (148с.) «Лингвистическое изучение классических письменных памятников» (Пажӯҳиши забонии осори хаттии классикӣ), 2004 (333с.), «Ташаккули истилоҳоти иҷтимоӣ — сиёсии забони тоҷикӣ дар садаи ХХ», 2004 (303с.) «Забон ва ваҳдати миллӣ» 2007, 120 саҳ. ва дигар мақолаҳо дар рӯзномаву маҷаллаҳои ҷумҳурӣ ва кишварҳои хориҷӣ ва ширкат дар симпозиуми конференсияҳои илмӣ мебошад. Аз ҷумла, таи ин муддат аз тарафи ӯ бештар аз 170 мақола ва асарҳои илмӣ навишта шудааст. Дар Институти забон ва адабиёт ба ғайр аз роҳбари умумӣ ва фаъолияти созмондиҳии илмӣ ӯ роҳбари мавзӯъи илмии «Фарҳанги русӣ-тоҷикӣ» ва роҳбари таҳия «Фарҳанги тафсири забони тоҷик» (дар ду ҷилд) буда, аз соли 2009 роҳбари таҳияи "Фарҳанги мукаммали забони тоҷикӣ (дар 6 ҷилд) ва «Фарҳанги имлои забони тоҷикӣ» буд. Таҳияи «Фарҳанги тафсири забони тоҷикӣ» (тартибдиҳанда ва раиси ҳайати таҳририя) соли 2008 ба анҷом расид ва ду ҷилд дар остонаи ҷашни Истиқлол, Соли бузургдошти забони тоҷикӣ ва 1150- солагии устод Рӯдакӣ чоп гардид. Сайфиддин Назарзода дар тарбияи кадрҳои илмӣ низ саҳми арзанда дошта, 13 нафар аспиранту унвонҷуй таҳти роҳбарии ӯ рисолаҳои илмии худро анҷом дода, ҳимоя кардаанд, ки ду нафари онҳо рисолаи докторӣ дифоъ кардаанд. == Осор == * Фарҳанги мухтасари истилоҳоти коргузорӣ. — Душанбе, «Симурғ», 1993, 120 саҳ. * Асноди додраси тафтишоти пешакӣ/ мураттибон М. Аслам, Сайфиддин Назарзода, Ҳ. Қаҳҳор, муҳарири масъул М.Ҳ. Султон. — Душанбе,1994, 224 саҳ. * Луғати истилоҳоти иқтисолӣ (русӣ-тоҷикӣ)/ таълифи С.Ҳабибов ва дигарон. Таҳрири С.Назарзода ва М. Ҳ. Султон — Душанбе 1999, 260 саҳ. * Луғати мухтасари русӣ-тоҷикии истилоҳоти гумрук./ мураттибон Аҳмадҷон Сияров ва Абдурасул Шарипов, муҳаррири масъул С.Назарзода. — Душанбе 1999, 220 саҳ. * Луғати русӣ ба тоҷикии истилоҳоти ҳарбӣ./ мураттибон П. Нурбахш ва дигарон, таҳрири Сайфиддин Назарзода ва М. Ҳ. Султон. — Душанбе, 2003, 780 саҳ. * Фарҳанги истилоҳоти иҷтимоӣ ва сиёсӣ/Мураттиб Сайфиддин Назарзода. — Душанбе 2006, 220 саҳ. * Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ, дар ду ҷилд./ мураттибон Назарзода С. ва дигарон. — Душанбе, чопи аввал 2008 ва чопи дувум 2010. * Фарҳанги мукаммали забони тоҷикӣ./ мураттибон Сайфиддин Назарзода ва дигарон, ҷилди аввал, ҳарфи «А». — Душанбе, 2011 == Ҷоизаҳо == * Медали «Барои хидмати ҷангӣ» Укази Шӯрои Олии СССР аз 22-сентябри соли 1982; * Медали «70-солагии Қувваҳои Мусаллаҳи СССР»; * Медали «Ба сарбози интернатсионалист аз халқи қадрдони Афғонистон» Фармони Президенти Ҷумҳурии Афғонистон аз 15-маи соли 1988; * Ифтихорномаи фахрии Президиуми Шӯрои Олии СССР аз 28-декабри соли 1988; * Ифтихорномаи фахрии Вазорати Мудофиаи ҶТ, феврали соли 2003; * Барандаи ҷоизаи ба номи Осимии Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бахши илмҳои ҷамъиятшиносӣ, соли 2009;<ref>[ http://kmt.tj/?category=2&article_id=2 {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140914183206/http://kmt.tj/?category=2&article_id=2 |date=2014-09-14 }} Роҳбарияти Китобхонаи мллии Тоҷикистон]</ref> * [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] (2016). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Назарзода Сайфиддин // Кӯлоб. Энсиклопедия. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2006. — 640 с. — ISBN 5-89870-071-4. [[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон]] cdpiq34nx4y6vqdccfuneprz8vmp4eh 0 60854 1490380 1461013 2026-10-20T17:33:00Z Zosya95 54344 1490380 wikitext text/x-wiki '''Мушк''' — номи умумии гурӯҳи моддаҳои хушбӯй аст, ки аз [[Ҳайвонот|ҳайвонот]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]] ё бо роҳи сунъӣ ҳосил мешаванд. Ин моддаҳо бӯи хоси қавӣ ва дерпой доранд ва асосан дар [[Атрсозӣ|атрсозӣ]] истифода мешаванд. Мушки табиӣ аз қадим яке аз моддаҳои гаронбаҳои хушбӯй ба шумор мерафт.<ref name="Merriam">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/musk |title=Musk |publisher=Merriam-Webster |language=en}}</ref><ref name="Rimkus">{{cite book |editor-last=Rimkus |editor-first=Gerhard G. |title=Synthetic Musk Fragrances in the Environment |publisher=Springer |year=2004 |isbn=978-3-540-43706-9 |language=en}}</ref> [[Акс:Moschustier.jpg|thumb|Кабарғаи сибирӣ (''Moschus moschiferus'') — яке аз манбаъҳои асосии мушки табиӣ]] Дар гузашта мушкро бештар аз ғадуди махсуси [[Кабарға|кабарғаҳои]] нарина мегирифтанд. Баъдтар ин номро барои моддаҳои хушбӯи баъзе ҳайвоноту рустаниҳои дигар низ истифода бурданд. Имрӯз қисми зиёди мушке, ки дар саноати атрсозӣ истифода мешавад, ба таври сунъӣ истеҳсол мегардад.<ref name="Rimkus"/> == Пайдоиш ва таърих == Мушки ҳайвонӣ дар кишварҳои Шарқ аз замонҳои қадим маълум буд. Онро барои тайёр кардани атр, хушбӯй кардани либосу хона ва дар баъзе усулҳои тибби халқӣ истифода мебурданд. Ба сабаби бӯи қавӣ, камёбӣ ва душвории ба даст оварданаш мушк моли гаронбаҳо ҳисоб мешуд.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Musk |title=Musk |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |language=en}}</ref> Номи «мушк» дар адабиёти классикии тоҷик низ бисёр вомехӯрад. Шоирон онро бештар ҳамчун рамзи хушбӯӣ, зебоӣ ва гаронбаҳоӣ истифода мекарданд. Ибораҳои «мушки Хито» ва «мушки Хутан» ба мушки машҳуре ишора мекунанд, ки аз минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Шарқӣ ба бозорҳои дигар мерасид.<ref name="Vazhaju">{{cite web |url=https://vazhaju.tj/word/%D0%BC%D1%83%D1%88%D0%BA/udm5mJm |title=Мушк |website=Вожаҷӯ |language=tg}}</ref> Номи ин модда дар бисёр забонҳо шаклҳои ба ҳам монанд дорад. Вожаи англисии ''musk'' ба воситаи забонҳои аврупоӣ аз вожаи «мушк» гирифта шудааст. Решаи қадимтари он ба калимаи санскритии ''muṣka'' мерасад.<ref name="Britannica"/> == Манбаъҳои табиӣ == === Мушки ҳайвонӣ === [[Акс:Primary Form of Musk.jpg|thumb|Мушки табиӣ дар халтачаи ғадуди кабарға]] Манбаи асосии мушки ҳайвонӣ кабарғаҳо (''Moschus'') мебошанд. Онҳо ширхӯрони хурди кӯҳистонӣ буда, дар қисматҳои гуногуни [[Осиёи Марказӣ]], [[Осиёи Шарқӣ]], [[Сибир]], [[Ҳимолой]], [[Тибет]], [[Афғонистон]], [[Покистон]], [[Ҳиндустон]], [[Непал]] ва [[Чин]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="FAO">{{cite web |url=https://www.fao.org/4/x6529e/x6529e02.htm |title=Deer Farming: Musk Deer |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |language=en}}</ref> Дар зери пӯсти шиками кабарғаи нарина, байни ноф ва узвҳои ҷинсӣ, ғадуди махсуси мушк ҷойгир аст. Ин ғадуд моддаи ғафсу равғанмонанди сурхтоби қаҳваранг ҷудо мекунад. Модда пас аз хушк шудан тира шуда, ба донаҳои хурди сиёҳтоб табдил меёбад. Маҳз ҳамин моддаро мушки табиӣ меноманд.<ref name="FAO2">{{cite web |url=https://www.fao.org/4/X6529E/X6529E08.htm |title=Deer Farming: Deer Products |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |language=en}}</ref> Мушки кабарға бӯи хеле қавӣ дорад. Ҳангоми бо [[Спирт|спирт]] омехта ва хеле тунук кардан бӯи он форамтар мешавад. Дар атрсозӣ мушкро барои нигоҳ доштани бӯи хуши атр истифода мебаранд.<ref name="Britannica"/> Барои худи кабарға мушк воситаи муошират бо ҳамҷинсон аст. Наринаҳо ба воситаи бӯи он ҳудуди худро нишон медиҳанд ва дар давраи ҷуфтшавӣ модинаҳоро ҷалб мекунанд.<ref name="PLOS">{{cite journal |title=Study of compositions of musks in different types secreted by forest musk deer (Moschus berezovskii) |journal=PLOS ONE |year=2021 |doi=10.1371/journal.pone.0245677 |doi-access=free |language=en}}</ref> Дар гузашта барои ба даст овардани мушк кабарғаҳоро шикор карда, халтачаи мушкро аз бадани онҳо ҷудо мекарданд. Имрӯз дар баъзе хоҷагиҳои махсус усулҳои гирифтани мушк аз ҳайвони зинда низ истифода мешаванд.<ref name="FAO2"/> ==== Дигар ҳайвонот ==== Моддаҳои дорои бӯи монанд ба мушк дар баъзе ҳайвоноти дигар низ ёфт мешаванд. Аз ҷумла: * [[Ондатра]] (''Ondatra zibethicus'') — хояндаи обзии Амрикои Шимолӣ, ки ғадудҳояш моддаи мушкбӯ ҷудо мекунанд. * [[Сиветаи африқоӣ]] (''Civettictis civetta'') — ширхӯре, ки моддаи ғадудии хушбӯйи он дар атрсозӣ истифода мешуд. * Мурғобии мушкӣ (''Biziura lobata'') — парандаи обзии Австралия. * Гови мушкӣ (''Ovibos moschatus'') — ширхӯри минтақаҳои сарди шимолӣ. * Гамбуски мушкӣ (''Aromia moschata'') — ҳашароте, ки бӯи мушкмонанд дорад. * Баъзе намудҳои [[Тимсоҳ|тимсоҳҳо]] ва [[Сангпушт|сангпуштҳо]], ки ғадудҳои хушбӯй доранд.<ref name="Groom">{{cite book |last=Groom |first=Nigel |title=New Perfume Handbook |publisher=Springer |year=1997 |pages=219–220 |isbn=978-0-7514-0403-9 |language=en}}</ref> Моддаҳои ҷудокардаи ин ҳайвонот аз ҷиҳати таркиби химиявӣ яксон нестанд. Масалан, моддаи хушбӯи сивета бештар бо номи [[Сиветон|сиветон]] алоқаманд аст. Моддаи ғадудии [[Сагобӣ|сагобӣ]], ки ''кастореум'' ном дорад, низ дар атрсозӣ истифода шудааст, аммо аз мушки кабарға фарқ мекунад.<ref name="Chemistry">{{cite journal |title=A trilogy of human musk receptors: linking receptor activation, genotype, and sensory perception |journal=Chemical Senses |year=2024 |doi=10.1093/chemse/bjae015 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Groom"/> === Мушки рустанӣ === Баъзе рустаниҳо низ моддаҳои хушбӯй доранд, ки бӯяшон ба мушки ҳайвонӣ монанд аст. Ин гуна рустаниҳоро барои гирифтани равғанҳои хушбӯй ва тайёр кардани атр истифода мебаранд. Аз ҷумлаи онҳо инҳоянд: * ''[[Abelmoschus moschatus]]'' — рустание, ки тухмҳояш бӯи мушк доранд ва барои гирифтани равғани хушбӯй истифода мешаванд. * ''[[Mimulus moschatus]]'' — рустании гулдор, ки аз қисмҳои гуногуни он бӯи мушк меояд. * ''[[Angelica archangelica]]'' — рустании хушбӯй, ки реша ва дигар қисмҳояш дар атрсозӣ истифода мешаванд. * ''[[Olearia argophylla]]'' — дарахту буттаи хушбӯи бумии Австралия.<ref name="Groom"/><ref name="Chemistry"/> Дар таркиби моддаҳои мушкбӯи баъзе рустаниҳо пайвастҳои химиявие бо номи [[Лактон|лактонҳои макросиклӣ]] мавҷуданд. Аз муҳимтарини онҳо амбреттолид ва тибетолид мебошанд. Ин моддаҳо барои тайёр кардани атр ва ҳамчун ҷойгузини баъзе моддаҳои хушбӯи ҳайвонӣ истифода мешаванд.<ref name="Chemistry"/> == Таркиби химиявӣ == Мушки табиӣ аз омехтаи моддаҳои гуногуни органикӣ иборат аст. Дар таркиби мушки ҳайвонӣ [[Сафеда|сафедаҳо]], [[Равған|равғанҳо]], [[Кислотаҳои равғанӣ|кислотаҳои равғанӣ]], [[Холестерин|холестерин]], [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳо]], намакҳои гуногун ва дигар пайвастҳои химиявӣ мавҷуданд.<ref name="Medicine">{{cite journal |title=Zoology, chemical composition, pharmacology, quality control and future perspective of Musk (Moschus): a review |journal=Chinese Medicine |year=2021 |doi=10.1186/s13020-021-00457-8 |doi-access=free |language=en}}</ref> Моддаи асосие, ки ба мушки кабарға бӯи хос медиҳад, '''[[Мускон|мускон]]''' мебошад. Мускон ба гурӯҳи [[Кетон|кетонҳои макросиклӣ]] дохил мешавад. Ин пайвастҳо молекулаҳои ҳалқашакли калон доранд ва баъзеи онҳо бӯи қавии мушкӣ медиҳанд. Ба ҳамин гурӯҳ сиветон ва дигидросиветон низ дохил мешаванд. Сиветон бештар дар моддаи хушбӯи сиветаҳо вомехӯрад.<ref name="Chemistry"/> Баъзе моддаҳои мушкбӯи рустанӣ, аз ҷумла амбреттолид ва тибетолид, ба гурӯҳи лактонҳои макросиклӣ мансубанд. Ҳарчанд таркиби химиявии ин моддаҳо аз мускон фарқ мекунад, бӯи онҳо ба ҳам монанд аст.<ref name="Chemistry"/> == Мушки сунъӣ == Мушки сунъӣ гурӯҳи моддаҳои химиявиест, ки бо роҳи истеҳсоли саноатӣ ба даст оварда мешаванд ва бӯяшон ба мушки табиӣ монанд аст. Имрӯз қисми зиёди моддаҳои мушкбӯи атрҳо ва дигар маҳсулоти хушбӯй аз ҳамин роҳ истеҳсол мешаванд.<ref name="Rimkus"/> Истеҳсоли мушки сунъӣ аз охири асри XIX оғоз ёфт. Соли 1888 химики олмонӣ Алберт Баур яке аз аввалин моддаҳои сунъии мушкбӯро ҳосил кард. Баъдтар усулҳои нави истеҳсоли ин моддаҳо пайдо шуданд.<ref name="Britannica"/> Мушки сунъиро аз рӯйи сохти химиявӣ ба якчанд гурӯҳ ҷудо мекунанд: * '''Мушкҳои нитродор''' — пайвастҳои хушбӯе, ки дар сохти онҳо гурӯҳҳои нитро мавҷуданд. * '''Мушкҳои бисёрҳалқа''' — пайвастҳое, ки молекулаҳои онҳо аз якчанд ҳалқа иборатанд. * '''Мушкҳои макросиклӣ''' — пайвастҳое, ки молекулаҳои онҳо як ҳалқаи калон доранд. Ба ин гурӯҳ кетонҳо ва лактонҳои мушкбӯ дохил мешаванд.<ref name="Rimkus"/> Яке аз моддаҳои маъруфи мушки сунъӣ '''галаксолид''' мебошад, ки ба гурӯҳи мушкҳои бисёрҳалқа мансуб аст. Он дар атрҳо, маҳсулоти ороишӣ ва маводи шустушӯй истифода мешавад. Мушки сунъӣ нисбат ба мушки ҳайвонӣ арзонтар буда, онро ба миқдори зиёд истеҳсол кардан мумкин аст. Истифодаи он ҳамчунин талаботро ба мушки аз ҳайвонот гирифташуда кам мекунад. Бо вуҷуди ин, баъзе моддаҳои мушки сунъӣ метавонанд дар муҳити зист муддати дароз боқӣ монанд ва дар ҷисми ҷонварон ҷамъ шаванд. Аз ҳамин сабаб истифодаи баъзе навъҳои онҳо дар кишварҳои гуногун маҳдуд ё манъ шудааст. Заҳрнокӣ ва таъсири онҳо ба муҳити зист вобаста ба навъи модда фарқ мекунад.<ref name="Rimkus"/> == Корбурд == === Атрсозӣ === Мушк яке аз моддаҳои муҳим дар саноати атрсозӣ мебошад. Он на танҳо бӯи хос дорад, балки ба дер нигоҳ доштани бӯи дигар моддаҳои хушбӯй низ ёрӣ мерасонад. Дар таркиби атр мушк бештар ҳамчун бӯи асосӣ истифода мешавад. Бӯи он одатан дертар аз бӯи гулҳо ва меваҳо эҳсос мешавад ва муддати дароз боқӣ мемонад.<ref name="Rimkus"/> Моддаҳои мушкбӯ дар истеҳсоли атр, собун, шампун, крем, маводи ороишӣ, хушбӯйкунандаҳои хона ва воситаҳои шустушӯй истифода мешаванд. === Тибби халқӣ === Мушки ҳайвонӣ аз замонҳои қадим дар тибби халқии баъзе кишварҳои Осиё истифода мешуд. Онро барои табобати бемориҳои гуногун, аз ҷумла бемориҳои дилу рагҳо, беҳушӣ, рагкашӣ ва баъзе бемориҳои асаб ба кор мебурданд.<ref name="Medicine"/> Дар тибби анъанавии Чин мушк яке аз моддаҳои маъруф ба шумор меравад. Ҳамчунин, мушк ва мускон дар таҳқиқоти илмӣ барои омӯзиши таъсири онҳо ба илтиҳоб, ҳуҷайраҳои асаб ва дигар равандҳои бадан мавриди омӯзиш қарор гирифтаанд.<ref name="Medicine"/> Бо вуҷуди корбурди қадимии мушк дар тибби халқӣ, чунин истифодаҳо маънои онро надоранд, ки таъсири табобатии ҳамаи онҳо бо таҳқиқоти клиникӣ тасдиқ шудааст. === Фарҳанг ва адабиёт === Мушк дар фарҳанг ва адабиёти халқҳои Шарқ ҷойгоҳи муҳим дорад. Бӯи хуши он дар шеърҳои классикӣ бештар барои тасвири зебоӣ, мӯи маҳбуба, баҳор ва бӯи гулу гиёҳ истифода шудааст. Дар адабиёти тоҷик ибораҳои «мушки Хито» ва «мушки Хутан» машҳуранд. Ин номҳо ҳам ба пайдоиши ҷуғрофии мушк ва ҳам ба гаронбаҳову хушбӯй будани он ишора мекунанд.<ref name="Vazhaju"/> Мушк дар суннатҳои динӣ ва фарҳангии гуногун низ истифода шудааст. Дар баъзе кишварҳо аз он барои хушбӯй кардани либос, ҷойҳои ибодат ва ашёи рӯзгор истифода мебурданд. == Ҳифзи ҷонварон == Талаботи зиёд ба мушки табиӣ дар гузашта боиси шикори зиёди кабарғаҳо гардид. Барои гирифтани мушк аксар вақт наринаҳоро мекуштанд. Ин кор дар баробари аз байн рафтани муҳити зист ба кам шудани саршумори баъзе намудҳои кабарға сабаб шудааст.<ref name="FAO"/> Савдои байналмилалии кабарғаҳо ва маҳсулоти аз онҳо гирифташуда аз рӯйи [[Конвенсия дар бораи савдои байналмилалии намудҳои нодири ҳайвонот ва рустаниҳои ваҳшӣ|Конвенсияи CITES]] назорат мешавад. Ҷамъиятҳои кабарға дар Афғонистон, Бутон, Ҳиндустон, Мянмар, Непал ва Покистон ба замимаи I дохил шудаанд. Ҷамъиятҳои онҳо дар дигар кишварҳо ба замимаи II мансубанд.<ref name="CITES">{{cite web |url=https://cites.org/eng/app/appendices.php |title=Appendices I, II and III |publisher=Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora |language=en}}</ref> Имрӯз истифодаи мушки сунъӣ ва усулҳои гирифтани мушк аз ҳайвони зинда ҳамчун роҳҳои кам кардани шикори кабарғаҳо баррасӣ мешаванд. Бо вуҷуди маҳдудиятҳо, шикор ва савдои ғайриқонунии мушки табиӣ ҳанӯз мушкил боқӣ мондааст.<ref name="FAO2"/><ref name="CITES"/> == Адабиёт == * ''Энсиклопедияи советии тоҷик''. — Мақолаи «Мушк». * Rimkus, Gerhard G. (ed.). ''Synthetic Musk Fragrances in the Environment''. — Springer, 2004. * Groom, Nigel. ''New Perfume Handbook''. — Springer, 1997. * ''Zoology, chemical composition, pharmacology, quality control and future perspective of Musk (Moschus): a review''. — Chinese Medicine, 2021. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Атрсозӣ]] [[Гурӯҳ:Моддаҳои хушбӯй]] q8dpujkfpq7yg8x3pu87xf3d1u4ow6s 0 60917 1490488 1208054 2026-10-20T23:07:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490488 wikitext text/x-wiki '''[[Мирзоҳасан Султонов|Султон Ҳ.]] Саргузашти Исмоили Сомонӣ'''. – Душанбе:Маориф ва фарҳанг,2010. – 60 с. == Мундариҷа == “Саргузашти Исмоили Сомонӣ” нахустин нигоштае дар адабиёти тоҷикӣ ва таърих нигории Тоҷикистон дар бораи бунёдгузори давлати миллии тоҷикон аст. Навиштаи [[Мирзоҳасан Султонов|Мирзо Ҳасани Султон]] иборат аз нигоҳи мухтасаре ба баъзе лаҳзаҳои асосии рӯзгору муборизаҳои Исмоили Сомонист. Дар китоб бархе аз лаҳзаҳои корномаи ин марди бузург тасвир гардида азамати шахсияти ӯ падид оварда шудааст. Китоб барои доираи васеи хонандагон пешкаш мегардад.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=145 |title=Султон Ҳ. Саргузашти Исмоили Сомонӣ |accessdate=2015-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241226151257/https://kmt.tj/?book_id=145 |archivedate=2024-12-26}}</ref> == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби [[Мирзоҳасан Султонов|Султон Ҳ.]] Саргузашти Исмоили Сомонӣ (Китоб). – Душанбе:Маориф ва фарҳанг,2010. – 60 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] d6scdopcils8i9hiach97xt6avzui8k 0 61069 1490328 1387920 2026-10-20T15:10:21Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490328 wikitext text/x-wiki '''Негматов Н. Государство Саманидов'''. – Душанбе:Дониш,1977, 276 с. == Мундариҷа == Муаллиф дар монография мухтасар дар бораи вазъияти қуввахои истеҳсолкунанда, дигаргуниҳои рушди иҷтимоӣ ва этнофарҳангии ҷомеъ, ташаккули халқи тоҷик ва давлатдории он, инкишофи маданияти моддию маънавии Осиёи Миёна дар давраи ҳукмронии Сомониён сухан меронад.. Дар он ғайр аз маъхазҳои хаттии мавҷуда материалҳои кофтуковҳои бостоншиносон васеъ истифода бурда мешавад. Китоб барои мутахассисон, шарқшиносон, бостоншиносон, фарҳангнигорону иқтисоддонҳо, донишҷӯёни донишгоҳҳо ва доираи васеи хонандагоне, ки ба таъриху фарҳанги халқҳои Осиёи Марказӣ таваҷҷӯҳ доранд, пешбинӣ шудааст. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Негматов Н. Государство Саманидов. – Душанбе:Дониш,1977, 276 с.дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>[http://kmt.tj/?book_id=155 Негматов Н. Государство Саманидов] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дар бораи муаллиф == [[Нӯъмон Неъматов]] ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобҳои таърих]] hjbdzngtwc0aqqwctms1a4frpsvjy3f 0 61070 1490347 1207660 2026-10-20T16:26:30Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490347 wikitext text/x-wiki '''Нурджанов Низам Хабибуллаевич''': Библиография к 90- летию со дня рождения /. – Душанбе: Бухоро, 2013. - 113 с. == Мундариҷа == Предлагаемый биобиблиографический указатель посвящен одному из виднейших ученых Республики Таджикистан в области театроведения, этнографии, музыкального искусства, доктору искусствоведения, профессору, Заслуженному деятелю искусств Таджикистана Низаму Хабибуллаевичу Нурджанову. Библиографический указатель включает книги и статьи о главных направлениях его трудов, работ, редактированных им, и литературу о нем. В отдельный раздел выделены электронные материалы о его деятельности. Материал в указателе расположен в хронологическом порядке, в пределах года по алфавиту помещены описания отдельных изданных работ, статьей из газет, журналов и научных сборников, далее помещаются рецензии на работы Н.Х.Нурджанова в хронологическом порядке. В конце каждого алфавитного ряда помещены работы на иностранных языках. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Нурджанов Низам Хабибуллаевич: Библиография к 90- летию со дня рождения /. – Душанбе: Бухоро, 2013. - 113 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=156 |title=Нурджанов Низам Хабибуллаевич |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141316/http://kmt.tj/?book_id=156 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] ryfvlno5pl6pd0zcoegdzwtoa6tcyxh 0 61071 1490319 1276958 2026-10-20T14:43:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490319 wikitext text/x-wiki '''Назаров Талбак Назарович''': К 75 летию со дня рождения /Составитель Дж. Валиев; Отв. редактор: Н.К.Каюмов. – Душанбе: Бухо¬ро, 2013. – 118 с. == Мундариҷа == Предлагаемый библиографический указатель посвящен академику Академии наук Республики Таджикистан, доктору экономических наук, Заслуженному деятелю науки, профессору Т. Н. Назарову. Библиографический указатель включает книги и статьи о главных направлениях его трудов, работ, редактированных им, и литературу о нем. В отдельный раздел выделено участие Т. Н. Назарова в международных и региональных конференциях, форумах, совещаниях и симпозиумах. Материал в указателе расположен в хронологическом порядке, в пределах года по алфавиту помещены описания отдельных изданных работ, статей из журналов и научных сборников, далее помещаются рецензии на работы Т. Н. Назарова в хронологическом порядке. В конце каждого алфавитного ряда помещены работы на иностранных языках. Заглавия работ на таджикском и иностранных языках снабжены переводом на русский язык. Вспомогательный аппарат состоит из алфавитного указателя работ отдельно на таджикском и русском языках и именного указателя. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Назаров Талбак Назарович: К 75 летию со дня рождения. – Душанбе: Бухо¬ро, 2013. – 118 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=7&article_id=243 |title=Назаров Талбак Назарович |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141259/http://kmt.tj/?category=7&article_id=243 |archivedate=2016-03-05}}</ref> == Дар бораи муаллиф == [[Талбак Назаров]] ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] f5v8603pbrg67s0druprgaw13ljo39w 0 62921 1490318 1207538 2026-10-20T14:38:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490318 wikitext text/x-wiki '''{{китоб |муаллиф = [[Муҳаммадқул Ҳазратқулов|Ҳазратқулов, М.]] |боб = |сарлавҳа = Наврўзи оламафрўз ва дигар идҳои суннатии сол |аслӣ = |пайванд = http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |муттасади = Муҳаррир Б.Раҳматов |нашр = Душанбе |ҷой = |нашриёт = Эр – граф |сол = 2012 |ҷилд = |саҳифаҳо = |саҳифаҳо = 484 |серия = |isbn = |теъдод = }} ''' ==Таснифот== Муаллиф дар ин китоб сабабҳои пайдоиши иди Наврўз ва дигар идҳои суннатии солро мавриди баррасӣ қарор додаст. == Донистаниҳо == Китоб дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2015-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141006/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Наврӯз]] 1k7r0zduczxc39sud1iaojl1kf67i47 4 74611 1490464 1433068 2026-10-20T19:44:14Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 вироишоти сабкӣ 1490464 wikitext text/x-wiki Аз дидгоҳи бархеи Википедианивисон [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо расмии]] [[Википедиа]] бар панҷ асли бунёдӣ устуворанд. Панҷ асли бунёдӣ, ки вижагиҳои Википедиаро таъриф мекунанд: {| style="background:none" |[[Image:BluePillar.svg|55px|alt=Blue pillar]] || '''[[Википедиа як донишнома аст]]''' ки вижагиҳои донишномаҳои умумӣ ва тахассусӣ ва солномаҳову маълумотномаҳои ҷуғрофиро дар худ таҷассум (таркиб) кардааст. Википедиа на ҷойи навиштану гузориши як фарҳанги вожаҳост, на суханронӣ, на рӯзноманависӣ, на як фазои веблогнависӣ, на ироъакунандаи фазои хеш барои ақоиде ройгон, на маҳали ёдгоринависӣ, на тамрини беҳокимиятӣ ва демокросӣ ва на як линкдонӣ аст. Таҷрибаҳо ва дидгоҳҳои шахсӣ низ дар Википедиа ҷоӣ надоранд. Сиёсати манъи таҳқиқи даставвал бояд мавриди назари ҳама виройишгарон бошад. Мақолаҳо набояд шомили ҳар гуна назарияҳо, дидгоҳҳо, ибораҳо, мавҳумҳо, таҳқиқотҳо ё ақойид бошанд, ки то ба ҳол дар ҳеҷ ҷойе мунташир нашудаанд. Тамоми таваҷҷуҳи виросторон бояд бар дақиқ, солим ва дурустии мақолот муттамарказ бошад. |- |&nbsp; |- |[[Image:GreenPillar.svg|55px|alt=Green pillar]] || '''[[Википедиа:Бетарафӣ|Википедиа дидгоҳи бетарафӣ ]]''', яъне мо дар Википедиа кӯшиш бар он дорем то мақолоти танҳо як дидгоҳи хосро таблиғ накунанд, балки бо тамоми дидгоҳҳо дар ҳар мавзӯе бинависанд. Яъне баён кардани чандин дидгоҳи мухталиф ва густариши ҳар як ба ҳади кофи аст, то корбаре бидонад ҳар дидгоҳ аз кадом манбае ки ояд ва ҳеч дидгоҳе набояд ба унвони «ҳақиқати маҳз» ё ин ки «беҳтарин дидгоҳ» муаррифӣ шавад. Барои расидан ба чунини ҳадаф, овардани манобеи боэътибор ва қобили истинод дар ҳар ҷое мумкин ва ба хусус дар мавзӯъҳоии мавриди ихтилоф, зарур аст. Вақте дар мавриди он ки кадоме аз нусха бетарафтар аст, ихтилофи назариявӣ пеш ояд, як давраи даст кашидан аз виройишҳои ихтилоф барангез эълом мешавад, мақолаи барчасби {{дурустӣ}} ё Бетарфии {{Тарафдорӣ}} ва ҷузъиёти ихтилофи барангез дар саҳифаи баҳс ба гуфтугӯ гузошта мешаванд ва ба ихтилофҳо расидагӣ мешавад. |- |&nbsp; |- |[[Image:YellowPillar.svg|55px|alt=Yellow pillar]] || '''[[Википедиа як муҳтавои озод аст, ки ҳар касе метавонад онро тағйир медиҳад, виройиш мекунад, истифода мекунад]]''' Муҳтавои ноозодро метавон таҳти истифодаи мунсифона ба кор баред аммо ҳамаи талошатонро дар истифода аз ҷойгузинҳои озод таҳти литсензияи CC-BY-SA (Creative Commons Attribution-ShareAlike License версии 3.0); аксарияти матнҳо инчунин таҳти литсензияи GFDL (GNU Free Documentation License), ва базеи онҳо барои дастрасии иҷмоъ ҳамчун [[моликияти омма]] гузошта шудаанд. Ҳеҷ виройишгаре ҳуқуқи соҳибӣ ба мақолаи шахсӣ буда наметавонад, ҳамаи виройишҳои шумо мумкин аст бидуни хости шумо таҳрир ва бозсозӣ аз ҷониби ҷомеа қарор гиранд. Дар Википедиа маводе, ки ҳуқуқи муаллифро поймол мекунанд ва маводҳои таҳти литсензияҳое, ки дар корбарии Википедиа иҷозат надоранд, виростан мумкин нест. |- |&nbsp; |- |[[Image:OrangePillar.svg|55px|alt=Orange pillar]] || '''[[Википедиа дар маворди ихтилофи шеваи ҳоии дорад]]'''؛ дигар Википедианависонро (корбаронро) эҳтиром кунед, ҳатто дар мавриде, ки фаҳмишатон оид ба масъалае (мақолае) бо онҳо мувофиқ нест, Боэҳтиром бошед. Аз ҳамлаҳои шахсӣ ва беэҳтромиву ҷанҷолҳои зидди якдигарӣ бипарҳезед. вақте баҳсе болои ягон "мавзуи гарме" афзояд, ором бимонед. Ба пайравӣ аз "қонуни се баргардон" аз даргир шудан ва аз ҷангҳои беҳудаи вироишҳо худдорӣ кунед. Бовиҷдонона фаъолият баред ва қоидаҳои Википедиаро мавриди санҷиш нагузоред ва сӯистифода накунед. Ба дигарон бо назари амали некхоҳонаашон муносибат кунед. Озодандеш, некпазиро ва хушгуфтор бошед. |- |&nbsp; |- |[[Image:RedPillar.svg|55px|alt=Red pillar]] || '''[[қонунҳои Википедиа тағйирнопазир нестанд]]'''. Қонунҳои Википедиа рӯи санге канда нашудаанд, қонунҳо бар ҳуруф ва вожагони онҳо бартарӣ дорад. дар виройиш, интиқол ва тағйири мақолоте бебок бошед, зеро ин шавқи виростан ва пиростан аст, ки бояд ба унвони ҳадафе шинохта шавад, комил будан лозим нест. Аз ин натарсед, ки мумкин аст харобкории шавад. Нусхаҳои қаблии мақолоте маҳфуз ҳастанд, пас имкон надорад, ки тасодуфан википидиаро харобкорӣ кунед, ё ки мӯҳтавои мақолотро ба сурати бозгаштнопазирӣ нобуд кунед. Аммо ба ёд дошта бошед , ҳар чӣ бинивисед шояд, ки барои ояндагон бимонад. |} == Ҷусторҳои вобаста == * [[Википедиа:Википедиа чӣ нест|Википедиа чӣ нест]] * [[Википедиа:Википедиа дар 9 вожа|Википедиа дар 9 вожа]] * [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо]] * [[Роҳнамо:Мундариҷа|Фиҳрист]] [[Гурӯҳ:Сиёсатҳои Википедиа]] eltc9up8lhpdltgalai7oro6k45ctqn 1490531 1490464 2026-10-21T05:22:55Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Ҷусторҳои вобаста */ ислоҳ 1490531 wikitext text/x-wiki Аз дидгоҳи бархеи Википедианивисон [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо расмии]] [[Википедиа]] бар панҷ асли бунёдӣ устуворанд. Панҷ асли бунёдӣ, ки вижагиҳои Википедиаро таъриф мекунанд: {| style="background:none" |[[Image:BluePillar.svg|55px|alt=Blue pillar]] || '''[[Википедиа як донишнома аст]]''' ки вижагиҳои донишномаҳои умумӣ ва тахассусӣ ва солномаҳову маълумотномаҳои ҷуғрофиро дар худ таҷассум (таркиб) кардааст. Википедиа на ҷойи навиштану гузориши як фарҳанги вожаҳост, на суханронӣ, на рӯзноманависӣ, на як фазои веблогнависӣ, на ироъакунандаи фазои хеш барои ақоиде ройгон, на маҳали ёдгоринависӣ, на тамрини беҳокимиятӣ ва демокросӣ ва на як линкдонӣ аст. Таҷрибаҳо ва дидгоҳҳои шахсӣ низ дар Википедиа ҷоӣ надоранд. Сиёсати манъи таҳқиқи даставвал бояд мавриди назари ҳама виройишгарон бошад. Мақолаҳо набояд шомили ҳар гуна назарияҳо, дидгоҳҳо, ибораҳо, мавҳумҳо, таҳқиқотҳо ё ақойид бошанд, ки то ба ҳол дар ҳеҷ ҷойе мунташир нашудаанд. Тамоми таваҷҷуҳи виросторон бояд бар дақиқ, солим ва дурустии мақолот муттамарказ бошад. |- |&nbsp; |- |[[Image:GreenPillar.svg|55px|alt=Green pillar]] || '''[[Википедиа:Бетарафӣ|Википедиа дидгоҳи бетарафӣ ]]''', яъне мо дар Википедиа кӯшиш бар он дорем то мақолоти танҳо як дидгоҳи хосро таблиғ накунанд, балки бо тамоми дидгоҳҳо дар ҳар мавзӯе бинависанд. Яъне баён кардани чандин дидгоҳи мухталиф ва густариши ҳар як ба ҳади кофи аст, то корбаре бидонад ҳар дидгоҳ аз кадом манбае ки ояд ва ҳеч дидгоҳе набояд ба унвони «ҳақиқати маҳз» ё ин ки «беҳтарин дидгоҳ» муаррифӣ шавад. Барои расидан ба чунини ҳадаф, овардани манобеи боэътибор ва қобили истинод дар ҳар ҷое мумкин ва ба хусус дар мавзӯъҳоии мавриди ихтилоф, зарур аст. Вақте дар мавриди он ки кадоме аз нусха бетарафтар аст, ихтилофи назариявӣ пеш ояд, як давраи даст кашидан аз виройишҳои ихтилоф барангез эълом мешавад, мақолаи барчасби {{дурустӣ}} ё Бетарфии {{Тарафдорӣ}} ва ҷузъиёти ихтилофи барангез дар саҳифаи баҳс ба гуфтугӯ гузошта мешаванд ва ба ихтилофҳо расидагӣ мешавад. |- |&nbsp; |- |[[Image:YellowPillar.svg|55px|alt=Yellow pillar]] || '''[[Википедиа як муҳтавои озод аст, ки ҳар касе метавонад онро тағйир медиҳад, виройиш мекунад, истифода мекунад]]''' Муҳтавои ноозодро метавон таҳти истифодаи мунсифона ба кор баред аммо ҳамаи талошатонро дар истифода аз ҷойгузинҳои озод таҳти литсензияи CC-BY-SA (Creative Commons Attribution-ShareAlike License версии 3.0); аксарияти матнҳо инчунин таҳти литсензияи GFDL (GNU Free Documentation License), ва базеи онҳо барои дастрасии иҷмоъ ҳамчун [[моликияти омма]] гузошта шудаанд. Ҳеҷ виройишгаре ҳуқуқи соҳибӣ ба мақолаи шахсӣ буда наметавонад, ҳамаи виройишҳои шумо мумкин аст бидуни хости шумо таҳрир ва бозсозӣ аз ҷониби ҷомеа қарор гиранд. Дар Википедиа маводе, ки ҳуқуқи муаллифро поймол мекунанд ва маводҳои таҳти литсензияҳое, ки дар корбарии Википедиа иҷозат надоранд, виростан мумкин нест. |- |&nbsp; |- |[[Image:OrangePillar.svg|55px|alt=Orange pillar]] || '''[[Википедиа дар маворди ихтилофи шеваи ҳоии дорад]]'''؛ дигар Википедианависонро (корбаронро) эҳтиром кунед, ҳатто дар мавриде, ки фаҳмишатон оид ба масъалае (мақолае) бо онҳо мувофиқ нест, Боэҳтиром бошед. Аз ҳамлаҳои шахсӣ ва беэҳтромиву ҷанҷолҳои зидди якдигарӣ бипарҳезед. вақте баҳсе болои ягон "мавзуи гарме" афзояд, ором бимонед. Ба пайравӣ аз "қонуни се баргардон" аз даргир шудан ва аз ҷангҳои беҳудаи вироишҳо худдорӣ кунед. Бовиҷдонона фаъолият баред ва қоидаҳои Википедиаро мавриди санҷиш нагузоред ва сӯистифода накунед. Ба дигарон бо назари амали некхоҳонаашон муносибат кунед. Озодандеш, некпазиро ва хушгуфтор бошед. |- |&nbsp; |- |[[Image:RedPillar.svg|55px|alt=Red pillar]] || '''[[қонунҳои Википедиа тағйирнопазир нестанд]]'''. Қонунҳои Википедиа рӯи санге канда нашудаанд, қонунҳо бар ҳуруф ва вожагони онҳо бартарӣ дорад. дар виройиш, интиқол ва тағйири мақолоте бебок бошед, зеро ин шавқи виростан ва пиростан аст, ки бояд ба унвони ҳадафе шинохта шавад, комил будан лозим нест. Аз ин натарсед, ки мумкин аст харобкории шавад. Нусхаҳои қаблии мақолоте маҳфуз ҳастанд, пас имкон надорад, ки тасодуфан википидиаро харобкорӣ кунед, ё ки мӯҳтавои мақолотро ба сурати бозгаштнопазирӣ нобуд кунед. Аммо ба ёд дошта бошед , ҳар чӣ бинивисед шояд, ки барои ояндагон бимонад. |} == Ҷусторҳои вобаста == * [[Википедиа:Википедиа чӣ нест|Википедиа чӣ нест]] * [[Википедиа:Википедиа дар 9 вожа|Википедиа дар 9 вожа]] * [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо]] * [[Роҳнамо:Мундариҷа|Феҳрист]] [[Гурӯҳ:Сиёсатҳои Википедиа]] mdbvec1b337j8ooyuv3uj9wa8q86ddb 1490532 1490531 2026-10-21T05:25:10Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Ҷусторҳои вобаста */ 1490532 wikitext text/x-wiki Аз дидгоҳи бархеи Википедианивисон [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо расмии]] [[Википедиа]] бар панҷ асли бунёдӣ устуворанд. Панҷ асли бунёдӣ, ки вижагиҳои Википедиаро таъриф мекунанд: {| style="background:none" |[[Image:BluePillar.svg|55px|alt=Blue pillar]] || '''[[Википедиа як донишнома аст]]''' ки вижагиҳои донишномаҳои умумӣ ва тахассусӣ ва солномаҳову маълумотномаҳои ҷуғрофиро дар худ таҷассум (таркиб) кардааст. Википедиа на ҷойи навиштану гузориши як фарҳанги вожаҳост, на суханронӣ, на рӯзноманависӣ, на як фазои веблогнависӣ, на ироъакунандаи фазои хеш барои ақоиде ройгон, на маҳали ёдгоринависӣ, на тамрини беҳокимиятӣ ва демокросӣ ва на як линкдонӣ аст. Таҷрибаҳо ва дидгоҳҳои шахсӣ низ дар Википедиа ҷоӣ надоранд. Сиёсати манъи таҳқиқи даставвал бояд мавриди назари ҳама виройишгарон бошад. Мақолаҳо набояд шомили ҳар гуна назарияҳо, дидгоҳҳо, ибораҳо, мавҳумҳо, таҳқиқотҳо ё ақойид бошанд, ки то ба ҳол дар ҳеҷ ҷойе мунташир нашудаанд. Тамоми таваҷҷуҳи виросторон бояд бар дақиқ, солим ва дурустии мақолот муттамарказ бошад. |- |&nbsp; |- |[[Image:GreenPillar.svg|55px|alt=Green pillar]] || '''[[Википедиа:Бетарафӣ|Википедиа дидгоҳи бетарафӣ ]]''', яъне мо дар Википедиа кӯшиш бар он дорем то мақолоти танҳо як дидгоҳи хосро таблиғ накунанд, балки бо тамоми дидгоҳҳо дар ҳар мавзӯе бинависанд. Яъне баён кардани чандин дидгоҳи мухталиф ва густариши ҳар як ба ҳади кофи аст, то корбаре бидонад ҳар дидгоҳ аз кадом манбае ки ояд ва ҳеч дидгоҳе набояд ба унвони «ҳақиқати маҳз» ё ин ки «беҳтарин дидгоҳ» муаррифӣ шавад. Барои расидан ба чунини ҳадаф, овардани манобеи боэътибор ва қобили истинод дар ҳар ҷое мумкин ва ба хусус дар мавзӯъҳоии мавриди ихтилоф, зарур аст. Вақте дар мавриди он ки кадоме аз нусха бетарафтар аст, ихтилофи назариявӣ пеш ояд, як давраи даст кашидан аз виройишҳои ихтилоф барангез эълом мешавад, мақолаи барчасби {{дурустӣ}} ё Бетарфии {{Тарафдорӣ}} ва ҷузъиёти ихтилофи барангез дар саҳифаи баҳс ба гуфтугӯ гузошта мешаванд ва ба ихтилофҳо расидагӣ мешавад. |- |&nbsp; |- |[[Image:YellowPillar.svg|55px|alt=Yellow pillar]] || '''[[Википедиа як муҳтавои озод аст, ки ҳар касе метавонад онро тағйир медиҳад, виройиш мекунад, истифода мекунад]]''' Муҳтавои ноозодро метавон таҳти истифодаи мунсифона ба кор баред аммо ҳамаи талошатонро дар истифода аз ҷойгузинҳои озод таҳти литсензияи CC-BY-SA (Creative Commons Attribution-ShareAlike License версии 3.0); аксарияти матнҳо инчунин таҳти литсензияи GFDL (GNU Free Documentation License), ва базеи онҳо барои дастрасии иҷмоъ ҳамчун [[моликияти омма]] гузошта шудаанд. Ҳеҷ виройишгаре ҳуқуқи соҳибӣ ба мақолаи шахсӣ буда наметавонад, ҳамаи виройишҳои шумо мумкин аст бидуни хости шумо таҳрир ва бозсозӣ аз ҷониби ҷомеа қарор гиранд. Дар Википедиа маводе, ки ҳуқуқи муаллифро поймол мекунанд ва маводҳои таҳти литсензияҳое, ки дар корбарии Википедиа иҷозат надоранд, виростан мумкин нест. |- |&nbsp; |- |[[Image:OrangePillar.svg|55px|alt=Orange pillar]] || '''[[Википедиа дар маворди ихтилофи шеваи ҳоии дорад]]'''؛ дигар Википедианависонро (корбаронро) эҳтиром кунед, ҳатто дар мавриде, ки фаҳмишатон оид ба масъалае (мақолае) бо онҳо мувофиқ нест, Боэҳтиром бошед. Аз ҳамлаҳои шахсӣ ва беэҳтромиву ҷанҷолҳои зидди якдигарӣ бипарҳезед. вақте баҳсе болои ягон "мавзуи гарме" афзояд, ором бимонед. Ба пайравӣ аз "қонуни се баргардон" аз даргир шудан ва аз ҷангҳои беҳудаи вироишҳо худдорӣ кунед. Бовиҷдонона фаъолият баред ва қоидаҳои Википедиаро мавриди санҷиш нагузоред ва сӯистифода накунед. Ба дигарон бо назари амали некхоҳонаашон муносибат кунед. Озодандеш, некпазиро ва хушгуфтор бошед. |- |&nbsp; |- |[[Image:RedPillar.svg|55px|alt=Red pillar]] || '''[[қонунҳои Википедиа тағйирнопазир нестанд]]'''. Қонунҳои Википедиа рӯи санге канда нашудаанд, қонунҳо бар ҳуруф ва вожагони онҳо бартарӣ дорад. дар виройиш, интиқол ва тағйири мақолоте бебок бошед, зеро ин шавқи виростан ва пиростан аст, ки бояд ба унвони ҳадафе шинохта шавад, комил будан лозим нест. Аз ин натарсед, ки мумкин аст харобкории шавад. Нусхаҳои қаблии мақолоте маҳфуз ҳастанд, пас имкон надорад, ки тасодуфан википидиаро харобкорӣ кунед, ё ки мӯҳтавои мақолотро ба сурати бозгаштнопазирӣ нобуд кунед. Аммо ба ёд дошта бошед , ҳар чӣ бинивисед шояд, ки барои ояндагон бимонад. |} == Ҷусторҳои вобаста == * [[Википедиа:Википедиа чӣ нест|Википедиа чӣ нест]] * [[Википедиа:Википедиа дар 9 вожа|Википедиа дар 9 вожа]] * [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо]] * [[Роҳнамо:Мундариҷа|Феҳрист]] [[Википедиа:Феҳристи сиёсатҳо]] 09hfymowcmom0sde8u0bjcy6d2l4jxn 1490533 1490532 2026-10-21T05:25:58Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Ҷусторҳои вобаста */ гурӯҳбандӣ 1490533 wikitext text/x-wiki Аз дидгоҳи бархеи Википедианивисон [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо расмии]] [[Википедиа]] бар панҷ асли бунёдӣ устуворанд. Панҷ асли бунёдӣ, ки вижагиҳои Википедиаро таъриф мекунанд: {| style="background:none" |[[Image:BluePillar.svg|55px|alt=Blue pillar]] || '''[[Википедиа як донишнома аст]]''' ки вижагиҳои донишномаҳои умумӣ ва тахассусӣ ва солномаҳову маълумотномаҳои ҷуғрофиро дар худ таҷассум (таркиб) кардааст. Википедиа на ҷойи навиштану гузориши як фарҳанги вожаҳост, на суханронӣ, на рӯзноманависӣ, на як фазои веблогнависӣ, на ироъакунандаи фазои хеш барои ақоиде ройгон, на маҳали ёдгоринависӣ, на тамрини беҳокимиятӣ ва демокросӣ ва на як линкдонӣ аст. Таҷрибаҳо ва дидгоҳҳои шахсӣ низ дар Википедиа ҷоӣ надоранд. Сиёсати манъи таҳқиқи даставвал бояд мавриди назари ҳама виройишгарон бошад. Мақолаҳо набояд шомили ҳар гуна назарияҳо, дидгоҳҳо, ибораҳо, мавҳумҳо, таҳқиқотҳо ё ақойид бошанд, ки то ба ҳол дар ҳеҷ ҷойе мунташир нашудаанд. Тамоми таваҷҷуҳи виросторон бояд бар дақиқ, солим ва дурустии мақолот муттамарказ бошад. |- |&nbsp; |- |[[Image:GreenPillar.svg|55px|alt=Green pillar]] || '''[[Википедиа:Бетарафӣ|Википедиа дидгоҳи бетарафӣ ]]''', яъне мо дар Википедиа кӯшиш бар он дорем то мақолоти танҳо як дидгоҳи хосро таблиғ накунанд, балки бо тамоми дидгоҳҳо дар ҳар мавзӯе бинависанд. Яъне баён кардани чандин дидгоҳи мухталиф ва густариши ҳар як ба ҳади кофи аст, то корбаре бидонад ҳар дидгоҳ аз кадом манбае ки ояд ва ҳеч дидгоҳе набояд ба унвони «ҳақиқати маҳз» ё ин ки «беҳтарин дидгоҳ» муаррифӣ шавад. Барои расидан ба чунини ҳадаф, овардани манобеи боэътибор ва қобили истинод дар ҳар ҷое мумкин ва ба хусус дар мавзӯъҳоии мавриди ихтилоф, зарур аст. Вақте дар мавриди он ки кадоме аз нусха бетарафтар аст, ихтилофи назариявӣ пеш ояд, як давраи даст кашидан аз виройишҳои ихтилоф барангез эълом мешавад, мақолаи барчасби {{дурустӣ}} ё Бетарфии {{Тарафдорӣ}} ва ҷузъиёти ихтилофи барангез дар саҳифаи баҳс ба гуфтугӯ гузошта мешаванд ва ба ихтилофҳо расидагӣ мешавад. |- |&nbsp; |- |[[Image:YellowPillar.svg|55px|alt=Yellow pillar]] || '''[[Википедиа як муҳтавои озод аст, ки ҳар касе метавонад онро тағйир медиҳад, виройиш мекунад, истифода мекунад]]''' Муҳтавои ноозодро метавон таҳти истифодаи мунсифона ба кор баред аммо ҳамаи талошатонро дар истифода аз ҷойгузинҳои озод таҳти литсензияи CC-BY-SA (Creative Commons Attribution-ShareAlike License версии 3.0); аксарияти матнҳо инчунин таҳти литсензияи GFDL (GNU Free Documentation License), ва базеи онҳо барои дастрасии иҷмоъ ҳамчун [[моликияти омма]] гузошта шудаанд. Ҳеҷ виройишгаре ҳуқуқи соҳибӣ ба мақолаи шахсӣ буда наметавонад, ҳамаи виройишҳои шумо мумкин аст бидуни хости шумо таҳрир ва бозсозӣ аз ҷониби ҷомеа қарор гиранд. Дар Википедиа маводе, ки ҳуқуқи муаллифро поймол мекунанд ва маводҳои таҳти литсензияҳое, ки дар корбарии Википедиа иҷозат надоранд, виростан мумкин нест. |- |&nbsp; |- |[[Image:OrangePillar.svg|55px|alt=Orange pillar]] || '''[[Википедиа дар маворди ихтилофи шеваи ҳоии дорад]]'''؛ дигар Википедианависонро (корбаронро) эҳтиром кунед, ҳатто дар мавриде, ки фаҳмишатон оид ба масъалае (мақолае) бо онҳо мувофиқ нест, Боэҳтиром бошед. Аз ҳамлаҳои шахсӣ ва беэҳтромиву ҷанҷолҳои зидди якдигарӣ бипарҳезед. вақте баҳсе болои ягон "мавзуи гарме" афзояд, ором бимонед. Ба пайравӣ аз "қонуни се баргардон" аз даргир шудан ва аз ҷангҳои беҳудаи вироишҳо худдорӣ кунед. Бовиҷдонона фаъолият баред ва қоидаҳои Википедиаро мавриди санҷиш нагузоред ва сӯистифода накунед. Ба дигарон бо назари амали некхоҳонаашон муносибат кунед. Озодандеш, некпазиро ва хушгуфтор бошед. |- |&nbsp; |- |[[Image:RedPillar.svg|55px|alt=Red pillar]] || '''[[қонунҳои Википедиа тағйирнопазир нестанд]]'''. Қонунҳои Википедиа рӯи санге канда нашудаанд, қонунҳо бар ҳуруф ва вожагони онҳо бартарӣ дорад. дар виройиш, интиқол ва тағйири мақолоте бебок бошед, зеро ин шавқи виростан ва пиростан аст, ки бояд ба унвони ҳадафе шинохта шавад, комил будан лозим нест. Аз ин натарсед, ки мумкин аст харобкории шавад. Нусхаҳои қаблии мақолоте маҳфуз ҳастанд, пас имкон надорад, ки тасодуфан википидиаро харобкорӣ кунед, ё ки мӯҳтавои мақолотро ба сурати бозгаштнопазирӣ нобуд кунед. Аммо ба ёд дошта бошед , ҳар чӣ бинивисед шояд, ки барои ояндагон бимонад. |} == Ҷусторҳои вобаста == * [[Википедиа:Википедиа чӣ нест|Википедиа чӣ нест]] * [[Википедиа:Википедиа дар 9 вожа|Википедиа дар 9 вожа]] * [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо]] * [[Роҳнамо:Мундариҷа|Феҳрист]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Феҳристи сиёсатҳо]] d4ws58gtvgqw4y5dvskkoa9cvs6e73n 1490534 1490533 2026-10-21T05:27:42Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Ҷусторҳои вобаста */ 1490534 wikitext text/x-wiki Аз дидгоҳи бархеи Википедианивисон [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо расмии]] [[Википедиа]] бар панҷ асли бунёдӣ устуворанд. Панҷ асли бунёдӣ, ки вижагиҳои Википедиаро таъриф мекунанд: {| style="background:none" |[[Image:BluePillar.svg|55px|alt=Blue pillar]] || '''[[Википедиа як донишнома аст]]''' ки вижагиҳои донишномаҳои умумӣ ва тахассусӣ ва солномаҳову маълумотномаҳои ҷуғрофиро дар худ таҷассум (таркиб) кардааст. Википедиа на ҷойи навиштану гузориши як фарҳанги вожаҳост, на суханронӣ, на рӯзноманависӣ, на як фазои веблогнависӣ, на ироъакунандаи фазои хеш барои ақоиде ройгон, на маҳали ёдгоринависӣ, на тамрини беҳокимиятӣ ва демокросӣ ва на як линкдонӣ аст. Таҷрибаҳо ва дидгоҳҳои шахсӣ низ дар Википедиа ҷоӣ надоранд. Сиёсати манъи таҳқиқи даставвал бояд мавриди назари ҳама виройишгарон бошад. Мақолаҳо набояд шомили ҳар гуна назарияҳо, дидгоҳҳо, ибораҳо, мавҳумҳо, таҳқиқотҳо ё ақойид бошанд, ки то ба ҳол дар ҳеҷ ҷойе мунташир нашудаанд. Тамоми таваҷҷуҳи виросторон бояд бар дақиқ, солим ва дурустии мақолот муттамарказ бошад. |- |&nbsp; |- |[[Image:GreenPillar.svg|55px|alt=Green pillar]] || '''[[Википедиа:Бетарафӣ|Википедиа дидгоҳи бетарафӣ ]]''', яъне мо дар Википедиа кӯшиш бар он дорем то мақолоти танҳо як дидгоҳи хосро таблиғ накунанд, балки бо тамоми дидгоҳҳо дар ҳар мавзӯе бинависанд. Яъне баён кардани чандин дидгоҳи мухталиф ва густариши ҳар як ба ҳади кофи аст, то корбаре бидонад ҳар дидгоҳ аз кадом манбае ки ояд ва ҳеч дидгоҳе набояд ба унвони «ҳақиқати маҳз» ё ин ки «беҳтарин дидгоҳ» муаррифӣ шавад. Барои расидан ба чунини ҳадаф, овардани манобеи боэътибор ва қобили истинод дар ҳар ҷое мумкин ва ба хусус дар мавзӯъҳоии мавриди ихтилоф, зарур аст. Вақте дар мавриди он ки кадоме аз нусха бетарафтар аст, ихтилофи назариявӣ пеш ояд, як давраи даст кашидан аз виройишҳои ихтилоф барангез эълом мешавад, мақолаи барчасби {{дурустӣ}} ё Бетарфии {{Тарафдорӣ}} ва ҷузъиёти ихтилофи барангез дар саҳифаи баҳс ба гуфтугӯ гузошта мешаванд ва ба ихтилофҳо расидагӣ мешавад. |- |&nbsp; |- |[[Image:YellowPillar.svg|55px|alt=Yellow pillar]] || '''[[Википедиа як муҳтавои озод аст, ки ҳар касе метавонад онро тағйир медиҳад, виройиш мекунад, истифода мекунад]]''' Муҳтавои ноозодро метавон таҳти истифодаи мунсифона ба кор баред аммо ҳамаи талошатонро дар истифода аз ҷойгузинҳои озод таҳти литсензияи CC-BY-SA (Creative Commons Attribution-ShareAlike License версии 3.0); аксарияти матнҳо инчунин таҳти литсензияи GFDL (GNU Free Documentation License), ва базеи онҳо барои дастрасии иҷмоъ ҳамчун [[моликияти омма]] гузошта шудаанд. Ҳеҷ виройишгаре ҳуқуқи соҳибӣ ба мақолаи шахсӣ буда наметавонад, ҳамаи виройишҳои шумо мумкин аст бидуни хости шумо таҳрир ва бозсозӣ аз ҷониби ҷомеа қарор гиранд. Дар Википедиа маводе, ки ҳуқуқи муаллифро поймол мекунанд ва маводҳои таҳти литсензияҳое, ки дар корбарии Википедиа иҷозат надоранд, виростан мумкин нест. |- |&nbsp; |- |[[Image:OrangePillar.svg|55px|alt=Orange pillar]] || '''[[Википедиа дар маворди ихтилофи шеваи ҳоии дорад]]'''؛ дигар Википедианависонро (корбаронро) эҳтиром кунед, ҳатто дар мавриде, ки фаҳмишатон оид ба масъалае (мақолае) бо онҳо мувофиқ нест, Боэҳтиром бошед. Аз ҳамлаҳои шахсӣ ва беэҳтромиву ҷанҷолҳои зидди якдигарӣ бипарҳезед. вақте баҳсе болои ягон "мавзуи гарме" афзояд, ором бимонед. Ба пайравӣ аз "қонуни се баргардон" аз даргир шудан ва аз ҷангҳои беҳудаи вироишҳо худдорӣ кунед. Бовиҷдонона фаъолият баред ва қоидаҳои Википедиаро мавриди санҷиш нагузоред ва сӯистифода накунед. Ба дигарон бо назари амали некхоҳонаашон муносибат кунед. Озодандеш, некпазиро ва хушгуфтор бошед. |- |&nbsp; |- |[[Image:RedPillar.svg|55px|alt=Red pillar]] || '''[[қонунҳои Википедиа тағйирнопазир нестанд]]'''. Қонунҳои Википедиа рӯи санге канда нашудаанд, қонунҳо бар ҳуруф ва вожагони онҳо бартарӣ дорад. дар виройиш, интиқол ва тағйири мақолоте бебок бошед, зеро ин шавқи виростан ва пиростан аст, ки бояд ба унвони ҳадафе шинохта шавад, комил будан лозим нест. Аз ин натарсед, ки мумкин аст харобкории шавад. Нусхаҳои қаблии мақолоте маҳфуз ҳастанд, пас имкон надорад, ки тасодуфан википидиаро харобкорӣ кунед, ё ки мӯҳтавои мақолотро ба сурати бозгаштнопазирӣ нобуд кунед. Аммо ба ёд дошта бошед , ҳар чӣ бинивисед шояд, ки барои ояндагон бимонад. |} == Ҷусторҳои вобаста == * [[Википедиа:Википедиа чӣ нест|Википедиа чӣ нест]] * [[Википедиа:Википедиа дар 9 вожа|Википедиа дар 9 вожа]] * [[Википедиа:Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо|Сиёсатҳо ва раҳнамудҳо]] * [[Роҳнамо:Мундариҷа|Феҳрист]] [[Гурӯҳ:Сиёсатҳои википедиа]] euyxyut16qe883b6dkaqyumos4i16qo 0 96101 1490307 1443166 2026-10-20T12:01:43Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490307 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Маҳмадулло Лутфуллозода |номи аслӣ = Маҳмадулло Лутфуллоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 15.05.1935 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Данғара}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[омӯзгорӣ]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]], Вазорати таълиму тарбия дар [[Афғонистон]], [[Академияи таҳсилоти Тоҷикистон|Академияи илмҳои педагогии Тоҷикистон (АТТ)]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои педагогика}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] ([[1997]]). [[Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон]] ([[2008]]), [[Аълочии маорифи Тоҷикистон]] ([[1980]]) |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Маҳмадулло Лутфуллоев''' (''Маҳмадулло Лутфуллозода''; 15 майи 1935, [[ноҳияи Данғара]]) — [[омӯзгор]], донишманди маъруф ва ходими ҷамъиятӣ, [[доктори илм]]ҳои педагогӣ ([[1990]]), [[профессор]] ([[1994]]), академики [[Академияи таҳсилоти Тоҷикистон]] ([[2003]]). [[Аълочии маорифи Тоҷикистон]] ([[1980]]), [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] ([[1997]]). [[Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон]] ([[2008]]). == Зиндагинома == Маҳмадулло Лутфуллоев [[15 май]]и [[1935]], дар деҳаи Бошбулоқи [[ноҳияи Данғара]] ба дунё омадааст. Факултети забон ва адабиёти тоҷики [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ|Донишкадаи давлатии педагогии Тоҷикистон ба номи Т. Г. Шевченко]]ро (1959) хатм намуда, ба фаъолияти омӯзгорӣ шурӯъ менамояд. Муаллими мактаби миёна, ходими адабии маҷаллаи «Мактаби советӣ» (1961), ассистент, муаллими калон, дотсент, мудири кафедраи педагогика ва методикаи таълими ибтидоӣ, декани факултети педагогикаи [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ|Донишкадаи давлатии педагогии Тоҷикистон ба номи Т. Г. Шевченко]] (1961—1978), мушовири вазири таълиму тарбия дар [[Афғонистон]] (1978—1984). Директори [[Академияи таҳсилоти Тоҷикистон|Пажӯҳишгоҳи илмҳои педагогӣ]] (1985—2002), аввалин президенти [[Академияи таҳсилоти Тоҷикистон|Академияи илмҳои педагогии Тоҷикистон (АТТ)]] (2002—2008). == Фаъолияти илмӣ == Маҳмадулло Лутфуллоев тариқи таълиф ва нашри асарҳои арзишманди илмӣ ба мисли «Педагогикаи шафқат», “Пандномаи Аҷам”, «Дидактикаи муосир», “Шарафномаи миллат”, “Тоҷикистон - Ватанам, ифтихорам”, “Тоҷикистони соҳибистиқлол ва масъалаҳои тарбия”, “Тафсири Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд”, “Асосҳои таълим”, “Фарзанд - ҳадяи Худованд”, “Дастури фаъолияти омӯзгор”, “Инсон ва тарбия”, “Аввал андеша, в-он гаҳ гуфтор”, “Педагогикаи миллии халқи тоҷик” ва даҳҳо асарҳои дигар имрӯз китоби рӯйимизии омӯзгорон, донишҷӯён, аспиранту докторантҳо мебошанд. дар таҳияи муҳимтарин ҳуҷҷатҳои давлатии соҳаи маориф саҳмгузор мебошад.<ref>{{Cite web|url=http://marifatiomuzgor.tj/blog-detail.php?id=255|title=ДУРДОНАҲОИ ХИРАДИ АКАДЕМИК МУҲАММАД ЛУТФУЛЛОЗОДА|author=|website=marifatiomuzgor.tj|date=2023|publisher=|lang=tg|accessdate=2023-05-15|archivedate=2023-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230515131557/http://marifatiomuzgor.tj/blog-detail.php?id=255}}</ref> Муаллифи бештар аз 290 асари илмию таҳқиқотӣ ва бештар аз 620 мақолаҳри илмию методӣ ва оммавӣ мебошад. == Осор == * Алифбо (Кобул, 1980); * Забони модарӣ дар синфи 1 (Кобул, 1980); * Методикаи таълими Алифбо (Кобул, 1980); * Методикаи таълими забони дарӣ дар синфҳои ибтидоӣ (Кобул, 1982); * Асосҳои омӯзиш (ба забонҳои дарӣ ва пушту, Кобул, 1982); * Алифбо барои калонсолон (Кобул, 1982); * Ҷумлаҳои сода дар забони дарӣ (Кобул, 1982); * Дастури забони дарӣ (Синтаксис) (Кобул, 1982); * Забони модарӣ дар синфи 1 (Душанбе, 1972); * Забони модарӣ барои синфи 2 (Душанбе, 1972); * Забони модарӣ барои синфи 3 (Душанбе, 1973); * Алифбо (Душанбе, 1980); * Субҳи дониш (Душанбе, 1983); * Дастурамал оид ба таълими Субҳи дониш (Душанбе, 1983); * Методикаи таълими забони модарӣ дар синфҳои ибтидоӣ (Душанбе, 1985); * Забони модарӣ барои синфи 4; * Таълим дар синфи 1 (Душанбе, 1992); * Педагогикаи шафқат (Душанбе, 1994); * Дарс (Душанбе, 1995); * Эҳёи педагогикаи Аҷам (Душанбе, 1997); * Дидактикаи муосир (Душанбе, 2001); * Асосҳои таълими ибтидоии забони модарӣ (2007); * Истиқлолияти Тоҷикистон ва маорифи навин (Душанбе, 2006); * Оғози қиссаи тарбия (Душанбе, 2007); * Педагогикаи башар (Душанбе, 2008); * Арӯси Имом Ҳусайн (Душанбе, 2010); * Забон ва масъалаҳои таълимӣ (Душанбе, 2011); * Андешаи миллӣ ва тарбияи он. Педагогикаи миллии халқи тоҷик, Муқаддимаи ихтисоси омӯзгорӣ (воситаи таълимӣ, Душанбе, 2012), * Фарзанд ҳадяи Худованд, китоби 1 ва 2 (Душанбе, 2014), * Асосҳои таҳқиқоти илмӣ (Душанбе, 2014), * Мавлоно Ҷомӣ — рамзи хоксорӣ ва дастархондории тоҷикон (Душанбе, 2014), * Педагогика /Барномаи таълимӣ барои ихтисосҳои омӯзгории таҳсилоти кредитӣ * «Чаҳоргонаи тарбия» (Душанбе, 2022).<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/kitobi-nav-muhammad-lutfullozoda-chahorgonai-tarbiya/|title=Китоби нав. Муҳаммад Лутфуллозода. «Чаҳоргонаи тарбия»|author=|website=kmt.tj|date=2022-12-05|publisher=|lang=tg|accessdate=2023-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230515132414/https://kmt.tj/kitobi-nav-muhammad-lutfullozoda-chahorgonai-tarbiya/|archivedate=2023-05-15}}</ref> == Дар бораи Маҳмадулло Лутфуллоев == * Мактаби академик Лутфуллоев таҳқиқ шавад. Нашрияи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикисто «Садои Мардум»<ref>{{Cite web|url=https://sadoimardum.tj/maorif/maktabi-akademik-lutfulloev-ta-i-shavad/|title=Мактаби академик Лутфуллоев таҳқиқ шавад|author=|website=sadoimardum.tj|date=2013-05-14|publisher=|lang=tg|accessdate=2023-05-15|archivedate=2023-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230515134029/https://sadoimardum.tj/maorif/maktabi-akademik-lutfulloev-ta-i-shavad/}}</ref> == Ҷоизаҳо == * [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] ([[1997]]). * [[Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон]] ([[2008]]), * [[Аълочии маорифи Тоҷикистон]] ([[1980]]) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.tgpu.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=212&Itemid=92&lang=tj Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ] [[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Маорифшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Арбобони шоистаи илм ва техникаи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои пайвастаи Академияи таҳсилоти Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] [[Гурӯҳ:Олимони Академияи таҳсилоти Тоҷикистон]] nfuxjg5yifmpb503q18javae7j4cgif 0 111262 1490377 1259384 2026-10-20T17:21:43Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490377 wikitext text/x-wiki == Неолит == Неолит (6-2 ҳазор сол қабл аз милод). Аҳолии қадими сарзамини тоҷикон дар аввалҳои ҳазорсолаи шашуми қабл аз милод ба давраи охирин, ҷамъбасткунандаи асри санг-неолит ворид мешаванд. Дар замони неолит тағйиротҳои куллии иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯй доданд. Қабилаҳо аз хоҷагидории истеъмолкунанда ба истеҳсолкунанда гузаштанд. Одамони замони неолит на танҳо истеҳсоли маҳсулот, балки нигоҳдории онро низ аз худ карданд. Аз ин рӯ, олимон сохтани зарфҳои гилӣ сафолиро кашфиёти асосии ин давр меҳисобанд. Дар сохтори иxтимоии ҷамъияти неолитӣ ҷамоаҳои авлодӣ тараққӣ намуда, мустаҳкам мешавад. Аз худкунии замин ва ром кардани ҳайвонҳо ғалабаи бузурги инсон буд, ки ӯро аз таҳдиди якумраи гуруснагӣ ва марг наҷот дод. Ин равандро баъдан «инқилоби неолитӣ» номиданд. == Аввалин заминдорони Осиё Миёна == Аввалин заминдорони Осиё Миёна намояндагони маданияти Ҷайтун дар сарзамини тоҷикон дар ҳазорсолаи шашуми қабл аз милод пайдо шуданд. Баробари қабилаҳои ҷайтунӣ ва умумияти калтаманориҳои қисми ҳамвории Осиёи Миёна дар кӯҳҳои шарқии сарзамини тоҷикон офарандагони маданияти Ҳисор зиндагӣ мекарданд. Ҳамаи онҳо дар фарҳанги замони неолит нақши намоён доштанд. 22 км дуртар аз Ашқобод дар деҳаи Ҷайтун бошишгоҳи қадима ошкор карда шудааст. Деҳкадаи Ҷайтун қариб 40 бинои гилӣ дошт. Мувофиrи андозаи деҳкада дар он ҷамоаи авлодӣ зиндагӣ мекард. Девори хонаҳо баъзан бо ранги сурх ва ё сиёҳ ранг карда мешуданд. Муҳаққиқон маданияти Ҷайтунро ҳамчун аввалин маданияти деҳкадаи Осиёи Миёна меҳисобанд. Қабилаҳое, ки ба умумияти дигар тааллуr дорад, дар даштҳои Осиёи Миёна, хусусан дар воҳаи Бухоро ва канораҳои баҳри Арал ҳаёт ба сар мебурданд. Ёдгориҳои аз он боқимондаро бо номи маданияти калтаманор ёд мекунанд. Ин ёдгориҳои асосан маданияти шикорчиён ва моҳидорон буда, бо ҳамин ҷиҳат аз маданияти Ҷайтун фарқ мекунад. Дар бошишгоҳи Ҷонбозқалъа 4 манзили зисти қадими калтаманориҳо омӯхта шудааст. Ҳудуди асосии паҳншавии маданияти Ҳисориҳо ҳавзаҳои дарёҳои Яксу, Сурхоб, Вахш, Кофарниҳон, водии Ёвон ва шимоли Афғонистон буд. Дар ҷануби Тоҷикистон силсилаи ёдгориҳои маданияти Ҳисориҳои давраи неолит кашф гардидааст. Нахустин муҳаққиқи маданияти Ҳисор А. П. Окладников ҷиҳати ниҳоят фарrунандаи олоти санги ин маданиятро хотирнишон намуда буд. Кашшофи аввалини ин маданият онро неолити куҳӣ номидааст, зеро ки манбаъҳои ин маданият дар доманкӯҳҳо амал кардааст. Дар ҳудуди Тоҷикистони Ҷанубӣ се ёдгории замони неолит ошкор карда шудааст. Маҳалли Куй-булё дар Данғара (Окладников с. 1956-59), Туткавул ва Сайёд дар наздикии шаҳри Норак (Ранов В. А., с. 1963-65). Ба ақидаи А.П. Окладников аҳли маданияти Ҳисор аввалин барзгарони вилоятҳои кӯҳистон буда, дар баробари зироат ва чорводорӣ, шикор низ дар ҳаёти онҳо мавқеи худро нигоҳ медоштааст. Дар ёдгории Тутқавул чор табақаи маскун (ду табақаи маданияти мезолитӣ ва ду табақаи маданияти Ҳисор) кашф шудааст. Дар табақаҳои маданияти Ҳисор боқимондаҳои оташдони нимдоираи аз сангчидашуда пайдо шудаанд. Аз ҳафриёти табақаи палеолити Тутқавул бештар аз 40 ҳазор бозёфтҳо пайдо шуда, қисми зиёди онҳоро табарҳои суфта, кордҳои тез, белча ташкил мекарданд. Донишмандони таърихи давраи қадимтарин ақида доранд, ки неолит замони ташаккулёбии на фақат умумиятҳои мадании таърихии Ҷайтун, Калтаманор ва Ҳисор, балки айёми ба вуҷудоии дараҷаҳои этникии ҳамном буд. Умумияти этникӣ ва мадании Калтаманор аз маданияти Ҳисори замони неолити кӯҳӣ бо мавҷудияти сафол, аз ҷумла зарфҳои нақшу нигордор, боқимондаҳои истиқоматгоҳҳо дар намуди чайлаҳо фарқият дорад. Дар иқтисодиёти калатманориҳо ғайр аз шикор ва мевағундорӣ боз моҳигирӣ низ нақши калон дошт. Ҳамин тариқ, дар замони неолит дар сарзамини тоҷикон се умумияти таърихй -маданӣ, техникӣ ва этникӣ: ҷайтунӣ, калтаманорӣ ва ҳисорӣ бо хусусиятҳои ба худ хос вуҷуд доштанд ва тараққӣ намудаанд. == Адабиёт == * [[Тоҷикон (китоб)|Тоҷикон]]. Таърихи қадимтарин ва асри миёна. Китоби 1. - Душанбе, 1973; Китоби 2. - Душанбе, 1985; * <ref>[http://andesha.tj/node/35#attachments Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1, 2. - Душанбе, 2008, 870 с.]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Таърихи Табарӣ. Ҷилдҳои 1-2. Теҳрон, 2001. * [https://web.archive.org/web/20160305140857/http://kmt.tj/index.php?book_id=60 Нусхаи таълифоти китоби Абубакри Наршахӣ. Таърихи Бухоро. – Душанбе, 1979.] * Н.О. Турсунов - Душанбе, 2010. * Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе, 2011 ва 2015. c83r9z4u47dyea4f1ownvc336mkhvwi 0 117733 1490563 1328054 2026-10-21T10:49:58Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490563 wikitext text/x-wiki '''Интизом''' ({{lang-ar|انتظام}} — тартиб ва низом), рафтори одамон, ки ба нормаҳои [[ҳуқуқ]] ва ахлоқи ҷамъияти ё талаботи ягон ташкилот ҷавоб медиҳад. Интизом шарти зарурии мавҷудияти табиии ҷамъият мебошад. Рафтори одамон ба туфайли интизом танзим шуда, фаъолияти коллективӣ ва кори ташкилоти иҷтимоиро таъмин менамояд. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Манбаъ == * {{ЭМТ|Интизом|8|саҳифаҳо=298-299}} * {{ЭСТ|Интизом|саҳифаҳо=|}} l2x1ge5nk0obao3fz9cintfi83iw5la 0 117787 1490432 1473899 2026-10-20T19:06:04Z Zosya95 54344 1490432 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Dahab Egypt Phoenix dactylifera.JPG | image descr = Хӯшамеваҳои хурмо дар Даҳаб, [[Миср]] | regnum = Рустаниҳо | parent = Phoenix | rang = Намуд | latin = Phoenix dactylifera | author = [[Linnaeus]] }} '''Хурмо''' ё '''рутаб''' ({{lang-la|Phoenix dactylifera}}) — [[дарахт]] ё буттаи калон буда, баргҳои пармонанд дорад. == Тавсифоти биологӣ == Гулаш майдаи зард, дар хӯшагул ҷой гирифтааст. Мевааш дарозрӯя, зард ё ҷигарӣ, ширину гуворо; якто тухми сахти чӯбмонанд дорад. Дар таркиби хурмо карбогидратҳо (60 – 65%), намаку минералҳои гуногун, равған (0,2 – 0,5%), аминокислотаҳо (23 намуд, ки дар таркиби дигар меваҳо вуҷуд надоранд), витаминҳои А, А1, С, В1, В2, В6, фтор, селен ва ғайра мавҷуданд. == Хосияти шифоӣ == Хурмо холестерин надорад. Онро метавон чун ғизои парҳезӣ ба маризон таъйин кард. Муқаррар шудааст, ки рутаби хушк ба мағзи сар таъсири мусоид расонда, фаъолияти онро 20% зиёд менамояд. Табибони халқӣ рутабро аз қадимулайём барои дармони бемориҳои гуногуни саратонӣ, сил, омосҳо, бемориҳои сироятӣ истифода мебурданд. Дар байни мардум ақидае вуҷуд дошт, ки рутаб ба ҷисми одам нерӯ бахшида, умрро дароз ва ҳисси шаҳвонии мардро зиёд мегардонад. Он фаъолияти дил, ҷигар ва гурдаро ба сомон меорад, ба афзиши бактерияҳои муфиди рӯдаҳо мусоидат мекунад, хунро серғизо ва муқовимати ҷисмро ба вирусу микробҳои беморизо афзун менамояд. Хурмо ҳамчунин дар мавриди камхунӣ, гипертония, барои майна ва синаву шуш муфид аст, сурфаро рафъ сохта балғамро меронад. Нахҳои ғизоие, ки дар таркиби рутаб вуҷуд доранд, хавфи пайдоиши бемориҳои саратониро кам мекунанд. Духтурон бинобар дар таркиби хурмо зиёд будани миқдори калий истеъмоли онро барои ашхоси гирифотри амрози дилу рагҳо тавсия медиҳанд. Дар мавриди нуқси дил рутаб фаъолияти онро ба низом дароварда чун давои нерубахш таъсир мерасонад, қувваю тавони одамонеро, ки бемории тӯлониро аз сар гузарондаанд, барқарор месозад. Хурмо ҳамчунин дар мавриди фалаҷи асаби рӯй, хастагии аз ҳад зиёд, касалии қанд муфид аст. Бо ҷӯшоби рутаб ва биринҷ дистрофияро табобат мекунанд. Истеъмоли он хусусан барои занҳои ҳомила, дар вақти таваллуд ва сина додан ба кӯдак муфид аст, чунки зоимонро осон ва шири синаро зиёд менамояд. == Зикри хурмо дар Қуръон == Мардуми мусулмон хурморо хеле қадр мекунанд. Он дар китоби Қуръон 29 маротиба ёдрас шудааст. == Адабиёт == * {{книга|автор=Имханицкая Н. Н.|часть=Семейство арековые, или пальмы (Arecaceae, или Palmae)|заглавие=Жизнь растений. В 6-ти т.|оригинал=|ссылка=|ответственный=Гл. ред. [[А. Л. Тахтаджян]]|издание=|место=М.|издательство=Просвещение|год=1981|том=6. Цветковые растения. / Под ред. [[А. Л. Тахтаджян]]а|страницы=410—447|страниц=543|серия=|isbn=|тираж=300000}} * {{книга|автор=|часть=|заглавие=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Английский язык|англ.]]|оригинал=Botanica|ссылка=|ответственный=ред. Д. Григорьев и др|издание=|место=М.|издательство=Könemann|год=2006 (русское издание)|том=|страницы=664—665|страниц=1020|серия=|isbn=3-8331-1621-8|тираж=}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{гиёҳшиносӣ-хурд}} [[Гурӯҳ:Меваҳо| ]] [[Гурӯҳ:Дарахтони мева]] [[Гурӯҳ:Нахлиҳо]] cev2qrz1xcwn9077b47sehboxrbeijj 0 121309 1490419 1468106 2026-10-20T18:49:41Z Zosya95 54344 1490419 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Зардчӯба}} {{Таксон |image file = FleurDeCurcuma1.jpg |image title = Зардчӯба |image descr = Баргҳо ва гули зардчӯба. |салтанат = Рустаниҳо |волид = Curcuma |табақа = Намуд |лотинӣ = Curcuma longa |муаллиф = [[Карл Линней|L.]] |соли муаллифӣ = 1753 |syn = * {{btname|Amomum curcuma|(Jacq.)}} * {{btname|Curcuma brog|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma domestica|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma euchroma|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma ochrorhiza|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma soloensis|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma tinctoria|[[Guibourt]]}} * {{btname|Kua domestica|[[Medik.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Stissera curcuma|[[Giseke]]}} }} '''Зардчӯбаи хонагӣ''' ё '''зарчӯба''' ({{lang-la|Curcuma longa}}) — як навъ [[гиёҳ]]и бисёрсола аз ҷинси [[Зардчӯба (авлод)|зардчӯбаи]] ({{lang-la|Curcuma}}) оилаи [[занҷабилиҳо]] ({{lang-la|Zingiberaceae}}). == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == [[File:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 178) (8231755239).jpg|thumb|left|Зардчӯба. <br>{{Тасв.гиёҳ.|1}}]] Рустании бисёрсола, барги калони нештаршакл ё дарозрӯя дорад. == Густариш == Дар Осиёи тропикӣ, Африқо ва шимоли Австралия паҳн гаштааст. == Корбурд == Аксари навъҳои зардчӯбаро чун рустаниҳои ғизоӣ ва доруӣ парвариш карда, аз решаи хушбӯи онҳо хуришҳо тайёр мекунанд. Моддаи зарди аз он ҳосилшударо барои ранг кардани абрешим, мӯина, пахта, равған, панир ва ғайра истифода мебаранд. Зардчӯбаро аз сабаби таъму бӯи хуш доштанаш ба таом меандозанд, дар тиббу атторӣ истифода мебаранд. == Хосияти шифоӣ == Ба ақидаи табибони халқӣ зардчӯбаро андак бирён карда нимгарм бихоянд, дарди дандонро таскин медиҳад. Агар онро чун гард маҳин ос карда, монанди сурма ба чашм кашанд, гули тунуки онро, ки пайдо шуда бошад, дафъ мекунад, чашмро қавӣ мегардонад. Оби онро дар офтоб қиём кунанд (яъне ғафс гардонанд) онро усораи зардчӯба меноманд. Усораи онро ба чашм кашанд, рӯшноии чашмро меафзояд, гули дар он афтодаро бартараф мекунад. Кӯфтаи зардчӯбаро бипошанд, решҳоро хушк ва дарду варами онҳоро дафъ менамояд. Агар зардчӯбаро дар оташ тафсонида, бо он гармбандӣ кунанд, дардҳои гуногунро сокин мекунад, варами ҷои хун гирифтаро таҳлил медиҳад. Оби гули онро бимоланд, доғи кунҷидак ва доғи сафеди пӯстро дафъ мекунад. Зардчӯбаро ба дарун бо камоли эҳтиёт ва дар ҳадди меъёр истеъмол бояд кард, зеро барои дил хело зарарнок аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{гиёҳшиносӣ-хурд}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Зардчӯба]] awovr4uh9eebq7n7j5syo9wlp3z5h9b 1490444 1490419 2026-10-20T19:20:03Z Zosya95 54344 1490444 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Зардчӯба}} {{Таксон |image file = FleurDeCurcuma1.jpg |image descr = Баргҳо ва гули зардчӯба |regnum = Рустаниҳо |parent = Curcuma |rang = Намуд |лотинӣ = Curcuma longa |author = [[Linnaeus]], 1753 |syn = * {{btname|Amomum curcuma|(Jacq.)}} * {{btname|Curcuma brog|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma domestica|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma euchroma|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma ochrorhiza|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma soloensis|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma tinctoria|[[Guibourt]]}} * {{btname|Kua domestica|[[Medik.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Stissera curcuma|[[Giseke]]}} }} '''Зардчӯбаи хонагӣ''' ё '''зарчӯба''' ({{lang-la|Curcuma longa}}) — як навъ [[гиёҳ]]и бисёрсола аз ҷинси [[Зардчӯба (авлод)|зардчӯбаи]] ({{lang-la|Curcuma}}) оилаи [[занҷабилиҳо]] ({{lang-la|Zingiberaceae}}). == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == [[File:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 178) (8231755239).jpg|thumb|left|Зардчӯба. <br>{{Тасв.гиёҳ.|1}}]] Рустании бисёрсола, барги калони нештаршакл ё дарозрӯя дорад. == Густариш == Дар Осиёи тропикӣ, Африқо ва шимоли Австралия паҳн гаштааст. == Корбурд == Аксари навъҳои зардчӯбаро чун рустаниҳои ғизоӣ ва доруӣ парвариш карда, аз решаи хушбӯи онҳо хуришҳо тайёр мекунанд. Моддаи зарди аз он ҳосилшударо барои ранг кардани абрешим, мӯина, пахта, равған, панир ва ғайра истифода мебаранд. Зардчӯбаро аз сабаби таъму бӯи хуш доштанаш ба таом меандозанд, дар тиббу атторӣ истифода мебаранд. == Хосияти шифоӣ == Ба ақидаи табибони халқӣ зардчӯбаро андак бирён карда нимгарм бихоянд, дарди дандонро таскин медиҳад. Агар онро чун гард маҳин ос карда, монанди сурма ба чашм кашанд, гули тунуки онро, ки пайдо шуда бошад, дафъ мекунад, чашмро қавӣ мегардонад. Оби онро дар офтоб қиём кунанд (яъне ғафс гардонанд) онро усораи зардчӯба меноманд. Усораи онро ба чашм кашанд, рӯшноии чашмро меафзояд, гули дар он афтодаро бартараф мекунад. Кӯфтаи зардчӯбаро бипошанд, решҳоро хушк ва дарду варами онҳоро дафъ менамояд. Агар зардчӯбаро дар оташ тафсонида, бо он гармбандӣ кунанд, дардҳои гуногунро сокин мекунад, варами ҷои хун гирифтаро таҳлил медиҳад. Оби гули онро бимоланд, доғи кунҷидак ва доғи сафеди пӯстро дафъ мекунад. Зардчӯбаро ба дарун бо камоли эҳтиёт ва дар ҳадди меъёр истеъмол бояд кард, зеро барои дил хело зарарнок аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{гиёҳшиносӣ-хурд}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Зардчӯба]] r9u326w2u36tfoa4abj6l25fkg6aboj 1490448 1490444 2026-10-20T19:23:05Z Zosya95 54344 1490448 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Зардчӯба}} {{Таксон |image file = FleurDeCurcuma1.jpg |image descr = Баргҳо ва гули зардчӯба |regnum = Рустаниҳо |parent = Curcuma |rang = Намуд |latin = Curcuma longa |author = [[Linnaeus]], 1753 |syn = * {{btname|Amomum curcuma|(Jacq.)}} * {{btname|Curcuma brog|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma domestica|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma euchroma|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma ochrorhiza|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma soloensis|[[Valeton]]}} * {{btname|Curcuma tinctoria|[[Guibourt]]}} * {{btname|Kua domestica|[[Medik.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Stissera curcuma|[[Giseke]]}} |wikispecies = Curcuma longa }} '''Зардчӯбаи хонагӣ''' ё '''зарчӯба''' ({{lang-la|Curcuma longa}}) — як навъ [[гиёҳ]]и бисёрсола аз ҷинси [[Зардчӯба (авлод)|зардчӯбаи]] ({{lang-la|Curcuma}}) оилаи [[занҷабилиҳо]] ({{lang-la|Zingiberaceae}}). == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == [[File:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 178) (8231755239).jpg|thumb|left|Зардчӯба. <br>{{Тасв.гиёҳ.|1}}]] Рустании бисёрсола, барги калони нештаршакл ё дарозрӯя дорад. == Густариш == Дар Осиёи тропикӣ, Африқо ва шимоли Австралия паҳн гаштааст. == Корбурд == Аксари навъҳои зардчӯбаро чун рустаниҳои ғизоӣ ва доруӣ парвариш карда, аз решаи хушбӯи онҳо хуришҳо тайёр мекунанд. Моддаи зарди аз он ҳосилшударо барои ранг кардани абрешим, мӯина, пахта, равған, панир ва ғайра истифода мебаранд. Зардчӯбаро аз сабаби таъму бӯи хуш доштанаш ба таом меандозанд, дар тиббу атторӣ истифода мебаранд. == Хосияти шифоӣ == Ба ақидаи табибони халқӣ зардчӯбаро андак бирён карда нимгарм бихоянд, дарди дандонро таскин медиҳад. Агар онро чун гард маҳин ос карда, монанди сурма ба чашм кашанд, гули тунуки онро, ки пайдо шуда бошад, дафъ мекунад, чашмро қавӣ мегардонад. Оби онро дар офтоб қиём кунанд (яъне ғафс гардонанд) онро усораи зардчӯба меноманд. Усораи онро ба чашм кашанд, рӯшноии чашмро меафзояд, гули дар он афтодаро бартараф мекунад. Кӯфтаи зардчӯбаро бипошанд, решҳоро хушк ва дарду варами онҳоро дафъ менамояд. Агар зардчӯбаро дар оташ тафсонида, бо он гармбандӣ кунанд, дардҳои гуногунро сокин мекунад, варами ҷои хун гирифтаро таҳлил медиҳад. Оби гули онро бимоланд, доғи кунҷидак ва доғи сафеди пӯстро дафъ мекунад. Зардчӯбаро ба дарун бо камоли эҳтиёт ва дар ҳадди меъёр истеъмол бояд кард, зеро барои дил хело зарарнок аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{гиёҳшиносӣ-хурд}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Зардчӯба]] rlnvq60mosuptp6rgrm9otlsdw4cqyw 0 142203 1490433 1470457 2026-10-20T19:07:13Z Zosya95 54344 1490433 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Рустаниҳо |image file = Musa JPG01.jpg |image descr = Меваҳои мавз дар хӯша |rang = Авлод |latin = Musa |author = [[Linnaeus]] |syn = |grin = 7876 }} '''Мавз''', '''банан''' ё '''пизанг''' ({{lang-la|Músa}}) — [[Рустаниҳо|рустани]]ест бисёрсола. == Тавсифот == Пояи кӯтоҳ ва баргҳои бениҳоят калон дорад. Мевааш дарозрӯя (дарозиаш 15 см, қутраш 3–5 см), мағзаш ордшакл, бетухм, таъмаш ширин. Дар як банд («хӯша») то 300 мева ҳосил мекунад, ки вазни умумиашон 50–60 кг-ро ташкил медиҳад. Баъди самар овардан қисми рӯйизаминии рустанӣ маҳв мегардад<ref>[[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|ЭМТ]], Ҷ. 2. АСОС-БОЗ – Душанбе: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2013, - с.324-325</ref>. == Навъҳо == Дар дунё тақрибан 500 навъи бананро мепарваранд, ки Гро-Мишел, Кавендиши реза, Кавендиши калон, Лакатан, Робуста, Валери, Майсур, Раҷапурӣ ва ғайра аз он қабиланд. Банан зироати қадимист. Барои аҳолии кишварҳои тропикӣ ғизои хеле муҳим маҳсуб мешавад. Дар таркиби банан 14–22% қанд, 5–8% оҳар ва то 1,5% протеин мавҷуд аст. Банан накҳати хос дорад, ки ба эфирҳои гуногуни таркибаш вобаста мебошад. Онро тару тоза истеъмол мекунанд, мехушконанд, орд мекунанд, аз он май мекашанд, консерв, мармелад, шарбат истеҳсол менамоянд. == Хосияти шифоӣ == Банан рустании давоист. Дар тиб ҳамаи қисмҳояшро кор мефармоянд. Гули банан барои табобати исҳоли хунин, захми меъда ва бронхит нофеъ аст; бо нақеи он диабети қандро табобат мекунанд. Шираи афис (тумч)-и рустанӣ дар мавриди ихтилоли асаб, саръ (эпилепсия), махав (лепра), носомонии кори меъда, хуншорӣ ёрӣ мерасонад. Барги рустаниҳои наврустаро ба ҷойи сӯхта ва захми пӯст гузошта мебанданд. Меваи банан барои муолиҷаи анемия (камхунӣ) нафъ дорад, фишори хунро паст мекунад, афсурдарӯҳӣ (депрессия) ва зардаҷӯшро рафъ, ҳазми хӯрокро беҳтар месозад. Бо пӯсти банан озахро меравонанд. == Зикри банан дар Қуръон == Банан (мавз) дар оятҳои Қуръон борҳо ёдрас шудааст. {{аввали иқтибос}}Дар зери дарахти сидри бехор, ва дарахти музе (банан), ки мевааш бар якдигар чида шуда, ва сояе доим, ва обе ҷорӣ, ва мевае бисёр, ки бепоён ва касро аз он бознадоранд.{{охири иқтибос|сарчашма=[[Сураи Воқеъа]], оятҳои 28-33}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Банан|2}} [[Гурӯҳ:Меваҳо| ]] [[Гурӯҳ:Дарахтони мева]] mpyn6v1pslc5h7o5megj8755vrr17p6 10 142213 1490408 1468068 2026-10-20T18:42:12Z Zosya95 54344 1490408 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Monocots |rang = Тартиб|latin = Zingiberales|name = Занҷабилгулон}} t1akwm1ngv0ret2atuxdfpb79nqkr7l 10 142222 1490407 1473897 2026-10-20T18:39:16Z Zosya95 54344 1490407 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Monocots |rang=Тартиб|latin=Arecales|name=Хурмогулон}} rh0i2f9ulp2i4o57c3469phn8j85z3y 0 143537 1490482 1344596 2026-10-20T21:40:17Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490482 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |ном = Сафаралӣ Кенҷаев |номи аслӣ = |тартиб = 5 |тасвир = |тавсифи тасвир = |вазифа = Раиси Шӯрои Олии Тоҷикистон |парчам = Flag of Tajikistan (1991-1992).svg |аввалдавр = 2 декабри 1991 — 22 апрели 1992 <br>майи 1992 |охирдавр = 11 августи 1992 |пешгузашта = [[Акбаршоҳ Искандаров]] |ҷонишин = [[Акбаршоҳ Искандаров]] |маълумот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Универиситети давлатии Тоҷикистон бан номи В. И. Ленин]] |касб = ҳуқуқшинос |таърихи таваллуд = 18.02.1942 |зодгоҳ = Чоррякорон, {{Зодгоҳ|Ноҳияи Рӯдакӣ|ноҳияи Рӯдакӣ}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 30.03.1999 |маҳалли даргузашт = {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}}, [[Тоҷикистон]] |миллат = [[тоҷик]] |эътиқод = [[ислом]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои ҳуқуқшиносӣ}}<ref name="Лаб"/> }} '''Сафаралӣ Кенҷаев''' (''Кенҷаев Сафаралӣ Кенҷаевич''; [[18 феврал]]и [[Соли 1942|1942]] — [[30 март]]и [[Соли 1999|1999]]) — ходими давлатӣ ва сиёсии тоҷик, муассис ва роҳбари «[[Фронти халқӣ]]» (1992) ва [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] (1996), Раиси Шӯрои Олии Тоҷикистон (1991—1992). == Зиндагинома == Сафаралӣ Кенҷаев [[18 феврал]]и [[соли 1942]] дар деҳаи Чоррякорони [[Ноҳияи Рӯдакӣ|ноҳияи Ленин]] [[ҶШС Тоҷикистон]] таваллуд шудааст. Гузаштагонаш яғнобӣ буданд<ref name="Лаб">{{cite news|url=http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=28392|title=КЕНДЖАЕВ Сафарали - БД "Лабиринт"|publisher=База данных "Лабиринт"|accessdate=2016-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125150013/http://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=28392|archivedate=2010-11-25}}</ref>. Фаъолияти кориашро аз обмони одӣ дар колхози «Бурднок» оғоз кардааст<ref name="Лаб"/>. Соли 1965 ӯ факултаи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро хатм намудааст. Аз соли 1975 то соли 1983 дар вазифаҳои прокурори ноҳияи Фрунзеи [[Душанбе]], ва сипас аз соли 1983 то соли 1989 ҳамчун прокурори нақлиёти ҶШС Тоҷикистон кор кардааст<ref name="Био">{{cite news|url=http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1013881035|title=КЕНДЖАЕВ Сафарали|publisher=Centrasia.ru|accessdate=2016-12-12|archivedate=2016-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809023956/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1013881035}}</ref>. Соли 1989 ӯ муовини прокурори [[Роҳи оҳан]]и [[Осиёи миёна|Осиёи Миёнагӣ]] таъйин гардида ва моҳи феврали соли 1991 раиси Кумитаи назорати назди Президенти Тоҷикистон шуд<ref name="Био"/>. 2 декабри соли 1991 Кенҷаев раиси Шӯрои Олии Тоҷикистон интихоб шуд ва то 22 апрели соли 1992 дар ҳамин вазифа фаъолият дошт. Сипас дар ҳодисаҳои муқовимати сиёсии солҳои 1992—1997 ҷонибдори Ҳукумати конститутсионии Тоҷикистон буд. Ӯ [[30 март]]и [[соли 1999]] аз ҷониби гурӯҳи террористӣ дар ш. Душанбе ба қатл расонида шуд.<ref>{{Cite web |url=https://news.tj/ru/news/tajikistan/security/20170809/vlasti-tadzhikistana-obvinili-iran-v-finansirovanii-gromkih-ubiistv |title=Власти Таджикистана обвинили Иран в финансировании громких убийств |accessdate=2017-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911212430/http://www.news.tj/ru/news/tajikistan/security/20170809/vlasti-tadzhikistana-obvinili-iran-v-finansirovanii-gromkih-ubiistv |archivedate=2017-09-11 }}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.ca-c.org/datarus/st_08_bush_13.shtml Криминальные силы в республике.]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120125153626/http://www.ca-c.org/datarus/st_08_bush_13.shtml |date=2012-01-25 }} [http://www.ca-c.org/datarus/st_08_bush_13.shtml «Неофициальные» военные лидеры. Некоторые аспекты современной морали]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120125153626/http://www.ca-c.org/datarus/st_08_bush_13.shtml |date=2012-01-25 }} == Сарчашма == {{хурд}} [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] g7v65j7tg7d6j7pedxpehwg24jnri3z 0 144881 1490351 1336043 2026-10-20T16:41:35Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490351 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = | номи аслӣ = Обидҷон Шакуров |тасвир = Обид Шакурзода.jpg |бар = |тавсифи тасвир = Обид Шакурзода, сурат аз саҳифаи фейсбукии ӯ. |таърихи таваллуд = 3.02.1956 | зодгоҳ = [[Худгифи Соя]], {{Зодгоҳ|Кӯҳистони Мастчоҳ|ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |шаҳрвандӣ = {{flag|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[филология]] |ҷойҳои кор = {{заъф|Радиои Озодӣ/Аврупои Озод ([[1995]]-[[2001]]),}} <br />{{заъф|Ҳафтаномаи «Нерӯи сухан» ([[2003]]-[[2006]]),}} <br /> {{заъф|Созмони мустақили «Рӯзноманигорони озод ва дифоъ аз ошкорбаёнӣ» ([[2006]]-[[2010]]),}} <br /> [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИ Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]] (аз [[соли 2011]]) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон|Университети Давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]] ([[1978]]) |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = https://www.facebook.com/obid.shakurzoda |викитека = |викианбор = }} '''Обид Шакурзода''' (''Обидҷон Шакуров''; [[3 феврал]]и [[1956]], [[Худгифи Соя]], {{Зодгоҳ|Кӯҳистони Мастчоҳ|ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]) — [[рӯзноманигор]], [[пажӯҳишгар]] ва [[донишманд]]и [[Тоҷикистон|тоҷик]]. Муҳаррири пешбари [[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|Энсиклопедияи миллии тоҷик]]. == Зиндагинома == Обид Шакурзода 3 феврали соли 1956 дар деҳаи Худгифи Сояи Кӯҳистони Мастчоҳ, дар хонаводаи кишоварз ба дунё омадааст. Дар мактаби миёнаи 10-и ноҳия таҳсил карда, ҳамзамон бо адабиёти пурғановати форсу тоҷик, бахусус «Бӯстон»-у «Гулистон»-и Шайх Саъдӣ, «Шоҳнома»-и безаволи Ҳаким Фирдавсӣ ва ғазалиёти Хоҷа Ҳофиз тавассути волидонаш ошно шудааст<ref>Обид Шакурзода. Шарҳи «Гулистон»-и Саъдӣ. – Душанбе:  Адиб, 2014, – 540 с. – ISBN 978-99947-2-283-6, – саҳ. 4.</ref>. Соли 1978 бахши рӯзноманигории факултети филологияи тоҷики [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро]] хатм кардааст. Аввалин очерку хабару гузоришҳояш дар нашрияи ноҳиявии «Машъал», рӯзномаҳои «Комсомоли Тоҷикистон», «Тоҷикистони советӣ», «Маориф ва Маданият» солҳое интишор ёфтаанд, ки дар мактаби миёна таҳсил мекард. То ҳол касоне, ки намоишҳои солҳои 80 ва аввали 90 асри гузаштаи телевизиони тоҷикро ёд доранд, ба барномаҳое чун «Оҳанги зиндагӣ», «Рангоранг», «Ҷаҳоннамо» ишора мекунанд, ки Обид Шакурзода якҷо бо журналистони маъруфи он замон, мисли Бобоҷон Икромов таҳия мекард ва онҳо аз пурбинандатарин барномаҳои телевизионикишвар буданд. Обид Шакурзода оиладор ва соҳиби чор фарзанд, ду писар ва ду духтар мебошад. == Корнома == Фаъолияти кории худро аз мактаби миёнаи зодгоҳаш оғоз намуда, муддати ду сол дар ин айём ба кори тарҷумонӣ дар Кумитаи Марказии комсомол ҷалб шуда ва маъмурияте ба Афғонистон ҳам доштааст. Аз соли1985 то 1989 муҳаррири Кумитаи радио ва телевизион, солҳои 1989-1990 муовини сардабири ҳафтаномаи «Ойинаи зиндагӣ», ҳудудан се соли дигар (1990-1992) хабарнигори Хабаргузории Ҷумҳурии Исломии Эрон (ИРНО) дар Душанбе буд. Баъдан, шаш сол, то соли 2001 дар шаҳри [[Прага]]и Ҷумҳурии Чех зиста, хабарнигори радиои Озодӣ/Аврупои Озод буд. Баъди бозгашт то соли 2006 муҳаррири масъули ҳафтномаи «Нерӯи сухан» ва аз соли 2006 то 2010 котиби масъули Созмони мустақили «Рӯзноманигорони озод ва дифоъ аз ошкорбаёнӣ» буд. Аз соли 2011 то ин дам муҳаррири пешбари редаксияи забон, адабиёт ва фолклори [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]] аст<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/zodruzi-muallifi-sharhi-buston-va-guliston-i-shajh-sady/|title=Зодрӯзи муаллифи шарҳи “Бӯстон” ва “Гулистон”-и Шайх Саъдӣ|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2023-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230203100406/https://kmt.tj/zodruzi-muallifi-sharhi-buston-va-guliston-i-shajh-sady/|archivedate=2023-02-03}}</ref>. == Таълифот == Ба таҳияи матни классикӣ охири солҳои 80-и асри гузашта пардохт ва бори аввал «Қассас-ул-анбиё» бо талоши ӯ аз хати форсӣ ба срилик баргардон ва дар маҷаллаи «Фарҳанг» чоп шуд. Муддати якуним соле, ки дар Ҷумҳурии исломии Эрон зист бо Доиратулмаорифи Адаби Форсӣ(таҳти сарпарсатии доктор Ҳасани Анӯша) ҳамкорӣ намуда, пиромуни адабиёти форсии Мовароуннаҳр чандин мақола ба табъ расонид. Ҳамчунин ду китоб – «Қуръон ва табиъат. Гузашта ва ояндаи ҷаҳон аз нигоҳи Қуръон» (навиштаи Беозори Шерозӣ) ва «Ҳиҷоб. Масоили Ҳиҷоб» (асари Муртазо Муттаҳаррӣ)-ро ба хати срилик баргардонид, ки дар Теҳрон мунташир ва ба хонандагони тоҷик дастрас шуданд. Обид Шакурзода ба тарҷумонӣ низ дасти расо дорад, як силсила ҳикояҳои нависандаи маъруфи рус Антон Чеховро баргардон ва дар матбуоти кишвар мунташир кардааст. Умдатарин кори тарҷумонияш китоби «Сайри олами шоҳмот» (аз русӣ, муаллифон Ю. Авербах ва М. Сейлин) мебошад, ки соли 1991 тавассути интишори «Адиб» мунташир шудааст ва зимнан таҳриру такмили дубораи ин асар бо номи «Сайре дар қаламрави шатранҷ» акнун аз сӯи интишороти «Маориф» дар дасти чоп аст. Обид Шакурзода пиромуни забони форсии тоҷикӣ, масоили мубрами забон ва адабиёти тоҷик чандин баррасиҳо низ дорад, ки дар матбуоти тоҷик чоп шудаанд. Аммо кори арзишмандтарини ӯ таснифи китоби «Шарҳи «Гулистон»-и Саъдӣ» аст, ки соли 2014 онро интишороти «Адиб» ба зевари чоп кашид. «Гулистон»-и Шайх Саъдӣ, бинобар баррасиҳои донишмандон, нахустин асарест, ки аз ҷониби Шакурзода ба таври мукаммал, бо шарҳу тавзеҳот ва бар пояи охирин шарҳҳои Саъдипажӯҳони маъруф ба хонандагони форсигӯйи Варорӯд пешкаш шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{facebook|obid.shakurzoda}} == Сарчашма == * [http://tojnews.org/tj/personality/obid-shakurzoda Чеҳра: Обид Шакурзода] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200929093440/https://www.tojnews.org/tj/personality/obid-shakurzoda |date=2020-09-29 }} // Copyright @2016 TojNews eq0ekmc1vxt9gddahl40ktiws7woaob 0 144966 1490454 1467862 2026-10-20T19:28:43Z Zosya95 54344 1490454 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | image file = Ginger Plant vs.jpg | image descr = Рустании занҷабил | latin = Zingiber officinale | rang = Намуд | author = Roscoe, 1807 | syn = * {{btname|Amomum angustifolium|[[Salisb.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Amomum zingiber|[[L.]]}} * {{btname|Amomum zinziba|[[Хилл, Джон|Hill]]}} Spell. var. * {{btname|Curcuma longifolia|[[Wall.]]}} * {{btname|Zingiber aromaticum|[[Noronha]]}} [[nom. inval.]] * {{btname|Zingiber cholmondeleyi|(F.M.Bailey) K.Schum.}} * {{btname|Zingiber majus|[[Rumph.]]}} * {{btname|Zingiber missionis|[[Wall.]]}} * {{btname|Zingiber sichuanense|Z.Y.Zhu, S.L.Zhang & S.X.Chen}} * {{btname|Zingiber zingiber|(L.) [[H.Karst.]]}} [[nom. inval.]] | wikispecies = Zingiber officinale }} '''Занҷабил, гармдору''' ({{lang-la|Zīngiber officināle}}, {{lang-ar|زنجبيل}}) — [[Рустаниҳо|рустаниест]] бисёрсола ва доруӣ мансуби [[занҷабилиҳо]]. Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон [[қаламфур]]ро низ барғалат «занҷабил» меноманд. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Решапояаш ғафси лӯнда; аз буни соқа навдаю решаҳои иловагӣ нумӯъ мекунанд. Соқааш рост (то 1 м баланд мешавад), баргаш содаи яклухт, нештаршакл (ба барги най мемонад), гулаш бунафши зардча, хӯшагули саракмонанд дорад. Гинетсей аз 3 мевабарги часпида ташаккул ёфтааст. Самараш ғӯзаи сепалла. Решапояи занҷабил хушбӯй ва тунд буда, дар таркибаш равғани эфир, витаминҳои C, B₁, B₂, аминокислотаҳо мавҷуданд. == Паҳншавӣ == Ватани занҷабил аслан Осиёи Ҷанубу Шарқист. Дар табиат занҷабили худрӯй дучор намеояд. Онро дар Африқои Ғарбӣ, Хитой, Индонезия, Шри-Ланка ва Австралия парвариш мекунанд. Занҷабил аз ҳама бештар дар Арабистон, Англия ва ИМА истифода мешавад. Занҷабил бо роҳи нашвӣ — аз решааш афзоиш меёбад. Бехи хушки занҷабилро дар саноати хӯрокворӣ дар шакли хока чун адвиёт истифода мебаранд. Он вобаста ба тарзи истеҳсол сафед (аз пӯст тоза карда, дар офтоб хушконда шудааст) ва сиёҳ (бо пӯсташ ҷӯшонда мехушконанд) мешавад. == Хосиятҳои шифоӣ == Дисқуридус гуфтааст: «Занҷабил бехҳои хурде чун бехҳои мушки заминист, рангаш ба сафедӣ бизанад, таъмаш таъми мурчро монад, хушбӯй бувад, лекин латифии мурчро надорад». Занҷабилро Абуалии Сино дар табобати нақси чашм ва аъзои ҳозима истифода мебурд. Ба ақидаи табибони халқӣ истеъмоли занҷабил неруи ҳофизаро афзун ва фаъолияти узвҳои ҳозимаро беҳтар мегардонад, гиреҳи ҷигарро мекушояд, бодҳои ғализи меъда ва рӯдаҳоро таҳлил медиҳад, зардпарвин ва чакмезакро, ки аз заъфи аъзои пешобзо пайдо шуда бошанд, шифо мебахшад. Занҷабил исҳолеро, ки дар натиҷаи вайрон шудани ғизо зуҳур кардааст, манъ менамояд, заҳри ҳайвониро аз бадан дафъ мекунад, ташнагиро мешиканад. Вале истеъмоли занҷабил ба ҳалқ зарар дорад (дар ин ҳолат асал ва равғани бодоми ширин бихӯранд, ислоҳи зарар менамояд). Занҷабил дар тибби муосир барои муолиҷаи буғумдард (артрит, артроз, остеоартроз), бемориҳои меъда, атеросклероз истифода мешавад. Занҷабил иштиҳоовар буда, гардиши хунро ба низом медарорад. Вале истеъмоли занҷабил ба ҳалқ зарар дорад (дар ин ҳолат асал ва равғани бодоми ширин бихӯранд, ислоҳи зарар менамояд). Миқдори як бор хӯрдан аз занҷабил рӯзе то 7 грамм аст. == Бех == [[Акс:Gingembre.jpg|thumb|Бехи занҷабил|left|231x231пкс]] [[Акс:Ginger-cross-section.jpg|thumb|Буриши бехи занҷабили нисбатан ҷавон]] Бехи занҷабил хушбӯй ва тунд буда, аз равғани эфир ва пайвасти фенолии гингерол иборат аст. Бехи хушки занҷабилро дар саноати хӯрокворӣ истифода мебаранд. Он вобаста ба тарзи истеҳсол сафед (аз пӯст тоза карда дар [[офтоб]] хушконда шудааст) ва сиёҳ (бо пӯсташ ҷӯшонда мехушконанд) мешавад. Бехи занҷабил ({{Забон-ла|Rhizoma Zingiberis}}) дар дорухонаҳо, дар намуди тозакардашуда ё тозанашуда аз пусташ мавҷуд аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Занҷабил|7|муаллиф= }} * [[Энсиклопедияи мухтасари тиб]]. Ҷилди II. — Душанбе, 2011. [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], — 512 с. — ISBN 978-99947-33-44-6 [[Гурӯҳ:Занҷабилиҳо]] agy7wg63pxk8ip4ww9su5x73zjybwc4 1490455 1490454 2026-10-20T19:29:21Z Zosya95 54344 1490455 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | image file = Ginger Plant vs.jpg | image descr = Рустании занҷабил | parent = Zingiber | latin = Zingiber officinale | rang = Намуд | author = Roscoe, 1807 | syn = * {{btname|Amomum angustifolium|[[Salisb.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Amomum zingiber|[[L.]]}} * {{btname|Amomum zinziba|[[Хилл, Джон|Hill]]}} Spell. var. * {{btname|Curcuma longifolia|[[Wall.]]}} * {{btname|Zingiber aromaticum|[[Noronha]]}} [[nom. inval.]] * {{btname|Zingiber cholmondeleyi|(F.M.Bailey) K.Schum.}} * {{btname|Zingiber majus|[[Rumph.]]}} * {{btname|Zingiber missionis|[[Wall.]]}} * {{btname|Zingiber sichuanense|Z.Y.Zhu, S.L.Zhang & S.X.Chen}} * {{btname|Zingiber zingiber|(L.) [[H.Karst.]]}} [[nom. inval.]] | wikispecies = Zingiber officinale }} '''Занҷабил, гармдору''' ({{lang-la|Zīngiber officināle}}, {{lang-ar|زنجبيل}}) — [[Рустаниҳо|рустаниест]] бисёрсола ва доруӣ мансуби [[занҷабилиҳо]]. Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон [[қаламфур]]ро низ барғалат «занҷабил» меноманд. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Решапояаш ғафси лӯнда; аз буни соқа навдаю решаҳои иловагӣ нумӯъ мекунанд. Соқааш рост (то 1 м баланд мешавад), баргаш содаи яклухт, нештаршакл (ба барги най мемонад), гулаш бунафши зардча, хӯшагули саракмонанд дорад. Гинетсей аз 3 мевабарги часпида ташаккул ёфтааст. Самараш ғӯзаи сепалла. Решапояи занҷабил хушбӯй ва тунд буда, дар таркибаш равғани эфир, витаминҳои C, B₁, B₂, аминокислотаҳо мавҷуданд. == Паҳншавӣ == Ватани занҷабил аслан Осиёи Ҷанубу Шарқист. Дар табиат занҷабили худрӯй дучор намеояд. Онро дар Африқои Ғарбӣ, Хитой, Индонезия, Шри-Ланка ва Австралия парвариш мекунанд. Занҷабил аз ҳама бештар дар Арабистон, Англия ва ИМА истифода мешавад. Занҷабил бо роҳи нашвӣ — аз решааш афзоиш меёбад. Бехи хушки занҷабилро дар саноати хӯрокворӣ дар шакли хока чун адвиёт истифода мебаранд. Он вобаста ба тарзи истеҳсол сафед (аз пӯст тоза карда, дар офтоб хушконда шудааст) ва сиёҳ (бо пӯсташ ҷӯшонда мехушконанд) мешавад. == Хосиятҳои шифоӣ == Дисқуридус гуфтааст: «Занҷабил бехҳои хурде чун бехҳои мушки заминист, рангаш ба сафедӣ бизанад, таъмаш таъми мурчро монад, хушбӯй бувад, лекин латифии мурчро надорад». Занҷабилро Абуалии Сино дар табобати нақси чашм ва аъзои ҳозима истифода мебурд. Ба ақидаи табибони халқӣ истеъмоли занҷабил неруи ҳофизаро афзун ва фаъолияти узвҳои ҳозимаро беҳтар мегардонад, гиреҳи ҷигарро мекушояд, бодҳои ғализи меъда ва рӯдаҳоро таҳлил медиҳад, зардпарвин ва чакмезакро, ки аз заъфи аъзои пешобзо пайдо шуда бошанд, шифо мебахшад. Занҷабил исҳолеро, ки дар натиҷаи вайрон шудани ғизо зуҳур кардааст, манъ менамояд, заҳри ҳайвониро аз бадан дафъ мекунад, ташнагиро мешиканад. Вале истеъмоли занҷабил ба ҳалқ зарар дорад (дар ин ҳолат асал ва равғани бодоми ширин бихӯранд, ислоҳи зарар менамояд). Занҷабил дар тибби муосир барои муолиҷаи буғумдард (артрит, артроз, остеоартроз), бемориҳои меъда, атеросклероз истифода мешавад. Занҷабил иштиҳоовар буда, гардиши хунро ба низом медарорад. Вале истеъмоли занҷабил ба ҳалқ зарар дорад (дар ин ҳолат асал ва равғани бодоми ширин бихӯранд, ислоҳи зарар менамояд). Миқдори як бор хӯрдан аз занҷабил рӯзе то 7 грамм аст. == Бех == [[Акс:Gingembre.jpg|thumb|Бехи занҷабил|left|231x231пкс]] [[Акс:Ginger-cross-section.jpg|thumb|Буриши бехи занҷабили нисбатан ҷавон]] Бехи занҷабил хушбӯй ва тунд буда, аз равғани эфир ва пайвасти фенолии гингерол иборат аст. Бехи хушки занҷабилро дар саноати хӯрокворӣ истифода мебаранд. Он вобаста ба тарзи истеҳсол сафед (аз пӯст тоза карда дар [[офтоб]] хушконда шудааст) ва сиёҳ (бо пӯсташ ҷӯшонда мехушконанд) мешавад. Бехи занҷабил ({{Забон-ла|Rhizoma Zingiberis}}) дар дорухонаҳо, дар намуди тозакардашуда ё тозанашуда аз пусташ мавҷуд аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Занҷабил|7|муаллиф= }} * [[Энсиклопедияи мухтасари тиб]]. Ҷилди II. — Душанбе, 2011. [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], — 512 с. — ISBN 978-99947-33-44-6 [[Гурӯҳ:Занҷабилиҳо]] e8brj6ljole6ksmmhipfqcax636gacj 0 205939 1490314 1456171 2026-10-20T13:13:36Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490314 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Гиёҳон |parent = Lathyrus |rang = Гуна |latin = Lathyrus odoratus |author = [[L.]] 1753 |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Lathyrus odoratus |grin = 21596 }} '''Мулкакгул''', '''мулкаки бӯё''' ({{lang-la|Láthyrus odorátus}}) — [[гиёҳ]]и яксолаест аз оилаи [[лубиёиҳо]]. == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == [[File:The Botanical Magazine, Plate 60 (Volume 2, 1788).png|250px|left]] Баландиаш аз 25 сантиметр то 2 метр; пояаш сершохча, баргаш мураккаб (аз 1 ҷуфт барг­ча иборат), гулаш калон (дарозиаш 2—3 сантиметр), гуногунранг (аз сафед то бунафш) ва ниҳоят хушбӯй, ғилофакаш 4—6 тухма, тухмаш калони бӯри сиёҳтоб. Моҳҳои июн—август гул ва июл—сентябр мева мекунад. == Густариш == Мулкакгули худрӯй дар кишварҳои [[Баҳри Миёназамин]] мерӯяд. Дар ноҳияҳои минтақаи муътадил мекоранд. Мулкакгулро дар Тоҷикистон ҳамчун гул асосан дар районҳои шимолӣ ва марказӣ парвариш мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Флора Таджикской Советской Социалистической Республики. Том 5, Ленинград 1978. == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20181008104735/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,3922 Jepson Manual Treatment] * [http://flower.onego.ru/annual/lathyr_o.htm Душистый горошек]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} == Сарчашма == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} hj4iz4vj9q9v1p0fjwflm1lvzebqvzz 10 205981 1490362 1469131 2026-10-20T16:58:10Z Zosya95 54344 1490362 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Apiaceae |rang=Авлод|latin=Ferula|name=Камол}} qva517e4o4ekgkzrr9c6g0k0nao88e8 0 206138 1490429 1334445 2026-10-20T19:04:34Z Zosya95 54344 1490429 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = 1859-Martinique.web.jpg |image title = |image descr = |regnum = Рустаниҳо |parent = |rang = Оила |latin = Arecaceae |author = Bercht. & J.Presl (1820), [[nom. cons.]] |syn = |typus = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Arecaceae |commons = Category:Arecaceae |grin = 95 }} '''Нахлиҳо''' ({{lang-la|Arecaceae, Palmae, Palmaceae}}) — оилаи [[рустаниҳо]]и [[дарахт]]монанди якпаллагӣ. == Густариш == 240 ҷинси нахлиҳо, ки қариб 3400 намудро дарбар мегирад, асо­сан дар тропика ва субтропика паҳн шудааст. Бисьёр намудҳои нахлиҳо дар Осиё (Индонезия), Африқо ва Амрикои Ҷанубӣ, фақат 1 намуди онҳо (Chamac rops) дар Аврупо (Ис­пания, Фаронсаи Ҷанубӣ) мерӯянд. == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == Нахлиҳо аксаран шох намеронанд. Қадашон то 60 метр ва қутрашон то 1 метр мешавад. Барги пайдарпаи паршакл (дарозиаш то 15 метр) ё панҷа-панҷа доранд; Дар 5—12 баъзан 30—50- умин соли ҳаёташон гул карда, мева медиҳанд. Нахлиҳо асосан рустании якхонагӣ буда, гулҳои якҷинса (баъзан дуҷинса)-и майдаи 3-узва ва ғуҷуммева ё донакмева доранд. == Корбурд == Нахлиҳо аҳамияти калони иқтисодӣ до­рад. Меваи аксари нахлиҳо (масалан, хурмо­бун) чун хӯрок истифода мешавад (ниг. [[Рафия]]). Аз меваи хоми норҷил шири кокос мегиранд. Аз меваи пӯсташ тоза кардашуда равған ва маргарин ҳосил мекунапд. Аp пояи нахлиҳо нах мегиранд. == Парвариш == Нахлиҳоро дар соҳилҳои ҷанубии Қрим ва соҳилҳои баҳри Сиёҳи Кавказ, қисми ғарбии Туркманистон ва ғайра парвариш мекунанд. Нахлиҳоро аз тухм, фарғуч, навдаи решагирифта зиёд мекунанд. Дар Тоҷикистон нахлиҳо рас­тании таҳҷоӣ набуда, фақат баъзе намудашон чун рустании ороишӣ парвариш карда мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Деревья и кустарники СССР, том 2, Москва— Ленинград, 1951; * Сааков С. Г., Пальмы и их культура в СССР, Москва—Ленинград, 1954; * Синягип И. И., Тропическое земледе­лие, Москва, 1968. == Сарчашма == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} [[Гурӯҳ:Нахлиҳо]] hrvjgo5946ux3czoye90ekuv6qijx59 10 206156 1490390 1490274 2026-10-20T17:50:32Z Zosya95 54344 1490390 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Monocots|rang=Тартиб|latin=Asparagales|name=Морчӯбагулон}} 4puvhyndtc1egrvf0ijyyf1sznmfsbs 0 207599 1490324 1490276 2026-10-20T15:01:19Z Zosya95 54344 1490324 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Iris nicolai 001 GotBot 2018.jpg | regnum = Рустаниҳо | parent = Iris | rang = Намуд | latin = Iris nicolai | author = | syn = {{Collapsible list|title='' | {{btname|Iris rosenbachiana var. coerulea|Regel}} | {{btname|Juno nicolai|Vved.}} }} | synref = <ref name="POWO_438910-1" >{{cite POWO |id=438910-1 |title=''Iris nicolai'' (Vved.) Vved. |access-date=13 June 2026 }}</ref> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Iris nicolai | wikicommons = Iris nicolai | iucnstatus = EN }} '''Сияҳгӯш''' ё '''сиёҳгӯш''' ({{lang-la|Iris nicolai}}) — як навъ [[гул]]и худрӯи аввали [[баҳор]]; гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех. === Аҳамият ва мақоми илмӣ === Намуди камёфт ва нодир, дар шароити табиӣ ниҳоят кам дучор меояд. == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == Гулаш бунафш (дарозиаш 12-14 см), найчаи пояаш хокистарранг. Моҳи январ-апрел гул карда, апрел-май самар меорад. == Густариш == Дар Тоҷикистони Марказӣ ва ҷанубӣ (қаторкӯҳҳои ҳисор, Вахш, Ҳазратишоҳ, Ғозималик) ва ноҳияҳои ҳамшафати Ӯзбекистон дучор меояд. Дар Афғонистон низ месабзад. == Муҳити рушд == Дар нишебиҳои хокӣ, бештар дар ҷангалзори омехтаи гармсер (бодомзор, тӯғзор ва ғайра) дар баландии аз 900 то 2000 м аз сатҳи баҳр месабзад. Ба J. rosenbachiana (Regel) Vved. (ғарби Помиру Олой) қаробат дорад. == Корбурд == Гули зебои навбаҳор аст. Баҳорон сокинони шаҳру деҳоти ҷумҳурӣ даста-даста сиёҳгӯш мечинанд. Ба таври оммавӣ бо бехаш ҷамъ кардани гули сиёҳгӯш ба нашъунамои он таъсири бад мерасонад. == Парвариш == Аз тухм ва пиёзак зиёд мешавад. Дар боғи набототи шаҳри Душанбе ва шаҳри Кӯлоб сиёҳгӯшро парвариш мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{гиёҳшиносӣ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Савсаниҳо]] l04uok71qxjahd86otm8js38vnu3ail 1490325 1490324 2026-10-20T15:04:56Z Zosya95 54344 1490325 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Iris nicolai 001 GotBot 2018.jpg | regnum = Рустаниҳо | parent = Iris | rang = Намуд | latin = Iris nicolai | author = | syn = {{Collapsible list|title='' | {{btname|Iris rosenbachiana var. coerulea|Regel}} | {{btname|Juno nicolai|Vved.}} }} | synref = <ref name="POWO_438910-1" >{{cite POWO |id=438910-1 |title=''Iris nicolai'' (Vved.) Vved. |access-date=13 June 2026 }}</ref> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Iris nicolai | wikicommons = Iris nicolai | iucnstatus = EN }} '''Сияҳгӯш''' ё '''сиёҳгӯш''' ({{lang-la|Iris nicolai}}) — як навъ [[гул]]и худрӯи аввали [[баҳор]]; гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех. === Аҳамият ва мақоми илмӣ === Намуди камёфт ва нодир, дар шароити табиӣ ниҳоят кам дучор меояд. == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == Гулаш бунафш (дарозиаш 12-14 см), найчаи пояаш хокистарранг. Моҳи январ-апрел гул карда, апрел-май самар меорад. == Густариш == Дар Тоҷикистони Марказӣ ва ҷанубӣ (қаторкӯҳҳои ҳисор, Вахш, Ҳазратишоҳ, Ғозималик) ва ноҳияҳои ҳамшафати Ӯзбекистон дучор меояд. Дар Афғонистон низ месабзад. == Муҳити рушд == Дар нишебиҳои хокӣ, бештар дар ҷангалзори омехтаи гармсер (бодомзор, тӯғзор ва ғайра) дар баландии аз 900 то 2000 м аз сатҳи баҳр месабзад. Ба J. rosenbachiana (Regel) Vved. (ғарби Помиру Олой) қаробат дорад. == Корбурд == Гули зебои навбаҳор аст. Баҳорон сокинони шаҳру деҳоти ҷумҳурӣ даста-даста сиёҳгӯш мечинанд. Ба таври оммавӣ бо бехаш ҷамъ кардани гули сиёҳгӯш ба нашъунамои он таъсири бад мерасонад. == Парвариш == Аз тухм ва пиёзак зиёд мешавад. Дар боғи набототи шаҳри Душанбе ва шаҳри Кӯлоб сиёҳгӯшро парвариш мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{гиёҳшиносӣ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Савсан]] 1adsxwbr45c8u6mmgw0b6x9w6c49uiy 10 207601 1490320 1490242 2026-10-20T14:53:24Z Zosya95 54344 1490320 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Iridaceae|rang=Авлод|latin=Iris (Plantae)|name=Савсан}} 6s5t63wyey6kry2lgyxmv2fwaf9x7f4 0 210075 1490366 1468834 2026-10-20T17:03:27Z Zosya95 54344 1490366 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula_assa-foetida_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-061.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula assa-foetida |author = [[Linnaeus]] (1753) |syn = {{Collapsible list | |title = '' |{{bt|Ferula foetida|(St.-Lag.)}} |{{bt|Ferula hooshee|(Lindl. ex Descourt.)}} }} }} '''Ангудон''', '''анҷудон''', '''анғӯза''', '''гандабӯ''' ё '''каврак''' ({{lang-la|Ferula assa-foetida}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест худрӯи бадбӯй (махсусан беху мевааш). == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Бехаш турбмонанд, ғафс. Пояи рост (то 120 см қад мекашад), ғафс (қутраш 5 – 8 см) ва камшох дорад. Баргаш нарм (рӯяш бепашмак, пушташ серпашмак), зуд пажмурда мешавад; барги пояаш нисбат ба баргҳои қисми болотари поя калон (дарозиаш то 40 см), думчадор. Гулаш 5-баргаи зардча (моҳҳои март – апрел мешукуфад). Асосан дар минтақаи шибоғ, боялиҷу ушнонзори биёбон, алафзори дашт, саксавулзор, регзор, доманакӯҳи зардхок ва гилхоку регхоки воҳаи дарёи Сир ва Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 350 – 900 м аз с. б.) нумӯ меёбад. Ангудон дар шароити табиӣ аз тухмаш мерӯяд; соли 8 – 9-ум як маротиба гул карда, мева мебандад (апрел – май), сипас тамоман нобуд мешавад (рустании монокарпӣ). == Хосияти шифоӣ == Самғ ва шираи хушки беху пояи ангудон аз қадим бо номи «хилтит» дар тибби Шарқ машҳур аст. Онро дар байни бисёр кишварҳои Шарқу Ғарб харидуфурӯш мекарданд. Дисқуридус (Диоскорид; ангудон 1 м.) хабар додааст, ки решаву пояи ангудонро бурида, шираашро ҷамъ меоваранд, беҳтарини он бояд соф, сафедтоб бошад ва зуд ҳал шавад. Абуалӣ Сино самғи ангудонро (бо омехтаи дигар доруҳо) барои муолиҷаи дарди мафосил, фалаҷ, ярақон, захми рӯда ва касалиҳои пӯст (шукуфа, думмал ва ғайра) истифода мебурд. Табибони халқӣ бо самғи ангудон саръ, савдоӣ, зиқи нафас, сил, рагкашӣ, хала, миёндард, ҷароҳати бадан, касалиҳои пӯст (мас., пес) ва ғ-ро табобат мекарданд; барги навсабзашро бо ҷурғот омехта, ба шахсони гирифтори «оташак» ва саратон медоданд. Бехашро дар оташ пухта, ба омос мебанданд, самғаш киҷҷаро меронад. == Корбурд == Пояи сероби навраси ангудонро (монанди ров, рошак, касруф) қазоқҳо мехӯранд, обаш ташнагиро мешиканад. Форсҳо ва ҳиндуҳо самғашро чун хӯриш ба таом меандозанд. Дар замонҳои пеш аз нахи бехи ангудон арғамчин мебофтанд. Чорво ангудони тару тозаро намехӯрад. Баргашро реза карда мехушконанд ё силос мехобонанд. Баргу меваи онро барои зимистонгузаронии чорво захира мекунанд. Аз ҳар бехаш 0,5 – 1 кг мева меғундоранд, ки хеле серғизо (серсафедаву серравған) аст. Самғи ангудон шири говро меафзояд. == Таркиби кимиёӣ == Шираи бехи ангудон 9 – 65% зифт, 12 – 48% самғ, 5,8 – 20% равғани эфир, кумаринҳо ва ғ. дорад. Равғани эфираш аз пайвастҳои сулфидҳои органикӣ (то 65%) иборат аст; аз он бӯи сир меояд. Дар решаи ангудон то 67% оҳар, то 9% зифт (0,4%-аш равғани эфир) ҳаст. == Адабиёт == {{reflist}} * {{ЭМТ|Ангудон|1|муаллиф=}} * Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989. 0ze053hdxossyq5yvp8pkoxsm02tdg9 1490367 1490366 2026-10-20T17:03:52Z Zosya95 54344 1490367 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula_assa-foetida_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-061.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula assa-foetida |author = [[Linnaeus]] (1753) |syn = {{Collapsible list | |title = '' |{{bt|Ferula foetida|(St.-Lag.)}} |{{bt|Ferula hooshee|(Lindl. ex Descourt.)}} }} }} '''Ангудон''', '''анҷудон''', '''анғӯза''', '''гандабӯ''' ё '''каврак''' ({{lang-la|Ferula assa-foetida}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест худрӯи бадбӯй (махсусан беху мевааш). == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Бехаш турбмонанд, ғафс. Пояи рост (то 120 см қад мекашад), ғафс (қутраш 5 – 8 см) ва камшох дорад. Баргаш нарм (рӯяш бепашмак, пушташ серпашмак), зуд пажмурда мешавад; барги пояаш нисбат ба баргҳои қисми болотари поя калон (дарозиаш то 40 см), думчадор. Гулаш 5-баргаи зардча (моҳҳои март – апрел мешукуфад). Асосан дар минтақаи шибоғ, боялиҷу ушнонзори биёбон, алафзори дашт, саксавулзор, регзор, доманакӯҳи зардхок ва гилхоку регхоки воҳаи дарёи Сир ва Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 350 – 900 м аз с. б.) нумӯ меёбад. Ангудон дар шароити табиӣ аз тухмаш мерӯяд; соли 8 – 9-ум як маротиба гул карда, мева мебандад (апрел – май), сипас тамоман нобуд мешавад (рустании монокарпӣ). == Хосияти шифоӣ == Самғ ва шираи хушки беху пояи ангудон аз қадим бо номи «хилтит» дар тибби Шарқ машҳур аст. Онро дар байни бисёр кишварҳои Шарқу Ғарб харидуфурӯш мекарданд. Дисқуридус (Диоскорид; ангудон 1 м.) хабар додааст, ки решаву пояи ангудонро бурида, шираашро ҷамъ меоваранд, беҳтарини он бояд соф, сафедтоб бошад ва зуд ҳал шавад. Абуалӣ Сино самғи ангудонро (бо омехтаи дигар доруҳо) барои муолиҷаи дарди мафосил, фалаҷ, ярақон, захми рӯда ва касалиҳои пӯст (шукуфа, думмал ва ғайра) истифода мебурд. Табибони халқӣ бо самғи ангудон саръ, савдоӣ, зиқи нафас, сил, рагкашӣ, хала, миёндард, ҷароҳати бадан, касалиҳои пӯст (мас., пес) ва ғ-ро табобат мекарданд; барги навсабзашро бо ҷурғот омехта, ба шахсони гирифтори «оташак» ва саратон медоданд. Бехашро дар оташ пухта, ба омос мебанданд, самғаш киҷҷаро меронад. == Корбурд == Пояи сероби навраси ангудонро (монанди ров, рошак, касруф) қазоқҳо мехӯранд, обаш ташнагиро мешиканад. Форсҳо ва ҳиндуҳо самғашро чун хӯриш ба таом меандозанд. Дар замонҳои пеш аз нахи бехи ангудон арғамчин мебофтанд. Чорво ангудони тару тозаро намехӯрад. Баргашро реза карда мехушконанд ё силос мехобонанд. Баргу меваи онро барои зимистонгузаронии чорво захира мекунанд. Аз ҳар бехаш 0,5 – 1 кг мева меғундоранд, ки хеле серғизо (серсафедаву серравған) аст. Самғи ангудон шири говро меафзояд. == Таркиби кимиёӣ == Шираи бехи ангудон 9 – 65% зифт, 12 – 48% самғ, 5,8 – 20% равғани эфир, кумаринҳо ва ғ. дорад. Равғани эфираш аз пайвастҳои сулфидҳои органикӣ (то 65%) иборат аст; аз он бӯи сир меояд. Дар решаи ангудон то 67% оҳар, то 9% зифт (0,4%-аш равғани эфир) ҳаст. == Адабиёт == {{reflist}} * {{ЭМТ|Ангудон|1|муаллиф=}} * Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989. [[Гурӯҳ:Камол]] dshxh35te75gn83v0v85amfxnyy4c4s 1490368 1490367 2026-10-20T17:04:25Z Zosya95 54344 1490368 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula_assa-foetida_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-061.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula assa-foetida |author = [[Linnaeus]] (1753) |syn = {{Collapsible list | |title = '' |{{bt|Ferula foetida|(St.-Lag.)}} |{{bt|Ferula hooshee|(Lindl. ex Descourt.)}} }} |wikispecies = Ferula assa-foetida }} '''Ангудон''', '''анҷудон''', '''анғӯза''', '''гандабӯ''' ё '''каврак''' ({{lang-la|Ferula assa-foetida}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест худрӯи бадбӯй (махсусан беху мевааш). == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Бехаш турбмонанд, ғафс. Пояи рост (то 120 см қад мекашад), ғафс (қутраш 5 – 8 см) ва камшох дорад. Баргаш нарм (рӯяш бепашмак, пушташ серпашмак), зуд пажмурда мешавад; барги пояаш нисбат ба баргҳои қисми болотари поя калон (дарозиаш то 40 см), думчадор. Гулаш 5-баргаи зардча (моҳҳои март – апрел мешукуфад). Асосан дар минтақаи шибоғ, боялиҷу ушнонзори биёбон, алафзори дашт, саксавулзор, регзор, доманакӯҳи зардхок ва гилхоку регхоки воҳаи дарёи Сир ва Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 350 – 900 м аз с. б.) нумӯ меёбад. Ангудон дар шароити табиӣ аз тухмаш мерӯяд; соли 8 – 9-ум як маротиба гул карда, мева мебандад (апрел – май), сипас тамоман нобуд мешавад (рустании монокарпӣ). == Хосияти шифоӣ == Самғ ва шираи хушки беху пояи ангудон аз қадим бо номи «хилтит» дар тибби Шарқ машҳур аст. Онро дар байни бисёр кишварҳои Шарқу Ғарб харидуфурӯш мекарданд. Дисқуридус (Диоскорид; ангудон 1 м.) хабар додааст, ки решаву пояи ангудонро бурида, шираашро ҷамъ меоваранд, беҳтарини он бояд соф, сафедтоб бошад ва зуд ҳал шавад. Абуалӣ Сино самғи ангудонро (бо омехтаи дигар доруҳо) барои муолиҷаи дарди мафосил, фалаҷ, ярақон, захми рӯда ва касалиҳои пӯст (шукуфа, думмал ва ғайра) истифода мебурд. Табибони халқӣ бо самғи ангудон саръ, савдоӣ, зиқи нафас, сил, рагкашӣ, хала, миёндард, ҷароҳати бадан, касалиҳои пӯст (мас., пес) ва ғ-ро табобат мекарданд; барги навсабзашро бо ҷурғот омехта, ба шахсони гирифтори «оташак» ва саратон медоданд. Бехашро дар оташ пухта, ба омос мебанданд, самғаш киҷҷаро меронад. == Корбурд == Пояи сероби навраси ангудонро (монанди ров, рошак, касруф) қазоқҳо мехӯранд, обаш ташнагиро мешиканад. Форсҳо ва ҳиндуҳо самғашро чун хӯриш ба таом меандозанд. Дар замонҳои пеш аз нахи бехи ангудон арғамчин мебофтанд. Чорво ангудони тару тозаро намехӯрад. Баргашро реза карда мехушконанд ё силос мехобонанд. Баргу меваи онро барои зимистонгузаронии чорво захира мекунанд. Аз ҳар бехаш 0,5 – 1 кг мева меғундоранд, ки хеле серғизо (серсафедаву серравған) аст. Самғи ангудон шири говро меафзояд. == Таркиби кимиёӣ == Шираи бехи ангудон 9 – 65% зифт, 12 – 48% самғ, 5,8 – 20% равғани эфир, кумаринҳо ва ғ. дорад. Равғани эфираш аз пайвастҳои сулфидҳои органикӣ (то 65%) иборат аст; аз он бӯи сир меояд. Дар решаи ангудон то 67% оҳар, то 9% зифт (0,4%-аш равғани эфир) ҳаст. == Адабиёт == {{reflist}} * {{ЭМТ|Ангудон|1|муаллиф=}} * Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989. [[Гурӯҳ:Камол]] lb6utt2wqq0yb4jjbsqboxn8aw743fu 0 211881 1490378 1488512 2026-10-20T17:25:36Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490378 wikitext text/x-wiki {{Осорхона |ном = Осорхона-мамнуъгоҳи ҷумҳуриявии ба номи Восеъ |номи аслӣ = Муассисаи давлатии «Осорхона-мамнуъгоҳи ҷумҳуриявии ба номи Восеъ» |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |навъ = Таърихӣ-кишваршиносӣ, меъморӣ ва табиӣ |ҷойгиршавӣ = деҳаи Дараи Мухтор, [[Ноҳияи Ховалинг]], [[Вилояти Хатлон]], [[Тоҷикистон]] |соли таъсис = [[1988]] |мақоми ҷумҳуриявӣ = [[25 сентябр]]и [[2015]] |бинои нав = [[2019]] |асосгузор = |директор = |шумораи нигораҳо = 2579 адад (2079 асосӣ, 500 ёрирасон) |сомона = }} '''Осорхона-мамнуъгоҳи ҷумҳуриявии ба номи Восеъ''' — муассисаи давлатии фарҳангиву таҳқиқотӣ дар [[Ноҳияи Ховалинг|ноҳияи Ховалинг]], ки дар мавзеи таърихиву табиии деҳаи Дараи Мухтор (зодгоҳи қаҳрамони халқи тоҷик [[Восеъ]]) ҷойгир шудааст<ref>{{Cite web|url=https://khovaling.tj/2020/03/13/2056/|title=Осорхона-мамнуъгоҳи ҷумҳуриявии ба номи Восеъ|website=Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Ховалинг|date=2020-03-13|publisher=|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260923035157/https://khovaling.tj/2020/03/13/2056/|archivedate=2026-09-23}}</ref>. == Таърих == Мавзеи таърихиву табиии Дараи Мухтор таърихи зиёда аз 400-сола дошта, аз маркази маъмурии ноҳияи Ховалинг дар масофаи 5–6 км дар қисмати шимолу ғарбӣ ҷойгир аст. Соли [[1988]] ба муносибати 100-солагии [[шӯриши Восеъ]] (1888) дар ин мавзеъ «Боғ-осорхонаи таърихи шӯриши Восеъ» таъсис дода шуд, ки дар марҳалаи аввал наздики 500 нигора дошт. Бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[25 сентябр]]и [[соли 2015]] ба осорхона мақоми ҷумҳуриявӣ дода шуда, он Муассисаи давлатии «Осорхона-мамнуъгоҳи ҷумҳуриявии ба номи Восеъ» номгузорӣ гардид. Соли [[2019]] бо дастгирии бевоситаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва бо саҳми соҳибкорони маҳаллӣ бинои нави осорхона бо тарҳи муосир бунёд ва мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифт. == Сохтор ва нигораҳо == Осорхона аз ду толори барҳавои намоишӣ ва як таҳхона иборат аст. Фонди осорхона 2579 нигораи таърихиро (2079 асосӣ ва 500 ёрирасон) дар бар мегирад, ки ба давраи аз асри III-и милодӣ то асри XIX тааллуқ доранд. Дар осорхона ашёи оҳанӣ, мисӣ, биринҷӣ, сангӣ, чӯбин, сафолӣ ва дастхатҳои қадима маҳфузанд. Дар миёни онҳо ашёи марбут ба рӯзгору муборизаи Восеъ ва шӯриши соли 1888, аз қабили саллаю ҷома, пойафзол, кундаи ҷувоз, шохини чӯбин, пилтакамон, шамшеру ҷавшан ва кордҳо намоиш дода шудаанд. Дар осорхона гӯшаҳои махсуси намоишӣ амал мекунанд: * «Дараи Мухтор — зодгоҳи Восеъ»; * «Ҷойи ба қатл расонидани Восеъ»; * «Паноҳгоҳи Восеъ»; * «Шаҷараи авлоди Восеъ». == Мамнуъгоҳ ва ҳудуд == Ҳудуди осорхона-мамнуъгоҳ аз иншоот ва мавзеъҳои зерин иборат аст: * Бинои асосии осорхона ва толорҳои экспозитсионӣ; * Муҷассамаи Восеъ — бо баландии 6 метр дар саҳни ҳавлии осорхона; * Ҷувозхонаи Восеъ — дар як гӯшаи ҳавлии осорхона; * Боқимондаҳои хонаи Восеъ; * Дарахтони чандинасраи чинор ва дарахти садда (дастниҳоли Восеъ); * Чашмаи Чирак; * Меҳмонхона — барои қабули 28 нафар дар як вақт. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{Cite web |url=http://www.vfarhang.tj/index.php/tj/asos/13-osorkhonakho-to-ikiston/673-osorkhona-mamnu-go-i-um-uriyavii-ba-nomi-vose |title=Осорхона-мамнуъгоҳи ҷумҳуриявии ба номи Восеъ |website=vfarhang.tj |accessdate=2018-08-27 |archivedate=2018-08-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180823162338/http://www.vfarhang.tj/index.php/tj/asos/13-osorkhonakho-to-ikiston/673-osorkhona-mamnu-go-i-um-uriyavii-ba-nomi-vose }} * {{Cite web |url=https://safo-khatlon.tj/asosi/2752-osorhonai-vose-ojinai-muboriza-baroi-adolat.html |title=Осорхонаи Восеъ — оинаи мубориза барои адолат |website=safo-khatlon.tj |accessdate=2026-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260923055844/https://safo-khatlon.tj/asosi/2752-osorhonai-vose-ojinai-muboriza-baroi-adolat.html |archivedate=2026-09-23}} [[Гурӯҳ:Осорхонаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ёдгориҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҷозибаҳои гардишгарии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Осорхонаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ховалинг]] 2w7rd8l0gsr5tpemeb10o38jmd72f0a 0 214211 1490309 1489579 2026-10-20T12:27:32Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490309 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OF-1c-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = Меҳтар таҳмадор | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Сарвашт]] | дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}| }} '''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Таҳмадор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Меҳтар таҳмадор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Сарвашт]]<br><small></small> |} ''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ < {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.</ref>) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. ''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: <blockquote>{{lang-xpr|''tagmadār''}} < {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ < {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223</ref></blockquote> «''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст: <blockquote>''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ <small>({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ < {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ < √''*tak-'' ‘''тохтан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924</ref>)</small> + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ <small>(< {{lang-pal|''*dār''}} < {{lang-peo|''*dār(a)-''}} < ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»<ref name="Ҳасандӯст" />)</small></blockquote> Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’<ref name="Ҳасандӯст" />, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ва ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref>. «''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''<ref name="Шоҳнома">[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]</ref>.</poem> <poem>''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote><poem>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}</ref>.</poem></blockquote> «''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} > {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд<ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref> <ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == ''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} > {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.</ref>. «''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт<ref>Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.</ref>. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}} ‘''нерӯ''’ (< эронии бостон: ''*taxma-'' < √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’<ref name="Ҳасандӯст" /> < {{lang-pal|''tahm''}} > {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355</ref>) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст. Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд<ref>[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]</ref>, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст<ref>{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}</ref>. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст<ref>[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]</ref>. == Ному нишони ''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон == <gallery class="center"> <!-- In alphabetic order of Country please --> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}<br />[Avag leytenant]<br />([[Armenian Ground Forces]])<ref name="Armenia">{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}</ref> 11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}<br />([[Azerbaijani Land Forces]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}<br />([[Belarusian Ground Forces]])<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}</ref> Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}<br />([[Bulgarian Land Forces]])<ref name="Bulgaria">{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}</ref> Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}<br />([[Croatian Army]])<ref name="Croatia">{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}</ref> CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}<br />([[Czech Land Forces]])<ref name="Czech_Republic">{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}</ref> Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}<br >{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}<br />([[Finnish Army]])<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi |accessdate=2022-08-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230704182757/https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |archivedate=2023-07-04}}</ref> Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}<br />{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}<br />([[Georgian Land Forces]])<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}</ref> Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}<br />([[Hungarian Ground Forces]])<ref name="Hungary">{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}</ref> 12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}<br />([[Kazakh Ground Forces]])<ref name=Kazakhstan>{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}</ref> 09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}} ([[Kyrgyz Army]])<ref name="Kyrgyzstan">{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}</ref> LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}<br />([[Latvian Land Forces]])<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}</ref> 14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}<br />([[Lithuanian Land Forces]])<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}</ref> Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}<br />([[Mongolian Ground Force]])<ref name="Mongolia">{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}</ref> Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}<br />([[Russian Ground Forces]])<ref name="Russia_Army">{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}</ref> Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}<br />([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])<ref name="Slovakia">{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}</ref> 13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}<br />([[Slovenian Ground Force]])<ref name="Slovenia">{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}</ref> Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}<br />([[Tajik National Army]])<ref name="Tajikistan">{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}</ref> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}<br />([[Turkmen Ground Forces]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}</ref> UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}<br />([[Ukrainian Ground Forces]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017 |accessdate=2022-08-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016045651/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |archivedate=2020-10-16}}</ref> Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}<br />([[Uzbek Ground Forces]])<ref name="Uzbekistan">{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}</ref> </gallery> == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Дараҷаҳои низомӣ}} [[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Саркардагон]] ae8rzoopwbqfabag63tfayfgnjn3hmu 10 216285 1490399 1490246 2026-10-20T18:05:30Z Zosya95 54344 1490399 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Monocots|rang=Тартиб|latin=Liliales|name=Савсангулон}} 8bygupqahihbqy0gclkz5jzx6ts1y4p 0 216800 1490379 1483493 2026-10-20T17:26:41Z Zosya95 54344 1490379 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Камол}} {{Таксон | name = Камол | image = Ferrule commune Sicile.JPG | image_descr = Камол | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Ferula | author = [[Карл Линней|L.]], 1753 | typus = | syn = {{Collapsible list|title='' | {{bt|Buniotrinia|Stapf & Wettst.}} | {{bt|Euryangium|Kauffm.}} | {{bt|Merwia|B.Fedtsch.}} | {{bt|Narthex|Falc.}} | {{bt|Scorodosma|Bunge}} | {{bt|Talassia|Korovin}} }} }} '''Камол''', '''кумот''' ({{lang-la|Ferula}})  — номи умумии чанд навъ [[Рустаниҳо|гиёҳ]]и бисёрсола. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Аз 2 то 3 м қад мекашанд. Решааи ғафси сергӯшт, пояаи дарунковок, баргҳои бурришнок, тӯдагули чатршакл, гулҳои майдаи зард ё сафедча доранд, тухмашое байзашакл буда, аз ду нима иборат аст. Дар Тоҷикистон қариб 40 намуди он мерӯяд. Камолро метавон дар маҳалҳои кӯҳсор дучор омад. [[Рошак]] (''Ferula primaeva'' ), [[касруф]] (''Ferula Eugenii''), [[ров]] (''Ferula foetidissima'') мансуби ҷинси камол мебошанд<ref>[[Энсиклопедияи мухтасари тиб|Энсиклопедияи Мухтасари Тиб]]. Ҷилди II. {{Д.}}: [[СИ ЭМТ]], 2011. — С. 341. — 512 с. — ISBN 978-99947-33-44-6</ref>. == Корбурдҳо == Аз камол зифт, самғ, эфир, дору ва ғайра мегиранд, масалан, ассафетида, галбан, сапаген, аммониакум ва ғайра. Ассафетида, ки аз ''[[Ferula assa-foetida]]'' ҳосил мекунанд, барои муолиҷаи бемориҳои асаб истифода мешавад. == Хосиятҳои шифоӣ == Дар тиб доруҳои аз камол ҳосилшударо барои табобати бемориҳои дил, меъда, истерия, неврозҳо, сил, илтиҳоби ғадудҳои лимфагузар истифода мебарнд. Аз рӯи мушоҳидаҳои чорводорон, аз истемоли рустании камол дар аввали фасли баҳор аз бадани чорво тамоми кирму паразитҳо дур мешавад. == Мақоми ҳифз == Мутаасифона солҳои охир новобаста аз манъ намудани ҷамъоварии он, ба таври ғайриқонунӣ ва ғоратгарона шираи камол ҷамъоварӣ карда шуда истодааст. Ин амали номатлуб метавонад рустании камолро пурра дар Тоҷикистон ба нестӣ расонад ва наслҳои ояндаро аз фоидаи ин рустанӣ маҳрум созад. Растании камол эҳтиёҷ ба муҳофизат дорад. Аз ин рӯ ба нестшавии он роҳ додан лозим нест<ref>{{Cite web|url=http://environment.tj/kamol-2/|title=Камол|author=|website=Инсон ва табиат|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925014008/http://environment.tj/kamol-2/|archivedate=2020-09-25}}</ref>. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Чатргулон]] sh4b7hf7txl67ddesifo5t5uaedws1f 0 216803 1490365 1468014 2026-10-20T17:01:26Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Камол (авлод)]] 1490365 wikitext text/x-wiki #равона [[Камол (авлод)]] cqkbqmal12v7xflqj32cf7r0krdbof8 0 221981 1490381 1481082 2026-10-20T17:40:36Z Zosya95 54344 1490381 wikitext text/x-wiki {{Таксон |ном = Косагули белладона |тасвир = Naked Ladies, Hinsdale Rhododendron Garden (15022561349).jpg |image descr = |regnum = Рустаниҳо |parent = Amaryllis |rang = Намуд |latin = Amaryllis belladonna |author = [[Linnaeus]] |wikispecies = Amaryllis belladonna }} '''Косагули белладона'''{{Sfn|Phipps|2011}} ({{lang-la|Amaryllis belladonna}}) як намуд [[Рустаниҳо|рустани]]ест, ки ватанаш вилояти Кейпи [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] буда, дар дигар ҷойҳо, инчунин дар [[Тоҷикистон]], ҳамчун растании ороишӣ парвариш карда мешавад. ''Amaryllis belladonna'' яке аз ду намуди ҷинси гулҳои ''Amaryllis'' мебошад.<ref name="WCSP_Amaryllis">{{Cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Amaryllis|title=Search for ''Amaryllis''|website=World Checklist of Selected Plant Families|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=1 February 2015}}</ref> == Решаи ном == Дар забони тоҷикӣ, номаш маънои ''гули косашаклро'' дорад. Номи илмияш аз калимаи итолиёвии ''белладонна'' гирифта шуда, маънояш "зани зебо" аст.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC|title=The Names of Plants|first=David|last=Gledhill|edition=4th|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86645-3|year=2008|page=68}}</ref> [[Акс:NakedLadies.jpg|мини|''A. belladonna'' дар Калифорния]] Дар пиёзчаҳои косагул якчанд пайвастагиҳо, аз ҷумла 1,4-дигидрокси-3-метокси поуэллан, ки [[Алкалоидҳо|алкалоид]] аст, пайдо карда шудаанд. Алкалоидҳои пиёзчаи ин растанӣ хосияти мубориза бурдан бо [[Вараҷа|вараҷаи]] ''P. falciparum'' дорад.<ref>{{Cite journal|author=Cho|first=Namki|date=1 January 2018|title=Antiplasmodial alkaloids from bulbs of ''Amaryllis belladonna'' Steud.|url=|journal=Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters|language=en|volume=28|issue=1|pages=40–42|doi=10.1016/j.bmcl.2017.11.021|pmid=29162457}}</ref> ==Адабиёт== {{reflist}} cocj7of106jlhvdx3dyry40lmnutr8w 1490394 1490381 2026-10-20T17:54:43Z Zosya95 54344 1490394 wikitext text/x-wiki {{Таксон |ном = Косагули белладона |тасвир = Naked Ladies, Hinsdale Rhododendron Garden (15022561349).jpg |image descr = |regnum = Рустаниҳо |parent = Amaryllis |rang = Намуд |latin = Amaryllis belladonna |author = [[Linnaeus]] |wikispecies = Amaryllis belladonna }} '''Косагули белладона'''{{Sfn|Phipps|2011}} ({{lang-la|Amaryllis belladonna}}) як намуд [[Рустаниҳо|рустани]]ест, ки ватанаш вилояти Кейпи [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] буда, дар дигар ҷойҳо, инчунин дар [[Тоҷикистон]], ҳамчун растании ороишӣ парвариш карда мешавад. ''Amaryllis belladonna'' яке аз ду намуди ҷинси гулҳои ''Amaryllis'' мебошад.<ref name="WCSP_Amaryllis">{{Cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Amaryllis|title=Search for ''Amaryllis''|website=World Checklist of Selected Plant Families|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=1 February 2015}}</ref> == Решаи ном == Дар забони тоҷикӣ, номаш маънои ''гули косашаклро'' дорад. Номи илмияш аз калимаи итолиёвии ''белладонна'' гирифта шуда, маънояш "зани зебо" аст.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC|title=The Names of Plants|first=David|last=Gledhill|edition=4th|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86645-3|year=2008|page=68}}</ref> [[Акс:NakedLadies.jpg|мини|''A. belladonna'' дар Калифорния]] Дар пиёзчаҳои косагул якчанд пайвастагиҳо, аз ҷумла 1,4-дигидрокси-3-метокси поуэллан, ки [[Алкалоидҳо|алкалоид]] аст, пайдо карда шудаанд. Алкалоидҳои пиёзчаи ин растанӣ хосияти мубориза бурдан бо [[Вараҷа|вараҷаи]] ''P. falciparum'' дорад.<ref>{{Cite journal|author=Cho|first=Namki|date=1 January 2018|title=Antiplasmodial alkaloids from bulbs of ''Amaryllis belladonna'' Steud.|url=|journal=Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters|language=en|volume=28|issue=1|pages=40–42|doi=10.1016/j.bmcl.2017.11.021|pmid=29162457}}</ref> ==Адабиёт== {{reflist}} [[Гурӯҳ:Косагул]] nmnpus0e2wuvndzu60g7ikf6r82mkbq 1490396 1490394 2026-10-20T17:57:23Z Zosya95 54344 1490396 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Naked Ladies, Hinsdale Rhododendron Garden (15022561349).jpg |image descr = |regnum = Рустаниҳо |parent = Amaryllis |rang = Намуд |latin = Amaryllis belladonna |author = [[Linnaeus]] |wikispecies = Amaryllis belladonna }} '''Косагули белладона'''{{Sfn|Phipps|2011}} ({{lang-la|Amaryllis belladonna}}) як намуд [[Рустаниҳо|рустани]]ест, ки ватанаш вилояти Кейпи [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] буда, дар дигар ҷойҳо, инчунин дар [[Тоҷикистон]], ҳамчун растании ороишӣ парвариш карда мешавад. ''Amaryllis belladonna'' яке аз ду намуди ҷинси гулҳои ''Amaryllis'' мебошад.<ref name="WCSP_Amaryllis">{{Cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Amaryllis|title=Search for ''Amaryllis''|website=World Checklist of Selected Plant Families|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=1 February 2015}}</ref> == Решаи ном == Дар забони тоҷикӣ, номаш маънои ''гули косашаклро'' дорад. Номи илмияш аз калимаи итолиёвии ''белладонна'' гирифта шуда, маънояш "зани зебо" аст.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC|title=The Names of Plants|first=David|last=Gledhill|edition=4th|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86645-3|year=2008|page=68}}</ref> [[Акс:NakedLadies.jpg|мини|''A. belladonna'' дар Калифорния]] Дар пиёзчаҳои косагул якчанд пайвастагиҳо, аз ҷумла 1,4-дигидрокси-3-метокси поуэллан, ки [[Алкалоидҳо|алкалоид]] аст, пайдо карда шудаанд. Алкалоидҳои пиёзчаи ин растанӣ хосияти мубориза бурдан бо [[Вараҷа|вараҷаи]] ''P. falciparum'' дорад.<ref>{{Cite journal|author=Cho|first=Namki|date=1 January 2018|title=Antiplasmodial alkaloids from bulbs of ''Amaryllis belladonna'' Steud.|url=|journal=Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters|language=en|volume=28|issue=1|pages=40–42|doi=10.1016/j.bmcl.2017.11.021}}</ref> ==Адабиёт== {{reflist}} [[Гурӯҳ:Косагул]] 11smye7vyxaerteeiu9z032wpy4q5qj 0 276395 1490434 1441471 2026-10-20T19:08:35Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490434 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Раҷаб }} {{Ҳамнасабҳо|Аҳмадзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Раҷаб Аҳмадзода |номи аслӣ = Аҳмадзода Раҷаб |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 16.09.1971 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ| Хуҷанд | шаҳри Хуҷанд }}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = Донишгоҳи химия-технологияи Ҷумҳурии Қазоқистон (2010), Академияи хоҷагии халқ ва хизмати давлатии назди Президенти Федератсияи Русия |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Муовини якуми Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Раиси вилояти Суғд. |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = Медали ҷашнии «20-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2011), {{Ордени Шараф}} дараҷаи 1 (2017) |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Раҷаб Аҳмадзода''' ([[16 сентябр]]и [[1971]], [[шаҳри Хуҷанд]]) — [[арбоби давлатӣ]]. Муовини якуми Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати V, VI ва VII. Вакили Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. Раиси [[вилояти Суғд]].<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/muovini-yakumi-rais/|title=Муовини якуми Раис - Раҷаб Аҳмадзода|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251005151320/https://majmilli.tj/muovini-yakumi-rais/|archivedate=2025-10-05}}</ref>. == Зиндагинома == Раҷаб Аҳмадзода [[16 сентябр]]и [[соли 1971]] дар [[Хуҷанд | шаҳри Хуҷанд]] таваллуд шудааст. Соли 1993 Донишгоҳи химия-технологияи Ҷумҳурии Қазоқистон (2010), Академияи хоҷагии халқ ва хизмати давлатии назди Президенти Федератсияи Русияро хатм кардааст. Аз рӯи ихтисоси муҳандис-технолог, иқтисодчӣ. * Солҳои 1993—1994 — муҳандис-технологи сехи шишабарории заводи «Лаъл»; * Солҳои 1994—1995 — муовини сардори заводи «Сангбурӣ»; * Солҳои 1995—1998 — сардори идораи робитаҳои иқтисоди берунии ҷамъияти саҳҳомии «Ленинободпромстройматериал»; * Солҳои 1998—2000 — муовини директори генералии ҷамъияти саҳҳомии «Ленинободпромстройматериал»; * Солҳои 2000—2005 — директори генералии ҷамъияти саҳҳомии «Ленинободпромстройматериал»; * Солҳои 2005—2007 — раиси Кумитаи ҳифзи муҳити зист ва хоҷагии ҷангали вилояти Суғд; * Солҳои 2007—2009 — директори генералии корхонаи воҳиди давлатии «Садаф»; * Солҳои 2009—2011 — раиси шаҳри Гулистон (Қайроққум); * Солҳои 2011—2012 — иҷрокунандаи вазифаи раиси шаҳри [[Хуҷанд]]; * Солҳои 2012—2016 — раиси шаҳри Хуҷанд; * Солҳои 28.03.2015 — 05.05.2016 — узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, аъзои Кумитаи Мм МО ҶТ оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология; * Солҳои 2016—2018 — раиси Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * 01-03 соли 2018 — иҷрокунандаи вазифаи раиси [[вилояти Суғд]]; * Аз 7 марти соли 2018 то инҷониб — Раиси [[вилояти Суғд]] мебошад. * Аз 27 июли соли 2018, № 21 — Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати V.<ref name="Роҳбарияти Маҷлиси миллии МО ҶТ">{{Cite web |url= http://majmilli.tj/rohbariyat/ |title= Роҳбарияти Маҷлиси миллии МО ҶТ |author= |website= www. majmilli.tj |date= |publisher= |lang= tg |accessdate= 2020-04-15 |archivedate= 2020-04-11 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20200411075925/http://majmilli.tj/rohbariyat/ }}</ref> * Аз июли соли 2018 — 16 апрели соли 2020 — Муовини Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати V<ref name="Роҳбарияти Маҷлиси миллии МО ҶТ"/> * Аз [[апрел]]и [[соли 2020]] — Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI. * Аз [[17 апрел]]и [[соли 2020]] — Муовини Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2020/04/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-davati-shashum-ishtirok-namudand99/|title=Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии ҶТ, даъвати шашум иштирок намуданд|author=|website=www. khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-22|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501222719/http://khovar.tj/2020/04/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-davati-shashum-ishtirok-namudand99/}}</ref> * Аз 28 марти соли 2025 аз ҳавзаи интихоботии вилояти Суғд №2 узви [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII интихоб шудааст. * Аз 11 апрели соли 2025 - Муовини якуми Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/muovini-yakumi-rais/|title=Муовини якуми Раис - Раҷаб Аҳмадзода|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251005151320/https://majmilli.tj/muovini-yakumi-rais/|archivedate=2025-10-05}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * Медали ҷашнии «20-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» соли 2011, № 1133. * Ордени «Шараф» {{Ордени Шараф}} дараҷаи 1 соли 2017, № 907.<ref name="Роҳбарияти Маҷлиси миллии МО ҶТ"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати V]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси милли Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]] 2v8uq68kwjz4lk5ybpw8sqxggmarrzc 0 287878 1490310 1471282 2026-10-20T12:33:41Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490310 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | вазифа = [[Президенти Чехия]] | парчам = Flag of the President of the Czech Republic.svg | парчам2 = Flag of the Czech Republic.svg | аввалдавр = 8 марти 2013 | охирдавр =8 марти 2023 | пешгузашта = [[Ватслав Клаус]] | нахуствазир = [[Петр Нечас]]<br>[[Иржи Руснок]]<br>[[Богуслав Соботка]]<br>[[Андрей Бабиш]] | вазифа_3 = Раиси [[Ҳукумати Чехия]] | парчам_3 = Emblem of the Government of the Czech Republic.svg | парчам2_3 = Flag of the Czech Republic.svg | аввалдавр_3 = 17 июли 1998 | охирдавр_3 = 15 июли 2002 | пешгузашта_3 = [[Йозеф Тошовский]] | ҷонишин_3 = [[Владимир Шпидла]] | президент_3 = [[Ватслав Гавел]] | вазифа_4 = Раиси Палатаи Вакилони Парлумони Чехия | парчам_4 = Flag of the Czech Republic.svg | аввалдавр_4 = 1996 | охирдавр_4 = 1998 | пешгузашта_4 = Милан Угде | ҷонишин_4 = [[Ватслав Клаус]] }} '''Милош Земан''' (чех.Miloš Zeman {{Audio-IPA|Cs-Milos_Zeman.ogg|[ˈmɪloʃ ˈzɛman]}}. [[28 сентябр]]и [[Соли 1944|1944]], [[Колин]], [[протекторати Богемия ва Моравия]]) — арбоби давлатӣ ва [[Сиёсатмадор|сиёсии]] [[Чехия|чех]], иҷрокунандаи вазифаи [[Президенти Чехия|президенти Ҷумҳурии Чех]] аз [[8 март]]и [[Соли 2013|2013]]. [[Президенти Чехия|Президенти кишвар]], ки тавассути интихоботи халқӣ интихоб карда мешавад. Аз [[соли 1993]] то [[Соли 2001|2001]] [[ҳизби сотсиал-демократи Чехия]]ро сарварӣ мекард. Таҳти роҳбарии ӯ, як ҳизби заиф ва номуташаккил ба яке аз нерӯҳои бонуфузи сиёсии кишвар табдил ёфт <ref>{{Cite news|title=Volby 2018: Miloš Zeman, kandidát na prezidenta - E15.cz|url=http://zpravy.e15.cz/milos-zeman-volby-2018|work=Zprávy E15.cz|accessdate=2017-12-19}}</ref>. Пас аз иштироки номуваффақ дар [[Интихоботи президенти Ҷумҳурии Чех|интихоботи президентии соли 2003,]] ӯ 7 сол аз иштирок дар ҳаёти сиёсии кишвар даст кашид. Моҳи марти соли 2010 ӯ раиси [[Ҳизби ҳуқуқи шаҳрвандон ЗЕМАНОВЦЫ|ҳизби]] худ шуд. Ӯ пас аз [[Интихоботи қонунгузорӣ дар Ҷумҳурии Чех (2010)|интихоботи парлумонии соли 2010]], вақте ки ҳизбаш ба парлумон роҳ наёфт, аз ин вазифа истеъфо дод. [[Президенти Чехия|Президенти Ҷумҳурии Чех]] [[Президенти интихобшуда|интихоб шудааст]] барои муҳлати дуюм [[Интихоботи президенти Чехия (2018)|дар интихобот январи 26-27, 2018]] <ref>[http://zpravy.idnes.cz/s-prichodem-zemanana-nad-hradem-zavlaje-vlajka-eu-f6o-/domaci.aspx?c=A130202_093405_domaci_js Na Hrad Zeman přesídlí až po své inaugurací 8. března]</ref>. == Зиндагинома == 28 сентябри соли 1944 дар оилаи корманди почта ва омӯзгор таваллуд шудааст. Волидон пас аз чанде таваллуди писарашон талоқ гирифтанд. Милош танҳо бо модараш ба воя расидааст. Ӯ дар Колин таҳсил кардааст: 9 соли аввал — дар синфҳои ибтидоӣ ва аз соли 1959 то 1963 — дар мактабҳои миёнаи иқтисодӣ. Азбаски иншо дар бораи [[Масарык, Томас Гарриг|Т.Г.Масарик]] ба Земан идомаи таҳсил дар [[донишгоҳ]] манъ карда шуд.. соли 1963 то 1967 дар сохтмон кор кардааст. Аз соли 1965, ӯ барои таҳсил дар донишгоҳ иҷозат гирифт ва дар [[Мактаби олии иқтисодӣ (Прага)|Мактаби олии иқтисодии]] Прага дар соҳаи банақшагирии иқтисод ба ғоибона таҳсил кардан гирифт. Аз соли 1967 ба таҳсили рӯзона гузашт. Соли 1969 ӯ дипломи худро бо баҳои аъло таҳти унвони "Футурология ва оянда" ҳимоя кард. Солҳои 1969—[[Соли 1970|1970]] — муаллими Мактаби олии иқтисодӣ. Соли 1968 вай ба [[Партияи коммунистии Чехословакия|ҲКЧ]] шомил шуд ва соли 1970 ӯро барои розӣ набудан бо [[Амалиёти Дунай|ҷорӣ намудани нерӯҳои Шартномаи Варшава]] ва сиёсати "[[Муқаррарӣ (Чехословакия)|эътидолкунӣ]]" (нормализатсия) аз он хориҷ карданд. [[Соли 1971|Солҳои 1971]]–[[Соли 1984|1984]] — корманди ширкатҳои Noctua, Technosport, Sportpropag. Солҳои [[Соли 1985|1985]]-[[Соли 1989|1989]] ба корҳои илмӣ машғул буд. Солҳои [[Соли 1990|1990]]-[[Соли 1992|1992]] корманди Институти пешгӯии Академияи илмҳои Чехословакия буд. Дар соли 1990-1992 — вакили парлумон. Аз феврали [[Соли 1993|1993]] то [[7 апрел]]и [[Соли 2001|2001]] — Раиси ҲДЧС. Солҳои [[Соли 1996|1996]]—[[Соли 1998|1998]] — Раиси [[Палатаи вакилони парлумони Ҷумҳурии Чех|Палатаи вакилони парлумони Чехия]]. [[17 июл]]и [[соли 1998]]—[[15 июл]]и [[соли 2002]] — сарвазири Ҷумҳурии Чех. Пас аз натиҷаҳои номуваффақи интихоботи сенатӣ ва минтақавӣ, ӯ бо хоҳиши худ тамоми вазифаҳои роҳбариро тарк кард. Дар соли 2003, вай ба мақоми президенти Ҷумҳурии Чех номзад шуд, аммо бинобар ихтилофҳо дар ҳизби худ, вай дар интихобот ба [[Клаус, Вацлав|Ватслав Клаус]] мағлуб шуд. Баъдтар, дар соли 2007, ӯ бо сабаби муноқиша бо раҳбарияти нави ҳизб сафи Ҳизби Сотсиал-Демократро тарк кард. Ӯ бо издивоҷи дуюм зиндагӣ мекунад. Аз зани дуюм духтар Катерина, аз аввал писари Давид. Земан [[Атеизм|атеист]] аст <ref>{{Cite news|url=http://blogs.wsj.com/emergingeurope/2013/03/08/czech-president-milos-zeman-casts-himself-as-unifier|title=Czech President Milos Zeman Casts Himself as Unifier|publisher=Wall Street Journal (blog)|author=Sean Carney|quote=At the close of the speech, which focused entirely on domestic issues with no reference to the European Union or foreign affairs, the new Czech leader described himself as a tolerant atheist.}}</ref>. Забонҳои [[Забони русӣ|русӣ]] ва англисиро хуб медонад.<ref>{{Cite web |url=https://neftegaz.ru/persons/541935-milosh-zeman/ |title=Милош Земан - фото, цитаты, биография |accessdate=2021-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228062740/https://neftegaz.ru/persons/541935-milosh-zeman/ |archivedate=2021-02-28}}</ref> === Президенти Чехия === [[Акс:Резиденция_президента_Чехии_в_Пражском_Граде_и_служебное_авто_Милоша_Земана.jpeg|чап|мини| Қароргоҳи президент Земан дар қалъаи Прага ва мошини ширкати ''Audi-и ӯ.'' Соли 2017]] Дар [[Интихоботи президенти Ҷумҳурии Чех (2013)|интихоботи президентӣ]] дар моҳи январи соли 2013, аввалин интихоботи мустақими президентӣ дар таърихи Чехия, вай дар даври аввал бо касби 24,21% овозҳо мақоми аввалро касб кард. Вай якҷоя бо Карел Швартсенберг ба даври дуюм гузашт ва 54,8% овозҳоро ба даст овард <ref>[http://www.volby.cz/pls/prez2013/pe2?xjazyk=CZ Результаты выборов]</ref>. Ӯ ба вазифаи Президенти Ҷумҳурии Чех 8 марти соли 2013 дар Прага ба кор шурӯъ кард <ref>{{Cite web |url=http://mn.ru/world/20130308/339398257.html |title=Милош Земан вступил в должность президента Чехии. |accessdate=2021-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310132325/http://mn.ru/world/20130308/339398257.html |archivedate=2013-03-10 }}</ref>. Ӯ номзадии худро барои интихоботи президентии Ҷумҳурии Чех дар соли 2018 пешниҳод кард. Дар даври аввал, ӯ 38,56% овозҳоро ба даст оварда, мақоми аввалро касб кард. Дар даври дуввум, ки рӯзҳои 26-27 январи соли 2018 баргузор шуд, Милош Земан дубора президенти Ҷумҳурии Чех интихоб шуд. 51,36% овозҳоро гирифтааст. Ӯ ба вазифаи президент аз 8 марти соли 2018 шурӯъ кард. === Шӯҳратмандӣ === Ӯ бо шарҳҳои шадиди худ дар бораи шахсиятҳои сиёсии муосири чӣ Чехия ва чӣ ҷаҳон, ба монанди [[Ҳайдер, Йорг|Йорг Ҳайдер]] ва [[Ёсир Арафот]] ва инчунин нисбати тамоми халқҳо ва гурӯҳҳои зермиллатӣ (субэтнос) маъруф аст. Ҳамин тариқ, баҳори [[соли 1999]], дар ҷараёни музокирот бо канслери Олмон [[Герхард Шредер|Герҳард Шрёдер]] [[Бенеш фармон медиҳад|фармонҳои Бенешро]] "нобудшуда" номид. Моҳи феврали [[соли 2002]] канслери Австрия [[Волфганг Шюссел]] гуфт, ки фармонҳои Бенеш "мурдаанд" ва ҳарду давлатро ба қабули як эъломияи нави муштарак даъват кард, аммо Раиси Палатаи вакилон (президенти ояндаи Чехия) Ватслав Клаус ин талаботро номид ғайривоқеӣ, бо ишора ба эъломияи қаблан имзошуда дар бораи маҳкум кардани ваҳшигариҳои депортатсия ҳамчун ниҳоӣ. Пас аз он худи ҳамон Земан немисҳои Судетенро "хоинони Ватан" ва "легиони Гитлер" номид, ки онҳоро вазири корҳои хориҷии Олмон Йошка Фишер ва вазири Бавария — Эдмунд Штойбер маҳкум карданд. Земан ҷонибдори бекор кардани раводидҳои вуруд (виза) барои шаҳрвандони Русия ва инчунин зидди вуруди Украина ба НАТО буд <ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/04/2015/55213ba29a79472622af7686 Президент Чехии закрыл двери своей резиденции для посла США]</ref>. Нозирон инчунин қайд мекунанд, ки Президент Земан яке аз чанд пешвоёни аврупоӣ мебошад, ки даъватро ба [[Паради ғалаба|Паради Ғалабаи]] соли 2015 қабул кардааст.<ref name="Econ">[http://www.economist.com/news/europe/21647621-czechs-welcome-american-army-convoy-despite-their-presidents-support-russia-cavalry-ride «American forces in Europe. Cavalry ride», The Economist, Apr 1st 2015 ]</ref> Тавре Земан рӯшан кард, ӯ дар парад ҳузур нахоҳад дошт. Ҳадафи сафари ӯ гиромидошти хотираи миллионҳо одамони кушташудаи шӯравӣ мебошад <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2715091|title=Президент Чехии Милош Земан мечтает о вступлении России в ЕС|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Ӯ ҷонибдори вуруди Федератсияи Русия ба Иттиҳоди Аврупо мебошад <ref name="autogenerated1"/>. [[Акс:Встреча_Владимира_Путина_с_Президентом_Чехии_Милошем_Земаном_5.jpg|мини|310x310пкс|{{Center|Встреча Милоша Земана с [[Владимир Путин|Владимиром Путиным]]. Москва, 9 мая 2015 года}}]] Земан инчунин бо нашъамандӣ ба машрубот ва тамоку маъруф аст, ки аллакай мушкилоти саломатӣ, аз қабили душвории роҳро ба вуҷуд овардааст. Пас аз ташхиси диабети қанд дар соли 2015, президент розӣ шуд, ки танҳо каме одатҳои худро иваз кунад <ref>{{Cite news|title=Czech president makes unlikely recommendation: smoking safe if you start late|url=http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/czech-president-makes-unlikely-recommendation-smoking-safe-if-you-start-late|work=Radio Prague|date=21 March 2015|accessdate=2021-03-26|archivedate=2018-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129232902/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/czech-president-makes-unlikely-recommendation-smoking-safe-if-you-start-late}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.praguemonitor.com/2017/08/18/report-president-zemans-health-condition-very-good|title=Report: President Zeman's health condition very good – Prague Monitor|website=Prague Monitor|accessdate=2021-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026221437/http://www.praguemonitor.com/2017/08/18/report-president-zemans-health-condition-very-good|archivedate=2020-10-26}}</ref>. Президент Земан таърихи баромад дар назди мардум дар ҳолати на он қадар ҳушёр дорад <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=63pO7NySX-A Выпуск новостей]</ref>. Дар ин робита, онҳо ҳатто шӯхӣ карданд, ки сӯзишвории маъракаи пешазинтихоботии ӯ бечеровка (нӯшокии машҳури машруботии чехӣ ) аст <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=APXDT9lCyxk Global News]</ref>. === Маъруфият дар ВАО-и русӣ === Бо вуҷуди нақши рамзии Президенти Ҷумҳурии Чехия , матбуоти Русия ба Земан диққати ҷиддӣ медиҳад. Ҳамин тавр, аз рӯи ҳисобҳои маркази таҳлилии Semantic Vision дар Прага, аз моҳи октябри [[соли 2012]] то феврали [[соли 2015]] Земан дар ВАО-и Русия беш аз 16 ҳаз. маротиба ёдовар шуд. Барои муқоиса, оҷонсӣ гузориш медиҳад, ки дар ин давра президенти Олмон Йоахим Гаук камтар аз 500 маротиба. Тибқи гузориши ''The Economist'', бо назардошти он, ки як қисми назарраси ВАО дар Русия аз ҷониби мақомоти федералӣ назорат мешавад, чунин таваҷҷуҳ нишон медиҳад, ки Земан бо роҳбарияти Русия робитаи наздик дорад <ref name="Econ"/>. == Ҷоизаҳо == * Ҳамчун Президенти Ҷумҳурии Чех, 7 марти соли 2013, ӯ соҳиби Салиби бузурги ордени Шери Сафед ва Салиби бузурги ордени Томаш Гарригу Масарик гардид. * Дорандаи Наҷиби Салиби Синфи махсуси Нишони фахрӣ барои Ҷумҳурии Федеративии Германия ( [[Соли 2014|2014]] ). * Ордени "8 сентябр" (2016){{Сарчашма нест|07|10|2020}} * Ордени Салиби дукаратаи Сафед <ref>[https://www.novinky.cz/domaci/clanek/zeman-zavidi-slovakum-euro-od-gasparovice-dostal-vyznamenani-229984 Zeman závidí Slovákům euro, od Gašparoviče dostal vyznamenání - Novinky.cz]</ref> * Ордени Уқоби Сафед (Лаҳистон) <ref>{{Cite web |url=https://cesky.radio.cz/cesky-a-polsky-prezident-si-vymenili-nejvyssi-statni-vyznamenani-8231353 |title=Český a polský prezident si vyměnili nejvyšší státní vyznamenání {{!}} Radio Prague International |accessdate=2021-03-26 |archivedate=2021-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210316060434/https://cesky.radio.cz/cesky-a-polsky-prezident-si-vymenili-nejvyssi-statni-vyznamenani-8231353 }}</ref> == Навиштаҳо == * {{Книга||автор=Miloš Zeman|заглавие=Komplexní prognostické modelování|место=Praha|год=1975|издательство=Institut pro výchovu vedoucích pracovníků ministerstva průmyslu ČSR|страниц=104}} * {{Книга||автор=Miloš Zeman|заглавие=Úvod do systémové prognostiky|место=Praha|год=1985|издательство=Institut pro výchovu ved. pracovníků min. prům. ČSR|страниц=87}} * {{Книга||автор=Miloš Zeman|заглавие=Analytické a simulační hry na počítačovém modelu|место=Praha|год=1989|издательство=SZN|страниц=88}} * {{Книга|автор=Miloš Zeman|заглавие=Vzestup a pád české sociální demokracie|место=Praha|год=2006|издательство=Andrej Šťastný|страниц=279|isbn=80-86739-22-8}} * {{Книга|автор=Miloš Zeman|заглавие=Moje Vysočina pohledem Miloše Zemana|место=Praha|год=2016|издательство=Atypo|страниц=128|isbn=978-80-87759-02-8}} == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Пайвандҳо == * [http://www.zemanmilos.cz/cz/ Сомонаи расмии Милош Земан] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230308140402/http://www.zemanmilos.cz/cz/ |date=2023-03-08 }} * [http://russian.rt.com/inotv/2015-01-20/Milosh-Zeman-YAcenyuk-perevorachivaet-istoriyu Милош Земан: Ятсенюк таърихи ҶБВ-ро чаппа мекунад] * [http://www.radio.cz/ru/statja/63949 Сарвазири собиқ Земан ба мардуме гуфт, ки дар сиёсати Чехия таҳсил надоранд ва кӣ "мурдааст"]{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Shimov/020222_Zaman_Chehia.htm Милош Земан барои муқоисаи Арафот бо Гитлер ба Миср роҳ дода намешавад] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220125015353/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Shimov/020222_Zaman_Chehia.htm |date=2022-01-25 }} {{ПБ}} {{Президентҳои Чехия}} {{Сарвазирони Чехия}} [[Гурӯҳ:Сарварони Аврупо асри XXI]] [[Гурӯҳ:Роҳбарони кунунии кишварҳо]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1944]] [[Гурӯҳ:Аъзои Ҳизби сотсиал-демократии Чехия]] [[Гурӯҳ:Президентҳои Чехия]] [[Гурӯҳ:Сарвазирони Чехия]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] 7i6vxa3wirnigu7fo8wf6smcbrv0k0h 0 288819 1490480 1448084 2026-10-20T21:07:44Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490480 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Сайфиддин Камолзода |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 03.02.1970 |зодгоҳ = [[Элок]], {{Зодгоҳ|ноҳияи Файзобод}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[фарҳангшиносӣ]] |ҷойҳои кор = |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои педагогика }} |унвонҳои илмӣ = |алма-матер = Донишкадаи давлатии санъати ба номи М. Турсунзода (1992) |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Сайфиддин Камолзода''' (зод. [[3 феврал]]и [[1970]], [[Элок|деҳаи Элок]], [[ноҳияи Файзобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[фарҳангшинос]], омӯзгор, номзади илмҳои педагогика (2010)<ref>{{Cite web|url=https://www.dissercat.com/content/detskie-i-shkolnye-biblioteki-v-sisteme-obrazovatelnykh-uchrezhdenii-tadzhikistana-istoriya-|title=Детские и школьные библиотеки в системе образовательных учреждений Таджикистана: история, состояние и проблемы развития|author=Камолзода Сайфиддин|date=2010|publisher=Научная электронная библиотека disserCat}}</ref>. == Зиндагинома == Сайфиддин Камолзода 3 феврали соли 1970 дар деҳаи Элоки ноҳияи Файзобод ба дунё омадааст. Солҳои 1977—1987 дар мактаби таҳсилоти миёнаи умумии № 11-и зодгоҳаш таҳсил кардааст. Соли 1987 ба факултаи китобдорӣ ва иттилоотшиносии Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода дохил шуда, онро соли 1992 хатм намуд. Солҳои 1988—1989 дар сафи Қувваҳои Мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ (шаҳри Комсомолски назди Амур) хидмати ҳарбиро адо кардааст. == Корнома == * 1992—1993 — мудири китобхона ва муаллими забон ва адабиёти тоҷики мактаби № 39-и ноҳияи Файзобод; * 1993—1994 — мудири филиали № 15-и Китобхонаҳои марказонидашудаи ноҳияи Файзобод; * 1994—2011 — омӯзгори калон ва муаллими кафедраи китобхонашиносии ДДСТ ба номи М. Турсунзода; * 1999—2004 — ҷонишини сардори Раёсати фарҳанги Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон; * 2004—2005 — котиби илмии Осорхонаи миллии Тоҷикистон; * 2005—2008 — унвонҷӯи Академияи таҳсилоти Тоҷикистон; * 2010—2015 — мудири шуъбаи китобшиносӣ ва библиографияшиносии [[Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот|Пажӯҳишгоҳи]] [[Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот|илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот]]; * 2011—2023 — дар вазифаҳои мухталифи [[Академияи таҳсилоти Тоҷикистон]] (АТТ), аз ҷумла мудири шуъбаи илм ва инноватсия, мудири Осорхонаи маориф ва котиби масъули маҷаллаи «Паёми Академияи таҳсилоти Тоҷикистон». Аз соли 2023 то ҳол муовини директори [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] оид ба илм, захираҳои иттилоотӣ ва хизматрасонӣ<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/muovini-direktori-muassisai-davlatii-kitobhonai-milly-i-dastgohi-ijroiyai-prezidenti-jumhurii-tojikiston/|title=Муовини директори Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллӣ”-и Дастгоҳи Иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2025-04-28|lang=2025-04-28|accessdate=2025-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251009082542/https://kmt.tj/muovini-direktori-muassisai-davlatii-kitobhonai-milly-i-dastgohi-ijroiyai-prezidenti-jumhurii-tojikiston/|archivedate=2025-10-09}}</ref>. == Фаъолияти илмӣ == Соли 2010 рисолаи номзадиро дар мавзуи «Китобхонаҳои бачагона ва мактабӣ дар низоми таҳсилоти Тоҷикистон: таърих, вазъият ва мушкилоти рушди он» дар Шӯрои диссертатсионии назди ПРМ АТТ ҳимоя кардааст. Муаллифи беш аз 80 нигориш, аз ҷумла 70 мақолаи илмӣ-методӣ ва якчанд барномаҳои таълимӣ мебошад. Зери роҳбарии ӯ 2 нафар унвонҷӯ рисолаи номзадӣ ҳимоя кардаанд. Аз соли 2021 узви Шӯрои экспертии Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. === Таълифоти асосӣ === * «Нақши фарҳанг дар ҷомеаи мустақил» * «Нақши муассисаҳои фарҳангӣ дар тарбияи ватанпарастии ҷавонон» * «Педагогикаи фарҳанг» (мураттиб ва муҳаррир) == Ҷоизаҳо == * [[Аълочии маорифи Тоҷикистон]] (2000); * "Аълочии фарҳанги Тоҷикистон (2004). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. — Душанбе, 2016. — 863 с. * Файзобод. Энсиклопедия. — Душанбе: ЭР-граф, 2011. — С. 111—112. * Олимони педагоги тоҷик: маълумотнома. — Душанбе: «Ахмедов Рӯзӣ», 2015. — С. 116. * Академияи таҳсилоти Тоҷикистон / Маълумотномаи энсиклопедӣ. — Душанбе: Ирфон, 2015. — С. 126—128. m4puzlfmdn0xrzm4g4y6jkuiif88iem 0 290944 1490490 1489270 2026-10-21T02:33:07Z Stephan1000000 28486 510 1490490 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |сайт= |num_episodes=510|num_seasons=24}} «'''NCIS'''» ({{Lang-en|NCIS}}) — як силсилаи телевизиони [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]] мебошад, ки аз ҷониби [[CBS]] пахш мешавад. Нахустнамоиши ин сериал 23 сентябри соли 2003 буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ ИМА]] {{ПБ}} agrncjgqpfod8aewhagdytulkit417t 0 291110 1490363 1487974 2026-10-20T16:59:14Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490363 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Олим (Ҳамном)|Олим }} {{Мусиқидон |ном = Олим Ширинов |номи пурра = Ширинов Олимбек Махмадбекович |номи аслӣ = |тасвир = 0L0A3819.jpg |кишвар = {{парчамбандӣ|ИҶШС}}<br>{{парчамбандӣ|ҶШС Тоҷикистон}}<br>{{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |таърихи таваллуд = 30.6.1975 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Душанбе|шаҳри Душанбе}} |касб = барабаннавоз, гиторнавоз, [[овозхон]], {{нп5|муҳандиси садо||ru|Звукорежиссёр|}}, {{нп5|аккос||ru|фотограф}} |асбоб = {{нп5|друмз||ru|Ударная установка}}, {{нп5|бас-гитор||ru|Бас-гитара}}, [[гитор]] |сабк = {{нп5|рок-н-ролл||ru|рок-н-ролл}}, {{нп5|фолк-рок||ru|фолк-рок}}, {{нп5|поп-рок||ru|поп-рок}} |сайт= }} ''' Шири́нов Олимбе́к Маҳмадбе́кович''' (зод. [[30 июн]]и [[Соли 1975|1975]], [[Душанбе]]) — навозандаи тоҷик, муҳандиси садо<ref name="jcrst1">{{Cite web|url=https://isni.org/isni/0000000502848379|title=«JC Records Studio» ISNI ID|website=isni.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1365438300|title=М.Хоким: В чем секрет процветания таджикского пиратства?|website=centrasia.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref>, суратгир<ref name="photo1">{{Cite web|url=https://dushanbe.mid.ru/-/v-dusanbe-otkrylsa-vystavocnyj-stend-s-rabotami-tadzikskogo-fotografa-olima-sirinova-o-moskve|title=В Душанбе открылся выставочный стенд с работами таджикского фотографа Олима Ширинова о Москве|website=https://dushanbe.mid.ru|lang=ru|date=2021/10/14|accessdate=2021/10/14}}</ref><ref name="work1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JqYffUSs4yg|title=Олим Ширинов - "Карьера"|website=youtube.com|lang=ru|date=2016/05/31|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="omsphoto">{{Cite web|url=http://www.lensart.ru/gallery-uid-2c0b.htm|title=Olim M Shirinov — ЛенсАрт.ру|website=lensart.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721044908/http://www.lensart.ru/gallery-uid-2c0b.htm|archivedate=2021-07-21}}</ref><ref name="omsphoto2">{{Cite web|url=https://baltija.eu/2021/10/15/fotograf-olim-shirinov-pokazyvaet-moskvu-zhitelyam-dushanbe/|title=Суратгир Олим Ширинов ба сокинони Душанбе Москваро нишон медихад|website=baltija.eu|lang=ru|accessdate=2022/09/19}}</ref>, роҳбари гурӯҳи «[[Парем]]»<ref name="work1" /><ref name="work4">{{Cite web|url=https://isni.org/isni/0000000502832246|title=«Парем» ISNI ID|website=isni.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="work2">{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20171017/olim-shirinov-tadzhikistan-1023642793.html|title=В гостях у Sputnik: Ширинов о музыке, популярности и современных реалиях — 17.10.2017, Sputnik Таджикистан|website=tj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="work3">{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1461220140|title=Чем живет таджикский рок-н-ролл? - Олим Ширинов|website=centrasia.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref>. == Маориф == Соли 1992 мактаби миёнаи рақами 37 ба номи Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ Александр Григориевич Мироненко, ш. ([[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]) хатм кардааст. Соли 1993 ба [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Донишкадаи омӯзгории Душанбе ба номи Т.]] [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Г.]] [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Шевченко]] ба [[Филология|Факултаи филология]] дохил шуд. Соли 1995 Олим Ширинов таҳсилро дар Донишкада тарк намуда, худро комилан ба фаъолияти мусиқӣ бахшид. Аз сентябри соли 2025 — донишҷӯи [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон|Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Талабхӯҷа Сатторов]], факултети [[садорежиссёрӣ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.facebook.com/oshirinov/directory_education|title=Facebook - Education|website=facebook.com|lang=ru|accessdate=2026/05/23}}</ref>. == Фаъолияти меҳнатӣ == * 1992-1993 — арматурщики заводи ЖБК-1 ш. Душанбе; * 1995-1997 — ба ҳайси рассоми оркестри [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ|Театри академии опера ва балети Тоҷикистон ба номи С. Айни]] кор карда буд; * 1997-1999 — {{нп5|аранжировщик||ru|аранжировщик}} ва ассистенти муҳандиси садо дар {{нп5|БШСС «МИР»||ru|Мир (телерадиокомпания)}}; * Аз соли 2007 директори ҶДММ «Интерсолар-Т» (гурӯҳи ширкатҳои «ИНТЕК») мебошад<ref name="jsr_it" /><ref name="bioinfo">{{Cite web|url=http://www.toptj.com/news/2013/1/22/top_50_vysokaya_koncentraciya_stilya|title=«ТОП-50»-высокая концентрация стиля|website=toptj.com|lang=ru|accessdate=2021/09/01|archivedate=2021-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722232953/http://www.toptj.com/news/2013/1/22/top_50_vysokaya_koncentraciya_stilya}}</ref>; * Аз 1 сентябри 2011 то 31 декабри 2012 — Директори рушд дар рдиои «[[Ватан]]». == Фаъолияти эҷодӣ == * Дар давраи соли 1993 то 1995 дар гурӯҳҳои «Парем», «Камчатка», «Сумасшедший солдат», «Навигатор» басс менавохт. * Аз соли 1995 барабаннавоз, продюсери мусиқӣ ва роҳбари гурӯҳи «Парем» мебошад<ref name="work1" /><ref name="work4" /><ref name="work2" /><ref name="work3" /> * Аз соли 1999, Олим Ширинов сармуҳандиси садо дар студияи «[[JC Records Studio]]» мебошад<ref name="jcrst1" /><ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/2021/04/25/kak-zarabatyvayut-na-muzyke-tadzhikskie-ispolniteli/|title=Как зарабатывают на музыке таджикские исполнители?|website=asiaplus.news|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="jsr_it">{{Cite web|url=http://www.markarbejde.ru/m/s/shirinov_olimbek_mahmadbekovich_-_jc_records_studio|title=Ширинов, Олимбек Махмадбекович - «JC Records Studio»|website=markarbejde.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.improuse.com/TJ/Dushanbe/168516949855178/JC-Records-Studio|title=Описание услуг «JC Records Studio»|website=improuse.com|lang=ru|accessdate=2021/09/01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729015326/https://www.improuse.com/TJ/Dushanbe/168516949855178/JC-Records-Studio|archivedate=2021-07-29}}</ref>. Ӯ сурудҳои чунин ҳофизҳоро сабт кардааст: [[Садриддин Наҷмиддин]], [[Сӯҳроби Сафарзод]], [[Нозияи Кароматулло]], [[Сироҷиддини Фозил|Сироҷиддин Фозилов]], [[Нигина Амонқулова]], Соҳибқирон Нозимов, [[Шабнами Сурайё]], [[Муҳаммадрафи Кароматулло]], [[Баҳром Ғафурӣ]], [[Таҳмина Ниёзова]]. * Аз соли 1999 инҷониб муҳандиси садо ва продюсери тамоми сурудҳои гурӯҳи «Парем» мебошад.<ref name="jcrst1" />. == Падару модар == * Падар — Ширинов Маҳмадбек Маҳмадбекович (1934—1996) * Модар — Шайхутдинова Алевтина Гилязовна (1933—2018) == Фаъолияти сиёсӣ ва коршиносӣ == Аз аввали солҳои 2010 Ширинов мунтазам ҳамчун публисист ва шарҳнависи сиёсӣ дар фазои расонаии русзабон баромад карда, воқеаҳои Русия ва кишварҳои пасошӯравиро шарҳ медиҳад. Дар баромадҳои вай таваҷҷуҳи асосӣ ба муносибатҳои Русияву Тоҷикистон, рӯзномаи иттилоотии атрофи сиёсати хориҷии Русия ва масъалаҳои ҳамгироии авруосиёӣ нигаронида шудааст. Ширинов инчунин вақт вақт ҳамчун коршиноси даъватшуда дар лоиҳаҳои телевизионӣ ва онлайнӣ, аз ҷумла дар шабакаҳои Ҷумҳурии Беларус<ref name="bel1">{{Cite web|url=https://news.by/news/v_mire/gde-sereznye-lyudi-politicheskiy-obozrevatel-shirinov-o-nelogichnoy-energeticheskoy-politike-es|title="Где серьезные люди?" - политический обозреватель Ширинов о нелогичной энергетической политике ЕС|website=news.by|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bel2">{{Cite web|url=https://news.by/news/obshchestvo/politicheskiy-obozrevatel-shirinov-vns-eto-deystvitelno-nastoyaschee-narodovlastie|title=Политический обозреватель Ширинов: ВНС - это действительно настоящее народовластие|website=news.by|lang=ru|accessdate=2026/05/24|archivedate=2025-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251218141203/https://news.by/news/obshchestvo/politicheskiy-obozrevatel-shirinov-vns-eto-deystvitelno-nastoyaschee-narodovlastie}}</ref> ва як қатор воситаҳои ахбори оммаи минтақавии Русияву Тоҷикистон баромад мекунад<ref name="polit2" /><ref>{{Cite web|url=https://tj.mir24.tv/news/16647610/uchastnik-iz-tadzhikistana-stal-prizerom-mezhdunarodnogo-konkursa-lidery-narodnoj-diplomatii|title=Участник из Таджикистана стал призером Международного конкурса «Лидеры народной дипломатии»|website=tj.mir24.tv|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20260104/russia-tajikistan-predstavitelstvo-mvd-1073755105.html|title=Эксперт оценил, что означает появление в РФ представительства МВД Таджикистана|website=tj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eurasiatoday.ru/rossiya-i-odkb-yavlyayutsya-glavnymi-garantami-bezopasnosti-tadzhikistana-ekspert/|title=Россия и ОДКБ являются главными гарантами безопасности Таджикистана — эксперт|website=eurasiatoday.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref>. Дар давраи пас аз соли 2022 Ширинов ба яке аз тарафдорони ошкорои мавқеи расмии Русия оид ба амалиёти махсуси ҳарбӣ дар Украина табдил ёфта, дар майдончаҳои мубоҳисавӣ ва лоиҳаҳои расонаии ба ин низоъ бахшидашуда иштирок мекунад. Вай дар шарҳҳои худ сиёсати ғарбиро нисбат ба Русия танқид карда, нақши, ба ақидаи худаш, муҳими воситаҳои ахбори омма ва ходимони ҷамъиятии Русияро дар шаклёбии ҳувияти «авруосиёӣ» таъкид менамояд <ref name="polit3">{{Cite web|url=https://exclusive.kz/kak-rossijskaya-oficzialnaya-ritorika-porazhaet-tadzhikskie-media/|title=Как российская официальная риторика поражает таджикские медиа|website=dexclusive.kz|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20251214/video-shirinov-ukraine-moldova-baltii-velikoy-pobede-1073790976.html|title=Ширинов об отношении Украины, Молдовы и стран Балтии к Великой Победе - видео|website=dtj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tiktok.com/@olim_shirinov/video/7623398837620706581|title=Эксперт Ширинов о конфликте на Ближнем Востоке|website=tiktok.com|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref>. === Ҳузур дар расонаҳо === Ширинов мунтазам ҳамчун коршиноси даъватшуда дар лоиҳаҳои телевизионӣ ва онлайнӣ, аз ҷумла дар шабакаҳои Ҷумҳурии Беларус ва як қатор воситаҳои ахбори оммаи минтақавии Русияву Тоҷикистон баромад мекунад. Дар нашрияҳо ва гузоришҳои хабарии гуногун вай ҳамчун шарҳнависи сиёсӣ аз Тоҷикистон ва аъзои Шӯрои ташкилоти ғайритиҷоратии мухтори «Авруосиё» муаррифӣ мешавад<ref name="bel1" /><ref name="bel2" /><ref>{{Cite web|url=https://embassylife.ru/2024/04/24/50301/|title=Олимов: Россия является крупнейшим инвестором Таджикистана|website=embassylife.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref>. == Дидгоҳҳои сиёсӣ == Аз моҳи феврали соли 2022 Ширинов ошкоро аз амалҳои Русия дар ҷараёни Амалиёти махсуси ҳарбии Русия дар Украина фаъолона ҳимоят карда, худро ҳамчун тарафдори курси расмии сиёсати хориҷии Русия муаррифӣ мекунад. Вай дар баромадҳои худ зарурати, ба ақидаи худаш, муттаҳидшавии неруҳои тарафдори Русияро дар кишварҳои Осиёи Марказӣ таъкид намуда, он бахшҳои расонаҳои маҳаллиро, ки ба арзёбии вай, рӯзномаи ғарбиро инъикос мекунанд, танқид менамояд.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialog.tj/news/olim-shirinov-sejchas-kazhdyj-dolzhen-opredelitsya-na-chej-on-storone?fbclid=IwAR1Tv3l8oAeVq76XtUKloZuocy1A9VhdbY7GNBpZj2q_fEClYX5CNf0xMY0|title=Олим Ширинов: “Сейчас каждый должен определиться, на чьей он стороне”|website=dialog.tj|lang=ru|accessdate=2022/06/13|archivedate=2023-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230812204203/https://www.dialog.tj/news/olim-shirinov-sejchas-kazhdyj-dolzhen-opredelitsya-na-chej-on-storone?fbclid=IwAR1Tv3l8oAeVq76XtUKloZuocy1A9VhdbY7GNBpZj2q_fEClYX5CNf0xMY0}}}}</ref>. == Ҷоизаҳо ва мукофотҳо == * 2013 — ҷоизаи «TOP-50: Одамони услуби шаҳри Душанбе барои соли 2012»<ref name="bioinfo" /><ref>{{Cite web|url=http://top50.tj/index.php/main/profile/178|title=Барандаи ҷоизаи "TOP-50: Одамони услуби шаҳри Душанбе-2012" - Олим Ширинов.|website=top50.tj|lang=ru|accessdate=2021/08/29}}</ref>; * 12 марти соли 2022 Сафири Русия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон И. Лякин-Фролов Олим Ширинов бо медали хотиравии «75-солагии Ғалаба дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941-1945» мукофотонида шуд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/oshirinov/posts/pfbid0zmMMHHFTQeWDmHjtnmLGqEudfbyAbDTwF43W2gyVPWXXgJPHUcWLbbQxbX4HFDbml|title=Награждение памятной медалью «75 лет Победы в Великой Отечественнйо Войне 1941-1945гг.»|website=facebook.com|lang=ru|accessdate=2022/12/31}}</ref>. * 20-уми сентябри соли 2025 Олим Ширинов Лауреати дараҷаи II-и озмуни байналмилалии «Пешвои дипломатияи мардумӣ» гардид <ref name="polit2">{{Cite web|url=https://worldpublicsummit.org/obyavili-pobeditelej-iv-mezhdunarodnoogo-konkursa-lider-narodnoj-diplomatii|title=На полях Всемирной Общественной Ассамблеи объявили победителей IV Международного конкурса «Лидер народной дипломатии»|website=worldpublicsummit.org|lang=ru|accessdate=2025/10/06|archivedate=2026-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260210205325/https://worldpublicsummit.org/obyavili-pobeditelej-iv-mezhdunarodnoogo-konkursa-lider-narodnoj-diplomatii}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dialog.tj/new87500/|title=Таджикистанец Олим Ширинов стал финалистом международного конкурса народной дипломатии|website=dialog.tj|lang=ru|accessdate=2025/09/25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://khabarikhush.tj/2025/09/24/politicheskij-obozrevatel-iz-tadzhikistana-stal-laureatom-ii-stepeni-iv-mezhdunarodnogo-konkursa-lidery-narodnoj-diplomatii/|title=Политический обозреватель из Таджикистана стал Лауреатом II степени IV Международного конкурса «Лидеры народной дипломатии»|website=khabarikhush.tj|lang=ru|accessdate=2025/09/25}}</ref>. == Маҳфилӣ == [[Аксбардорӣ|Акс]]<ref name="photo1" /><ref name="work1" /><ref name="omsphoto" /> == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Пайвандҳо == * {{Cite web|url=https://vecherka.tj/archives/50213?fbclid=IwAR0P6UCO-wquuMJyJLL-F9bjZahbQwxSh9WXWcxewN1QBoVIrTJ3A8_b_k4|title=Олим Ширинов - дар бораи мусиқӣ, пандемия ва ҳайвонот|website=vecherka.tj|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2oR2kEdO4ZA|title=Раҳбари гурӯҳи Parem Олим Ширинов аз Sputnik Тоҷикистон дидан мекунад. Нашр шудааст: 17.10.2017|website=youtube.com|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20171020/shirinov-tadzhikistan-rossiya-1023655247.html|title=Ширинов: Тоҷикистон наметавонад аз Русия фирор кунад|website=tj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://asiaplus.news/2021/04/25/kak-zarabatyvayut-na-muzyke-tadzhikskie-ispolniteli/|title=Иҷрокунандагони тоҷик аз мусиқӣ чӣ гуна пул кор мекунанд?|website=asiaplus.news|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20170323/dushanbe-blizok-mil-reiting-mercer-shirinov-1021910620.html|title=Ширинов: шаҳрвандони Тоҷикистон баъзан нисбат ба сокинони кишварҳои дигар озодтаранд|lang=ru|website=sputniknews.ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://weekend.rambler.ru/places/38178690-olim-shirinov-pora-pisat-novye-pesni-o-dushanbe/|title=Олим Ширинов: пора писать новые песни о Душанбе|website=rambler.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://vecherka.tj/archives/21891|title=«Дар мубориза барои кори одилона ҳама воситаҳо хубанд»|website=vecherka.tj|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; [[Гурӯҳ:Аккосон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сарояндаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони шаҳри Душанбе]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1975]] [[Гурӯҳ:Зодагони 30 июн]] 2ff3nlmrzioeoyyejsgsqgydmklbkbj 0 298597 1490340 1489580 2026-10-20T15:48:47Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490340 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = 13-Navsarvan.png | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшӣ ва нишони остини новсарвон дар Нерӯи дарёии Эрон</small> | тасвир2 = | зернавис2 = | ном = Новсарвон | кишвар = {{парчамбандӣ|Iran}} | шоха = [[Нерӯи дарёӣ]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''ناوسروان'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-2]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Новхудо севум]] | дараҷаи пойинтар = [[Новбон якум]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Сарвашт]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Капитан-лейтенант''}}<ref name="Алиев">{{книга|автор= Алиев Г. Г. канд. филол. наук |часть= |заглавие=Персидско-русский и русско-персидский военный словарь|ответственный=Под ред. канд. филол. наук, доц. А. М. Шойтова|место= М.|издательство=Воениздат|год=1972|страницы=286; 428|страниц=655|тираж=3500|isbn=}}</ref>|{{парчамбандӣ|USA}} ''Captain lieutenant''|[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-2}}| }} '''Новсарвон''' ({{lang-fa|'''ناوسروان'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[нерӯи дарёӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[новбон якум]] ва пойинтар аз [[новхудо севум]] дорад ва баробар бо [[сарвашт]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Новбон якум]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Seal_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Navy.svg|55px]]<br>'''Новсарвон'''<br> |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Новхудо севум]]<br><small></small> |} == Вожашиносӣ == «''Новсарвон''» ({{lang-fa|'''ناوسروان'''}}) ба маънои «''[[сарвашт|сарвони]] [[нерӯи дарёӣ]]''»<ref name="Рустоӣ">{{Cite web |url=http://ganjineh.nlai.ir/article_1831.html |title=''Рустоӣ, Муҳсин''. Вожагони низомии мусаввиби Фарҳангистони Эрон (1314—1320 ҳ.ш.) // Ганҷинаи аснод. — саҳ. 38 |accessdate=2022-04-28 |archivedate=2018-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180411091817/http://ganjineh.nlai.ir/article_1831.html }}</ref> аз ду [[вожа]] сохта шудааст: <blockquote>''[[нов]]'' ({{lang-pal|''nāv-''}} < {{lang-peo|''nāvam-''}} ‘''[[киштӣ]]''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-58-3.</ref>) + ''[[сарвон]]'' (‘''[[саркарда]]''’<ref name="Ҳасандӯст" />).</blockquote> == Пешина == Дараҷаи «''новсарвон''» [[соли 1935]] бо раводиди [[Фарҳангистони забон ва адаби форсӣ|''Фарҳангистони забони Эрон'']] ба ҷои «''[[сарвон]]и нерӯи дарёӣ''» ба кор гирифта шуда<ref name="Рустоӣ" /> ва ҳамтои ''капитан-лейтенант''<ref name="Алиев" /> (аз {{lang-fr|capitaine lieutenant}} < {{lang-la|capitaneus}} «''[[сардор]]'', ''[[саркарда]]''» + {{lang-fr|lieu tenant}} < {{lang-la|locum tenens}} «''ҷойнишин''») аст, ки дар нерӯҳои дарёии бисёре аз кишварҳои ҷаҳон ба кор меравад. == Ному нишони новсарвон дар нерӯҳои дарёии бархе аз кишварҳои ҷаҳон == <gallery class="center"> <!-- In alphabetic order of Country please --> Generic-Navy-5.svg|{{lang|sq|Kapiten leitnant}}<br />([[Албания]])<ref name="Albanian_Navy">{{cite web |title=GRADAT, FORCA DETARE |url=https://aaf.mil.al/gradat/1466-gradat-e-fa |website=aaf.mil.al |access-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428065156/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FD.pdf |archive-date=28 April 2021 |language=sq |accessdate=2022-04-28 |archivedate=2021-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428065156/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FD.pdf }}</ref> Generic-Navy-4.svg|{{lang|pt-BR|Capitão-tenente}}<br />([[Бразилия]])<ref name="Brazil_Navy">{{cite web |title=Postos e Graduações |url=https://www.marinha.mil.br/postos-e-graduacoes |website=marinha.mil.br |publisher=Brazilian Navy |access-date=7 May 2021 |language=pt |accessdate=2022-04-28 |archivedate=2021-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027034833/https://www.marinha.mil.br/postos-e-graduacoes }}</ref> Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Navy.png|{{lang|bg|Капитан-лейтенант}}<br />{{lang|bg-Latn|Kapitan-leytenant}}<br />([[Булғористон]])<ref name="Bulgaria">{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-04-28 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}</ref> Generic-Navy-5.svg|{{lang|da|Kaptajnløjtnant}}<br />([[Дания]])<ref name="Denmark_Navy">{{cite web |title=Søværnets Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-sovarnets-gradstegn--.pdf |website=forsvaret.dk |publisher=Danish Defence |access-date=26 May 2021 |language=da |date=2018}}</ref> 13-RKN-CAPT.svg|{{lang|kk|Капитан-лейтенант}}<br />{{lang|kk-Latn|Kapïtan-leytenant}}<br />([[Қазоқистон]])<ref name=Kazakhstan>{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}</ref> Generic-Navy-4.svg|{{lang|lv|Kapteiņleitnants}}<br />([[Латвия]])<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}</ref> Generic-Navy-5.svg|{{lang|lt|Kapitonas leitenantas}}<br />([[Литва]])<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-04-28 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}</ref> Mozambique-Navy-OF-3.svg|{{lang|pt|Capitão-tenente}}<br />([[Мозамбик]]) Generic-Navy-6.svg|{{lang|nl|Kapitein-luitenant ter zee}}<br />([[Нидерланд]])<ref name="Netherlands">{{cite web |title=De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht |url=https://www.defensie.nl/binaries/defensie/documenten/brochures/2021/01/15/rangen-krijgsmacht/rangonderscheidingstekens.pdf |publisher=Ministry of Defence (Netherlands) |access-date=18 March 2021 |date=19 December 2016 |language=nl}}</ref> Generic-Navy-5.svg|{{lang|no|Kapteinløytnant}}<br />([[Нурвеж]])<ref name="Norway">{{cite web |title=Militære grader |url=https://www.forsvaret.no/om-forsvaret/uniformer-grader-medaljer/grader |website=forsvaret.no |publisher=Norwegian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=no |date=4 February 2021}}</ref> 12.AzNF-CLT.png|{{lang|az|Kapitan-leytenant}}<br />([[Озарбойҷон]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> MDS 43 Kapitänleutnant Trp.svg|{{lang|de|Kapitänleutnant}}<br />([[Олмон]])<ref name="Germany_Navy">{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Marine |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-marine-69062 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |access-date=30 May 2021 |language=de }}{{Пайванди мурда|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> POR-Navy-OF3.svg|{{lang|pt|Capitão-tenente}}<br />([[Португалия]])<ref name="Portugal_Navy">{{cite web |title=Os Postos |url=https://www.marinha.pt/pt/a-marinha/Paginas/postos.aspx |website=marinha.pt |access-date=26 February 2021 |language=pt}}</ref> Russia-Navy-OF-2-2010 collected.svg|{{lang|ru|Капитан-лейтенант}}<br />{{lang|ru-Latn|Kapitan-leytenant}}<br />([[Русия]])<ref name="Russia_Navy">{{cite book |title=Приказ Министра обороны Российской Федерации от 09.10.2020 № 525 (Зарегистрирован 16.11.2020 № 60927) |date=17 November 2020 |publisher=publication.pravo.gov.ru/ |pages=320–323 |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202011170028?index=318&rangeSize=1 |access-date=15 September 2021 |language=ru}}</ref> STeP Navy OF-3.svg|{{lang|pt|Capitão-tenente}}<br />([[Сан-Томе ва Принсипи]]) POR-Navy-OF3.svg|{{lang|pt|Capitão-tenente}}<br />([[Тимури Шарқӣ]]) Russia-Navy-OF-2-1994-everyday.svg|{{lang|tk|Kapitan-leýtenant}}<br />([[Туркманистон]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}</ref> 08.UZN-CPLT.svg|{{lang|uz|Kapitan-leytenant}}<br />([[Узбакистон]])<ref name="Uzbekistan">{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}</ref> Ukraine-Navy-OF-2.svg|{{lang|uk|Капітан-лейтенант}}<br />{{lang|uk-Latn|Kapitan-leytenant}}<br />([[Укроин]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017 |accessdate=2022-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016045651/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |archivedate=2020-10-16}}</ref> Kapteeniluutnantti hihalaatta.svg|{{lang|fi|Kapteeniluutnantti}}<br />{{small|{{lang-sv|Kaptenlöjtnant}}}}<br />([[Финланд]])<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi |accessdate=2022-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230704182757/https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |archivedate=2023-07-04}}</ref> Generic-Navy-7.svg|{{lang|et|Kaptenleitnant}}<br />([[Эстония]])<ref name="Estonia_Navy">{{cite web |title=Sümboolika: Mereväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-merevae-auastmed |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=et}}</ref> </gallery> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Рутбаҳои ҳарбӣ]] [[Гурӯҳ:Адмиралҳо]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Саркардагон]] == Пайвандҳо == * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} 0qa9dnx488wlzy6siiejzixt9402u32 0 304487 1490388 1438935 2026-10-20T17:47:58Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490388 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо| Парвиз (Ҳамном)|Парвиз}} {{Ҳамнасабҳо |Акрамзода (Ҳамнасаб)|Акрамзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Парвиз Акрамзода |номи аслӣ = Акрамзода Парвиз Акрам |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 24.03.1980 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Шаҳринав |ноҳияи Шаҳринав }}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2003). Академияи хоҷагии халқ ва хизмати давлатии назди Президенти Федератсияи Россия (2013). |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Раиси [[Турсунзода|шаҳри Турсунзода]], Раиси Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = [[медали «Хизмати шоиста»]] (2021) |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} ''' Парвиз Акрамзода''' — [[арбоби давлатӣ]], Раиси шаҳри [[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/akramzoda-parviz/|title=Акрамзода Парвиз Акрам|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207211359/https://majmilli.tj/akramzoda-parviz/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Зиндагинома == Парвиз Акрамзода 24 марти соли 1980 дар [[ноҳияи Шаҳринав]] таваллуд шудааст. Миллат — тоҷик. Оиладор. Соли 2003 [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] ва соли 2013 Академияи хоҷагии халқ ва хидмати давлатии назди Президенти Федератсияи Русияро (ғоибона) хатм кардааст. Ихтисос — иқтисодиёти ҷаҳон, идоракунии давлатӣ (унвони илмӣ надорад). * Солҳои 1999-2003 - Мутахассиси дараҷаи аввали Ширкати бисёрсоҳавии истеҳсолию тиҷоратии дорои масъулияти маҳдуди «Сомон – 90», шаҳри Душанбе. * Солҳои 2003-2004 - Сармутахассис – муҳосиби Ширкати бисёрсоҳавии истеҳсолию тиҷоратии дорои масъулияти маҳдуди «Сомон – 90», шаҳри Душанбе. * Солҳои 2004-2005 - Сармутахассиси корхонаи воҳиди давлатии «Ғалла» – и [[Вазорати кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2005-2014 - Директори Ҷамъияти дорои масъулияти маҳдуди «Сомон – Турон – Инвест», шаҳри Турсунзода. * Солҳои 2014-2015 - Муовини раиси шаҳри Турсунзода. * Солҳои 2015-2018 - Муовини якуми раиси шаҳри Турсунзода. * Солҳои 2018-2020 - Раиси [[ноҳияи Ховалинг|ноҳияи Ховалинги]] [[Вилояти Хатлон]]. * Соли 2020 (06-08) - И.в. раиси шаҳри Турсунзода. * Аз августи соли 2020 то ҳоло - Раиси [[Турсунзода|шаҳри Турсунзода]]. * Аз 3 апрели соли 2025 - Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. * Аз 11 апрели соли 2025 - Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/akramzoda-parviz/|title=Акрамзода Парвиз Акрам|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207211359/https://majmilli.tj/akramzoda-parviz/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. * == Мукофот == * [[медали «Хизмати шоиста»]] (2021) == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] p6ejegtabo8x5kvog8sycddr70tw8rr 0 313509 1490486 1384894 2026-10-20T23:01:11Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490486 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |мухотаб = |ном = Сулаймон Султонзода |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |нишон = |имзои нишон = |бари нишон = <!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--> |вазифа = Директори [[Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |парчам = Flag of Tajikistan.svg |пешгузашта = [[Рустами Эмомалӣ]] |ҷонишин = |аввалдавр = [[23 январ]]и [[соли 2017]] |охирдавр = |вазифа_2 = |парчам_2 = |парчам2_2 = |аввалдавр_2 = |охирдавр_2 = |пешгузашта_2 = |ҷонишин_2 = | вазифа_3 = |парчам_3 = |аввалдавр_3 = |охирдавр_3 = |пешгузашта_3 = |ҷонишин_3 = <!-- ИТТИЛООТИ ИНФИРОДӣ --> |таърихи таваллуд = 31.01.1976 |зодгоҳ = [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = }} '''Султонзода Сулаймон Саид''' ([[31 январ]]и [[1976]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — давлатмарди тоҷик, генерал-лейтенанти адлия. == Зиндагинома == Сулаймон Султонзода 31 январи соли 1976 дар Тоҷикистон таваллуд шудааст. Соли 1998 факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистонро хатм кардааст<ref>{{Cite web|url=https://www.anticorruption.tj/index.php/tj/faoliyati-ma-omot/sokhtori-ma-omot/ro-bariyat/397-direktori-agentii-nazorati-davlatii-moliyav-va-muboriza-bo-korrupsiyai-um-urii-to-ikiston-2|title=Директори Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=www.anticorruption.tj|publisher=Сомонаи расмии Агентӣ|accessdate=2024-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240110055204/https://www.anticorruption.tj/index.php/tj/faoliyati-ma-omot/sokhtori-ma-omot/ro-bariyat/397-direktori-agentii-nazorati-davlatii-moliyav-va-muboriza-bo-korrupsiyai-um-urii-to-ikiston-2|archivedate=2024-01-10}}</ref>. == Корнома == * 1998—1999 — муфаттиши прокуратураи ҳарбии гарнизони Душанбе; * 1999—2004 — муфаттиш, муфаттиши калони прокуратураи ҳарбии гарнизони Кӯлоб; * 2004—2007 — муфаттиши прокуратураи ҳарбии гарнизони Қурғонтеппа; * 2007—2008 — муфаттиши шуъбаи тафтиши парвандаҳои ҷиноятии махсусан муҳими Сарпрокуратураи ҳарбии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * 2008—2009 — муовини прокурори ҳарбии гарнизони Кӯлоб; * 2009—2010 — муовини аввали прокурори ҳарбии гарнизони Душанбе; * 2010—2014 — прокурори ҳарбии гарнизони Душанбе; * 2014—2015 — прокурори ҳарбии гарнизони Суғд; * 2015—2017 — сардори Раёсати кадрҳои Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Аз 23 январи соли 2017 — Директори [[Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} n0c5gp0vaz7iq71oyf5w5t5oz99pw2x 0 322459 1490485 1422239 2026-10-20T22:46:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490485 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ҳамагонӣ}} [[Акс:Looking_down_from_The_Eiffel_Tower,_Paris_8_April_2007.jpg|мини|280x280пкс|Сояи партофташуда аз кунҷи байни рӯшноӣ ва ҳамворе, ки дар он тасвир ба вуҷуд меояд, вобаста аст]] '''Соя''' — падидаи оптикии [[Фазо|фазоӣ]]. == Тавсиф == == «Соя» дар фарҳанг == Аз замонҳои қадим, фарҳангҳои халқҳои гуногун идеяи сояи шахсро бо ғояи рӯҳи ӯ алоқаманд мекунанд. Дар Чин, зиёда аз 1700 сол пеш, як намуди санъати тасвирӣ бо номи театри соя пайдо шуд. === Дар адабиёт === * Шеъри [[Гийом Аполлинер]] . * «Соя» ҳикояи [[Ҳанс Кристиан Андерсен]] аст. === Дар кинематография === * Соя (филми 1940) ({{Lang-en|The Shadow}}) — бисьёрсериягии бадей-телевизионй, ШМА * Соя (филми 1971) - филми бадеӣ, ИҶШС * Соя, ё шояд ҳама чиз хуб шавад (филми 1991) — филми бадеӣ, ИҶШС * Соя (филми 1994) ({{Lang-en|The Shadow}}) - филми бадеӣ, ИМА * Соя (ғайритабиӣ), {{Синамо дар соли|2006}} - серияи 16-уми мавсими 1-уми силсилаи телевизионии " Гавҳари табиӣ " * Сояҳо (филм, 1953) - филм, ИҶШС * Сояҳо (филм, 1959) - филм, ИМА == Ҳамчунин нигаред == * Соя (архетип) * Сояҳои Хиросима * Одамони соя * Дросулитҳо * Сояи борон * Тубҳои соя * Сояи Замин == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20250321193315/https://www.psychology.su/2009/03/03/ten/ "Соя" дар психологияи таҳлилии Юнг] [[Гурӯҳ:Оптикаи геометрӣ]] [[Гурӯҳ:Соя]] ifhwoqca29ke2x1gepupflwrmhnmt6c 0 323150 1490489 1424941 2026-10-20T23:10:00Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490489 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |Номи тоҷикӣ= Сумалиланд |Номи аслӣ = {{lang-en|Republic of Somaliland}}<br>{{lang-so|Jamhuuriyadda Soomaaliland}}<br>{{lang-ar|جمهورية أرض الصومال}}<br>''{{transl|ar|Jumhūrīyat Arḍ Aṣ-ṣūmālِ}}'' |Нишон =Emblem of Somaliland.svg |Парчам =Flag of Somaliland.svg |Аудио=Samo ku waar - Anthem of Somaliland (Instrumental).ogg |Номи суруди миллӣ = Saamo ku waar |Шиор =([[забони арабӣ|арабӣ.]])[[Шаҳодат|لا إله إلا الله محمد رسول الله]] <br><small>''Lā ilāhā illā-llāhu; muhammadun rasūlu-llāhi''<br>(«Ҳеҷ худое ҷуз Аллоҳ нест ва [[Муҳаммад]] — паёмбари Аллоҳ») <br>Инчунин шиор ибораи «Адолат, сулҳ, озодӣ, демократия ва муваффақият барои ҳама аст.»</small> |Сохтори давлат=[[Ҷумҳурии президентӣ]] |Дар харита=Somaliland (orthographic projection).svg | lat_dir = N | lat_deg = 9 | lat_min = 45 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 45 | lon_min = 58 | lon_sec = 0 | region = SO | CoordScale = 3000000 |Забон=[[Забони сомалӣ|сумолӣ]], [[забони арабӣ|арабӣ]] |Рӯзи истиқлолият=18 майи 1991 |Соҳибистиқлол аз={{Парчам|Сумолӣ}} |Пойтахт=[[Ҳаргейса]] |Шаҳри калонтарин=[[Ҳаргейса]], [[Бербера]] |Вазифаи сарварон=[[Президент]] |Сарварон=[[Абдираҳмон Муҳаммад Абдуллоҳӣ]] |Ҷой аз рӯи масоҳат= |Масоҳат=137 600 |Фоизи об= |Дини давлатӣ = [[Акс:Star and Crescent.svg|22px]] [[ислом]] |Ҷой аз рӯи аҳолӣ=129-136 |Аҳолӣ=3 508 180 |Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2017 |Зичии аҳолӣ=25 |ММД=1,9 млрд. |Соли ҳисоби ММД=2015 |Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД= |ММД ба сари аҳолӣ= |Пули миллӣ=Шиллинги сумалиланд |Домен=надорад |Коди телефон=252 |Соат=[[UTC+3]] |Эзоҳот= |Имрӯз= }} '''Сумалиланд''' ({{Lang-en|Somaliland}}, {{Lang-so|Soomaaliland}}, {{Lang-ar|صوماليلاند}}), расман — '''Ҷумҳурии Сумалиленд''', — давлати эътирофнашуда дар қисми шимолии шохи Африқо дар қаламрави собиқ мустамликаи Сумалии Бритониё аст. Он аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳамчун як қисми [[Сумолӣ|Сумалӣ]] эътироф шудааст. Пойтахт ва бузургтарин шаҳри кишвар [[Ҳаргейса]] мебошад. Ҳукумати Сумалиленд давлати худро ҳамчун вориси Сумалии Бритониё медонад, ки он ҳамчун давлати кӯтоҳмуддати мустақили Сумалиланд дар соли 1960 бо Ҳудуди боварии Сумалӣ (собиқ Сумалии Итолиё) муттаҳид шуда, як давлати ягонаро ташкил дод. Ба минтақаи Сомалиленд тақрибан 10 000 сол пеш дар давраи [[Даврони навсангӣ|неолит]] одамон зиндагӣ мекарданд. Дар замонҳои қадим сокинони гов ва дигар чорво парвариш мекарданд. Намунаҳои барҷастатарини санъати санг дар Африқо дар Сумалиланд кашф карда шуданд. Дар асрҳои миёна муҳоҷирон аз кишварҳои араб ба қаламрави Сумалиланд муҳоҷират мекарданд. Тибқи ҳикояҳое, ки баъзе муҳаққиқон афсона мешуморанд, муқимиёни [[Арабистон (нимҷазира)|нимҷазираи Араб]] Исҳоқ ибни Аҳмад ва Абдираҳмон ибни Исмоил Ҷабартӣ қабилаҳои Исҳоқ ва Дородро таъсис дода, аз қабилаи [[Дир (клан)|Дир]] зан гирифтаанд. Дар ин давра давлатҳои Сумалӣ ба монанди Йифат ва Адал роҳҳои тиҷоратии минтақаро назорат мекарданд. == Тавсифи умумӣ == Сеяки аҳолии Сумалӣ (тақрибан 3 миллион нафар, 2003) дар қаламрави Сумалиланд (138 ҳазор км²) зиндагӣ мекунанд. Аз нигоҳи қонунӣ, [[Устон|ин вилоят]] то ҳол бахше аз Сумалӣ маҳсуб мешавад, ки дар онҷо солҳои охир ҷангҳо идома доранд ва ҳукумати давраи гузариш қисми зиёди кишварро назорат намекунад. Зиёда аз нисфи сокинони Сумалиланд кучманчиён ва чорводорони деҳа мебошанд. Забонҳои расмӣ дар Сумалиланд сумалӣ, арабӣ ва англисӣ мебошанд. Аз нигоҳи мазҳабӣ, қариб ҳамаи сокинони Сумалиланд [[Суннӣ|мусулмонони суннӣ]] мебошанд. === Ҷойгиршавии ҷуғрофӣ === Сомалиленд расположен на восточном побережье Африки, в северной его части — между 08°00’ — 11°30’ северной широты и 42°30’ — 49°00’ восточной долготы. Государство граничит на западе с [[Ҷибутӣ|Джибути]] и [[Эфиопия|Эфиопией]] на юге. На востоке — граница с таким же самопровозглашённым государством Пунтленд. Протяжённость береговой линии Сомалиленда 740 км, основная часть его приходится на Аденский залив. Сомалиленд по своей территории немногим больше Англии — его площадь равна 137 600 км². === Шароити табиӣ === [[Акс:Burao_countryside.jpg|чап|мини|185x185пкс| Манзараи маъмулии Сомалиланд. ғуруби офтоб.]] Иқлими Сомалиланд аз навъи муссонҳои тропикӣ аст<ref name="1september">{{Cite web|url=http://geo.1september.ru/article.php?ID=200202103|title=JAMHUURIYADA SOMALILAND|publisher=1september.ru|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2009-07-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/65OUctu8T?url=http://geo.1september.ru/2002/21/3.htm#|archivedate=2012-02-12}}</ref>. Чаҳор фаслҳои асосиро метавон ҷудо кард: аз моҳи апрел то июн фасли баҳор нисбатан сербориш аст, аз моҳи июл то сентябр тобистони хеле хушк иваз мешавад, баъд дар моҳҳои октябр-ноябр тирамоҳи кӯтоҳ бо боришоти кӯтоҳмуддат ва пас аз тирамоҳ хушксолии тӯлонии зимистон ба амал меояд, ки аз декабр то март давом мекунад<ref name="1september" />. Тибқи иттилои сарчашмаҳо<ref name="1september" />, зимистон нороҳаттарин давраи минтақа аст, чун қоида, тоб овардани одамон ва чорво душвор аст. Агар боришоти баҳорӣ нокифоя бошад (ва ин, мувофиқи ҳамон манбаъҳо<ref name="1september" />, вақтҳои охир бештар рух дода истодааст), пас дар мавсими хушкии тобистон (дуюми сол) чорво ба таври оммавӣ аз хушкӣ мемирад ва пеш аз ҳама, аҳолии чарогоҳи Сомалиланд худро дар остонаи гуруснагӣ мебинад<ref name="1september" />. === Боришот === [[Акс:Количество_осадков_в_Сомалиленде..jpg|чап|мини| Бориш дар Сомалиланд.]] === Сохтори маъмурӣ === [[Акс:Somaliland_regions.svg|рост|мини|300x300пкс| 6 вилояти Сомалиланд]] {| align="border=1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" !'''На карте''' !'''Штат''' !'''Столицы''' !'''Масоҳат,<br /><br />км²''' !''' Численность населения,'''<br /><br />чел. |- |1 |Авдал |Борама | align="center" |21 370 | align="center" |417 тыс. (оц. 2007) |- |2 |Уокойи-Гальбид |[[Ҳаргейса]] | align="center" |28 830 | align="center" |1 190 тыс. (оц. 2007) |- |3 |Сахил |Бербера | align="center" |13 930 | align="center" |436 тыс. (оц.2022) |- |4 |Тогдер |Буръо | align="center" |38 660 | align="center" |941 тыс. (оц. 2007) |- |5 |Сул |Ласъанод | align="center" |25 030 | align="center" |115 306 |- |6 |Санааг |Эригабо | align="center" |53 370 | align="center" |530 тыс. (оц. 2007) |} {| class="wikitable" |+Тақсимоти маъмурии музофотҳои Сомалӣ дар ҳудуди Сомалиланд <ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/Somalia.html|title=Население довоенных районов Сомали, по последним оценкам.|author=|website=|date=|publisher=|lang=|deadlink=no|accessdate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160712055540/http://www.citypopulation.de/Somalia.html|archivedate=2016-07-12}}</ref> . ! Пеш аз чанг вилоятхо Сомали ! Майдон ! Синф рақамҳо ахолӣ 1.01.2007 ! Синф рақамҳо ахолӣ 1.01.2014 |- | Аудал | 21 374 | 417 311 | 673 263 |- | Шимолу Ғарб вилоятхо | 28 836 | не | 1 242 003 |- | Тогдер | 38 663 | 941 832 | 721 363 |- | Санаг | 53 374 | 531 145 | 544 123 |- | намак | 25 036 | 115 306 | 327 428 |- ! Ҳамагӣ ! 167 283 ! ! 3 508 180 |} {| class="wikitable" |+Основные города Сомалиленда<ref name=":1"/><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.somalilandcsd.org/docs/somaliland_in_figures_2003.pdf|title=SOMALILAND IN FIGURES 2003|author=|website=|date=|publisher=|lang=|deadlink=no|accessdate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610064944/http://www.somalilandcsd.org/docs/somaliland_in_figures_2003.pdf|archivedate=2020-06-10}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.somalilandcsd.org/somaliland-in-figures/|title=SOMALILAND IN FIGURES|author=|website=|date=|publisher=|lang=|deadlink=no|accessdate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610064909/http://www.somalilandcsd.org/somaliland-in-figures/|archivedate=2020-06-10}}</ref> ! ! rowspan="2" |Шаҳрҳо ! colspan="5" |Аҳолӣ |- | !1997 !2006 !2009 !2010 !2014 |- |1 |[[Ҳаргейса|Харгейса]] (Столица) |300 000 |680 000 |700 000 |725 000 |741 000 |- |2 |Буръо (также возможно написание ''Бурао'') | | | | | |- |3 |Бербера | | | | |374 000 |- |4 |Борама | | | | | |- |5 |Эригабо | | | | | |- |6 |Ласъанод (также возможно написание ''Лас-Анод'') | | | | | |- |7 |[[Гебилей]] | | | | | |- |8 |Зейла (также возможно написание ''Сайлак'') | | | | | |- |9 |[[Одуэйне]] (также возможно написание ''Одвейне'') | | | | | |} == Аҳолӣ == === Демография === [[Акс:Distribution_of_Somaliland_population_by_age_and_sex_according_to_residence_report_2020.jpg|мини|300x300пкс| Пирамидаи аҳолии Сомалиланд 2020]] {{БароварданиДодаҳо|1997|3000000|2006|3500000|2009|3850000|2010|3900000|2011|4100000|2012|4400000|2014|3500000|2016|3798828|2017|3900000|2018|4080000}} {| class="wikitable" |+Тақсимоти аҳолии Сомалиланд - 2016 тахминҳо <ref name=":0">{{Cite web|url=https://slministryofplanning.org/images/front-page/Somaliland_NDPII_Final.pdf|title=National Development PlanII|author=|website=|date=|publisher=|lang=|deadlink=no|accessdate=2020-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727112424/https://slministryofplanning.org/images/front-page/Somaliland_NDPII_Final.pdf|archivedate=2021-07-27}}</ref> ''(Манбаъ: Вазорати банақшагирӣ ва рушд барои соли 2016, бар асоси UNFPA, Тадқиқоти тахминии аҳолӣ дар соли 2014)'' ! ! Шаҳр ахолӣ ! кишлок ахолӣ ! бодиянишин ахолӣ ! дохилӣ кӯчонида шудаанд чеҳраҳо ! Ҳамагӣ |- | Ҳамагӣ | 2 013 379 | 417 871 | 1 291 601 | 75 977 | 3 798 828 |- | (%) | 53,00 | 11.00 | 34,00 | 2.00 | 100,00 |} === Дин === [[Акс:Borama_mosque.jpg|мини|301x301пкс| Минораи масҷиди Борма]] Қариб ҳамаи Сомалиҳо — [[Шофеъӣ|мусулмонони суннии мазҳаби Шофеӣ]] мебошанд; [[Ислом]] дини аввалин, асосӣ ва [[Дини давлатӣ|дини давлатист]]. Ҳарчанд осори эътиқодоти пеш аз ислом дар Сумалиланд боқӣ мондааст, ислом дар таърифи ҳисси миллии мардуми Сумалӣ ниҳоят муҳим аст. Бисёре аз қоидаҳо ва меъёрҳои ҳаёти иҷтимоии мардуми Сумалиланд аз [[Фиқҳ|қонун ва урфу одатҳои исломӣ]] сарчашма мегиранд; Масалан, мардон танҳо бо мардон ва занон танҳо бо занон даст мефушуранд. Мисоли дигар ин манъи истифодаи иҷтимоии дасти чап мебошад. Бисёре аз занони Сумалӣ ҳангоми ҳузур дар ҷойҳои ҷамъиятӣ ҳиҷоб мепӯшанд. Илова бар ин, Сумали ҳамчун миллат аз гӯшти хук, қимор ва машрубот худдорӣ мекунад. Мусулмонон маъмулан дар рӯзҳои ҷумъа барои адои намоз ([[Ҷумъа (намоз)|ҷумъа]]) ҷамъ мешаванд ва хутбаи [[Имом|имомро]] гӯш мекунанд. Дар ин кишвар ҷамъияти хурди [[Ҳиндуия|ҳиндуҳо]] ва [[Баҳоия]] низ вуҷуд дорад. == Идҳои миллӣ == * [[Муҳаррам]] — рӯзи мотам барои набераи паёмбар Муҳаммад (с) Имом Ҳусайн (санаи ҳаракаткунанда) аст. * [[Иди Қурбон]] — санаи тағйирпазир * [[Мавлуд]], мавлуди паёмбар Мухаммад * [[Иди Фитр]] ([[Иди Рамазон]]), иди ифтор, анҷоми [[Рамазон]] — санаи тағйирпазир * [[Иди Меъроҷ]] ([[Исро ва меъроҷ]]) ҷашни мусалмонон аст, ки ба хотири сафари шаби Паёмбар (с) аз Макка ба Байтулмуқаддас ва бозгашт * 1 май — [[Рӯзи ҷаҳонии коргар|Рӯзи меҳнат]] * 18 май ва 19 май – солгарди барқарории соҳибихтиёрӣ (1991) * 26 июн — Рӯзи истиқлолият (аз Британияи Кабир, 1960) == Қувваҳои Мусаллаҳ == Қувваҳои Мусаллаҳи Сумалиланд ({{Lang-en|Somaliland Armed Forces}}, {{Lang-so|Ciidanka Qaranka}}) — қувваи асосии ниманизомии Ҷумҳурии эътирофнашудаи Сумалиланд дар якҷоягӣ бо Нерӯи полиси Сумалиланд аст ({{Lang-en|Somaliland Police Force}} ) ва қувваҳои амнияти дохилӣ; Якҷоя, ин сохторҳо қудрати воқеии Сумалиландро ташкил медиҳанд. Ҳоло дар Сомалиланд қариб 5 ҳазор нафар хизматчиёни доимии қувваҳои мусаллаҳ мавҷуданд. == Нақлиёт == === Нақлиёти рӯизаминӣ === Нақлиёти заминӣ як намуди асосии нақлиёт барои интиқоли борҳо ва одамон дар Сумалиланд мебошад. Зиёда аз 99% ҳаракати молҳо ва одамон дар дохили кишвар аз системаи нақлиёти автомобилии Сомалиланд вобаста аст, аз ҷумла намудҳои дигари нақлиёт, ба монанди шабакаи роҳи оҳан, вуҷуд надоранд. === Нақлиёти баҳрӣ === Сомалиленд қад-қади соҳили стратегии ҷанубии [[Баҳри Сурх]] (халиҷи Аден) бо хати соҳилӣ ҷойгир аст, ки тақрибан 800 км тӯл мекашад. Бандари Бербера бандари асосии баҳрии Сомалиланд аст. == Туризм ва тамошобоб == [[Акс:Laas_Geel.jpg|рост|мини|300x300пкс| Расмҳои сангӣ дар Лаас Гаал]] == Ҳамчунин нигаред == * [[Конститутсияи Сумалиланд]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Пайвандҳо == * [http://www.flickr.com/photos/aleshru/sets/72157623158802052/ Аксҳои Сомалиланд] дар flickr * [https://web.archive.org/web/20250227014708/https://www.newspaperindex.com/ru/%25D0%2593%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2582%25D1%258B/%25D0%25A1%25D0%25BE%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B4/ Рӯйхати вебсайтҳои рӯзномаи Сомалиланд] дар gazetaindex.com * [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/s/somaliland/somaliland-legislative-election-2005.html Сомалиланд.] [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/s/somaliland/somaliland-legislative-election-2005.html Интихоботи парлумонии 2005] дар electoralgeography.com * [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/s/somaliland/somaliland-legislative-election-2003.html Сомалиланд.]{{Пайванди мурда|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/s/somaliland/somaliland-legislative-election-2003.html Интихоботи парлумонии 2003]{{Пайванди мурда|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  (пайванди дастнорас) дар electoralgeography.com * [https://ontheworldmap.com/somaliland/ Харитаҳои Сомалиланд] * {{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4641000/4641335.stm|title=«Сомалиленд: непризнанная страна»|first=Роб|last=Уокер|description=Статья о непризнанном государстве, написанная в Харгейсе корреспондентом Би-би-си в 2005 г.|date=пятница, 01 июля 2005 г., 12:09 GMT 16:09 MCK|publisher=BBCrussian.com|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2008-02-11|archiveurl=|archivedate=}} [[Гурӯҳ:Сумалиланд]] 524zf78mrgtb5vv5n9qjxfgfz76v6g7 0 325099 1490452 1434284 2026-10-20T19:26:38Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490452 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Идиятуллин Ринат Гайсович''' (5.5.1941, Тошканд) — энергетик, доктори илмҳои техникӣ<ref>{{Cite web|url=https://kgeu.ru/struktura-vuza/employees/institut-elektroenergetiki-i-elektroniki-/idiyatullin-rinat-gaysovich/|title=Идиятуллин Ринат Гайсович|website=kgeu.ru|accessdate=2025-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250512130437/https://kgeu.ru/struktura-vuza/employees/institut-elektroenergetiki-i-elektroniki-/idiyatullin-rinat-gaysovich/|archivedate=2025-05-12}}</ref>, профессор (1991). Ходими хизматнишондодаи илм ва техникаи Ҷумҳурии Тотористон. == Зиндагинома == Хатмкардаи Институти муҳандисони р. о. ш. Тошканд (1970). Аз соли 1966 дар донишкадаҳои Тошканд ба корҳои илмию педагогӣ машғул буд. Аз соли 1990 мудири кафедраи мошинсозии Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон (ҳоло ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур), аз соли 1992 ноиби ректори Институти бозомӯзии кадрҳо ва агробизнеси Тотористони Федератсияи Русия, аз соли 1995 муаллими Донишгоҳи давлатии энергетикии Тотористон дар ш. Қазон. Асарҳои илмии Идиятуллин ба назария ва усулҳои ҳисобу китоби эътимоднокии таҷҳизоти электрӣ (барқӣ)-и мошинҳои энергетикӣ бахшида шудаанд. Муаллифи зиёда аз 45 мақолаи илмӣ. == Осор == * Рациональное электропотребление силового электрооборудования предприятий. Қазон, 2004. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Идиятуллин Ринат Гайсович|7|муаллиф= }} i3orvj8jqwxu6oxt19f3x30fx03851m 0 325779 1490437 1437870 2026-10-20T19:11:30Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490437 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} '''Раҷаб Мардон''' ([[3 июл|3 июли]] [[Соли 1940|1940]], [[ноҳияи Ховалинг]] — [[22 апрел|22 апрели]] [[2023]]) — {{рӯзноманигор}}, адиб ва {{тарҷумон}}<nowiki/>и тоҷик, узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон|Иттиҳодияи нависандагони Тоҷикистон]] (1989). == Зиндагинома == Раҷаб Мардон 3 июли соли 1940 дар деҳаи Ҳалқаёри ноҳияи Ховалинг ба дунё омадааст<ref>{{Cite web|url=https://navisandagan.tj/tj/%d0%bc%d0%b0%d1%80%d0%b4%d0%be%d0%bd-%d1%80%d0%b0%d2%b7%d0%b0%d0%b1/|title=МАРДОН РАҶАБ|publisher=Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон|lang=|accessdate=2025-07-03}}</ref>. Баъди хатми мактаби 7-солаи зодгоҳаш таҳсилро дар мактаби умумии миёнаи рақами 4 ба номи Ленини шаҳри Кӯлоб давом дод. Пас аз итмоми таҳсил соли 1957 то соли 1962 донишҷӯи факултаи Университети давлатии Тоҷикистон, феълан Донишгоҳи миллӣ буд. Баъди хатми Донишгоҳ дар рӯзномаи «Пионери Тоҷикистон» ба сифати ходими адабӣ, сипас мудири шӯъбаи адабиёт кор кард. Сипас дар рӯзномаи «Маориф ва маданият», имрӯз рӯзномаҳои «Омӯзгор»-у «[[Адабиёт ва санъат]]» фаъолият намуд. Баъди анҷоми хидмати аскарӣ дар сафи Қувваҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ як муддат дар рӯзномаи «Комсомоли Тоҷикистон» (ҳоло «Ҷавонони Тоҷикистон») ва телевизиони Тоҷикистон дар вазифаҳои мудири шӯъба ва муҳаррири калону ҷонишини сармуҳарир кор кард. Баъдан ӯро ба рӯзномаи «Тоҷикистони советӣ» (ҳоло «Ҷумҳурият») ба кор даъват карданд. Ибтидо ходими калони адабӣ ва баъдан мудири шӯъбаи саноат ва сохтмону нақлиёти ин рӯзнома буд. Соли 1987 дар ҷумҳурӣ нашриёти «Адиб» таъсис ёфт. Бо даъвати нашриёти мазкур Раҷаб Мардон дар вазифаи мудири шӯъбаи адабиёти илмиву фантастикӣ барои ҷавонон фаъолият дошт. Соли 1999 ӯро ҷонишини аввали Сармуҳаррири рӯзномаи «[[Ҷумҳурият]]» таъйин намуданд. Соли 2001 Раҷаб Мардон барои хидматҳо дар назди ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба нафақаи шахсӣ баромад. Дар давоми 12 соли нафақа Раҷаб Мардон рӯзномаи «Саноати Тоҷикистон»-и Вазорати саноатро ташкил ва рӯзномаи «Ватанпарвар»-и Кумитаи Мададгори мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистонро эҳё намуда, барои эътимоди қавӣ пайдо кардани рӯзномаи «Боҷу хироҷ»-и Кумитаи давлатии андози мамлакат саҳм гузошт. == Эҷод == Ба фаъолияти эҷодӣ аз давраи донишҷӯияш пардохта ва дар рӯзномаву маҷаллаҳо очерку ҳикояҳои ӯ ба табъ мерасиданд. Соли 1981 китоби очеркҳои ӯ «Мошинсозон» («Ирфон»), «Бунёдгузорон» («Ирфон», 1987), «Дарёи нур» («Маориф», 1987) чоп шудаанд. Ва ин асарҳо аз ҳаёт, талоши коргарони корхонаҳои саноатии ҷумҳурӣ, бунёдгарони корхонаҳои барқи шаҳрҳои Нораку Роғун, нақбсозони Данғара ҳикоят мекунад. Баъдан асарҳои ӯ «Марде собит ҳамчу кӯҳ» («Ирфон», 1984), «Оташи дил» («Адиб», 1993), «Дар халқаи занон» («Пайк», 1997) нашр шудаанд. Дар соли 1989 ба узвияти ИН Тоҷикистон пазируфта шудааст. == Даргузашт == Раҷаб Мардон 22 апрели соли 2023 дар синни 83-солагӣ даргузашт.<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/rajab-mardon-adib-va-ruznomanigori-maruf-dar-sinni-83-solagy-az-olam-darguzasht/|title=Раҷаб Мардон — адиб ва рӯзноманигори маъруф дар синни 83-солагӣ аз олам даргузашт|date=2023-04-28|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|accessdate=2025-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250424033824/https://kmt.tj/rajab-mardon-adib-va-ruznomanigori-maruf-dar-sinni-83-solagy-az-olam-darguzasht/|archivedate=2025-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jumhuriyat.tj/575-raab-mardon-kormandi-sodii-umurijat-darguzasht.html|title=РАҶАБ МАРДОН. КОРМАНДИ СОДИҚИ "ҶУМҲУРИЯТ" ДАРГУЗАШТ|website=Нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон|publisher=Ҷумҳурият|lang=|accessdate=2025-07-03}}</ref> == Унвону ҷоизаҳо == Соҳиби унвони Журналисти хидматнишондодаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ордени Шараф дараҷаи 2 буда, бо чандин нишонҳову ифтихорномаҳо қадр карда шудааст. == Осор == * Мардон, Р. Марде собит ҳамчу кӯҳ: Очеркҳо // Ирфон. — 1984. — 223 с. * Мардон, Р. Ҳикмати умр: Қисса, ҳикоя, очерк // Душанбе. — 2012. — 488 с. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} pbs52ln3y1dr6z6mcbqmksej2z5vnn1 0 325966 1490421 1468067 2026-10-20T18:51:24Z Zosya95 54344 1490421 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Alpinia purpurata1web.jpg |image title = Альпиния пурпурная |image descr = [[Альпиния пурпурная]] (''Alpinia purpurata'') |салтанат = Рустаниҳо |табақа = Оила |лотинӣ = Zingiberaceae |author = Martynov, 1820 |syn = * {{btname|Alpiniaceae|[[Линк, Генрих Фридрих|Link]]}} * {{btname|Amomaceae|[[J.St.-Hil.]]}}, [[nom. illeg.]] * {{btname|Curcumaceae|[[Dumort.]]}} |typus = |children name = Зерхонавода |children = * {{bt-latrus|Alpinioideae}} * {{bt-latrus|Siphonochiloideae}} * {{bt-latrus|Tamijioideae}} * {{bt-latrus|Zingiberoideae}} |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Zingiberaceae |commons = Category:Zingiberaceae |grin = 53 }} '''Занҷабилиҳо''' ({{lang-la|Zingiberaceae}}) — оилаи рустаниҳои якпалла. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Решаашон лӯндашакл буда, бо баргҳои пулакчамонанд пӯшида шудаанд. Аз ғилофаки баргҳои дуқатора ҷойгирифтаи занҷабилиҳо поямонандҳои дарунашон холӣ месабзанд, ки дарозиашон 2-3(10) м аст. Гулашон дуҷинса, хушбӯй ва равшан; ҳамагӣ чанд соат шукуфта. шомгоҳон пажмурда мешавад. Гинетсей аз 3 мевабарги часпида ташаккул ёфтааст. Самарашон ғӯза ё ғуҷуммева. Дар дунё 50 ҷинс ва беш аз 1000 намуди занҷабилиҳо маълум буда, дар бешазорҳои Осиёи Ҷанубӣ ва Ҷанубу Шарқӣ, Африқо ва қисман минтақаҳои тропикии Амрико паҳн шудаанд. Дар таркиби узвҳои нашвӣ ва тухми ҳамаи намудҳои занҷабилиҳо равғани эфир мавҷуд аст. Занҷабилиҳоро бештар чун адвиёт (занҷабил, ҳил, зардчӯба), маводди ғизоӣ, шифобахш ва ороишӣ истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Занҷабилиҳо|7|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Занҷабилгулон| ]] 9j6zfhwmbn7t8e32xwxebcwjbtcjoi0 0 325996 1490315 1439052 2026-10-20T13:20:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490315 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Мунира (Ҳамном)| Мунира}} {{Ҳамнасабҳо |Каримзода (Ҳамнасаб)|Каримзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Мунира Каримзода |номи аслӣ = Каримзода Мунира Бобохон |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 02.10.1972 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ| Душанбе| шаҳри Душанбе }}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон]] (1996) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Сартабиби МД “Беморхонаи клиникии шаҳрии бемориҳои сироятии кӯдакона”-и шаҳри Душанбе Раиси Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон даъвати VII |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = Медали ҷашнии «20-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2011), {{Ордени Шараф}} дараҷаи 1 (2017) |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Мунира Каримзода''' ( ''Каримзода Мунира Бобохон'' [[2 октябр]]и [[1972]], [[Душанбе|шаҳри Душанбе]]) — табиби-сироятшинос, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. вакили Маҷлиси вакилони ҳалқи шаҳри Душанбе даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030.<ref name="Каримзода Мунира">{{Cite web|url=https://majmilli.tj/karimzoda-munira/|title=Каримзода Мунира|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251222101425/https://majmilli.tj/karimzoda-munira/|archivedate=2025-12-22}}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 1996-1997 - [[Табиб]]-интернаи кафедраи бемориҳои сироятии [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯали ибни Сино]], [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 1997-2001 - Табиби сироятшинос дар Беморхонаи клиникии шаҳрии бемориҳои сироятии шаҳри Душанбе. * Солҳои 2001-2006 - Мудири шуъбаи 2-юми Беморхонаи клиникии шаҳрии бемориҳои сироятии шаҳри Душанбе. * Солҳои 2006-2014 - Мудири шуъбаи 5-уми Беморхонаи клиникии шаҳрии бемориҳои сироятии шаҳри Душанбе. * Солҳои 2014-2017 - Муовини сартабиб оид кор бо атфоли Беморхонаи клиникии шаҳрии бемориҳои сироятии шаҳри Душанбе. * Солҳои 2017-2019 - Муовини сартабиб оид ба корҳои муолиҷавӣ Беморхонаи клиникии шаҳрии бемориҳои сироятии шаҳри Душанбе. * Аз 20 сентябри соли 2019 - то ҳол - Сартабиби МД “Беморхонаи клиникии шаҳрии бемориҳои сироятии кӯдакона”-и шаҳри Душанбе. * Аз соли 2025 - Донишҷӯи [[Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.]], [[шаҳри Душанбе]]. * Аз соли 2021 - Сармутахассиси ғайривоҳидии Раёсати тандурустии шаҳри Душанбе оид ба бемориҳои сироятии кӯдакона, [[шаҳри Душанбе]]. * Аз сентябри соли 2023 - Ассистенти кафедраи бемориҳои сироятии кӯдаконаи МДТ [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯали ибни Сино]], [[шаҳри Душанбе]]. * Аз 28 марти соли 2025 - аз ҳавзаи интихоботии шаҳри Душанбе № 4 узви [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII интихоб шудааст. * Аз 11 апрели соли 2025 - Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон.<ref name="Каримзода Мунира"/>. == Ҷоизаҳо == * Ордени «Шараф» {{Ордени Шараф}} дараҷаи 2 * медали ҷашнии “25-солагии Қушунҳои сарҳадии КДАМ Ҷумҳурии Тоҷикистон” * медали ҷашнии “30-солагии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон” * Нишони “Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон” * Нишони “Аълочии тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон” == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Пизишкони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]] q01id2ecc754hs4lpd3l8jdb62mqm6e 0 326011 1490317 1438976 2026-10-20T14:15:01Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490317 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Муҳиддин(Ҳамном)|Муҳиддин}} {{Ҳамнасабҳо |Нуриддин (Ҳамнасаб)|Нуриддин}} {{Сиёсатмадор |ном = Муҳиддин Нуриддин |номи аслӣ = Нуриддин Муҳиддин Давлаталӣ |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 23.12.1970 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Данғара|ноҳияи Данғара}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон]] (1994). |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои тиб}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Ректори [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино]], Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = [[медали Хизмати шоиста]], [[Ҷоизаи давлатии ба номи Исмоили Сомонӣ]] |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} ''' Муҳиддин Нуриддин''' — [[табиб]], [[олим]], [[доктори илмҳои тиб]], [[арбоби давлатӣ]], Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/muhiddin-nuriddin/|title=Нуриддин Муҳиддин Давлаталӣ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-14}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 1994-1996 - Ординатори клиникии кафедраи ҷарроҳии умумии №1 факултети муолиҷавии [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино]]. * Солҳои 1996-1999 - Аспиранти кафедраи ҷарроҳии умумии факултети муолиҷавии Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино. * Солҳои 1999-2000 - Ассистенти кафедраи ҷарроҳии №1 Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино. * Солҳои 2000-2003 - Ассистенти кафедраи ҷарроҳии №1 Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино. * Солҳои 2001-2004 - Докторанти кафедраи ҷарроҳии умумии №1 Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино. * Солҳои 2004-2008 - Докторанти кафедраи ҷарроҳии ба номи Н.Д. Монастирский, Академияи тиббии таҳсилоти баъдидипломии шаҳри Санкт – Петербург. * Соли 2009 - Духтури ҷарроҳи Беморхонаи шаҳрии клиникии ба номи академик К.Т. Тоҷиев, шуъбаи ҷарроҳӣ. * Солҳои 2009-2015 - Мудири шуъбаи ҷарроҳии Беморхонаи шаҳрии клиникии ба номи академик К.Т. Тоҷиев. * Солҳои 2009-2014 – Ассистенти ҳамкори кафедраи ҷарроҳии умумии №1 Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино. * Солҳои 2015-2024 - Ректори МДТ “Донишкадаи таҳсилоти баъдидипломии кормандони соҳаи тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон”, ҳамзамон, профессори кафедраи бемориҳои ҷарроҳӣ ва эндоҷарроҳии донишкадаи мазкур. * Солҳои 2024-2025 - Муовини ректор оид ба илм ва инноватсияи Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино. * Аз соли 2025 – Ректори Муассисаи давлатии [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикисон ба номи Абуалӣ ибни Сино]]. * Аз 11 апрели соли 2025 то ҳоло – Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/muhiddin-nuriddin/|title=Нуриддин Муҳиддин Давлаталӣ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-14}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * == Мукофоту ҷоизаҳо == * [[медали «Хизмати шоиста»]] (2021) * [[Ҷоизаи давлатии ба номи Исмоили Сомонӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон ]] [[Гурӯҳ:Пизишкони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] pc1cmbpiybaic9a7pof2w6c7mghh15c 0 326020 1490311 1471097 2026-10-20T12:46:03Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490311 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Мирзодавлат (Ҳамном)|Мирзодавлат}} {{Ҳамнасабҳо |Сабурзода (Ҳамнасаб)|Сабурзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Мирзодавлат Сабурзода |номи аслӣ = Сабурзода Мирзодавлат Абдолӣ |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 1.08.1964 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Рашт}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон]] (1985) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Раиси [[ноҳияи Қубодиён]] [[вилояти Хатлон]], Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = Медали Ассамблеяи Парламентии Созмони Аҳдномаи Амнияти Дастаҷамъӣ, Медали Ассамблеяи байнипарламентии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Муштаракулманофеъ |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Мирзодавлат Сабурзода''' (''Сабурзода Мирзодавлат Абдолӣ''; тав. [[1 июл]]и [[1964]], [[ноҳияи Рашт]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[арбоби давлатӣ]]. Раиси [[ноҳияи Қубодиён]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (даъвати ҳафтум) оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/saburzoda-mirzodavlat/|title=Сабурзода Мирзодавлат Абдолӣ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251222074121/https://majmilli.tj/saburzoda-mirzodavlat/|archivedate=2025-12-22}}</ref> == Зиндагинома == * 1985—1986 — Нозири тафтишотии минтақавии № 2-и хоҷагии ба номи Кирови ноҳияи Вахш. * 1986—1989 — Котиби Кумитаи комсомолии хоҷагии ба номи Кирови ноҳияи Вахш. * 1989—1991 — Мудири шӯъбаи ташкилӣ ва кор бо кадрҳои Кумитаи комсомолии ноҳияи Вахш. * 1991—1993 — Муовини раиси Шӯрои созмони ҷавонони ноҳияи Вахш. * 1993—1998 — Раиси Маркази фарҳангии тоҷикони шаҳри Магнитагорскии Федератсияи Россия. * 1998—2002 — Мушовири намояндаи тиҷоратии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Халқии Хитой. * 2002—2003 — Сармутахассиси шуъбаи комплекси агросаноатии мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Хатлон. * 2003—2008 — Муовини якуми раиси [[ноҳияи Ҷиликул]]. * 2008—2011 — Раиси [[ноҳияи Панҷ]]. * 2011—2014 — Мудири бахши растанипарварии шуъбаи кишоварзӣ ва истифодаи замини Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. * 2014—2015 — Сармутахассиси раёсати кишоварзӣ ва ҳифзи муҳити зисти Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. * 2015—2020 — Вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, даъвати панҷум. * 2020-2023- Сардори раёсати кишоварзӣ ва ҳифзи муҳити зисти Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Соли 2023 (01-04) — Иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳияи Қубодиён вилояти Хатлон. * Аз 17 апрели соли 2023 то ҳол — Раиси [[ноҳияи Қубодиён]] [[вилояти Хатлон]]. * Аз 17 апрели соли Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. * Аз 11 апрели соли 2025 — Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва эколгия.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/saburzoda-mirzodavlat/|title=Сабурзода Мирзодавлат Абдолӣ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251222074121/https://majmilli.tj/saburzoda-mirzodavlat/|archivedate=2025-12-22}}</ref> == Мукофот == * Медали Ассамблеяи Парламентии Созмони Аҳдномаи Амнияти Дастаҷамъӣ, * Медали Ассамблеяи байнипарламентии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Муштаракулманофеъ == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] iehf2wjf7q605e527poiyg8vbt9jnqy 0 326028 1490450 1439125 2026-10-20T19:24:28Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490450 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Ризо (Ҳамном)| Ризо}} {{Ҳамнасабҳо |Назарзода (Ҳамнасаб)|Назарзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Ризо Назарзода |номи аслӣ = Назарзода Ризо Шодӣ |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 28.08.1988 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Хоруғ| шаҳри Хоруғ}}, [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[ Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев]] (2011) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Раиси [[Хоруғ| шаҳри Хоруғ ]], Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = Ифтихорномаи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2016) |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Ризо Назарзода''' ( ''Назарзода Ризо Шодӣ'' зод. [[28 июл]]и [[1988 ]], [[Хоруғ]], [[ВМКБ]]) — [[арбоби давлатӣ]], Раиси [[Хоруғ| шаҳри Хоруғ]]. Вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Хоруғ даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният. <ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/nazarzoda-rizo/|title=Назарзода Ризо Шодӣ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207222954/https://majmilli.tj/nazarzoda-rizo/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 2007-2011 - Мудири шубаи кор бо ҷавонони [[ Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев]]. * Солҳои 2010-2012 - Муовини аввали раиси Парлумони ҷавонони Тоҷикистон, вакили Парлумони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ВМКБ. * Солҳои 2011-2014 - Роҳбари намояндагии ташкилоти ҷамъиятии «Созандагони Ватан» дар [[ВМКБ]] ва муовини раиси «Созандагони Ватан» дар Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2011-2013 - Директори Муассисаи давлатии «Маркази ҷавонон»-и ВМКБ. * Солҳои 2013-2014 - Сардори Раёсати ҷавонон, варзиш ва сайёҳии [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]. * Солҳои 2014-2017 - Муовини раиси Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Соли 2017 (01-06) - Муовини якуми раиси Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2017-2021 - Муовини якуми раиси Кумитаи кор бо ҷавонон ва варзиши назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Аз ноябри соли 2021 - Раиси шаҳри Хоруғ. * Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/nazarzoda-rizo/|title=Назарзода Ризо Шодӣ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207222954/https://majmilli.tj/nazarzoda-rizo/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] bwglxazn2xxiyjh6w23nq6iigb6caxl 0 326194 1490472 1440036 2026-10-20T20:21:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490472 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Рухшона (Ҳамном)|Рухшона}} {{Ҳамнасабҳо |Восифҷонзода (Ҳамнасаб)|Восифҷонзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Рухшона Восифҷонзода |номи аслӣ = Восифҷонзода Рухшона Восифҷон |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 27.05.1980 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи давлатии Кӯлоб]] (2002), (2017), Академияи хоҷагии халқ ва хизмати давлатии назди Президенти Федератсияи Россия (2023) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Рухшона Восифҷонзода''' (''Восифҷонзода Рухшона Восифҷон'' зод. [[27 май]]и [[1980]], [[Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. вакили Маҷлиси вакилони халқи вилояти Хатлон даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. <ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/vosifjonzoda-ruhshona/|title=Восифҷонзода Рухшона Восифҷон|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251222075921/https://majmilli.tj/vosifjonzoda-ruhshona/|archivedate=2025-12-22}}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 1999-2011 - Омӯзгори муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №9-и [[Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб]]. * Солҳои 2011-2019 - Директори муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №53-и шаҳри Кӯлоб. * Солҳои 2019-2020 - Директори муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №5-и шаҳри Кӯлоб. * Моҳои феврал-декабри соли 2020 - Директори муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №7-и шаҳри Кӯлоб. * Солҳои 2020-2022 - Директори муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №41-и [[Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб]]. * Аз моҳи августи соли 2022 Директори Муассисаи давлатии буҷетии таҳсилоти миёнаи умумии Тоҷикистон-Россия «Мактаби миёнаи умумӣ бо омузиши амиқи фанҳои алоҳида дар [[Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб]] ба номи К.Д. Ушинский». * Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/vosifjonzoda-ruhshona/|title=Восифҷонзода Рухшона Восифҷон|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251222075921/https://majmilli.tj/vosifjonzoda-ruhshona/|archivedate=2025-12-22}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] cc2hd675gui8ez6lxiu3vt7ut74m1g5 0 326440 1490416 1468101 2026-10-20T18:48:08Z Zosya95 54344 1490416 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Зардчӯба}} {{Таксон |name = Зардчӯба |image file = Curcuma alismatifolia1.jpg |regnum = Рустаниҳо |rang = Авлод |latin = Curcuma |author = [[Linnaeus]] (1753) |wikispecies = Curcuma }} '''Зардчӯба''' ({{lang-la|Curcuma}}) — [[Авлод (таксономия)|авлод]]и гиёҳҳои бисёрсола, мансуби [[занҷабилиҳо]]. Баландиаш 0,5-3 м. Решааш ғафси лӯндашакл. Баргаш нештаршакл ё дарозрӯя. Гулаш дуҷинса, гуногунранг, сеузва, дар нӯги хӯшагул ҷойгир аст. Самараш — ғӯза. Ҳамаи узвҳои зарчӯба равғани эфир доранд. == Гунаҳо == Беш аз 45 гунаи зарчӯба дар ҷануб ва ҷанубу шарқи Осиё паҳн шудааст. Дар кишварҳои тропикӣ зарчӯбаи хонагӣ ё турмерик (C. longa, C. domestica)-ро чун гиёҳи хушбуй, доруӣ ва рангдор парвариш мекунанд. == Корбурди пизишкӣ == Ба ақидаи табибони мардумӣ, [[Зардчӯбаи хонагӣ|зардчӯбаи хонаги]]ро ({{lang-la|Curcuma longa}})-ро каме бирён карда, нимгарм бихоянд, дарди дандонро таскин медиҳад. Аз решаи зарчӯба ранги зард (куркумин) мегиранд, ки барои рангубор кардани абрешим, мӯина, пахта, инчунин маҳсулоти қаннодӣ, равған, панир ва ғ. истифода мешавад. Хокаи задвор ({{lang-la|Curcuma zedoaria}})-ро барои зардранг шудан ба палов меандозанд. Аз C. angustifolia нашоста ба даст меоранд, C. caesia дар атриёт низ истифода мешавад. Дар тибби мардумии тоҷик пеш бисёр истифода мешуд. Ҳоло камтар шудааст. == Адабиёт == * {{ЭМТ|Зардчӯба |7|муаллиф= }} {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зардчӯбаиҳо]] 2sa8n6hfuq2wv0b0idmgejxqtj2jlwy 1490417 1490416 2026-10-20T18:48:43Z Zosya95 54344 1490417 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Зардчӯба}} {{Таксон |name = Зардчӯба |image file = Curcuma alismatifolia1.jpg |regnum = Рустаниҳо |rang = Авлод |latin = Curcuma |author = [[Linnaeus]] (1753) |wikispecies = Curcuma }} '''Зардчӯба''' ({{lang-la|Curcuma}}) — [[Авлод (таксономия)|авлод]]и гиёҳҳои бисёрсола, мансуби [[занҷабилиҳо]]. Баландиаш 0,5-3 м. Решааш ғафси лӯндашакл. Баргаш нештаршакл ё дарозрӯя. Гулаш дуҷинса, гуногунранг, сеузва, дар нӯги хӯшагул ҷойгир аст. Самараш — ғӯза. Ҳамаи узвҳои зарчӯба равғани эфир доранд. == Гунаҳо == Беш аз 45 гунаи зарчӯба дар ҷануб ва ҷанубу шарқи Осиё паҳн шудааст. Дар кишварҳои тропикӣ зарчӯбаи хонагӣ ё турмерик (C. longa, C. domestica)-ро чун гиёҳи хушбуй, доруӣ ва рангдор парвариш мекунанд. == Корбурди пизишкӣ == Ба ақидаи табибони мардумӣ, [[Зардчӯбаи хонагӣ|зардчӯбаи хонаги]]ро ({{lang-la|Curcuma longa}})-ро каме бирён карда, нимгарм бихоянд, дарди дандонро таскин медиҳад. Аз решаи зарчӯба ранги зард (куркумин) мегиранд, ки барои рангубор кардани абрешим, мӯина, пахта, инчунин маҳсулоти қаннодӣ, равған, панир ва ғ. истифода мешавад. Хокаи задвор ({{lang-la|Curcuma zedoaria}})-ро барои зардранг шудан ба палов меандозанд. Аз C. angustifolia нашоста ба даст меоранд, C. caesia дар атриёт низ истифода мешавад. Дар тибби мардумии тоҷик пеш бисёр истифода мешуд. Ҳоло камтар шудааст. == Адабиёт == * {{ЭМТ|Зардчӯба |7|муаллиф= }} {{reflist}} [[Гурӯҳ:Занҷабилиҳо]] kjjet4aejm2rtt211mams4wwkub9rrg 0 326502 1490355 1445746 2026-10-20T16:44:41Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490355 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ|президент=[[Жапаров, Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]}}'''Одилбек Алешович Қосималиев''' ( {{Lang-ky|Адылбек Алешович Касымалиев}} ; насл. [[1 декабр|1 декабри]] [[соли 1960]], д.. Долон, [[Ноҳияи Тӯп|ноҳияи Тӯпи]] [[вилояти Иссиқкӯл]] ) — арбоби давлатӣ ва сиёсии [[Қирғизистон]] . [[Феҳристи сарвазирони Қирғизистон|Раиси Девони Вазирони Қирғизистон]] аз 18 декабри соли 2024. == Зиндагинома == 1 декабри соли 1960 дар деҳаи Долони [[Ноҳияи Тӯп|ноҳияи Тӯпи]] [[вилояти Иссиқкӯл]] таваллуд шудааст <ref name=":0"/> . Соли 1984 Донишкадаи молиявию иқтисодии Ленинградро бо ихтисоси иқтисодчӣ хатм кардааст <ref name=":0"/> . Солҳои 1984-1988 корманди хурди илмии Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии иқтисод ва усулҳои иқтисодӣ-математикии банақшагирии Кумитаи давлатии банақшагирии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Қирғизистон|ҶШС Қирғизистон]] <ref name=":0"/> буд. Солҳои 1988-1990 сардори Хадамоти молиявии баталйони роҳсозӣ буд <ref name=":0"/> . Солҳои 1990-1993 - муовини сардори Нозироти давлатии андоз дар ноҳияи Октябри шаҳри [[Бишкек]] <ref name=":0"/> . Солҳои 1993-1994 - муовини аввали Сардори Нозироти давлатии андоз дар ноҳияи Октябри шаҳри Бишкек <ref name=":0"/> . Солҳои 1994-1995 - сардори Раёсати Бозрасии давлатии андози назди Вазорати молияи Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 1995-1996 сардори шӯъбаи №2, муовини сардори Раёсати назорати берунии Нозироти давлатии андози назди Вазорати молияи Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 1996-1997 - муовини сардори Раёсати сиёсати андоз ва пешгӯии даромадҳои Вазорати молияи Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 1997-1998 мудири шӯъбаи сиёсати андоз ва танзими қонунгузории Вазорати молияи Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> буд. Солҳои 1998-2000 мудири шӯъбаи сиёсати андоз ва пешгӯии даромадҳои Вазорати молияи Қирғизистон буд <ref name=":0"/> . Солҳои 2000-2001 - сардори Раёсати сиёсати андоз ва гумруки Вазорати молияи Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 2001-2002 мудири шӯъбаи сиёсати фискалии Вазорати молияи Қирғизистон буд <ref name=":0"/> . Соли 2002 – муовини раиси Хазинаи иҷтимоии Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 2003-2005 муовини аввали раиси Кумитаи даромадҳои назди Вазорати молияи Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> буд. Солҳои 2005-2007 муовини аввали раиси Нозироти давлатии андози назди Ҳукумати Ҷумҳурии Қирғизистон буд <ref name=":0"/> . Солҳои 2007-2009 - муовини раиси Кумитаи давлатии андоз ва пардохтҳои Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 2009-2010 - муовини раиси Хадамоти давлатии андози назди Ҳукумати Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 2010-2011 - раиси Хадамоти давлатии андози назди Ҳукумати Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 2011-2012 - муовини вазир дар Вазорати танзими иқтисодии Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . В 2012—2015 годах — муовини вазир дар Вазорати иқтисодии Ҷумҳурии Қирғизистон<ref name=":0"/>. Солҳои 2015-2018 - вазири молияи Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Солҳои 2019-2020 директори фонди ҷамъиятии «Фонди шарикии иҷтимоъии рушди минтақавӣ» <ref name=":0">{{Cite web|url=https://eec.eaeunion.org/comission/council/kasymaliev-adylbek-aleshovich/|title=Касымалиев Адылбек Алешович|website=eec.eaeunion.org|accessdate=2024-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241109000000/urlhttps://web.archive.org/web/20241109173203/https://eec.eaeunion.org/comission/council/kasymaliev-adylbek-aleshovich/|archivedate=2024-11-09}}</ref> . Солҳои 2020-2021 - Раиси Фонди ҷамъиятии «Фонди шарикии иҷтимоъии рушди минтақавӣ» <ref name=":0"/> . Солҳои 2021-2022 - узви Раёсати Хазинаи рушди Маҷористону Қирғизистон <ref name=":0"/> . Аз 14 майи соли 2021 то соли 2022 - муовини роҳбари Дастгоҳи Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон <ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1253875471|title=Касымалиев Адылбек Алешович {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219120945/https://centrasia.org/person2.php?st=1253875471|archivedate=2024-12-19}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20160413/kasymaliev-adylbek-aleshovich-biografiya-1024289483.html|title=Касымалиев Адылбек Алешович — биография|website=Sputnik Кыргызстан|date=2016-04-13|lang=ru|accessdate=2024-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241216081359/https://ru.sputnik.kg/20160413/kasymaliev-adylbek-aleshovich-biografiya-1024289483.html|archivedate=2024-12-16}}</ref> . Аз 15 июн то 17 июни соли 2022 - Иҷрокунандаи вазифаи муовини якуми Раиси Девони Вазирони Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> <ref name=":1"/> <ref>{{Cite web|url=https://www.akchabar.kg/ru/news/kozhoshev-osvobozhden-ot-dolzhnosti-pervogo-zampredsedatelya-kabmina-jgwezfufgvktntcy|title=Кожошев освобождён от должности первого зампредседателя кабмина на Акчабаре|website=Акчабар|accessdate=2024-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219114938/https://www.akchabar.kg/ru/news/kozhoshev-osvobozhden-ot-dolzhnosti-pervogo-zampredsedatelya-kabmina-jgwezfufgvktntcy|archivedate=2024-12-19}}</ref> . Аз 17 июни соли 2022 то 16 декабри соли 2024 - муовини якуми Раиси Девони Вазирони Ҷумҳурии Қирғизистон <ref name=":0"/> . Аз 16 декабр то 18 декабри соли 2024 - Иҷрокунандаи [[Феҳристи сарвазирони Қирғизистон|вазифаи Раиси Девони Вазирони Ҷумҳурии Қирғизистон]] - Роҳбари Дастгоҳи Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон <ref>{{Cite web|url=https://president.kg/ru/news/all/26281|title=Адылбек Касымалиев назначен исполняющим обязанности Председателя Кабинета Министров Кыргызской Республики|website=president.kg|accessdate=2024-12-16}}</ref> . Аз 18 декабри соли 2024 - 3-умин [[Феҳристи сарвазирони Қирғизистон|Раиси Девони Вазирони Ҷумҳурии Қирғизистон]] - Роҳбари Дастгоҳи Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон <ref>{{Cite web|url=https://president.kg/ru/news/21/26294|title=Адылбек Касымалиев назначен Председателем Кабинета Министров Кыргызской Республики|website=president.kg|accessdate=2024-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250418223812/https://president.kg/ru/news/21/26294|archivedate=2025-04-18}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/314571_adyilbek_kasyimaliev_naznachen_predsedatelem_kabineta_ministrov_kyirgyizstana/|title=Адылбек Касымалиев назначен председателем кабинета министров Кыргызстана|first=Бактыгуль|last=Осмоналиева|website=24.kg|date=2024-12-18|lang=ru|accessdate=2024-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241220041351/https://24.kg/vlast/314571_adyilbek_kasyimaliev_naznachen_predsedatelem_kabineta_ministrov_kyirgyizstana/|archivedate=2024-12-20}}</ref> . == Мукофотҳо == * Иқтисодчии шоистаи Ҷумҳурии Қирғизистон (26 июни 2007). * Ифтихорномаи Ҷумҳурии Қирғизистон (24 ноябри 2001). * Нишони ҷашнии «100-солагии таъсисёбии Вилояти Мухтори Қарақирғизистон» (20 феврали соли 2025) - ''барои саҳми арзанда дар таҳкими истиқлолияти Ҷумҳурии Қирғизистон, афзун намудани иқтидори иқтисодӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ, илмӣ, маънавӣ, иқтидори мудофиавии он, таъмини дахлнопазирии сарҳади давлати Қирғизистон, таҳкими сулҳу субот ва сулҳу суботи ҷомеаи шаҳрвандӣ'' . == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Сарвазирони Қирғизистон}} [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Тӯп]] [[Гурӯҳ:Роҳбарони кунунии кишварҳо]] [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1960]] [[Гурӯҳ:Зодагони 1 декабр]] [[Гурӯҳ:Раиси Девони Вазирони Ҷумҳурии Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] [[Гурӯҳ:Сарвазирони Қирғизистон]] tpvc5kmumyr51fn2xckvu9gxcndpmh5 0 327942 1490312 1451197 2026-10-20T13:07:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490312 wikitext text/x-wiki [[Акс:UNCAC 1.png|мини|Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид алайҳи фасод]] '''Мубориза бо фасод''', '''мубориза бо коррупсия''' ({{lang-en|anticorruption}}) — ҳамбастагии [[сохторҳои давлатӣ]] бо [[гурӯҳҳои ҷиноӣ]] дар соҳаи [[иқтисод]], ҳамчунин харидуфурӯши мақом­ҳои давлатию ҷамъиятӣ ва ваколатҳои мансабӣ; гирифтани [[пора]] ё [[Ришвахорӣ|ришва]], даромадҳои ғайриқонунии пулӣ ба манфиати шахсӣ аз шаҳрвандон барои иҷрои коре. == Тавсиф == Коррупсия ҳамчун падида доираи васеи муносибатҳоро фаро гирифта, дар сатҳҳои гуногун ва давраҳои мухталифи таърихӣ вобаста ба хусусиятҳои мушаххаси кишварҳо ва рӯҳияву хиради мардум вуҷуд дошт. Дар зери мафҳуми «Коррупсия» амалҳои иртиҷоӣ, аз қабили [[Порагирӣ|порагирию]] порадиҳӣ, харидани шахсони мансабдор, туҳфаҳо ба роҳбарону ҳоки­мон, ошнобозӣ ҳангоми ҳалли масъалаҳо ва пешбарии одамон ба вази­фа­ҳои идораи давлатӣ ва ҷамъиятӣ, асосан дар заминаи афзалияти аломатҳои хешу таборӣ, табақа­вию қавмӣ, иш­ти­роки бевоситаи шахсони мансабдор дар тақсими даромадҳо ба манфиатҳои шахсӣ, иштироки ҳокимон ё амалдорон дар фаъолияти ғайриқонунӣ ба воситаи шахсону ит­тиҳодияҳои дигар ва ғ. фаҳмида мешаванд. Коррупсия таҳдид ба [[амнияти давлат]] буда, рушди иқтисодиётро боз медорад ва ҷомеаро мубталои буҳрони амиқи сиё­сӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мекунад. Дар ҳама гуна шаклҳои зуҳураш коррупсия хилофи қонун ва ахлоқ мебошад. '''Омил­ҳои пайдоиш ва инкишофи коррупсия''' Омил­ҳои пайдоиш ва инкишофи коррупсия ин сатҳи пасти [[маориф]], [[маънавиёт]] ва маърифати ҳуқуқиву ахлоқии аҳолӣ, [[монополияи сиёсӣ]] ва сатҳи пасти шаффофияти сиёсӣ, ширкати сусти шаҳрвандон дар идораи ҷомеа, сатҳи баланди бюрократия ва фалаҷии сохтори маъмурӣ, [[маҳалгароӣ]], қавмгароӣ, [[мазҳабгароӣ]], ошнобозиҳои гурӯҳӣ, [[нобаробариҳои ҷинсӣ]], маҳдудсозии ҳуқуқҳои иқтисодию моли­киятӣ, таъсири ҳамсоякишварҳое, ки дар онҳо сатҳи фасод бештар аст, надоштани эҳсоси масъулият, урфу одат­ҳо, анъана­ҳо, бекорию бенавоӣ, ҳарисӣ ва ғ. Коррупсия дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, дар ҳамаи давлатҳои дунё вуҷуд дорад. Иштирокдорони коррупсия метавонанд шахсони алоҳида, шир­кат­ҳо, созмон, ҳизбҳо ва ғ. бошанд. '''Навъҳои коррупсия''' Навъҳои коррупсия вобаста ба шаклу зинаҳои зуҳур: коррупсияи бузург ва хурд. * Коррупсияи бузург маъмулан, дар зинаҳои болоии ҷамъиятӣ ва дар баландтарин соҳаи тиҷорати хусусӣ рух медиҳад. Иштирокдорони он ашхосе мебошанд, ки қоида­ҳои ҷамъиятӣ, қарорҳои сиёсӣ ва иҷроияро қабул мекунанд. Коррупсияи бузургро инчунин коррупсияи сиёсӣ низ меноманд. * Коррупсияи хурд ва ё маъмурӣ фасодеро ифода мекунад, ки ҳамарӯза дар ҳамбастагии муассисаҳои давлатӣ ва шаҳрвандон рух медиҳад. Коррупсияи хурд ба татбиқи қонунҳо, қоидаҳо ва му­қар­рарот алоқаманд аст, (масалан, вақте ходимони давлатӣ аз шаҳрвандон ба ивази ҳуҷҷат, бештар аз нархи расмӣ маблағ ё бар ивази чашм пӯшидан ба қоида­вайронкунӣ пул мегиранд). Коррупсияи хурд метавонад мушкилоти бузурги ҷамъия­тиро ба вуҷуд оварда, занҷираи кор­рупсионӣ имкон дорад, то ба сатҳи мансабдорони воломақоми ҳукумат расад. Коррупсия дар ҳуқуқ кирдор (ҳаракат ё беҳаракатӣ)-и ашхоси мансабдору ваколатдоре шуморида мешавад, ки бо истифода аз мақому имконоти худ барои ба манфиати худ ё шахсони дигар ғайриқонунӣ ба даст овардани неъматҳои моддию ғайримоддӣ, бартарӣ ва имтиёзҳои дигарро содир мекунанд. Дар замони муосир давлатҳо ҳам дар алоҳидагӣ ва ҳам ба таври дастаҷамъӣ механизмҳои мубориза бо коррупсияро та­ҳия ва мавриди амал қарор медиҳанд. 31.10.2003 Конвенсияи [[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]] бар зидди коррупсия қабул шуд, ки кӯшишҳои муштаракро дар самти пешгирии он нишон медиҳад<ref>{{Cite web|url=https://anticorruption.tj/uploads/media/pdf/SMM.pdf|title=Конвенсияи СММ зидди корупсия|accessdate=2026-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260710223948/https://anticorruption.tj/uploads/media/pdf/SMM.pdf|archivedate=2026-07-10}}</ref>. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дар мубориза бо коррупсия фаъолона иштирок карда, дар ин самт Қонун «Дар бораи мубориза бо коррупсия»<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D0%BC%D1%83%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%80%D1%83%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%8F|title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОЧИКИСТОН ДАР БОРАИ МУҚОВИМАТ БА КОРРУПСИЯ {{!}} Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|accessdate=2026-01-20}}</ref> ва Қонун «Дар бораи Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон»<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%B2%D3%A3-%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0-%D0%B1%D0%BE|title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ АГЕНТИИ НАЗОРАТИ ДАВЛАТИИ МОЛИЯВӢ ВА МУБОРИЗА БО КОРРУПСИЯИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН {{!}} Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|accessdate=2026-01-20}}</ref> қабул шудаанд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бо коррупсия» ба гурӯҳи субъектҳои му­қо­вимат бо коррупсия ҳамаи мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва ҷамъиятӣ, ҳамчунин ташкилотҳои байнал­мила­лиеро, ки дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият мекунанд, дохил кардааст. [[Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мақоми ваколатдор мебошад, ки бо мақсади назорати давлатии молиявӣ ва ҳифзи ҳуқуқ, истифодаи самарабахши маб­лағ­ҳо ва молу милки давлатӣ, таъмини амнияти иқтисо­дии давлат, рафъи ҳуқуқвайронкуниҳои корруп­сионӣ бо роҳҳои огоҳсозӣ, пешгирӣ, ошкоркунӣ, таҳқиқ ва тафтишоти пешакии ҷиноятҳои корруп­сио­нӣ ва иқтисодие, ки хусусияти коррупсионӣ доранд, ҷиноятҳои ба [[андоз]] ало­қаманд ва ғ. фаъолият мекунад. Ҳамчунин дар [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Шӯрои миллии му­қо­вимат бо коррупсия амал менамояд. == Нигаред == * [[Фасод]] * [[Фасоди сиёсӣ]] * [[Фасоди пулис]] * [[Фасод (фалсафа)]] * [[Ришвахорӣ]] * [[Рӯзи ҷаҳонии мубориза бо фасод]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Коррупсия|10|муаллиф=М. Абдуҷабборов }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷурмҳо]] [[Гурӯҳ:Фасод]] qylxj2lh2yj1ntu7lw9a9nt8wj0bldx 0 328690 1490392 1469951 2026-10-20T17:51:17Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490392 wikitext text/x-wiki {{Шахс | ном = Парвизи Маҳмадамин | номи аслӣ = Парвизи Маҳмадамин | тасвир = Parvizi Mahmadamin, Tajikistan journalist.jpg | тавсифи тасвир = Парвизи Маҳмадамин — журналист ва шореҳи варзиши тоҷик | таърихи таваллуд = 24 ноябри 1992 | зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Шаҳринав|ноҳияи Шаҳринав}}, [[Тоҷикистон]] | табаият = {{flag|Тоҷикистон}} | шаҳрвандӣ = Тоҷикистон | фарзандон = 2 | пеша = [[рӯзноманигор]], шореҳи варзиш, муаррих | ҷоизаҳо = «Беҳтарин шореҳи соли 2020»; Ҷойи 1-ум дар озмуни ҷумҳуриявии «Тоҷикон — оинаи таърихи миллат» (2023) }} '''Парвизи Маҳмадамин''' (тав. [[24 ноябр]]и [[1992]], [[ноҳияи Шаҳринав]], [[Тоҷикистон]]) — журналист, шореҳи варзиш ва муаррихи тоҷик.<ref>{{cite web |author=Ҳафизуллоҳ Тоҳирӣ |url=https://dialog.tj/tj/new91806/ |title=Таърихдоне, ки шореҳи варзишӣ шуд |publisher=Dialog.tj |date=2024-03-01 |language=tg }}</ref> Ӯ дар шабакаҳои телевизионии [[Варзиш ТВ]] ва [[ТВ Футбол (Тоҷикистон)|«Футбол»]] фаъолият намуда, мусобиқаҳои байналмилалӣ, аз ҷумла [[Чемпионати ҷаҳон оид ба футбол]], [[Ҷоми Осиё]] ва [[Бозиҳои олимпӣ]]-ро шарҳ додааст.<ref>{{cite web |url=https://khovar.tj/2022/11/shore-on-omodaand-sokinoni-to-ikiston-chempionati-a-onii-futbol-2022-ro-ba-tavri-musta-im-tamosho-mekunand/ |title=Шореҳон омодаанд! Чемпионати ҷаҳон-2022 |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2022-11-15 |language=tg }}</ref> == Зиндагинома == Парвизи Маҳмадамин 24 ноябри соли 1992 дар деҳаи Элокии ҷамоати деҳоти Чусти ноҳияи [[Шаҳринав]] ба дунё омадааст.<ref>{{cite web |author=Ҳафизуллоҳ Тоҳирӣ |url=https://dialog.tj/tj/new91806/ |title=Таърихдоне, ки шореҳи варзишӣ шуд |publisher=Dialog.tj |date=2024-03-01 |language=tg }}</ref> Таҳсилоти ибтидоиро дар шаҳри [[Турсунзода]] оғоз намуда, соли 2010 Литсейи Президентии ба номи Абуабдуллоҳ Рӯдакиро хатм кардааст. Соли 2010 ба факултаи таърихи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, онро соли 2015 бо ихтисоси муаррих-кишваршинос бо дипломи аъло хатм намудааст. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти худро дар соҳаи телевизион соли 2011 ҳамчун таҷрибаомӯз оғоз кардааст. Соли 2015 дар ҳафтаномаи «Варзиш-Спорт» фаъолият дошт. Аз соли 2016 дар [[Варзиш ТВ]] ба ҳайси муҳаррир ва шореҳи варзиш фаъолият мекунад.<ref>{{cite web |url=https://www.varzishtv.tj/tj/news/shore-i-tv-varzish-parvizi-ma-madamin-dar-davri-no-iyavii-ozmuni-um-uriyavii-fur-i-sub-i-dono-kitob-/ |title=Шореҳи ТВ «Варзиш» Парвизи Маҳмадамин |publisher=ТВ «Варзиш» |date=2023 |language=tg }}</ref> Ӯ муаллиф ва ҳаммуаллифи як қатор барномаҳои таҳлилӣ мебошад: * «Еврогол» — барнома дар бораи лигаҳои пешсафи футбол; * «Аврупоафрӯз» — барнома доир ба бозиҳои Лигаи чемпионҳои Аврупо; * «Пеш аз бозӣ» ва «Баъд аз бозӣ» — барномаҳои таҳлилии варзишӣ. Парвизи Маҳмадамин мусобиқаҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Чемпионати ҷаҳон оид ба футбол, Ҷоми Осиё ва Бозиҳои олимпиро шарҳ додааст. == Дастовардҳо == * '''2021''' — «Беҳтарин шореҳи соли 2020»<ref>{{cite web |url=https://www.varzishtv.tj/tj/news/parvizi-ma-madamin-be-tarin-shore-i-soli-2020/ |title=Парвизи Маҳмадамин — беҳтарин шореҳи соли 2020 |publisher=ТВ «Варзиш» |date=2021-01-09 |language=tg }}</ref> * '''2023''' — ҷойи 1-ум дар озмуни ҷумҳуриявии «[[Тоҷикон — оинаи таърихи миллат]]»<ref>{{cite web |url=https://kmt.tj/ru/tojikon-oinai-tarihi-millat-chorumin-ozmuni-sathi-jumhuriyavy/parvizi-mahmadamin/ |title=Парвизи Маҳмадамин дар озмун |publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон |language=tg }} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Оила == Оиладор, соҳиби ду фарзанд мебошад. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои беруна == * [https://www.youtube.com/watch?v=sHiojo280-Q Парвизи Маҳмадамин | Лазиз бо Отахони Аловуддин] [[Гурӯҳ:Журналистони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1992]] [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Шаҳринав]] [[Гурӯҳ:Шореҳони варзиши Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шахсони зинда]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони 24 ноябр]] [[Гурӯҳ:Шахсони зинда]] tr46ggryfmzjj70e4zfujpladcuml2n 0 329832 1490352 1469122 2026-10-20T16:41:52Z Zosya95 54344 1490352 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1925) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|(Kauffm.)}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|(Korovin)}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|(H.Reinsch)}} }} | вазъи ҳифз = EN | бумӣ = tj | харита = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст, ки дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ аст.<ref>{{cite POWO|id=842394-1 |title=''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. |access-date=9 январи 2022 }}</ref> Он дар Тоҷикистон, дар нишебиҳои кушоди шағалдор, дар тарқиши харсангҳои қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]], дар баландии аз 1700 то 2500 м (аз сатҳи баҳр) мерӯяд. == Тавсифоти гиёҳшиносӣ == Рустании бисёрсолаи поликарпӣ буда, то 1,5 м қад мекашад. Пояаш сершумор ва борик. Баргаш сахт ва зуд пажмурда намешавад. Чатрҳояш гуногун буда, чатри марказияш 6-10 шоха дорад. Моҳҳои июн гул карда, июл-август мева медиҳад. [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири гиёҳшиносӣ<ref>{{cite book | last1 = Bentley | first1 = Robert | last2 = Trimen | first2 = Henry | title = Medicinal Plants | publisher = J. & A. Churchill | location = London | year = 1880 | volume = 2 | url = https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Реша]] Решааш манбаи [[мушк]] буда, аз ба ҷои мушки аз ҳайвон гирифташуда дар тиб, хӯрокпазӣ ва атторӣ ба кор бурда мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root.html|title=''Ferula sumbul'', Musk root|author=<!--Not stated-->|website=medicinetraditions.com|date=2021|publisher=MedicineTradition|accessdate=9 январи 2022}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Камол]] qonwgthgmsnwqgbizllegoctyvhybhn 1490353 1490352 2026-10-20T16:42:14Z Zosya95 54344 /* Тавсифоти гиёҳшиносӣ */ 1490353 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1925) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|(Kauffm.)}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|(Korovin)}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|(H.Reinsch)}} }} | вазъи ҳифз = EN | бумӣ = tj | харита = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст, ки дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ аст.<ref>{{cite POWO|id=842394-1 |title=''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. |access-date=9 январи 2022 }}</ref> Он дар Тоҷикистон, дар нишебиҳои кушоди шағалдор, дар тарқиши харсангҳои қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]], дар баландии аз 1700 то 2500 м (аз сатҳи баҳр) мерӯяд. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Рустании бисёрсолаи поликарпӣ буда, то 1,5 м қад мекашад. Пояаш сершумор ва борик. Баргаш сахт ва зуд пажмурда намешавад. Чатрҳояш гуногун буда, чатри марказияш 6-10 шоха дорад. Моҳҳои июн гул карда, июл-август мева медиҳад. [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири гиёҳшиносӣ<ref>{{cite book | last1 = Bentley | first1 = Robert | last2 = Trimen | first2 = Henry | title = Medicinal Plants | publisher = J. & A. Churchill | location = London | year = 1880 | volume = 2 | url = https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Реша]] Решааш манбаи [[мушк]] буда, аз ба ҷои мушки аз ҳайвон гирифташуда дар тиб, хӯрокпазӣ ва атторӣ ба кор бурда мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root.html|title=''Ferula sumbul'', Musk root|author=<!--Not stated-->|website=medicinetraditions.com|date=2021|publisher=MedicineTradition|accessdate=9 январи 2022}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Камол]] sggnhjunjs8t37rsv2y495hs2r3nike 1490356 1490353 2026-10-20T16:46:54Z Zosya95 54344 1490356 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1925) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|(Kauffm.)}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|(Korovin)}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|(H.Reinsch)}} }} | iucnstatus = EN | range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg | range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст, ки дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ аст.<ref>{{cite POWO|id=842394-1 |title=''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. |access-date=9 январи 2022 }}</ref> Он дар Тоҷикистон, дар нишебиҳои кушоди шағалдор, дар тарқиши харсангҳои қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]], дар баландии аз 1700 то 2500 м (аз сатҳи баҳр) мерӯяд. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Рустании бисёрсолаи поликарпӣ буда, то 1,5 м қад мекашад. Пояаш сершумор ва борик. Баргаш сахт ва зуд пажмурда намешавад. Чатрҳояш гуногун буда, чатри марказияш 6-10 шоха дорад. Моҳҳои июн гул карда, июл-август мева медиҳад. [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири гиёҳшиносӣ<ref>{{cite book | last1 = Bentley | first1 = Robert | last2 = Trimen | first2 = Henry | title = Medicinal Plants | publisher = J. & A. Churchill | location = London | year = 1880 | volume = 2 | url = https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Реша]] Решааш манбаи [[мушк]] буда, аз ба ҷои мушки аз ҳайвон гирифташуда дар тиб, хӯрокпазӣ ва атторӣ ба кор бурда мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root.html|title=''Ferula sumbul'', Musk root|author=<!--Not stated-->|website=medicinetraditions.com|date=2021|publisher=MedicineTradition|accessdate=9 январи 2022}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Камол]] acf6xs0cn3do5cda38z05sz543op6e2 0 329960 1490383 1470945 2026-10-20T17:43:51Z Zosya95 54344 1490383 wikitext text/x-wiki '''Косагул''' якчанд маъно дорад. Саҳифаи лозимаро аз инҷо гиред: * [[Косагул (авлод)]] * [[Косагул (деҳа)]] {{Шаблон:Муайянкунӣ}} h3sjk32y5uci8yvxex9h5eu2t22zhjj 3 330344 1490322 1490241 2026-10-20T14:59:22Z Zosya95 54344 /* Ҳазфи нодуруст! */ Посух додан 1490322 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) == Ҳазфи нодуруст! == Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди <code>Шаблон:Irideae</code>) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC) :Салом Дӯстмурод Саид, :Ман пеш аз он ки онро барои ҳазф пешниҳод кардан, 1 саҳифае, ки онро истифода мебурд ба дигар шаблон пайваст карда будам. Сабаби ба ҳазф гузоштанам ин буд, ки Irideae ин триба аст, яъне яке аз шохаҳои ноасоси таксономӣ ва чун дар тоҷикӣ ин номгузорӣ нашудааст, ман авлоди Савсан (Iris)-ро бо оилаи Савсаниҳо (Iridaceae) пайвастам. Ҳамин сабаб барои Шаблон:Irideae. Раҳмат [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:59, 20 октябри 2026 (UTC) b791eh37ug0326mkb0yfs2007b7ourr 1490438 1490322 2026-10-20T19:12:17Z Zosya95 54344 /* Ҳазфи нодуруст! */ Посух додан 1490438 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) == Ҳазфи нодуруст! == Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди <code>Шаблон:Irideae</code>) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC) :Салом Дӯстмурод Саид, :Ман пеш аз он ки онро барои ҳазф пешниҳод кардан, 1 саҳифае, ки онро истифода мебурд ба дигар шаблон пайваст карда будам. Сабаби ба ҳазф гузоштанам ин буд, ки Irideae ин триба аст, яъне яке аз шохаҳои ноасоси таксономӣ ва чун дар тоҷикӣ ин номгузорӣ нашудааст, ман авлоди Савсан (Iris)-ро бо оилаи Савсаниҳо (Iridaceae) пайвастам. Ҳамин сабаб барои Шаблон:Irideae. Раҳмат [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:59, 20 октябри 2026 (UTC) :Ин шаблонро низ барои ҳазф гузоштам, чун аз рӯи систематикаи муосир, Шаблон:Liliopsida ба Шаблон:Monocots номаш иваз карда шудааст. Ҳамаи (5) шаблонҳояшро низ иваз кардам, то мақолаҳо вайрон нашаванд. Раҳмат! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 19:12, 20 октябри 2026 (UTC) 9ptxrnvnvheasx2szuj0ujrhby4e7vf 1490491 1490438 2026-10-21T03:09:42Z VASHGIRD 8035 /* Ҳазфи нодуруст! */ Посух додан 1490491 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) == Ҳазфи нодуруст! == Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди <code>Шаблон:Irideae</code>) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC) :Салом Дӯстмурод Саид, :Ман пеш аз он ки онро барои ҳазф пешниҳод кардан, 1 саҳифае, ки онро истифода мебурд ба дигар шаблон пайваст карда будам. Сабаби ба ҳазф гузоштанам ин буд, ки Irideae ин триба аст, яъне яке аз шохаҳои ноасоси таксономӣ ва чун дар тоҷикӣ ин номгузорӣ нашудааст, ман авлоди Савсан (Iris)-ро бо оилаи Савсаниҳо (Iridaceae) пайвастам. Ҳамин сабаб барои Шаблон:Irideae. Раҳмат [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:59, 20 октябри 2026 (UTC) :Ин шаблонро низ барои ҳазф гузоштам, чун аз рӯи систематикаи муосир, Шаблон:Liliopsida ба Шаблон:Monocots номаш иваз карда шудааст. Ҳамаи (5) шаблонҳояшро низ иваз кардам, то мақолаҳо вайрон нашаванд. Раҳмат! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 19:12, 20 октябри 2026 (UTC) ::Ҳангоми як шаблонро ба ҳазф гузоштани шумо садҳо мақолае ки ба ин шаблон пайван доранд, вайрон мешаванд. Лутфан дар ҳоли ҳозир ба шаблонҳои мавҷуд кор нагиред, то ки сохтори мақолаҳои дуруст кор кунад, баъдан ҳамаи шаблонҳоро навсозӣ мекунем, ки ҳеч мақолае халалдор намешавад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:09, 21 октябри 2026 (UTC) 8stskouyomc6w3hqyant4gjpbmtsvu4 1490493 1490491 2026-10-21T04:07:48Z Zosya95 54344 /* Ҳазфи нодуруст! */ Посух додан 1490493 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) == Ҳазфи нодуруст! == Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди <code>Шаблон:Irideae</code>) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC) :Салом Дӯстмурод Саид, :Ман пеш аз он ки онро барои ҳазф пешниҳод кардан, 1 саҳифае, ки онро истифода мебурд ба дигар шаблон пайваст карда будам. Сабаби ба ҳазф гузоштанам ин буд, ки Irideae ин триба аст, яъне яке аз шохаҳои ноасоси таксономӣ ва чун дар тоҷикӣ ин номгузорӣ нашудааст, ман авлоди Савсан (Iris)-ро бо оилаи Савсаниҳо (Iridaceae) пайвастам. Ҳамин сабаб барои Шаблон:Irideae. Раҳмат [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:59, 20 октябри 2026 (UTC) :Ин шаблонро низ барои ҳазф гузоштам, чун аз рӯи систематикаи муосир, Шаблон:Liliopsida ба Шаблон:Monocots номаш иваз карда шудааст. Ҳамаи (5) шаблонҳояшро низ иваз кардам, то мақолаҳо вайрон нашаванд. Раҳмат! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 19:12, 20 октябри 2026 (UTC) ::Ҳангоми як шаблонро ба ҳазф гузоштани шумо садҳо мақолае ки ба ин шаблон пайван доранд, вайрон мешаванд. Лутфан дар ҳоли ҳозир ба шаблонҳои мавҷуд кор нагиред, то ки сохтори мақолаҳои дуруст кор кунад, баъдан ҳамаи шаблонҳоро навсозӣ мекунем, ки ҳеч мақолае халалдор намешавад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:09, 21 октябри 2026 (UTC) :::Салом! Пешниҳод кардани шаблон барои ҳазф худ аз худ боиси вайрон шудани мақолаҳо намешавад. Агар шаблон дуруст бошаду пеш аз ҳазфи он ҳамаи пайвандҳо ва вобастагиҳояш ба шаблонҳои мувофиқ гузаронида шуда бошанд, ҳазфи он набояд ба сохтори мақолаҳо таъсир расонад. :::Ман пеш аз пешниҳоди ҳазф шаблонҳои вобастаро санҷида, пайвандҳои онҳоро иваз кардам. Агар ягон мақола ё шаблон ҳанӯз аз онҳо вобаста бошаду пас аз вироиши ман вайрон шуда бошанд, лутфан нишон диҳед, то ислоҳ кунам. Аммо нигоҳ доштани шаблонҳои кӯҳна ё нолозим ба нофаҳмию корбурди маълумоти кӯҳна оварда мерасонад, зеро ҳадафи ин тағйирот навсозӣ ва ба низом даровардани сохтори таксономӣ аз рӯи систематикаи муосир мебошад. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 04:07, 21 октябри 2026 (UTC) 9bq8j9ojax3lp19focy1h0csqg1x1ol 0 330692 1490374 1468671 2026-10-20T17:19:24Z Zosya95 54344 1490374 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | image file = Cicuta_virosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-038_cropped.jpg | image descr = {{bt-ruslat|Вёх ядовитый|Cicuta virosa}}. {{Bot.ill.|1}} | parent = Apiales | rang = Оила | latin = Apiaceae | author = Lindl. (1836) }} '''Чатргулон''' ({{lang-la|Apiaceae}}), ки онро ''Umbelliferae'' низ меноманд, як [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдори]] асосан хушбӯй аст, ки аз номи навъи ҷинси ''Apium'' номгузорӣ шудааст ва маъмулан бо номи оилаи карафс, сабзӣ ё ҷаъфарӣ маълум аст. Ин 16-умин оилаи бузургтарини рустаниҳои гулдор буда, зиёда аз 3800 намудро дар тақрибан 446 авлод дорад, аз ҷумла рустаниҳои маъруф ва аз ҷиҳати иқтисодӣ муҳим ба монанди ажвайн, ангелика, [[анис]], [[ангудон]], [[Зира|зира]], [[сабзӣ]], карафс, [[Кашнич|кашнич]], [[шибит]], [[Розиёна|райҳон]], луваж, петрушкаи гов, [[ҷаъфарӣ]], пастернак ва холли, инчунин силфиум, растание, ки шахсияти дақиқи он номаълум аст ва метавонад нобуд шавад. <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb|title=The mystery of the lost Roman herb|author=Gorvett|first=Zaria|website=BBC|date=7 September 2017|lang=en|accessdate=4 June 2018}}</ref> == Адабиёт == q8avtv64ftty9higitvmazyr2vd86my 1490375 1490374 2026-10-20T17:20:01Z Zosya95 54344 1490375 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | image file = Cicuta_virosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-038_cropped.jpg | image descr = {{bt-ruslat|Вёх ядовитый|Cicuta virosa}}. {{Bot.ill.|1}} | parent = Apiales | rang = Оила | latin = Apiaceae | author = Lindl. (1836) }} '''Чатргулон''' ({{lang-la|Apiaceae}}), ки онро ''Umbelliferae'' низ меноманд, як [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдори]] асосан хушбӯй аст, ки аз номи навъи ҷинси ''Apium'' номгузорӣ шудааст ва маъмулан бо номи оилаи карафс, сабзӣ ё ҷаъфарӣ маълум аст. Ин 16-умин оилаи бузургтарини рустаниҳои гулдор буда, зиёда аз 3800 намудро дар тақрибан 446 авлод дорад, аз ҷумла рустаниҳои маъруф ва аз ҷиҳати иқтисодӣ муҳим ба монанди ажвайн, ангелика, [[анис]], [[ангудон]], [[Зира|зира]], [[сабзӣ]], карафс, [[Кашнич|кашнич]], [[шибит]], [[Розиёна|райҳон]], луваж, петрушкаи гов, [[ҷаъфарӣ]], пастернак ва холли, инчунин силфиум, растание, ки шахсияти дақиқи он номаълум аст ва метавонад нобуд шавад. <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb|title=The mystery of the lost Roman herb|author=Gorvett|first=Zaria|website=BBC|date=7 September 2017|lang=en|accessdate=4 June 2018}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Карафсгулон]] f021irw9c1h32vq0uouu8biecpo996l 1490376 1490375 2026-10-20T17:20:17Z Zosya95 54344 1490376 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | image file = Cicuta_virosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-038_cropped.jpg | image descr = {{bt-ruslat|Вёх ядовитый|Cicuta virosa}}. {{Bot.ill.|1}} | parent = Apiales | rang = Оила | latin = Apiaceae | author = Lindl. (1836) | wikispecies = Apiaceae }} '''Чатргулон''' ({{lang-la|Apiaceae}}), ки онро ''Umbelliferae'' низ меноманд, як [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдори]] асосан хушбӯй аст, ки аз номи навъи ҷинси ''Apium'' номгузорӣ шудааст ва маъмулан бо номи оилаи карафс, сабзӣ ё ҷаъфарӣ маълум аст. Ин 16-умин оилаи бузургтарини рустаниҳои гулдор буда, зиёда аз 3800 намудро дар тақрибан 446 авлод дорад, аз ҷумла рустаниҳои маъруф ва аз ҷиҳати иқтисодӣ муҳим ба монанди ажвайн, ангелика, [[анис]], [[ангудон]], [[Зира|зира]], [[сабзӣ]], карафс, [[Кашнич|кашнич]], [[шибит]], [[Розиёна|райҳон]], луваж, петрушкаи гов, [[ҷаъфарӣ]], пастернак ва холли, инчунин силфиум, растание, ки шахсияти дақиқи он номаълум аст ва метавонад нобуд шавад. <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb|title=The mystery of the lost Roman herb|author=Gorvett|first=Zaria|website=BBC|date=7 September 2017|lang=en|accessdate=4 June 2018}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Карафсгулон]] 1c9cjh5paoqaongfqtvvqn2bdql7zwy 0 330703 1490535 1467725 2026-10-21T05:35:56Z Zosya95 54344 1490535 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Рустаниҳо |latin = Cryptocodon monocephalus |wikispecies = Cryptocodon monocephalus |author = (Trautv.) Fed. дар V.L.Komarov |synref = <ref name="wcsp" /> |syn = {{Collapsible list | title = '' | {{btname | Campanula monocephala| (Trautv.)}} | {{btname | Phyteuma monocephalum| (Trautv.) Pavlov}} | {{btname | Phyteuma occultans| (Popov & Vved.)}} }} }} '''''Момогулак''''' як ҷинси растаниҳо аз оилаи Campanulaceae аст. Танҳо як намуди маълум вуҷуд дорад, '''''Cryptocodon monocephalus''''', ки дар [[Помир|кӯҳҳои Помири]] [[Тоҷикистон]] [[Эндемизм|эндемӣ]] аст. == Адабиёт == {{reflist}} 4q6oi9cx1kbtg9mkord20orf4qto4fa 0 330753 1490372 1468970 2026-10-20T17:17:59Z Zosya95 54344 1490372 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Umbella.jpg | тавсифи тасвир = Inflorescence of a wild carrot, ''[[Daucus carota]]'', in the family [[Apiaceae]]. | latin = Apiales | regnum = Рустаниҳо | rang = Тартиб | author = Nakai<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free }}</ref> }} '''Карафсгулон''' як [[Қатор (таксономия)|тартиби]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] буда, ба гурӯҳи астеридҳои дупалладӣ дохил мешаванд. Ба намудҳои маъруфи карафссонон [[сабзӣ]], карафс, [[кашнич]], [[ҷаъфарӣ]], пастернак, гемлоки заҳрнок, [[мардумгиёҳ]], пилк ва питтоспорумҳо дохил мешаванд. == Адабиёт == ttkzc61kqasosnssg4uyx5cfug8hnm2 1490373 1490372 2026-10-20T17:18:20Z Zosya95 54344 1490373 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Umbella.jpg | тавсифи тасвир = Inflorescence of a wild carrot, ''[[Daucus carota]]'', in the family [[Apiaceae]]. | latin = Apiales | regnum = Рустаниҳо | rang = Тартиб | author = Nakai<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free }}</ref> | wikispecies = Apiales }} '''Карафсгулон''' як [[Қатор (таксономия)|тартиби]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] буда, ба гурӯҳи астеридҳои дупалладӣ дохил мешаванд. Ба намудҳои маъруфи карафссонон [[сабзӣ]], карафс, [[кашнич]], [[ҷаъфарӣ]], пастернак, гемлоки заҳрнок, [[мардумгиёҳ]], пилк ва питтоспорумҳо дохил мешаванд. == Адабиёт == rcor04ug0vovyziao2zn6gfnijxsfft 0 330767 1490410 1469268 2026-10-20T18:43:31Z Zosya95 54344 1490410 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Curcuma zedoaria Habitus.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Curcuma |rang = Намуд |latin = Curcuma zedoaria |author = (Christm.) Roscoe (1807) }} '''Задвор''' ({{lang-la|Curcuma zedoaria}}) як гиёҳи бисёрсола буда, узви [[Авлод (таксономия)|авлод]]и [[Зардчӯба (авлод)|зарчӯба]], [[Оила (таксономия)|оила]]и [[занҷабилиҳо]] мебошад. Ин рустанӣ дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] бумӣ аст, аммо ҳоло дар ҷойҳои дигар, аз ҷумла штати [[Флорида|Флоридаи]] ИМА, табиӣ шудааст.<ref>{{Cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200028377|title=Curcuma zedoaria in Flora of North America @ efloras.org|website=www.efloras.org}}</ref> Задвор яке аз рустаниҳои қадимии ғизоии мардуми австронезӣ буд. Онҳо дар замонҳои қадим ба ҷазираҳои Уқёнуси Ором ва [[Мадагаскар]] дар давраи густариши австронезӣ (c. 3000 пеш аз милод ).<ref name="KikusawaReid">{{Cite book|first=Ritsuko|last=Kikusawa|first2=Lawrence A.|last2=Reid|editor-last=Siegel|editor-first2=John|editor-last2=Lynch|editor-first3=Diana|editor-last3=Eades|title=Language Description, History and Development: Linguistic indulgence in memory of Terry Crowley|chapter=Proto who utilized turmeric, and how?|publisher=John Benjamins Publishing Company|year=2007|pages=339–352|isbn=9789027292940|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/33035/A67.2007.pdf|access-date=2019-01-23|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125193557/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/33035/A67.2007.pdf}}</ref> Истифодаи он ҳамчун зираворӣ дар Ғарб имрӯз хеле кам ба назар мерасад, ки онро занҷабил ва то андозае камтар зардча иваз кардааст. == Адабиёт == {{reflist}} 8he5gvtny2icjwxag13pw0hau98dq7a 1490412 1490410 2026-10-20T18:44:22Z Zosya95 54344 1490412 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Curcuma zedoaria Habitus.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Curcuma |rang = Намуд |latin = Curcuma zedoaria |author = (Christm.) Roscoe (1807) |wikispecies = Curcuma zedoaria }} '''Задвор''' ({{lang-la|Curcuma zedoaria}}) як гиёҳи бисёрсола буда, узви [[Авлод (таксономия)|авлод]]и [[Зардчӯба (авлод)|зарчӯба]], [[Оила (таксономия)|оила]]и [[занҷабилиҳо]] мебошад. Ин рустанӣ дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] бумӣ аст, аммо ҳоло дар ҷойҳои дигар, аз ҷумла штати [[Флорида|Флоридаи]] ИМА, табиӣ шудааст.<ref>{{Cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200028377|title=Curcuma zedoaria in Flora of North America @ efloras.org|website=www.efloras.org}}</ref> Задвор яке аз рустаниҳои қадимии ғизоии мардуми австронезӣ буд. Онҳо дар замонҳои қадим ба ҷазираҳои Уқёнуси Ором ва [[Мадагаскар]] дар давраи густариши австронезӣ (c. 3000 пеш аз милод ).<ref name="KikusawaReid">{{Cite book|first=Ritsuko|last=Kikusawa|first2=Lawrence A.|last2=Reid|editor-last=Siegel|editor-first2=John|editor-last2=Lynch|editor-first3=Diana|editor-last3=Eades|title=Language Description, History and Development: Linguistic indulgence in memory of Terry Crowley|chapter=Proto who utilized turmeric, and how?|publisher=John Benjamins Publishing Company|year=2007|pages=339–352|isbn=9789027292940|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/33035/A67.2007.pdf|access-date=2019-01-23|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125193557/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/33035/A67.2007.pdf}}</ref> Истифодаи он ҳамчун зираворӣ дар Ғарб имрӯз хеле кам ба назар мерасад, ки онро занҷабил ва то андозае камтар зардча иваз кардааст. == Адабиёт == {{reflist}} oaz3dqg8u2nl8i2keh9fm7lkfetjs97 1490418 1490412 2026-10-20T18:49:02Z Zosya95 54344 1490418 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Curcuma zedoaria Habitus.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Curcuma |rang = Намуд |latin = Curcuma zedoaria |author = (Christm.) Roscoe (1807) |wikispecies = Curcuma zedoaria }} '''Задвор''' ({{lang-la|Curcuma zedoaria}}) як гиёҳи бисёрсола буда, узви [[Авлод (таксономия)|авлод]]и [[Зардчӯба (авлод)|зарчӯба]], [[Оила (таксономия)|оила]]и [[занҷабилиҳо]] мебошад. Ин рустанӣ дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] бумӣ аст, аммо ҳоло дар ҷойҳои дигар, аз ҷумла штати [[Флорида|Флоридаи]] ИМА, табиӣ шудааст.<ref>{{Cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200028377|title=Curcuma zedoaria in Flora of North America @ efloras.org|website=www.efloras.org}}</ref> Задвор яке аз рустаниҳои қадимии ғизоии мардуми австронезӣ буд. Онҳо дар замонҳои қадим ба ҷазираҳои Уқёнуси Ором ва [[Мадагаскар]] дар давраи густариши австронезӣ (c. 3000 пеш аз милод ).<ref name="KikusawaReid">{{Cite book|first=Ritsuko|last=Kikusawa|first2=Lawrence A.|last2=Reid|editor-last=Siegel|editor-first2=John|editor-last2=Lynch|editor-first3=Diana|editor-last3=Eades|title=Language Description, History and Development: Linguistic indulgence in memory of Terry Crowley|chapter=Proto who utilized turmeric, and how?|publisher=John Benjamins Publishing Company|year=2007|pages=339–352|isbn=9789027292940|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/33035/A67.2007.pdf|access-date=2019-01-23|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125193557/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/33035/A67.2007.pdf}}</ref> Истифодаи он ҳамчун зираворӣ дар Ғарб имрӯз хеле кам ба назар мерасад, ки онро занҷабил ва то андозае камтар зардча иваз кардааст. == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зардчӯба]] ca6g1hynpq6twnt13c29ov25v3oxkvc 0 330804 1490382 1470946 2026-10-20T17:43:31Z Zosya95 54344 Ивазкунии саҳифа бо '{{Барои ҳазф}}' 1490382 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 0 330807 1490391 1468450 2026-10-20T17:51:17Z Zosya95 54344 Changed redirect target from [[Косагулҳо]] to [[Косагулиҳо]] 1490391 wikitext text/x-wiki #равона [[Косагулиҳо]] e7gydhiozaigfab4hq6ovg479uuwa19 10 330808 1490389 1470948 2026-10-20T17:49:42Z Zosya95 54344 1490389 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Amaryllidaceae |rang=Авлод|latin=Amaryllis|name=Косагул}} lmvos3lvjaol6hbly8t9t4ixezckamg 0 330809 1490384 1470944 2026-10-20T17:45:33Z Zosya95 54344 1490384 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Косагул | image file = Amaryllis belladonna (5).jpg | image descr = Гулҳои [[Косагули белладонна|косагули белладонна]] | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Amaryllis | муаллиф = [[Linnaeus]] (1753) |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = }} '''Косагул''' — як [[Авлод (таксономия)|авлод]]и хурди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] бо пиёз аст ва танҳо ду намуд дорад: [[Косагули белладонна|косагули белладонна]] ({{lang-la|Amaryllis belladonna}}) ва [[Косагули биҳиштӣ|косагули биҳиштӣ]] ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}). Аз ин ду, маъруфтаринаш косагули белладонна мебошад, ки дар минтақаи Кейпи Ғарбии Африқои Ҷанубӣ мерӯяд, махсусан дар минтақаҳои санглох байни водии дарёи Олифантс ва шаҳри Книсна. {{reflist}} [[Гурӯҳ:Косагул]] b96f6t0xz2y9673ziaf1vvmh4iwpavh 1490385 1490384 2026-10-20T17:46:14Z Zosya95 54344 1490385 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Косагул | image file = Amaryllis belladonna (5).jpg | image descr = Гулҳои [[Косагули белладонна|косагули белладонна]] | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Amaryllis | author = [[Linnaeus]] (1753) |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Amaryllis }} '''Косагул''' — як [[Авлод (таксономия)|авлод]]и хурди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] бо пиёз аст ва танҳо ду намуд дорад: [[Косагули белладонна|косагули белладонна]] ({{lang-la|Amaryllis belladonna}}) ва [[Косагули биҳиштӣ|косагули биҳиштӣ]] ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}). Аз ин ду, маъруфтаринаш косагули белладонна мебошад, ки дар минтақаи Кейпи Ғарбии Африқои Ҷанубӣ мерӯяд, махсусан дар минтақаҳои санглох байни водии дарёи Олифантс ва шаҳри Книсна. {{reflist}} [[Гурӯҳ:Косагул]] pdighix56zmtb4uzepmny4rha0nnpim 1490386 1490385 2026-10-20T17:47:00Z Zosya95 54344 1490386 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Косагул | image file = Amaryllis belladonna (5).jpg | image descr = Гулҳои [[Косагули белладонна|косагули белладонна]] | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Amaryllis | author = [[Linnaeus]] (1753) |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Amaryllis }} '''Косагул''' — як [[Авлод (таксономия)|авлод]]и хурди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] бо пиёз аст ва танҳо ду намуд дорад: [[Косагули белладонна|косагули белладонна]] ({{lang-la|Amaryllis belladonna}}) ва [[Косагули биҳиштӣ|косагули биҳиштӣ]] ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}). Аз ин ду, маъруфтаринаш косагули белладонна мебошад, ки дар минтақаи Кейпи Ғарбии Африқои Ҷанубӣ мерӯяд, махсусан дар минтақаҳои санглох байни водии дарёи Олифантс ва шаҳри Книсна. {{reflist}} [[Гурӯҳ:Косагулиҳо]] fnu82ydkkl5p4pyamox9mcmy4j6kl4x 0 330813 1490395 1468489 2026-10-20T17:56:01Z Zosya95 54344 1490395 wikitext text/x-wiki {{Таксон |тасвир = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Amaryllis |rang = Намуд |latin = Amaryllis paradisicola |author = Snijman (1998) |соли муаллифӣ = 1998 |iucnstatus = VU |wikispecies = Amaryllis paradisicola }} '''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и рустании бисёрсолаи пиёзшакл аз [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] аст. == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Косагул]] 0wrrnpbyzcws2qewelyr898uet3szd5 0 330910 1490509 1469021 2026-10-21T04:37:44Z Zosya95 54344 1490509 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Weissschwanzstachelschwein Hystrix indica Tierpark Hellabrunn-5.jpg | image descr = Ҷайраи ҳиндӣ дар боғи ҳайвоноти Ҳеллабрун, [[Мюнхен|Мюнхен, Олмон]] | regnum = Ҷонварон | author = Kerr, 1792 | iucnstatus = VU | parent = Hystrix | rang = Намуд | latin = Hystrix indica | харита = Hystrix indica distribution map.png }} '''Ҷайраи ҳиндӣ''' ({{lang-la|Hystrix indica}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Хояндаҳо|хояндаҳо]] аз [[Ҷайрашаклон|ҷайрашаклон]] аст, ки дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва Ховари Миёна бумӣ мебошад. Он дар [[Китоби сурх|Рӯйхати сурхи IUCN]] ҳамчун [[Гуна бо камтарин нигаронӣ|камтарин нигаронкунанда]], аммо дар [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] чун осебпазир номбар шудааст. == Тавсиф == Ҷайраи ҳиндӣ як хояндаи калон буда, вазнаш ба 11–18 кг мерасад.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://eol.org/pages/326522/overview|title=Indian Crested Porcupine (Hystrix indica) - Information on Indian Crested Porcupine - Encyclopedia of Life|website=Encyclopedia of Life|accessdate=2015-11-19}}</ref> Дарозии баданаш (аз бинӣ то пояи дум) аз 70 and 90 см буда, думаш 8–10 см дигар илова мекунад.<ref name=":2">{{Cite book|title=The Book of Indian Animals|last=Prater|first=Stanley Henry|publisher=Diocesan Press|year=1965|location=Bombay}}</ref> Чанд сол умр дидани ҷайраи ҳиндии ваҳшӣ номаълум аст, аммо пиртарин ҷайраи ҳиндии мода, дар асирӣ 27,1 сол умр дидааст.<ref name=":0" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Хояндаҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] j783al1272479lywy9243tmzxmq2oak 1490512 1490509 2026-10-21T04:39:47Z Zosya95 54344 1490512 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Weissschwanzstachelschwein Hystrix indica Tierpark Hellabrunn-5.jpg | image descr = Ҷайраи ҳиндӣ дар боғи ҳайвоноти Ҳеллабрун, [[Мюнхен|Мюнхен, Олмон]] | regnum = Ҷонварон | author = Kerr, 1792 | iucnstatus = VU | parent = Hystrix | rang = Намуд | latin = Hystrix indica | wikispecies = Hystrix indica | range map caption = Паҳншавӣ | range map = Hystrix indica distribution map.png }} '''Ҷайраи ҳиндӣ''' ({{lang-la|Hystrix indica}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Хояндаҳо|хояндаҳо]] аз [[Ҷайрашаклон|ҷайрашаклон]] аст, ки дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва Ховари Миёна бумӣ мебошад. Он дар [[Китоби сурх|Рӯйхати сурхи IUCN]] ҳамчун [[Гуна бо камтарин нигаронӣ|камтарин нигаронкунанда]], аммо дар [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] чун осебпазир номбар шудааст. == Тавсиф == Ҷайраи ҳиндӣ як хояндаи калон буда, вазнаш ба 11–18 кг мерасад.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://eol.org/pages/326522/overview|title=Indian Crested Porcupine (Hystrix indica) - Information on Indian Crested Porcupine - Encyclopedia of Life|website=Encyclopedia of Life|accessdate=2015-11-19}}</ref> Дарозии баданаш (аз бинӣ то пояи дум) аз 70 and 90 см буда, думаш 8–10 см дигар илова мекунад.<ref name=":2">{{Cite book|title=The Book of Indian Animals|last=Prater|first=Stanley Henry|publisher=Diocesan Press|year=1965|location=Bombay}}</ref> Чанд сол умр дидани ҷайраи ҳиндии ваҳшӣ номаълум аст, аммо пиртарин ҷайраи ҳиндии мода, дар асирӣ 27,1 сол умр дидааст.<ref name=":0" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Хояндаҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] s3bxrw5ivh8h3pq0obbrklkj99iwftb 0 330911 1490506 1469056 2026-10-21T04:35:22Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Ҷайраҳо]] to [[Ҷайраиҳо]] 1469056 wikitext text/x-wiki {{Таксон |тасвир = Hystrix cristata qtl1.jpg |тавсифи тасвир = [[Хохлатый дикобраз]] — наиболее известный представитель семейства |салтанат = Ҷонварон |табақа = Оила |лотинӣ = Hystricidae |муаллиф = Fischer |соли муаллифӣ = 1817 }} '''Ҷайраҳо''' ({{lang-la|Hystricidae}}) [[Хояндаҳо|хояндаҳои]] калони хокӣ мебошанд, ки пушти хордор доранд. Онҳо дар [[Ҷануби Аврупо|Аврупои Ҷанубӣ]] ([[Итолиё|Италия]]) ва [[Шом (сарзамин)|Шом]],<ref>{{Cite web|url=https://biblehub.com/topical/p/porcupine.htm|title=Topical Bible: Porcupine|website=biblehub.com|accessdate=28 January 2019}}</ref> қисми зиёди [[Африқо]], [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] то шарқи Флорес паҳн шудаанд. Гарчанде ки ҳам оилаҳои кӯкнаҳои Ҷаҳони Қадим ва ҳам Ҷаҳони Нав ба зертартиби Hystricognathi аз [[Қатор (таксономия)|тартиби]] бузурги Rodentia тааллуқ доранд, онҳо хеле фарқ мекунанд ва бо ҳам хешутабории наздик надоранд. om65pd2yhnknulftftiq1adtlpa3st1 10 330913 1490511 1469032 2026-10-21T04:38:41Z Zosya95 54344 1490511 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ | ном = Хояндаҳои Тоҷикистон | сарлавҳа = [[:Гурӯҳ:Хояндаҳои Тоҷикистон|Хояндаҳои Тоҷикистон]] | state= {{{state|<includeonly>collapsed</includeonly>}}} | синфи_феҳристҳо = hlist | сабки_сарлавҳа = background:#ffe599; | сабки_гурӯҳ = background:#ffe599; | гурӯҳ1 = [[Ҷайра|Ҷайраҳо]] | феҳрист1 = * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] | гурӯҳ2 = [[Санҷобҳо]] | феҳрист2 = * [[Хармуши борикангушт]] * [[Суғури думдароз]] * [[Суғури Мензбир]] | гурӯҳ3 = [[Мушҳои пойдароз]] | феҳрист3 = * [[Муши пойдарози Севертсов]] * [[Муши пойдарози Виноградов]] * [[Муши пойдарози хурд]] }} <includeonly>[[Гурӯҳ:Хояндаҳои Тоҷикистон]]</includeonly> <noinclude> {{doc}} </noinclude> pc4bclmb4fyjj0xris3060oipbs0rri 0 331208 1490393 1470943 2026-10-20T17:52:07Z Zosya95 54344 1490393 wikitext text/x-wiki {{Таксон |тасвир = Amaryllis belladonna flowers.jpg |тавсифи тасвир = [[Косагули белладонна|Косагул]] |салтанат = Рустаниҳо |табақа = Оила |лотинӣ = Amaryllidaceae |муаллиф = J.St.-Hil. |ҳаммаъно = {{bt|Alliaceae|Borkh.}} }} '''Косагулиҳо''' як [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гиёҳҳои]] [[Гиёҳҳои алафӣ|алафӣ]], асосан бисёрсола ва пиёзшакл (кам ризоматозӣ ) дар [[Қатор (таксономия)|тартиби]] [[морчӯбагулон]] мебошанд. Ин оила номи худро аз [[Авлод (таксономия)|авлоди]] ''Амариллис'' гирифтааст ва одатан ҳамчун оилаи амариллис маълум аст. Баргҳо одатан хаттӣ ва гулҳо одатан дуҷинсгаро ва симметрӣ буда, дар поя дар соябон ҷойгир шудаанд. Гулбаргҳо ва сепалҳо ҳамчун тепалҳо фарқ намекунанд, ки метавонанд дар поя ба найчаи гулӣ омехта шаванд. Баъзеҳо инчунин тоҷ нишон медиҳанд. Пайвастагиҳои аллилсулфид бӯи хоси зероилаи [[пиёзиҳо]] ({{lang-la|Allioideae}})-ро ба вуҷуд меоранд. [[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]] 2q2j9tdwvyhxilsi2knq99sz037ixeq 10 333058 1490436 1483457 2026-10-20T19:09:34Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Шаблон:Monocots]] 1490436 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф|Аз рӯи систематикаи ҳозира Liliopsida ба [[Шаблон:Monocots]] иваз шудааст. Пеш аз пешниҳод барои ҳазф, ҳамаи шаблонҳо ба Monocots пайваст карда шуданд}} 475qqihltauzug2u8kh3l45ylqwaaak 0 333964 1490495 1488586 2026-10-21T04:11:33Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490495 wikitext text/x-wiki '''Индекси арзиши аслӣ,''' шохиси арзиши аслӣ, нишондиҳандаи тағйирёбии миёнаи арзиши аслии маҳсулот дар соли ҳисоботӣ нисбат ба арзиши аслии нақшавӣ: Сурати индекс хароҷоти истеҳсолиро ба маҳсулоти қиёспазир, махраҷи он хароҷоти истеҳсолии арзиши аслии нақшавиро нишон медиҳад. Фарқи байни сурат ва махраҷ (∑ z₁ q₁ – ∑ z₀ q₀) андозаи мутлақи сарфа ё барзиёдии хароҷот дар натиҷаи тағйирёбии арзиши аслӣ мебошад. Барои муайян кардани И. а. а.-и маҳсулот формулаҳои зер истифода мешаванд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Индекси арзиши маҳсулот | valign="top" |Бо нархи давраи появӣ | rowspan="2" valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |Бо нархи давраи ҳисоботӣ | valign="top" | | valign="top" | |} Дар ин ҷо, Z₁, Z₀ – арзиши аслии воҳиди маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ; q₁ , q₀ – ҳаҷми маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ. Мисол: индекси умумии арзиши аслиро аз рӯи маълумоти зер ҳисоб мекунанд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Намуди маҳсулот | colspan="2" valign="top" |Истеҳсол карда шуд | colspan="2" valign="top" |Арзиши аслии маҳсулот |- | valign="top" |Давраи появӣ (q0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (q1) | valign="top" |Давраи появӣ (z0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (z1) |- | valign="top" |А, адад | valign="top" |1000 | valign="top" |1200 | valign="top" |20,0 | valign="top" |19,2 |- | valign="top" |Б, т | valign="top" |3000 | valign="top" |3100 | valign="top" |70,0 | valign="top" |68,0 |- | valign="top" |В, ҷуфт | valign="top" |15600 | valign="top" |16000 | valign="top" |5,0 | valign="top" |4,8 |} Iz = (19,2^о1200 + 68^о3100 + 4,8^о16000)/(20^о1200 + 70^о3100 + 15^о16000) = 310640/321000 = 0,968 = 96,8% дар ин ҷо арзиши аслии маҳсулот дар давраи ҳисоботӣ нисбат ба давраи нақшавӣ 3,2% (100% – 96,8%) коҳиш ёфтааст. nktej8bpi8i0s1fwxuuhc9jf4xweoue 1490496 1490495 2026-10-21T04:14:28Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490496 wikitext text/x-wiki '''Индекси арзиши аслӣ, ''' шохиси арзиши аслӣ — нишондиҳандаи тағйирёбии миёнаи арзиши аслии маҳсулот дар соли ҳисоботӣ нисбат ба арзиши аслии нақшавӣ: Сурати индекс хароҷоти истеҳсолиро ба маҳсулоти қиёспазир, махраҷи он хароҷоти истеҳсолии арзиши аслии нақшавиро нишон медиҳад. Фарқи байни сурат ва махраҷ (∑ z₁ q₁ – ∑ z₀ q₀) андозаи мутлақи сарфа ё барзиёдии хароҷот дар натиҷаи тағйирёбии арзиши аслӣ мебошад. Барои муайян кардани И. а. а.-и маҳсулот формулаҳои зер истифода мешаванд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Индекси арзиши маҳсулот | valign="top" |Бо нархи давраи появӣ | rowspan="2" valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |Бо нархи давраи ҳисоботӣ | valign="top" | | valign="top" | |} Дар ин ҷо, Z₁, Z₀ – арзиши аслии воҳиди маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ; q₁ , q₀ – ҳаҷми маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ. Мисол: индекси умумии арзиши аслиро аз рӯи маълумоти зер ҳисоб мекунанд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Намуди маҳсулот | colspan="2" valign="top" |Истеҳсол карда шуд | colspan="2" valign="top" |Арзиши аслии маҳсулот |- | valign="top" |Давраи появӣ (q0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (q1) | valign="top" |Давраи появӣ (z0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (z1) |- | valign="top" |А, адад | valign="top" |1000 | valign="top" |1200 | valign="top" |20,0 | valign="top" |19,2 |- | valign="top" |Б, т | valign="top" |3000 | valign="top" |3100 | valign="top" |70,0 | valign="top" |68,0 |- | valign="top" |В, ҷуфт | valign="top" |15600 | valign="top" |16000 | valign="top" |5,0 | valign="top" |4,8 |} Iz = (19,2^о1200 + 68^о3100 + 4,8^о16000)/(20^о1200 + 70^о3100 + 15^о16000) = 310640/321000 = 0,968 = 96,8% дар ин ҷо арзиши аслии маҳсулот дар давраи ҳисоботӣ нисбат ба давраи нақшавӣ 3,2% (100% – 96,8%) коҳиш ёфтааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индекси арзиши аслӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иқтисод]] euxugwkdbg5mgm6d2vw6q0yuid2e3yj 1490497 1490496 2026-10-21T04:16:47Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490497 wikitext text/x-wiki '''Индекси арзиши аслӣ, ''' шохиси арзиши аслӣ — нишондиҳандаи тағйирёбии миёнаи арзиши аслии [[маҳсулот]] дар соли ҳисоботӣ нисбат ба арзиши аслии нақшавӣ: Сурати индекс хароҷоти истеҳсолиро ба маҳсулоти қиёспазир, махраҷи он хароҷоти истеҳсолии арзиши аслии нақшавиро нишон медиҳад. Фарқи байни сурат ва махраҷ (∑ z₁ q₁ – ∑ z₀ q₀) андозаи мутлақи сарфа ё барзиёдии хароҷот дар натиҷаи тағйирёбии арзиши аслӣ мебошад. Барои муайян кардани индекси арзиши аслии маҳсулот формулаҳои зер истифода мешаванд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Индекси арзиши маҳсулот | valign="top" |Бо нархи давраи появӣ | rowspan="2" valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |Бо нархи давраи ҳисоботӣ | valign="top" | | valign="top" | |} Дар ин ҷо, Z₁, Z₀ – арзиши аслии воҳиди маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ; q₁ , q₀ – ҳаҷми маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ. Мисол: индекси умумии арзиши аслиро аз рӯи маълумоти зер ҳисоб мекунанд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Намуди маҳсулот | colspan="2" valign="top" |Истеҳсол карда шуд | colspan="2" valign="top" |Арзиши аслии маҳсулот |- | valign="top" |Давраи появӣ (q0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (q1) | valign="top" |Давраи появӣ (z0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (z1) |- | valign="top" |А, адад | valign="top" |1000 | valign="top" |1200 | valign="top" |20,0 | valign="top" |19,2 |- | valign="top" |Б, т | valign="top" |3000 | valign="top" |3100 | valign="top" |70,0 | valign="top" |68,0 |- | valign="top" |В, ҷуфт | valign="top" |15600 | valign="top" |16000 | valign="top" |5,0 | valign="top" |4,8 |} Iz = (19,2^о1200 + 68^о3100 + 4,8^о16000)/(20^о1200 + 70^о3100 + 15^о16000) = 310640/321000 = 0,968 = 96,8% дар ин ҷо арзиши аслии маҳсулот дар давраи ҳисоботӣ нисбат ба давраи нақшавӣ 3,2% (100% – 96,8%) коҳиш ёфтааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индекси арзиши аслӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иқтисод]] mjknbj7bep6z0keib1jz81fwtj30k7u 1490516 1490497 2026-10-21T04:43:02Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490516 wikitext text/x-wiki '''Индекси арзиши аслӣ, ''' '''шохиси арзиши аслӣ''' — нишондиҳандаи тағйирёбии миёнаи арзиши аслии [[маҳсулот]] дар соли ҳисоботӣ нисбат ба арзиши аслии нақшавӣ: Сурати индекс хароҷоти истеҳсолиро ба маҳсулоти қиёспазир, махраҷи он хароҷоти истеҳсолии арзиши аслии нақшавиро нишон медиҳад. Фарқи байни сурат ва махраҷ (∑ z₁ q₁ – ∑ z₀ q₀) андозаи мутлақи сарфа ё барзиёдии хароҷот дар натиҷаи тағйирёбии арзиши аслӣ мебошад. Барои муайян кардани индекси арзиши аслии маҳсулот формулаҳои зер истифода мешаванд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Индекси арзиши маҳсулот | valign="top" |Бо нархи давраи появӣ | rowspan="2" valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |Бо нархи давраи ҳисоботӣ | valign="top" | | valign="top" | |} Дар ин ҷо, Z₁, Z₀ – арзиши аслии воҳиди маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ; q₁ , q₀ – ҳаҷми маҳсулот дар давраҳои ҳисоботӣ ва появӣ. Мисол: индекси умумии арзиши аслиро аз рӯи маълумоти зер ҳисоб мекунанд: {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" | Намуди маҳсулот | colspan="2" valign="top" |Истеҳсол карда шуд | colspan="2" valign="top" |Арзиши аслии маҳсулот |- | valign="top" |Давраи появӣ (q0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (q1) | valign="top" |Давраи появӣ (z0) | valign="top" |Давраи ҳисоботӣ (z1) |- | valign="top" |А, адад | valign="top" |1000 | valign="top" |1200 | valign="top" |20,0 | valign="top" |19,2 |- | valign="top" |Б, т | valign="top" |3000 | valign="top" |3100 | valign="top" |70,0 | valign="top" |68,0 |- | valign="top" |В, ҷуфт | valign="top" |15600 | valign="top" |16000 | valign="top" |5,0 | valign="top" |4,8 |} Iz = (19,2^о1200 + 68^о3100 + 4,8^о16000)/(20^о1200 + 70^о3100 + 15^о16000) = 310640/321000 = 0,968 = 96,8% дар ин ҷо арзиши аслии маҳсулот дар давраи ҳисоботӣ нисбат ба давраи нақшавӣ 3,2% (100% – 96,8%) коҳиш ёфтааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индекси арзиши аслӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иқтисод]] jyfyuq5kpr6pnmolhs6gcn7373e1ub6 0 334155 1490313 1489163 2026-10-20T13:09:36Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1490313 wikitext text/x-wiki [[File:US Army 51565 Swift and Sure support - Drops of Life.jpg|thumb|right|alt=Воҳидҳои хуне, ки зимни маъракаи ҷамъоварии хуни Бригадаи 69-уми артиллерияи зиддиҳавоӣ (69th ADA) дар Маркази хуни Робертсон дар Форт-Ҳуди Техас рӯзи 18 сентябри соли 2009 ҷамъоварӣ шудаанд|Воҳидҳои хуне, ки зимни маъракаи ҷамъоварии хуни Бригадаи 69-уми артиллерияи зиддиҳавоӣ (69th ADA) дар Маркази хуни Робертсон дар Форт-Ҳуди Техас рӯзи 18 сентябри соли 2009 ҷамъоварӣ шудаанд|367x367пкс]] '''Мудирияти хуни бемор''' равиши ҳамоҳангшуда ва ба бемор нигаронидашудаест, ки саломатии хунро беҳтар, талафи хунро кам ва истифодаи интиқоли хунро танҳо ба ҳолатҳои зарурӣ маҳдуд мекунад. Ин равиш интиқоли хунро манъ намекунад; ҳадаф беҳтар кардани натиҷа ва бехатарии бемор бо истифодаи далелҳои клиникӣ мебошад.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/blood-and-products-of-human-origin/patient-blood-management-and-clinical-use-of-blood |title=Patient Blood Management and Clinical Use of Blood |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}</ref> == Унсурҳои асосӣ == Одатан се самт ҷудо карда мешавад: беҳтар кардани захираи ҳуҷайраҳои сурхи хуни худи бемор, кам кардани хунравӣ ва талафи хун, ва баланд кардани таҳаммул ба камхунӣ. Пеш аз ҷарроҳии нақшавӣ метавон камхунии норасоии оҳанро барвақт ошкор ва табобат кард. Ҳангоми муолиҷа усулҳои ҷарроҳии камхунрав, гирифтани ҳаҷми ками хун барои таҳлил ва барқарорсозии хуни худи бемор истифода шуда метавонанд.<ref>{{cite web |url=https://www.blood.gov.au/clinical-guidance/patient-blood-management |title=Patient blood management |date=2024-03-27 |website=National Blood Authority |publisher=Australian Government |accessdate=2026-10-12 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20261012200237/https://www.blood.gov.au/clinical-guidance/patient-blood-management |archivedate=2026-10-12}}</ref> == Татбиқ ва бехатарӣ == Барнома кори дастаҷамъонаи ҷарроҳ, табиби беҳискунӣ, хуншинос, ҳамшира, озмоишгоҳ ва худи беморро талаб мекунад. Қарор бояд ҳолати клиникӣ, хавфи хунравӣ, нишонаҳои камхунӣ ва хоҳиши огоҳонаи беморро ба назар гирад. Ҳангоми хунравии шадид протоколи фаврӣ ва дастрасии саривақтӣ ба ҷузъҳои хун аҳаммияти ҳаётӣ доранд. Роҳнамои СҶТ барои татбиқи миллӣ идоракунии хуни беморро стандарти нигоҳубин мешуморад ва ҳам нақши мақомоти тандурустӣ, ҳам муассисаҳои алоҳидаро тавсиф мекунад.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/publications/b/76782 |title=Guidance on implementing patient blood management to improve global blood health status |date=2025 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}</ref> == Ҷусторҳои вобаста == * [[Интиқоли хун]] * [[Камхунӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Хун]] [[Гурӯҳ:Тиб]] eed6eql752gyoljtee3862n85enebcb 0 334300 1490400 1490249 2026-10-20T18:07:31Z Zosya95 54344 1490400 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}</ref> | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголаи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] [[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]] ixdv6szg3us4t914ndl7snk0ql73od1 1490401 1490400 2026-10-20T18:07:51Z Zosya95 54344 /* Корбурд */ 1490401 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}</ref> | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголаи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] [[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]] 1dtq750mwv8fs8u3ve3ix6eia5eo2nd 1490538 1490401 2026-10-21T05:46:56Z Zosya95 54344 1490538 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}</ref> | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголаи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] [[Гурӯҳ:Глориоза]] pjiurudlvyfjmiz02w74z28nedyqc57 14 334330 1490569 1490064 2026-10-21T11:44:28Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Гурӯҳ:Гулҳо]] 1490569 wikitext text/x-wiki #равона [[Гурӯҳ:Гулҳо]] gz56vo4bpytfgf02xqu4q6heq0z2lki 0 334346 1490501 1490172 2026-10-21T04:27:20Z Zosya95 54344 1490501 wikitext text/x-wiki '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дароз, ранги ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба пӯпак ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. Чашму гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи фукаш мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам бархӯрда, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор ангушти инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва нохунҳои сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix cristata distribution map.png|thumb|Ҳудуди паҳншавии ҷайраи пӯпидор]] Ҷайраи пӯпидор дар Африқои Шимолӣ, Ғарбӣ, Марказӣ ва Шарқӣ паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун Марокаш, Алҷазоир, Тунис, Либия, Сенегал, Гана, Нигерия, Эфиопия, Кения, Танзания ва Уганда вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар Аврупо ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва Сардиния мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти генетикии соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи Руми Қадим пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар ҷангалҳои хушк, саваннаҳо, буттазорҳо, даштҳо, минтақаҳои санглох ва заминҳои кишоварзӣ зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои баҳри Миёназамин ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз ғорҳо, шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат шерҳо, палангҳо ва кафторҳо аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои даррандагон хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, баргҳо, пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари растаниҳо иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол ва муҳити зист тағйир меёбад. Таҳқиқоте дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки узвҳои зеризаминии растаниҳо дар тамоми сол қисми асосии ғизои онро ташкил медиҳанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла ҷалғӯза ва булутро мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз зироатҳои кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, офтобпараст ва тарбуз ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Яке аз шарҳҳои эҳтимолии ин рафтор ба даст овардани калсий ва фосфор мебошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад. Соли 2020 муҳаққиқон дар як озмоиши саҳроӣ чор мавриди истеъмоли лошаи парандаро аз ҷониби ҷайраҳои пӯпидор сабт карданд. Ин мушоҳида нишон медиҳад, ки ғизои онҳо метавонад баъзан манбаъҳои ҳайвониро низ дар бар гирад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи ҳомиладорӣ тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои зайтунро интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Эзоҳ == <references /> == Пайвандҳо == * [https://www.iucnredlist.org/species/10746/22232484 Hystrix cristata] — Феҳристи сурхи IUCN. * [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata] — Animal Diversity Web. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hystrix_cristata Hystrix cristata] — аксҳо дар Викианбор. * [https://species.wikimedia.org/wiki/Hystrix_cristata Hystrix cristata] — Викинамуд. [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 62kkdere01weat1wb2iml7ydinyxdtb 1490504 1490501 2026-10-21T04:32:57Z Zosya95 54344 1490504 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range map descr = {{leftlegend|#D59582|range|outline=gray}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дароз, ранги ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба пӯпак ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. Чашму гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи фукаш мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам бархӯрда, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор ангушти инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва нохунҳои сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix cristata distribution map.png|thumb|Ҳудуди паҳншавии ҷайраи пӯпидор]] Ҷайраи пӯпидор дар Африқои Шимолӣ, Ғарбӣ, Марказӣ ва Шарқӣ паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун Марокаш, Алҷазоир, Тунис, Либия, Сенегал, Гана, Нигерия, Эфиопия, Кения, Танзания ва Уганда вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар Аврупо ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва Сардиния мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти генетикии соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи Руми Қадим пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар ҷангалҳои хушк, саваннаҳо, буттазорҳо, даштҳо, минтақаҳои санглох ва заминҳои кишоварзӣ зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои баҳри Миёназамин ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз ғорҳо, шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат шерҳо, палангҳо ва кафторҳо аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои даррандагон хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, баргҳо, пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари растаниҳо иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол ва муҳити зист тағйир меёбад. Таҳқиқоте дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки узвҳои зеризаминии растаниҳо дар тамоми сол қисми асосии ғизои онро ташкил медиҳанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла ҷалғӯза ва булутро мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз зироатҳои кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, офтобпараст ва тарбуз ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Яке аз шарҳҳои эҳтимолии ин рафтор ба даст овардани калсий ва фосфор мебошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад. Соли 2020 муҳаққиқон дар як озмоиши саҳроӣ чор мавриди истеъмоли лошаи парандаро аз ҷониби ҷайраҳои пӯпидор сабт карданд. Ин мушоҳида нишон медиҳад, ки ғизои онҳо метавонад баъзан манбаъҳои ҳайвониро низ дар бар гирад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи ҳомиладорӣ тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои зайтунро интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Эзоҳ == <references /> == Пайвандҳо == * [https://www.iucnredlist.org/species/10746/22232484 Hystrix cristata] — Феҳристи сурхи IUCN. * [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata] — Animal Diversity Web. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hystrix_cristata Hystrix cristata] — аксҳо дар Викианбор. * [https://species.wikimedia.org/wiki/Hystrix_cristata Hystrix cristata] — Викинамуд. [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 0qjwhla360m5zz5riws4mie21xrxq3n 1490517 1490504 2026-10-21T04:44:00Z Zosya95 54344 1490517 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range map descr = {{leftlegend|#D59582|range|outline=gray}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дароз, ранги ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба пӯпак ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. Чашму гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи фукаш мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам бархӯрда, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор ангушти инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва нохунҳои сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix cristata distribution map.png|thumb|Ҳудуди паҳншавии ҷайраи пӯпидор]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти [[Генетика|генетикии]] соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи [[Руми Қадим]] пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар [[Ҷангал|ҷангалҳои]] хушк, саваннаҳо, [[Бутта|буттазорҳо]], [[Дашт|даштҳо]], минтақаҳои санглох ва заминҳои [[Кишоварзӣ|кишоварзӣ]] зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Растанӣ|растаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол ва муҳити зист тағйир меёбад. Таҳқиқоте дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки узвҳои зеризаминии растаниҳо дар тамоми сол қисми асосии ғизои онро ташкил медиҳанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла ҷалғӯза ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Яке аз шарҳҳои эҳтимолии ин рафтор ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] мебошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад. Соли 2020 муҳаққиқон дар як озмоиши саҳроӣ чор мавриди истеъмоли лошаи парандаро аз ҷониби ҷайраҳои пӯпидор сабт карданд. Ин мушоҳида нишон медиҳад, ки ғизои онҳо метавонад баъзан манбаъҳои ҳайвониро низ дар бар гирад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|ҳомиладорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 7j9lff6i5r7cufhkmb1ofbsi53mat74 1490519 1490517 2026-10-21T04:48:07Z Zosya95 54344 1490519 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range map descr = {{leftlegend|#D59582|Ҳудуди паҳншавии ҷайраи пӯпидор|outline=gray}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]] ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти [[Генетика|генетикии]] соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи [[Руми Қадим]] пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар [[Ҷангал|ҷангалҳои]] хушк, саваннаҳо, [[Бутта|буттазорҳо]], [[Дашт|даштҳо]], минтақаҳои санглох ва заминҳои [[Кишоварзӣ|кишоварзӣ]] зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Растанӣ|растаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол ва муҳити зист тағйир меёбад. Таҳқиқоте дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки узвҳои зеризаминии растаниҳо дар тамоми сол қисми асосии ғизои онро ташкил медиҳанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла ҷалғӯза ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Яке аз шарҳҳои эҳтимолии ин рафтор ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] мебошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад. Соли 2020 муҳаққиқон дар як озмоиши саҳроӣ чор мавриди истеъмоли лошаи парандаро аз ҷониби ҷайраҳои пӯпидор сабт карданд. Ин мушоҳида нишон медиҳад, ки ғизои онҳо метавонад баъзан манбаъҳои ҳайвониро низ дар бар гирад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|ҳомиладорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 7mckek29elceg5pfk1uhpuy1qfms7ey 1490523 1490519 2026-10-21T04:56:35Z Zosya95 54344 /* Афзоиш ва инкишоф */ 1490523 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range map descr = {{leftlegend|#D59582|Ҳудуди паҳншавии ҷайраи пӯпидор|outline=gray}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]] ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти [[Генетика|генетикии]] соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи [[Руми Қадим]] пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар [[Ҷангал|ҷангалҳои]] хушк, саваннаҳо, [[Бутта|буттазорҳо]], [[Дашт|даштҳо]], минтақаҳои санглох ва заминҳои [[Кишоварзӣ|кишоварзӣ]] зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Растанӣ|растаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол ва муҳити зист тағйир меёбад. Таҳқиқоте дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки узвҳои зеризаминии растаниҳо дар тамоми сол қисми асосии ғизои онро ташкил медиҳанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла ҷалғӯза ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Яке аз шарҳҳои эҳтимолии ин рафтор ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] мебошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр аст, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад. Соли 2020 муҳаққиқон дар як озмоиши саҳроӣ чор мавриди истеъмоли лошаи парандаро аз ҷониби ҷайраҳои пӯпидор сабт карданд. Ин мушоҳида нишон медиҳад, ки ғизои онҳо метавонад баъзан манбаъҳои ҳайвониро низ дар бар гирад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 4twpor987gz3t4ra5juor8z1sy5zfng 1490526 1490523 2026-10-21T05:06:30Z Zosya95 54344 /* Ғизо */ 1490526 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range map descr = {{leftlegend|#D59582|Ҳудуди паҳншавии ҷайраи пӯпидор|outline=gray}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]] ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти [[Генетика|генетикии]] соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи [[Руми Қадим]] пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар [[Ҷангал|ҷангалҳои]] хушк, саваннаҳо, [[Бутта|буттазорҳо]], [[Дашт|даштҳо]], минтақаҳои санглох ва заминҳои [[Кишоварзӣ|кишоварзӣ]] зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] orz3dd1d0od1o8tbnghqjo53k1374g4 1490527 1490526 2026-10-21T05:07:46Z Zosya95 54344 1490527 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range map descr = {{leftlegend|#D59582|Ҳудуди паҳншавии ҷайраи пӯпидор|outline=gray}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]] ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти [[Генетика|генетикии]] соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи [[Руми Қадим]] пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар [[Ҷангал|ҷангалҳои]] хушк, саваннаҳо, [[Бутта|буттазорҳо]], [[Дашт|даштҳо]], минтақаҳои санглох ва заминҳои [[Кишоварзӣ|кишоварзӣ]] зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] cg2jhsw4b1lwv5esovpvh3eckw83ftj 1490528 1490527 2026-10-21T05:09:31Z Zosya95 54344 1490528 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии бумӣ}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи африқоии пӯпидор''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва пӯпаки хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, бештари рӯзро дар лонаҳои зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]] ё тоҷи хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, намуди пӯпакро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] мӯйлабҳои дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла сар, гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпакро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои навбатии сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кумак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти [[Генетика|генетикии]] соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи [[Руми Қадим]] пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар [[Ҷангал|ҷангалҳои]] хушк, саваннаҳо, [[Бутта|буттазорҳо]], [[Дашт|даштҳо]], минтақаҳои санглох ва заминҳои [[Кишоварзӣ|кишоварзӣ]] зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] m3c7wkyqja839ygi2z0amm5ur3sqc8g 0 334359 1490403 1490224 2026-10-20T18:17:20Z Zosya95 54344 1490403 wikitext text/x-wiki == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]] 3i5fbqzvvih2bcgggrcjpzpy91r9fws 0 334368 1490420 1490271 2026-10-20T18:51:02Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 вироишоти сабкӣ, ороиш 1490420 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Мирзо Абдулкабири Ғабро |номи аслӣ = Мирзо Абдулкабир |тахаллус = Ғабро |ном ба забони аслӣ = غبرا |тасвир = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = |навъи фаъолият = [[шоир]] |солҳои фаъолият = асри XIX |забони осор = [[забони тоҷикӣ|форсӣ-тоҷикӣ]] |жанр = [[ғазал]], [[мухаммас]], [[қасида]], [[рубоӣ]], [[маснавӣ]] |самт = [[адабиёти классикии форсӣ-тоҷикӣ]] |асарҳои муҳим = «Хосияти таҳрику паришҳои аъзо» («Ихтиёроти бадеӣ»), «Ҳикояти се ҳаромзода ва як мирзо» }} '''Мирзо Абдулкабири Ғабро''' ({{lang-fa|غبرا}}; асри 19) — шоири тоҷик. == Зиндагинома == Дар Дарвоз ба камол расидааст. Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш маълум нест. Барои таҳсил ба Бухоро рафта, баъди хатми мадраса чанд муддат дар Қаротегин тӯқсабо буд. Бо фармони амир Музаффар ба Чорҷӯй бадарға шудааст. Аз Ғабро девони ашъор иборат аз 1129 байт мерос мондааст, ки зери № 1256 дар Китобхонаи миллии Тоҷикистон маҳфуз аст. Дар се варақи аввал ([[дебоча]]) шоир сабаби ба Чорҷӯй афтоданаш ва таърихи навишта шудани девонашро баён намудааст. Девони Ғабро аз анвои гуногуни адабӣ; 75 ғазал, 9 мухаммас, 1 қасида, 22 рубоӣ ва ду маснавӣ: «Хосияти таҳрику паришҳои аъзо» ё «Ихтиёроти бадеӣ», «Ҳикояти се ҳаромзода ва як мирзо» иборат аст. Дар ашъори Ғабро воқеаҳои сиёсӣ ва иҷтимоии замонаш инъикос ёфтаанд. Ӯ ҷавру зулм ва беадолатиҳои Худоёрхон – хони Хӯқанд, аз тарафи подшоҳи рус забт шудани Туркистонро ба тафсил баён намудааст. Мавзӯъҳои ашъори Ғабро ишқ, панду андарз, масъалаҳои ахлоқиву иҷтимоӣ мебошанд. Бештар ба Ҳофиз пайравӣ мекардааст: {{иқтибоси академикӣ|<poem> Маҳи ман ба маҳфил имшаб зи чӣ белиқо нишаста, Ба тариқи дилнавозӣ ба раҳи вафо нишаста. На шикеб дар дили ман, на фароғате ба ҳолам, Чӣ қиёмат аст, ё Раб, ба сари бало нишаста. Манаму ҳамон балокаш, туиву ҳамон ситамгар, Рухи ман ба хок доим, ту ба иззу ҷо нишаста. Бираву бигӯй, қосид, зи дили ҳазин паёме, Ба умеди рӯйи зебо ба раҳи шумо нишаста. Ба саҳар машоми ҷонам зи чӣ тоза гашт, ё Раб, Магар он, ки бӯйи дилбар ба рухи сабо нишаста. Агар аз бақо биҷӯйӣ, на хушию нест мастӣ, Ба бисоти ҳастӣ, Ғабро, ба ҳаво ҳабо нишаста. </poem>|сарчашма=}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|мақола=Ғабро|ҷилд=5|муаллиф=С. Ализода}} * Абибов А. Ганҷи парешон. Д., 1984. [[Гурӯҳ:Шоирони тоҷик]] dfeaa5e35yqvnlcawhp197mx7actrlo 14 334374 1490326 2026-10-20T15:05:56Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons cat|Iris (Iridaceae)}} {{Cat main}} [[Гурӯҳ:Савсаниҳо]] {{CatAutoTOC}} 1490326 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Iris (Iridaceae)}} {{Cat main}} [[Гурӯҳ:Савсаниҳо]] {{CatAutoTOC}} ndnij5r2dj20ntdlqb7nnfv7c4q4fmq 1490327 1490326 2026-10-20T15:06:24Z Zosya95 54344 1490327 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Iris (Iridaceae)}} {{Cat main}} [[Гурӯҳ:Савсаниҳо]] m34x9gcwq29xxqyjclnacdgqrr4t8tu 0 334375 1490329 2026-10-20T15:24:53Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:ru:Special:Redirect/revision/149839930|Максимович, Карл Иванович]]" сохта шудааст 1490329 wikitext text/x-wiki {{Олим}}'''Карл Иванович Максимович''' ({{Lang-de|Karl Johann Maximowicz}} ;{{OldStyleDate2|23|ноября|1827|11||}}, Тула -{{OldStyleDate2|16|февраля|1891|4||}}, [[Санкт-Петербург]] ) - [[Ботаника|ботаники]] рус, академики Академияи илмҳои Санкт-Петербург . Ӯ заминаи омӯзиши [[Олами наботот|олами набототи]] Шарқи Дур ва [[Ҷопон|Ҷопонро]] аз ҷониби ботаникҳои рус гузошт. Асарҳои асосӣ ба [[Систематика|систематикаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] бахшида шудаанд. == Зиндагинома == [[Файл:P0039-Juglans_mandshurica.jpg|чап|мини|176x176пкс| Чормағзи Манчурия. Ҷанин. Иллюстратсия аз кори Максимович ''Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie'' .]] == Хонадон == * Ҳамсар — Паулина Александровна Штраух. ** Духтари Герда. Шавҳари ӯ духтур Н. ВА. Лунин . ** Сон Лев, асппарвари касбӣ. Моҳи сентябри соли 1941 таъқиб шудааст. Издивоҷи аввал - Августа Миддендорф. Издивоҷи дуюм (аз соли 1918) - Эмилия Георгиевна Калске (хоҳари инқилобчии фин Эмил Калске). *** Наберааш Мадлен. *** Наберааш Луиза (соли 1943 дар Ленингради муҳосирашуда вафот кардааст). *** Набера Карл. **** Набераи калонӣ Юлия Никифорова, дар Псков зиндагӣ мекунад. == Рустаниҳои ба номи Максимович == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1891]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 16 феврал]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1827]] [[Гурӯҳ:Зодагони 23 ноябр]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] rhfvoifl9wpf1umii8vyte3wt127den 1490343 1490329 2026-10-20T16:03:56Z Zosya95 54344 1490343 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Карл Иванович Максимович |номи аслӣ = {{lang-de|Karl Johann Maximowicz}} |тасвир = Maximovich KI.jpg |бар = 220px |тавсифи тасвир = Карл Иванович Максимович |таърихи таваллуд = 23.11.1827 |зодгоҳ = [[Тула]], [[Империяи Русия]] |таърихи даргузашт = 16.02.1891 |маҳалли даргузашт = [[Санкт-Петербург]], [[Империяи Русия]] |шаҳрвандӣ = [[Империяи Русия]] |фазои илмӣ = [[Гиёҳшиносӣ]], [[Таснифоти рустаниҳо]] |ҷойҳои кор = [[Боғи ботаникии Санкт-Петербург]], Осорхонаи ботаникии Академияи илмҳои Санкт-Петербург |алма-матер = [[Донишгоҳи Тарту|Донишгоҳи Дерпт]] |роҳбари илмӣ = [[Александр Андреевич Бунге]] |маъруф ба = Таҳқиқи набототи Шарқи Дур, Ҷопон ва Осиёи Марказӣ |ҷоизаҳо = [[Ҷоизаи Демидов]] (1859) }} '''Карл Иванович Максимович''' ({{lang-de|Karl Johann Maximowicz}}; 11 (23) ноябри 1827, [[Тула]] — 4 (16) феврали 1891, [[Санкт-Петербург]]) — [[Гиёҳшиносӣ|гиёҳшинос]], сайёҳ ва пажӯҳишгари рустаниҳои [[Империяи Русия]] аз асли олмониҳои Балтика, узви [[Академияи илмҳои Санкт-Петербург]] ва яке аз нахустин муҳаққиқони набототи [[Шарқи Дур]] ва [[Ҷопон]] буд.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2167645 |title=Максимович Карл Иванович |website=Большая российская энциклопедия |publisher=Большая российская энциклопедия |year=2011 |language=ru}}</ref><ref name="Nature">{{cite journal |last=Stapf |first=Otto |title=Carl Johann Maximowicz |journal=Nature |volume=43 |page=449 |date=1891-03-12 |doi=10.1038/043449a0 |language=en}}</ref> Максимович қисми зиёди умри худро ба омӯзиши набототи [[Осиёи Шарқӣ]] ва [[Осиёи Марказӣ]], ҷамъоварии намунаҳои рустаниҳо ва тавсифи илмии намудҳои нав бахшид. Осори асосии ӯ ба [[Таснифоти рустаниҳо|таснифоти рустаниҳо]], махсусан [[Рустаниҳои гулдор|рустаниҳои гулдор]], бахшида шудаанд. Ӯ барои омӯзиши набототи минтақаи Амур, Манҷурия, Ҷопон, Муғулистон ва Тибет саҳми муҳим гузошт.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Дар номгузории илмии рустаниҳо номи Максимович бо ихтисораи '''Maxim.''' нишон дода мешавад.<ref name="IPNI">{{cite web |url=https://www.ipni.org/a/23089-1 |title=Maximowicz, Carl Johann (Ivanovič) |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> == Зиндагинома == === Солҳои аввал ва таҳсил === Карл Максимович 23 ноябри соли 1827 дар шаҳри [[Тула]]и Империяи Русия дар хонаводаи олмониҳои Балтика ба дунё омадааст. Таҳсилоти миёнаро дар омӯзишгоҳи олмонии Санкт-Петербург, маъруф ба ''Annenschule'', гирифтааст.<ref name="Nature"/> Солҳои 1845–1850 дар [[Донишгоҳи Тарту|Донишгоҳи Дерпт]] (ҳоло Донишгоҳи Тарту дар [[Эстония]]) таҳсил карда, дар факултети физикаву математика ба омӯзиши гиёҳшиносӣ машғул шуд. Устоди ӯ гиёҳшинос [[Александр Андреевич Бунге]] буд. Максимович соли 1850 донишгоҳро хатм кард.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Пас аз хатми таҳсил ба ҳайси ёвари мудири Боғи ботаникии Дерпт ба кор оғоз намуд. Соли 1852 ба Санкт-Петербург кӯчид ва масъули нигоҳдории маҷмӯаҳои [[Ҳербарий|ҳербарий]]и Боғи ботаникии императорӣ таъйин шуд.<ref name="Nature"/> === Сафари аввал ба Шарқи Дур (1853–1857) === Соли 1853 Максимович бо ҳамроҳии табиатшинос [[Леополд фон Шренк]] ба сафари илмӣ дар киштии ҳарбии «Диана» баромад. Ҳадафи асосии ӯ ҷамъоварии намунаҳои зинда ва хушкшудаи рустаниҳо барои Боғи ботаникии Санкт-Петербург буд. Дар ҷараёни сафар киштӣ ба [[Рио-де-Жанейро]], [[Валпараисо]] ва [[Ҳонолулу]] даромад. Соли 1854 он ба минтақаи Де-Кастри дар соҳили шарқии Осиё расид. Максимович аз он ҷо ба таҳқиқи набототи минтақаи [[Амур]] ва сарзаминҳои ҳамсоя оғоз кард.<ref name="Nature"/> Солҳои 1854–1857 ӯ бо вуҷуди мушкилоти сафар ва камбуди маблағ дар минтақаҳои Амур ва Уссурӣ ба ҷамъоварӣ ва омӯзиши рустаниҳо машғул шуд. Дар натиҷа маҷмӯаи бузурги намунаҳои гиёҳшиносӣ, тухмҳо ва рустаниҳои зиндаро гирд овард.<ref name="FarEast">{{cite web |url=https://cnbdvo.ru/item/2291598 |title=Максимович К. М. (1827–1891). Карл Максимович — имя в атласе флоры Приморья |publisher=Центральная научная библиотека Дальневосточного отделения Российской академии наук |language=ru}}</ref> Пас аз бозгашт ба Санкт-Петербург натиҷаҳои ин сафарро таҳқиқ карда, соли 1859 асари '''''Primitiae Florae Amurensis''''' («Нахустин таҳқиқоти набототи Амур»)-ро нашр намуд. Ин китоб яке аз аввалин пажӯҳишҳои мукаммал оид ба набототи минтақаи Амур буд ва дар он намудҳои зиёди рустаниҳо, аз ҷумла намудҳои то он вақт барои илм номаълум, тавсиф шудаанд.<ref name="Nature"/><ref name="FarEast"/> Барои ин асар Максимович соли 1859 бо [[Ҷоизаи Демидов]] сарфароз гардид.<ref name="BRE"/> === Сафари дуюм ба Осиёи Шарқӣ (1859–1864) === Соли 1859 Максимович сафари навбатии худро ба Шарқи Дур оғоз кард. Ӯ аз тариқи [[Сибир]] ба [[Иркутск]], [[Забайкалйе]] ва ҳавзаи дарёҳои [[Сунгарӣ]] ва [[Уссурӣ]] сафар намуда, баъдан ба [[Ҷопон]] рафт.<ref name="FarEast"/> Дар Ҷопон ӯ аз соли 1860 то аввали соли 1864 ба омӯзиши набототи маҳаллӣ машғул буд. Аввал дар шаҳри [[Ҳакодате]] қарор гирифт. Сипас ба минтақаҳои гуногуни ҷануби Ҷопон, аз ҷумла [[Нагасакӣ]], [[Йокоҳама]], кӯҳи [[Фуҷӣ]] ва ҷазираи [[Кюсю]] сафар кард.<ref name="Nature"/> Дар таҳқиқи набототи Ҷопон Максимович кори гиёҳшиносони пешин, аз ҷумла [[Карл Петер Тунберг]] ва [[Филипп Франс фон Зиболд]]ро идома дод. Яке аз ёварони муҳими ӯ дар Ҷопон ҷамъоваркунандаи рустаниҳо [[Сугава Чёносуке]] (1842–1925) буд. Чёносуке дар минтақаҳое намунаҳои рустаниҳоро ҷамъ мекард, ки Максимович бинобар маҳдудиятҳои онвақтаи ҳукумати Ҷопон ба онҳо дастрасӣ надошт. Максимович ба шарафи ӯ якчанд намуди рустанӣ, аз ҷумла ''Acer tschonoskii'', ''Lonicera tschonoskii'' ва ''Trillium tschonoskii''-ро номгузорӣ кард.<ref name="FarEast"/><ref name="Trillium">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:542611-1 |title=Trillium tschonoskii Maxim. |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> Максимович соли 1864 ба Русия баргашт. Натиҷаҳои таҳқиқоти Ҷопон ва Манҷурия дар силсилаи бистқисмаи '''''Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie''''' (1866–1876) нашр шуданд.<ref name="FarEast"/> === Фаъолияти илмӣ дар Санкт-Петербург === Пас аз бозгашт аз сафарҳо Максимович ба таҳқиқ ва мураттабсозии маҷмӯаҳои гиёҳшиносии худ идома дод. Соли 1869 саргиёҳшиноси Боғи ботаникии императории Санкт-Петербург ва соли 1870 мудири Осорхонаи ботаникии Академияи илмҳо таъйин гардид.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Ӯ на танҳо намунаҳои ҷамъовардаи худ, балки маҷмӯаҳои рустаниҳои дигар сайёҳон ва муҳаққиқон, аз ҷумла [[Николай Пржевалский]], [[Григорий Потанин]] ва [[Михаил Певтсов]]ро низ таҳқиқ мекард. Ин мавод барои омӯзиши набототи [[Муғулистон]], [[Чин]] ва [[Тибет]] аҳамияти калон дошт.<ref name="BRE"/> Аз ҷумла, Максимович рустаниҳои Тибетро аз нигоҳи пайдоиш ва робитаи онҳо бо набототи Муғулистон ва [[Ҳимолой]] омӯхт. Дар баробари ин, ба тавсифи намудҳои нави рустаниҳои Осиё машғул буд.<ref name="Nature"/> Дар асоси маҷмӯаҳои гирдовардашуда силсилаи '''''Diagnoses plantarum novarum asiaticarum''''' («Тавсифи рустаниҳои нави Осиё») таҳия шуд. Қисмҳои ин асар аз соли 1876 то соли 1893 нашр гардиданд; нашри он пас аз марги муаллиф низ идома ёфт.<ref name="FarEast"/> Бо супориши Академияи илмҳо Максимович аз бевазани Филипп Франс фон Зиболд маҷмӯаи ҳаштҷилдаи тасвирҳои ботаникиро харид, ки рассомони ҷопонӣ таҳия карда буданд. Ин маҷмӯа барои омӯзиши набототи Ҷопон аҳамияти илмӣ дошт. Максимович соли 1871 академики Академияи илмҳои Санкт-Петербург гардид. Соли 1888 ӯ ба узвияти фахрии хориҷии [[Академияи санъат ва илмҳои Амрико]] пазируфта шуд.<ref name="BRE"/><ref name="AAAS">{{cite web |url=https://www.amacad.org/person/carl-johann-maximowicz |title=Carl Johann Maximowicz |publisher=American Academy of Arts and Sciences |language=en}}</ref> Ӯ инчунин бо ордени муқаддаси Станислав дараҷаи II (1867), ордени муқаддаси Анна дараҷаи II (1871) ва ордени муқаддаси Владимир дараҷаи III (1878) сарфароз гардидааст. Максимович 16 феврали соли 1891 дар синни 63-солагӣ дар Санкт-Петербург даргузашт. Ӯро дар қабристони лютерании Смоленскии ин шаҳр ба хок супурданд.<ref name="Nature"/><ref>{{cite web |url=https://vivaldi.nlr.ru/bx000050142/view/#page=24 |title=Петербургский некрополь. Том 3 |publisher=Российская национальная библиотека |language=ru}}</ref> == Фаъолияти гиёҳшиносӣ == Максимович аз пажӯҳишгарони намоёни набототи Осиёи Шарқӣ дар асри XIX ба шумор меравад. Ӯ дар давоми фаъолияти илмии худ тақрибан 2300 таксони рустаниро тавсиф ё номгузорӣ кардааст, ки бисёре аз онҳо қаблан барои илм номаълум буданд.<ref name="Arboretum">{{cite web |url=https://arboretum.sav.sk/sk/aktuality/karl-johann-maximowicz-1827-1891/ |title=Karl Johann Maximowicz (1827–1891) |publisher=Arborétum Mlyňany, Slovak Academy of Sciences |language=sk}}</ref> Таҳқиқоти ӯ асосан ба рустаниҳои гулдор, аз ҷумла авлодҳои ''Acer'', ''Rhododendron'', ''Pedicularis'' ва дигар гурӯҳҳои рустаниҳо бахшида шудаанд. Ӯ ҳамчунин як қатор авлодҳои нави рустаниҳоро тавсиф кард.<ref name="BRE"/> === Авлодҳои тавсифшуда === Аз ҷумлаи авлодҳои рустаниҳое, ки Максимович дар тавсиф ё номгузории илмии онҳо саҳм дошт, инҳоянд: * ''Ancistrocarya'' Maxim. * ''Brachybotrys'' Maxim. ex Oliv. * ''Chionographis'' Maxim. * ''Circaeaster'' Maxim. * ''Coelonema'' Maxim. * ''Deinanthe'' Maxim. * ''Dipelta'' Maxim. * ''Disanthus'' Maxim. * ''Eleutherococcus'' Maxim. * ''Idesia'' Maxim. * ''Macroclinidium'' Maxim. * ''Megadenia'' Maxim. * ''Metanarthecium'' Maxim. * ''Nannoglottis'' Maxim. * ''Omphalotrix'' Maxim. * ''Perillula'' Maxim. * ''Platypholis'' Maxim. * ''Platyosprion'' Maxim. * ''Pomatosace'' Maxim. * ''Potaninia'' Maxim. * ''Przewalskia'' Maxim. * ''Pteroceltis'' Maxim. * ''Sceptrocnide'' Maxim. * ''Schizopepon'' Maxim. * ''Scrofella'' Maxim. * ''Spiraeanthus'' Maxim. * ''Symphyllocarpus'' Maxim. * ''Tetraena'' Maxim. * ''Theropogon'' Maxim. * ''Tretocarya'' Maxim. * ''Tsusiophyllum'' Maxim. * ''Yoania'' Maxim. Дар номҳои илмӣ ихтисораи ''Maxim.'' нишон медиҳад, ки Максимович дар интишори номи таксон саҳм доштааст. Дар баъзе ҳолатҳо номи ӯ бо ихтисораҳои дигар муаллифон якҷоя меояд.<ref name="IPNI"/> === Намудҳои тавсифшуда === Аз ҷумлаи рустаниҳое, ки Максимович номгузорӣ ё тавсиф кардааст, ин намудҳо ҳастанд: * ''[[Acer argutum]]'' Maxim. * ''[[Acer barbinerve]]'' Maxim. * ''[[Acer capillipes]]'' Maxim. * ''[[Acer miyabei]]'' Maxim. * ''[[Acer mono]]'' Maxim. * ''[[Acer tschonoskii]]'' Maxim. * ''[[Buddleja alternifolia]]'' Maxim. * ''Calanthe reflexa'' Maxim. * ''Elaeagnus oldhamii'' Maxim. * ''Goodyera macrantha'' Maxim. * ''[[Juglans mandshurica]]'' Maxim. * ''Liparis japonica'' Maxim. * ''[[Magnolia stellata]]'' (Siebold & Zucc.) Maxim. * ''Pedicularis artselaeri'' Maxim. * ''Platanthera hologlottis'' Maxim. * ''[[Rhododendron schlippenbachii]]'' Maxim. * ''[[Trichosanthes kirilowii]]'' Maxim. * ''[[Trillium tschonoskii]]'' Maxim. * ''Yoania japonica'' Maxim. Номи ''Magnolia stellata'' қаблан аз ҷониби Зиболд ва Суккарини дар авлоди дигар нашр шуда буд ва Максимович онро ба авлоди ''Magnolia'' гузаронд. Аз ин сабаб номи пурраи илмии он ''Magnolia stellata'' (Siebold & Zucc.) Maxim. мебошад.<ref name="Magnolia">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/554855-1 |title=Magnolia stellata (Siebold & Zucc.) Maxim. |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> == Рустаниҳо ва ҷонварони ба номи Максимович == [[Акс:Acer maximowiczianum1.jpg|thumb|200px|''Acer maximowiczianum'', яке аз рустаниҳои ба шарафи Максимович номгузоришуда]] Ба шарафи Максимович намудҳои зиёди рустаниҳо номгузорӣ шудаанд. Дар номҳои илмии онҳо шаклҳои ''maximowiczii'', ''maximowicziana'', ''maximowiczianum'' ва дигар шаклҳои ҳамреша истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''[[Acer maximowiczianum]]'' Miq. — як намуди фарн * ''Atriplex maximowicziana'' Makino * ''[[Betula maximowicziana]]'' Regel — як намуди тӯс * ''[[Crataegus maximowiczii]]'' C.K.Schneid. — як намуди дӯлона * ''[[Picea maximowiczii]]'' Regel ex Mast. — як намуди коҷ * ''Populus maximowiczii'' A.Henry — номи илмие, ки барои як намуди сафедор истифода шудааст * ''[[Salvia maximowicziana]]'' Hemsl. * ''Allium maximowiczii'' Regel * ''Adenophora maximowicziana'' Makino * ''Carex maximowiczii'' F.Schmidt * ''Geranium maximowiczii'' Regel & Maack * ''Iris maximowiczii'' Grubov * ''Polygonatum maximowiczii'' F.Schmidt * ''Saussurea maximowiczii'' Herder Баъзе аз ин номҳо дар таснифоти имрӯза муродифи номҳои дигари илмӣ ҳисобида мешаванд. Ба шарафи ӯ ҳамчунин як намуди хоянда, '''''[[Alexandromys maximowiczii]]''''' (пештар ''Microtus maximowiczii''), номгузорӣ шудааст.<ref>{{cite web |url=https://www.mammaldiversity.org/taxon/1002030/ |title=Alexandromys maximowiczii |publisher=Mammal Diversity Database, American Society of Mammalogists |language=en}}</ref> == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Максимович инҳоянд: * '''''Primitiae Florae Amurensis''''' (1859) — таҳқиқи набототи минтақаи Амур. * '''''Rhamneae orientali-asiaticae''''' (1866) — пажӯҳиш оид ба рустаниҳои оилаи ''Rhamnaceae'' дар Осиёи Шарқӣ. * '''''Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie''''' (1866–1876) — силсилаи бистқисма оид ба намудҳои нави рустаниҳои Ҷопон ва Манҷурия. * '''''Rhododendreae Asiae Orientalis''''' (1870) — таҳқиқи рододендронҳои Осиёи Шарқӣ. * '''Монография оид ба авлоди ''Lespedeza''''' (1873). * '''''Diagnoses plantarum novarum asiaticarum''''' (1876–1893) — силсилаи тавсифҳои илмии рустаниҳои нави Осиё. * '''''Enumeratio plantarum hucusque in Mongolia nec non adjacente parte Turkestaniae Sinensis lectarum''''' (1889) — феҳристи рустаниҳои ҷамъоваришуда дар Муғулистон ва қисматҳои ҳамсояи Туркистони Чин. * '''''Flora Tangutica''''' (1889) — таҳқиқи рустаниҳои Тангут, Гансу, қисматҳои Тибет ва Сайдам дар асоси маҷмӯаҳои Николай Пржевалский ва Григорий Потанин. == Хонадон == Ҳамсари Максимович '''Паулина Александровна Штраух''' буд, ки аз хонаводаи соҳибкорон ва дорусозони Санкт-Петербург баромада буд. Онҳо ду фарзанд — Герда ва Лев доштанд.<ref name="Family">{{cite news |last=Никифорова |first=Юлия |title=Мои петербургские адреса. История одной семьи |url=https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/moi-peterburgskie-adresa-istoriya-odnoy-semi/ |work=Санкт-Петербургские ведомости |date=2022-07-08 |language=ru}}</ref> Духтарашон '''Герда Максимович''' бо пизишк [[Николай Иванович Лунин]] издивоҷ кард. Писарашон '''Лев Карлович Максимович''' ба асппарварӣ ва рушди варзиши аспдавонӣ машғул буд. Ӯ муаллифи китоби ''Иллюстрированный альбом рысистого и скакового спорта'' (1906) мебошад. Лев соли 1941 ба таъқиби сиёсӣ гирифтор шуд.<ref name="Family"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1827]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1891]] [[Гурӯҳ:Зодагони 23 ноябр]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 16 феврал]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносон]] [[Гурӯҳ:Ботаникҳои империяи Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XIX]] [[Гурӯҳ:Сайёҳони империяи Русия]] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи Демидов]] nerf0z07j296uxr85vj9l2xz0mls36x 1490413 1490343 2026-10-20T18:47:23Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 Zolfeqar Fatihzadeh moved page [[Карл Иванович Максимович]] to [[Карл Максимович]]: Misspelled title 1490343 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Карл Иванович Максимович |номи аслӣ = {{lang-de|Karl Johann Maximowicz}} |тасвир = Maximovich KI.jpg |бар = 220px |тавсифи тасвир = Карл Иванович Максимович |таърихи таваллуд = 23.11.1827 |зодгоҳ = [[Тула]], [[Империяи Русия]] |таърихи даргузашт = 16.02.1891 |маҳалли даргузашт = [[Санкт-Петербург]], [[Империяи Русия]] |шаҳрвандӣ = [[Империяи Русия]] |фазои илмӣ = [[Гиёҳшиносӣ]], [[Таснифоти рустаниҳо]] |ҷойҳои кор = [[Боғи ботаникии Санкт-Петербург]], Осорхонаи ботаникии Академияи илмҳои Санкт-Петербург |алма-матер = [[Донишгоҳи Тарту|Донишгоҳи Дерпт]] |роҳбари илмӣ = [[Александр Андреевич Бунге]] |маъруф ба = Таҳқиқи набототи Шарқи Дур, Ҷопон ва Осиёи Марказӣ |ҷоизаҳо = [[Ҷоизаи Демидов]] (1859) }} '''Карл Иванович Максимович''' ({{lang-de|Karl Johann Maximowicz}}; 11 (23) ноябри 1827, [[Тула]] — 4 (16) феврали 1891, [[Санкт-Петербург]]) — [[Гиёҳшиносӣ|гиёҳшинос]], сайёҳ ва пажӯҳишгари рустаниҳои [[Империяи Русия]] аз асли олмониҳои Балтика, узви [[Академияи илмҳои Санкт-Петербург]] ва яке аз нахустин муҳаққиқони набототи [[Шарқи Дур]] ва [[Ҷопон]] буд.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2167645 |title=Максимович Карл Иванович |website=Большая российская энциклопедия |publisher=Большая российская энциклопедия |year=2011 |language=ru}}</ref><ref name="Nature">{{cite journal |last=Stapf |first=Otto |title=Carl Johann Maximowicz |journal=Nature |volume=43 |page=449 |date=1891-03-12 |doi=10.1038/043449a0 |language=en}}</ref> Максимович қисми зиёди умри худро ба омӯзиши набототи [[Осиёи Шарқӣ]] ва [[Осиёи Марказӣ]], ҷамъоварии намунаҳои рустаниҳо ва тавсифи илмии намудҳои нав бахшид. Осори асосии ӯ ба [[Таснифоти рустаниҳо|таснифоти рустаниҳо]], махсусан [[Рустаниҳои гулдор|рустаниҳои гулдор]], бахшида шудаанд. Ӯ барои омӯзиши набототи минтақаи Амур, Манҷурия, Ҷопон, Муғулистон ва Тибет саҳми муҳим гузошт.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Дар номгузории илмии рустаниҳо номи Максимович бо ихтисораи '''Maxim.''' нишон дода мешавад.<ref name="IPNI">{{cite web |url=https://www.ipni.org/a/23089-1 |title=Maximowicz, Carl Johann (Ivanovič) |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> == Зиндагинома == === Солҳои аввал ва таҳсил === Карл Максимович 23 ноябри соли 1827 дар шаҳри [[Тула]]и Империяи Русия дар хонаводаи олмониҳои Балтика ба дунё омадааст. Таҳсилоти миёнаро дар омӯзишгоҳи олмонии Санкт-Петербург, маъруф ба ''Annenschule'', гирифтааст.<ref name="Nature"/> Солҳои 1845–1850 дар [[Донишгоҳи Тарту|Донишгоҳи Дерпт]] (ҳоло Донишгоҳи Тарту дар [[Эстония]]) таҳсил карда, дар факултети физикаву математика ба омӯзиши гиёҳшиносӣ машғул шуд. Устоди ӯ гиёҳшинос [[Александр Андреевич Бунге]] буд. Максимович соли 1850 донишгоҳро хатм кард.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Пас аз хатми таҳсил ба ҳайси ёвари мудири Боғи ботаникии Дерпт ба кор оғоз намуд. Соли 1852 ба Санкт-Петербург кӯчид ва масъули нигоҳдории маҷмӯаҳои [[Ҳербарий|ҳербарий]]и Боғи ботаникии императорӣ таъйин шуд.<ref name="Nature"/> === Сафари аввал ба Шарқи Дур (1853–1857) === Соли 1853 Максимович бо ҳамроҳии табиатшинос [[Леополд фон Шренк]] ба сафари илмӣ дар киштии ҳарбии «Диана» баромад. Ҳадафи асосии ӯ ҷамъоварии намунаҳои зинда ва хушкшудаи рустаниҳо барои Боғи ботаникии Санкт-Петербург буд. Дар ҷараёни сафар киштӣ ба [[Рио-де-Жанейро]], [[Валпараисо]] ва [[Ҳонолулу]] даромад. Соли 1854 он ба минтақаи Де-Кастри дар соҳили шарқии Осиё расид. Максимович аз он ҷо ба таҳқиқи набототи минтақаи [[Амур]] ва сарзаминҳои ҳамсоя оғоз кард.<ref name="Nature"/> Солҳои 1854–1857 ӯ бо вуҷуди мушкилоти сафар ва камбуди маблағ дар минтақаҳои Амур ва Уссурӣ ба ҷамъоварӣ ва омӯзиши рустаниҳо машғул шуд. Дар натиҷа маҷмӯаи бузурги намунаҳои гиёҳшиносӣ, тухмҳо ва рустаниҳои зиндаро гирд овард.<ref name="FarEast">{{cite web |url=https://cnbdvo.ru/item/2291598 |title=Максимович К. М. (1827–1891). Карл Максимович — имя в атласе флоры Приморья |publisher=Центральная научная библиотека Дальневосточного отделения Российской академии наук |language=ru}}</ref> Пас аз бозгашт ба Санкт-Петербург натиҷаҳои ин сафарро таҳқиқ карда, соли 1859 асари '''''Primitiae Florae Amurensis''''' («Нахустин таҳқиқоти набототи Амур»)-ро нашр намуд. Ин китоб яке аз аввалин пажӯҳишҳои мукаммал оид ба набототи минтақаи Амур буд ва дар он намудҳои зиёди рустаниҳо, аз ҷумла намудҳои то он вақт барои илм номаълум, тавсиф шудаанд.<ref name="Nature"/><ref name="FarEast"/> Барои ин асар Максимович соли 1859 бо [[Ҷоизаи Демидов]] сарфароз гардид.<ref name="BRE"/> === Сафари дуюм ба Осиёи Шарқӣ (1859–1864) === Соли 1859 Максимович сафари навбатии худро ба Шарқи Дур оғоз кард. Ӯ аз тариқи [[Сибир]] ба [[Иркутск]], [[Забайкалйе]] ва ҳавзаи дарёҳои [[Сунгарӣ]] ва [[Уссурӣ]] сафар намуда, баъдан ба [[Ҷопон]] рафт.<ref name="FarEast"/> Дар Ҷопон ӯ аз соли 1860 то аввали соли 1864 ба омӯзиши набототи маҳаллӣ машғул буд. Аввал дар шаҳри [[Ҳакодате]] қарор гирифт. Сипас ба минтақаҳои гуногуни ҷануби Ҷопон, аз ҷумла [[Нагасакӣ]], [[Йокоҳама]], кӯҳи [[Фуҷӣ]] ва ҷазираи [[Кюсю]] сафар кард.<ref name="Nature"/> Дар таҳқиқи набототи Ҷопон Максимович кори гиёҳшиносони пешин, аз ҷумла [[Карл Петер Тунберг]] ва [[Филипп Франс фон Зиболд]]ро идома дод. Яке аз ёварони муҳими ӯ дар Ҷопон ҷамъоваркунандаи рустаниҳо [[Сугава Чёносуке]] (1842–1925) буд. Чёносуке дар минтақаҳое намунаҳои рустаниҳоро ҷамъ мекард, ки Максимович бинобар маҳдудиятҳои онвақтаи ҳукумати Ҷопон ба онҳо дастрасӣ надошт. Максимович ба шарафи ӯ якчанд намуди рустанӣ, аз ҷумла ''Acer tschonoskii'', ''Lonicera tschonoskii'' ва ''Trillium tschonoskii''-ро номгузорӣ кард.<ref name="FarEast"/><ref name="Trillium">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:542611-1 |title=Trillium tschonoskii Maxim. |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> Максимович соли 1864 ба Русия баргашт. Натиҷаҳои таҳқиқоти Ҷопон ва Манҷурия дар силсилаи бистқисмаи '''''Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie''''' (1866–1876) нашр шуданд.<ref name="FarEast"/> === Фаъолияти илмӣ дар Санкт-Петербург === Пас аз бозгашт аз сафарҳо Максимович ба таҳқиқ ва мураттабсозии маҷмӯаҳои гиёҳшиносии худ идома дод. Соли 1869 саргиёҳшиноси Боғи ботаникии императории Санкт-Петербург ва соли 1870 мудири Осорхонаи ботаникии Академияи илмҳо таъйин гардид.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Ӯ на танҳо намунаҳои ҷамъовардаи худ, балки маҷмӯаҳои рустаниҳои дигар сайёҳон ва муҳаққиқон, аз ҷумла [[Николай Пржевалский]], [[Григорий Потанин]] ва [[Михаил Певтсов]]ро низ таҳқиқ мекард. Ин мавод барои омӯзиши набототи [[Муғулистон]], [[Чин]] ва [[Тибет]] аҳамияти калон дошт.<ref name="BRE"/> Аз ҷумла, Максимович рустаниҳои Тибетро аз нигоҳи пайдоиш ва робитаи онҳо бо набототи Муғулистон ва [[Ҳимолой]] омӯхт. Дар баробари ин, ба тавсифи намудҳои нави рустаниҳои Осиё машғул буд.<ref name="Nature"/> Дар асоси маҷмӯаҳои гирдовардашуда силсилаи '''''Diagnoses plantarum novarum asiaticarum''''' («Тавсифи рустаниҳои нави Осиё») таҳия шуд. Қисмҳои ин асар аз соли 1876 то соли 1893 нашр гардиданд; нашри он пас аз марги муаллиф низ идома ёфт.<ref name="FarEast"/> Бо супориши Академияи илмҳо Максимович аз бевазани Филипп Франс фон Зиболд маҷмӯаи ҳаштҷилдаи тасвирҳои ботаникиро харид, ки рассомони ҷопонӣ таҳия карда буданд. Ин маҷмӯа барои омӯзиши набототи Ҷопон аҳамияти илмӣ дошт. Максимович соли 1871 академики Академияи илмҳои Санкт-Петербург гардид. Соли 1888 ӯ ба узвияти фахрии хориҷии [[Академияи санъат ва илмҳои Амрико]] пазируфта шуд.<ref name="BRE"/><ref name="AAAS">{{cite web |url=https://www.amacad.org/person/carl-johann-maximowicz |title=Carl Johann Maximowicz |publisher=American Academy of Arts and Sciences |language=en}}</ref> Ӯ инчунин бо ордени муқаддаси Станислав дараҷаи II (1867), ордени муқаддаси Анна дараҷаи II (1871) ва ордени муқаддаси Владимир дараҷаи III (1878) сарфароз гардидааст. Максимович 16 феврали соли 1891 дар синни 63-солагӣ дар Санкт-Петербург даргузашт. Ӯро дар қабристони лютерании Смоленскии ин шаҳр ба хок супурданд.<ref name="Nature"/><ref>{{cite web |url=https://vivaldi.nlr.ru/bx000050142/view/#page=24 |title=Петербургский некрополь. Том 3 |publisher=Российская национальная библиотека |language=ru}}</ref> == Фаъолияти гиёҳшиносӣ == Максимович аз пажӯҳишгарони намоёни набототи Осиёи Шарқӣ дар асри XIX ба шумор меравад. Ӯ дар давоми фаъолияти илмии худ тақрибан 2300 таксони рустаниро тавсиф ё номгузорӣ кардааст, ки бисёре аз онҳо қаблан барои илм номаълум буданд.<ref name="Arboretum">{{cite web |url=https://arboretum.sav.sk/sk/aktuality/karl-johann-maximowicz-1827-1891/ |title=Karl Johann Maximowicz (1827–1891) |publisher=Arborétum Mlyňany, Slovak Academy of Sciences |language=sk}}</ref> Таҳқиқоти ӯ асосан ба рустаниҳои гулдор, аз ҷумла авлодҳои ''Acer'', ''Rhododendron'', ''Pedicularis'' ва дигар гурӯҳҳои рустаниҳо бахшида шудаанд. Ӯ ҳамчунин як қатор авлодҳои нави рустаниҳоро тавсиф кард.<ref name="BRE"/> === Авлодҳои тавсифшуда === Аз ҷумлаи авлодҳои рустаниҳое, ки Максимович дар тавсиф ё номгузории илмии онҳо саҳм дошт, инҳоянд: * ''Ancistrocarya'' Maxim. * ''Brachybotrys'' Maxim. ex Oliv. * ''Chionographis'' Maxim. * ''Circaeaster'' Maxim. * ''Coelonema'' Maxim. * ''Deinanthe'' Maxim. * ''Dipelta'' Maxim. * ''Disanthus'' Maxim. * ''Eleutherococcus'' Maxim. * ''Idesia'' Maxim. * ''Macroclinidium'' Maxim. * ''Megadenia'' Maxim. * ''Metanarthecium'' Maxim. * ''Nannoglottis'' Maxim. * ''Omphalotrix'' Maxim. * ''Perillula'' Maxim. * ''Platypholis'' Maxim. * ''Platyosprion'' Maxim. * ''Pomatosace'' Maxim. * ''Potaninia'' Maxim. * ''Przewalskia'' Maxim. * ''Pteroceltis'' Maxim. * ''Sceptrocnide'' Maxim. * ''Schizopepon'' Maxim. * ''Scrofella'' Maxim. * ''Spiraeanthus'' Maxim. * ''Symphyllocarpus'' Maxim. * ''Tetraena'' Maxim. * ''Theropogon'' Maxim. * ''Tretocarya'' Maxim. * ''Tsusiophyllum'' Maxim. * ''Yoania'' Maxim. Дар номҳои илмӣ ихтисораи ''Maxim.'' нишон медиҳад, ки Максимович дар интишори номи таксон саҳм доштааст. Дар баъзе ҳолатҳо номи ӯ бо ихтисораҳои дигар муаллифон якҷоя меояд.<ref name="IPNI"/> === Намудҳои тавсифшуда === Аз ҷумлаи рустаниҳое, ки Максимович номгузорӣ ё тавсиф кардааст, ин намудҳо ҳастанд: * ''[[Acer argutum]]'' Maxim. * ''[[Acer barbinerve]]'' Maxim. * ''[[Acer capillipes]]'' Maxim. * ''[[Acer miyabei]]'' Maxim. * ''[[Acer mono]]'' Maxim. * ''[[Acer tschonoskii]]'' Maxim. * ''[[Buddleja alternifolia]]'' Maxim. * ''Calanthe reflexa'' Maxim. * ''Elaeagnus oldhamii'' Maxim. * ''Goodyera macrantha'' Maxim. * ''[[Juglans mandshurica]]'' Maxim. * ''Liparis japonica'' Maxim. * ''[[Magnolia stellata]]'' (Siebold & Zucc.) Maxim. * ''Pedicularis artselaeri'' Maxim. * ''Platanthera hologlottis'' Maxim. * ''[[Rhododendron schlippenbachii]]'' Maxim. * ''[[Trichosanthes kirilowii]]'' Maxim. * ''[[Trillium tschonoskii]]'' Maxim. * ''Yoania japonica'' Maxim. Номи ''Magnolia stellata'' қаблан аз ҷониби Зиболд ва Суккарини дар авлоди дигар нашр шуда буд ва Максимович онро ба авлоди ''Magnolia'' гузаронд. Аз ин сабаб номи пурраи илмии он ''Magnolia stellata'' (Siebold & Zucc.) Maxim. мебошад.<ref name="Magnolia">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/554855-1 |title=Magnolia stellata (Siebold & Zucc.) Maxim. |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> == Рустаниҳо ва ҷонварони ба номи Максимович == [[Акс:Acer maximowiczianum1.jpg|thumb|200px|''Acer maximowiczianum'', яке аз рустаниҳои ба шарафи Максимович номгузоришуда]] Ба шарафи Максимович намудҳои зиёди рустаниҳо номгузорӣ шудаанд. Дар номҳои илмии онҳо шаклҳои ''maximowiczii'', ''maximowicziana'', ''maximowiczianum'' ва дигар шаклҳои ҳамреша истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''[[Acer maximowiczianum]]'' Miq. — як намуди фарн * ''Atriplex maximowicziana'' Makino * ''[[Betula maximowicziana]]'' Regel — як намуди тӯс * ''[[Crataegus maximowiczii]]'' C.K.Schneid. — як намуди дӯлона * ''[[Picea maximowiczii]]'' Regel ex Mast. — як намуди коҷ * ''Populus maximowiczii'' A.Henry — номи илмие, ки барои як намуди сафедор истифода шудааст * ''[[Salvia maximowicziana]]'' Hemsl. * ''Allium maximowiczii'' Regel * ''Adenophora maximowicziana'' Makino * ''Carex maximowiczii'' F.Schmidt * ''Geranium maximowiczii'' Regel & Maack * ''Iris maximowiczii'' Grubov * ''Polygonatum maximowiczii'' F.Schmidt * ''Saussurea maximowiczii'' Herder Баъзе аз ин номҳо дар таснифоти имрӯза муродифи номҳои дигари илмӣ ҳисобида мешаванд. Ба шарафи ӯ ҳамчунин як намуди хоянда, '''''[[Alexandromys maximowiczii]]''''' (пештар ''Microtus maximowiczii''), номгузорӣ шудааст.<ref>{{cite web |url=https://www.mammaldiversity.org/taxon/1002030/ |title=Alexandromys maximowiczii |publisher=Mammal Diversity Database, American Society of Mammalogists |language=en}}</ref> == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Максимович инҳоянд: * '''''Primitiae Florae Amurensis''''' (1859) — таҳқиқи набототи минтақаи Амур. * '''''Rhamneae orientali-asiaticae''''' (1866) — пажӯҳиш оид ба рустаниҳои оилаи ''Rhamnaceae'' дар Осиёи Шарқӣ. * '''''Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie''''' (1866–1876) — силсилаи бистқисма оид ба намудҳои нави рустаниҳои Ҷопон ва Манҷурия. * '''''Rhododendreae Asiae Orientalis''''' (1870) — таҳқиқи рододендронҳои Осиёи Шарқӣ. * '''Монография оид ба авлоди ''Lespedeza''''' (1873). * '''''Diagnoses plantarum novarum asiaticarum''''' (1876–1893) — силсилаи тавсифҳои илмии рустаниҳои нави Осиё. * '''''Enumeratio plantarum hucusque in Mongolia nec non adjacente parte Turkestaniae Sinensis lectarum''''' (1889) — феҳристи рустаниҳои ҷамъоваришуда дар Муғулистон ва қисматҳои ҳамсояи Туркистони Чин. * '''''Flora Tangutica''''' (1889) — таҳқиқи рустаниҳои Тангут, Гансу, қисматҳои Тибет ва Сайдам дар асоси маҷмӯаҳои Николай Пржевалский ва Григорий Потанин. == Хонадон == Ҳамсари Максимович '''Паулина Александровна Штраух''' буд, ки аз хонаводаи соҳибкорон ва дорусозони Санкт-Петербург баромада буд. Онҳо ду фарзанд — Герда ва Лев доштанд.<ref name="Family">{{cite news |last=Никифорова |first=Юлия |title=Мои петербургские адреса. История одной семьи |url=https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/moi-peterburgskie-adresa-istoriya-odnoy-semi/ |work=Санкт-Петербургские ведомости |date=2022-07-08 |language=ru}}</ref> Духтарашон '''Герда Максимович''' бо пизишк [[Николай Иванович Лунин]] издивоҷ кард. Писарашон '''Лев Карлович Максимович''' ба асппарварӣ ва рушди варзиши аспдавонӣ машғул буд. Ӯ муаллифи китоби ''Иллюстрированный альбом рысистого и скакового спорта'' (1906) мебошад. Лев соли 1941 ба таъқиби сиёсӣ гирифтор шуд.<ref name="Family"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1827]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1891]] [[Гурӯҳ:Зодагони 23 ноябр]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 16 феврал]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносон]] [[Гурӯҳ:Ботаникҳои империяи Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XIX]] [[Гурӯҳ:Сайёҳони империяи Русия]] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи Демидов]] nerf0z07j296uxr85vj9l2xz0mls36x 0 334376 1490330 2026-10-20T15:32:37Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1343848500|Zygophyllum mongolicum]]" сохта шудааст 1490330 wikitext text/x-wiki '''Хотунаки муғулӣ (Zygophyllum mongolicum)''' як намуд [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Zygophyllaceae аст. Он ба [[Муғулистони дохилӣ|Муғулистони дохилии]] Чин бумӣ аст. Он қаблан бо номи ''Tetraena mongolica'' маъруф буд, аммо авлоди ''Tetraena'' ҳоло ҳамчун ҳаммаънои ''Zygophyllum'' ҳисобида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:41744-1|title=Tetraena Maxim. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|lang=en|accessdate=2025-05-06}}</ref> Мавқеи зери хатари нобудшавӣ қарордоштаи ин намуд ва тарзи ҳаёти [[Ксерофитҳо|ксерофитии]] он, ки барои тоб овардан ба муҳити сахт мутобиқ шудааст, муҳаққиқонро водор кард, ки геноми онро, ки аввалин узви силсилаи Zygophyllales аст, тартиб диҳанд.<ref>{{Cite journal|author=Liu|first=Bingru|date=2023-04-01|title=Chromosome-level genome assembly of the endangered plant Tetraena mongolica|url=https://academic.oup.com/dnaresearch/article/30/2/dsad004/7097650|journal=DNA Research|volume=30|issue=2|doi=10.1093/dnares/dsad004|issn=1756-1663|pmid=36999569}}</ref> == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Хотунак]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] 90oyncugxanpxi3qg3ukfbww2uajz4l 1490331 1490330 2026-10-20T15:35:21Z Zosya95 54344 1490331 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Zygophyllum | latin = Zygophyllum mongolicum | author = ([[Карл Иванович Максимович|Maxim.]]) [[Maarten J. M. Christenhusz|Christenh.]] & [[James W. Byng|Byng]] | syn ={{btname|Tetraena mongolica |[[Карл Иванович Максимович|Maxim.]]}} | syn_ref =<ref name=POWO/> }} '''Хотунаки муғулӣ''' ({{lang-la|Zygophyllum mongolicum}}) як намуд [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Zygophyllaceae аст. Он ба [[Муғулистони дохилӣ|Муғулистони дохилии]] Чин бумӣ аст. Он қаблан бо номи ''Tetraena mongolica'' маъруф буд, аммо авлоди ''Tetraena'' ҳоло ҳамчун ҳаммаънои ''Zygophyllum'' ҳисобида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:41744-1|title=Tetraena Maxim. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|lang=en|accessdate=2025-05-06}}</ref> Мавқеи зери хатари нобудшавӣ қарордоштаи ин намуд ва тарзи ҳаёти [[Ксерофитҳо|ксерофитии]] он, ки барои тоб овардан ба муҳити сахт мутобиқ шудааст, муҳаққиқонро водор кард, ки геноми онро, ки аввалин узви силсилаи Zygophyllales аст, тартиб диҳанд.<ref>{{Cite journal|author=Liu|first=Bingru|date=2023-04-01|title=Chromosome-level genome assembly of the endangered plant Tetraena mongolica|url=https://academic.oup.com/dnaresearch/article/30/2/dsad004/7097650|journal=DNA Research|volume=30|issue=2|doi=10.1093/dnares/dsad004|issn=1756-1663|pmid=36999569}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хотунак]] p90kegx0w26p4vfslk3clwu8kgjehu9 1490333 1490331 2026-10-20T15:37:42Z Zosya95 54344 1490333 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Zygophyllum | latin = Zygophyllum mongolicum | author = ([[Карл Иванович Максимович|Maxim.]]) [[Maarten J. M. Christenhusz|Christenh.]] & [[James W. Byng|Byng]] | syn ={{btname|Tetraena mongolica |[[Карл Иванович Максимович|Maxim.]]}} | syn_ref =<ref name=POWO/> | wikispecies = Zygophyllum mongolicum | wikicommons = Zygophyllum mongolicum }} '''Хотунаки муғулӣ''' ({{lang-la|Zygophyllum mongolicum}}) як намуд [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Zygophyllaceae аст. Он ба [[Муғулистони дохилӣ|Муғулистони дохилии]] Чин бумӣ аст. Он қаблан бо номи ''Tetraena mongolica'' маъруф буд, аммо авлоди ''Tetraena'' ҳоло ҳамчун ҳаммаънои ''Zygophyllum'' ҳисобида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:41744-1|title=Tetraena Maxim. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|lang=en|accessdate=2025-05-06}}</ref> Мавқеи зери хатари нобудшавӣ қарордоштаи ин намуд ва тарзи ҳаёти [[Ксерофитҳо|ксерофитии]] он, ки барои тоб овардан ба муҳити сахт мутобиқ шудааст, муҳаққиқонро водор кард, ки геноми онро, ки аввалин узви силсилаи Zygophyllales аст, тартиб диҳанд.<ref>{{Cite journal|author=Liu|first=Bingru|date=2023-04-01|title=Chromosome-level genome assembly of the endangered plant Tetraena mongolica|url=https://academic.oup.com/dnaresearch/article/30/2/dsad004/7097650|journal=DNA Research|volume=30|issue=2|doi=10.1093/dnares/dsad004|issn=1756-1663|pmid=36999569}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хотунак]] qd5wv7tpi60b3oj30cmso8y6v300mbv 1490334 1490333 2026-10-20T15:38:18Z Zosya95 54344 1490334 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Zygophyllum | latin = Zygophyllum mongolicum | author = ([[Карл Иванович Максимович|Maxim.]]) [[Maarten J. M. Christenhusz|Christenh.]] & [[James W. Byng|Byng]] | syn ={{btname|Tetraena mongolica |[[Карл Иванович Максимович|Maxim.]]}} | syn_ref =<ref name=POWO/> | wikispecies = Zygophyllum mongolicum }} '''Хотунаки муғулӣ''' ({{lang-la|Zygophyllum mongolicum}}) як намуд [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Zygophyllaceae аст. Он ба [[Муғулистони дохилӣ|Муғулистони дохилии]] Чин бумӣ аст. Он қаблан бо номи ''Tetraena mongolica'' маъруф буд, аммо авлоди ''Tetraena'' ҳоло ҳамчун ҳаммаънои ''Zygophyllum'' ҳисобида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:41744-1|title=Tetraena Maxim. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|lang=en|accessdate=2025-05-06}}</ref> Мавқеи зери хатари нобудшавӣ қарордоштаи ин намуд ва тарзи ҳаёти [[Ксерофитҳо|ксерофитии]] он, ки барои тоб овардан ба муҳити сахт мутобиқ шудааст, муҳаққиқонро водор кард, ки геноми онро, ки аввалин узви силсилаи Zygophyllales аст, тартиб диҳанд.<ref>{{Cite journal|author=Liu|first=Bingru|date=2023-04-01|title=Chromosome-level genome assembly of the endangered plant Tetraena mongolica|url=https://academic.oup.com/dnaresearch/article/30/2/dsad004/7097650|journal=DNA Research|volume=30|issue=2|doi=10.1093/dnares/dsad004|issn=1756-1663}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хотунак]] 9wzi15uepuqn0ab4snnyld19u58548c 1490345 1490334 2026-10-20T16:07:01Z Zosya95 54344 1490345 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Zygophyllum | latin = Zygophyllum mongolicum | author = ([[Maxim.]]) [[Maarten J. M. Christenhusz|Christenh.]] & [[James W. Byng|Byng]] | syn ={{btname|Tetraena mongolica |[[Maxim.]]}} | syn_ref =<ref name=POWO/> | wikispecies = Zygophyllum mongolicum }} '''Хотунаки муғулӣ''' ({{lang-la|Zygophyllum mongolicum}}) як намуд [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Zygophyllaceae аст. Он ба [[Муғулистони дохилӣ|Муғулистони дохилии]] Чин бумӣ аст. Он қаблан бо номи ''Tetraena mongolica'' маъруф буд, аммо авлоди ''Tetraena'' ҳоло ҳамчун ҳаммаънои ''Zygophyllum'' ҳисобида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:41744-1|title=Tetraena Maxim. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|lang=en|accessdate=2025-05-06}}</ref> Мавқеи зери хатари нобудшавӣ қарордоштаи ин намуд ва тарзи ҳаёти [[Ксерофитҳо|ксерофитии]] он, ки барои тоб овардан ба муҳити сахт мутобиқ шудааст, муҳаққиқонро водор кард, ки геноми онро, ки аввалин узви силсилаи Zygophyllales аст, тартиб диҳанд.<ref>{{Cite journal|author=Liu|first=Bingru|date=2023-04-01|title=Chromosome-level genome assembly of the endangered plant Tetraena mongolica|url=https://academic.oup.com/dnaresearch/article/30/2/dsad004/7097650|journal=DNA Research|volume=30|issue=2|doi=10.1093/dnares/dsad004|issn=1756-1663}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хотунак]] ok2nmih9171ynh9slc8ylepdyi9ke11 0 334377 1490332 2026-10-20T15:37:15Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Хотунаки муғулӣ]] 1490332 wikitext text/x-wiki #равона [[Хотунаки муғулӣ]] l9m6z3gqcdz3111puybnsjeh57x3dhb 14 334378 1490335 2026-10-20T15:39:40Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{main|Хотунак}} {{Commons category|Zygophyllum}} [[Гурӯҳ:Zygophylloideae]] 1490335 wikitext text/x-wiki {{main|Хотунак}} {{Commons category|Zygophyllum}} [[Гурӯҳ:Zygophylloideae]] 49lvw1vtds7yjlrlm4ai9ntdg8ah6h7 14 334379 1490336 2026-10-20T15:41:38Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Cat main|Савсаниҳо}} {{Commons cat|Iridaceae}} [[Category:Морчӯбагулон]] 1490336 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Савсаниҳо}} {{Commons cat|Iridaceae}} [[Category:Морчӯбагулон]] 19qdpdmeksep3crbsxdfq10179lfq9u 10 334380 1490337 2026-10-20T15:44:14Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Zygophyllaceae |rang = Авлод |latin = Zygophyllum |name = Хотунак }} 1490337 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Zygophyllaceae |rang = Авлод |latin = Zygophyllum |name = Хотунак }} opagtsyfzr5i0hxhkiqin9r4qrnkok7 10 334381 1490339 2026-10-20T15:46:57Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Zygophyllales|rang=Оила|latin=Zygophyllaceae|name=Хотунакиҳо}} 1490339 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Zygophyllales|rang=Оила|latin=Zygophyllaceae|name=Хотунакиҳо}} avq10fwt1lewtcvu2hlguhu258skm4k 10 334382 1490341 2026-10-20T15:51:29Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Angiospermae|rang=Тартиб|latin=Zygophyllales|name=Хотунакгулон}} 1490341 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Angiospermae|rang=Тартиб|latin=Zygophyllales|name=Хотунакгулон}} fhb3x55kdnek7hirfpqty121gecaktu 0 334383 1490344 2026-10-20T16:06:28Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Карл Иванович Максимович]] 1490344 wikitext text/x-wiki #равона [[Карл Иванович Максимович]] o33bx5lusk53z8rjeaipyx8xfmie501 0 334384 1490346 2026-10-20T16:11:23Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)]] 1490346 wikitext text/x-wiki #равона [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)]] 7lq0ayjmaohyjeph6on5r04diykmk9u 0 334385 1490349 2026-10-20T16:35:24Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Хотунак]] 1490349 wikitext text/x-wiki #равона [[Хотунак]] r9cplp473r4r598jylirzi03y034e69 0 334386 1490350 2026-10-20T16:36:09Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Хотунакиҳо]] 1490350 wikitext text/x-wiki #равона [[Хотунакиҳо]] 801mgsq0oqlqk0t0tto4km651t8popi 0 334387 1490354 2026-10-20T16:43:24Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Чатргулон]] 1490354 wikitext text/x-wiki #равона [[Чатргулон]] m267pgxux8qwotpjhocycqwrc3hmz7d 0 334388 1490359 2026-10-20T16:52:22Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Испаноқ]] 1490359 wikitext text/x-wiki #равона [[Испаноқ]] 7iwmwguv7xfm5h3mp9uw00cijdz9nyc 10 334389 1490360 2026-10-20T16:53:56Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Chenopodioideae |rang = Род |latin = Spinacia |name = Испаноқ |ref = }} 1490360 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Chenopodioideae |rang = Род |latin = Spinacia |name = Испаноқ |ref = }} pehae23znbkimlk9kgzuhkan7oz415x 14 334390 1490361 2026-10-20T16:56:15Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Cat main|Камол (авлод)}} {{Commons category|Ferula (Apiaceae)}} [[Гурӯҳ:Apioideae]] 1490361 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Камол (авлод)}} {{Commons category|Ferula (Apiaceae)}} [[Гурӯҳ:Apioideae]] 4ja9kesjtspq5chaqdvcstaieder1z6 1490364 1490361 2026-10-20T17:00:44Z Zosya95 54344 1490364 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Камол (авлод)}} {{Commons category|Ferula (Apiaceae)}} [[Гурӯҳ:Чатргулон]] 0fwl0sqcg60ibucpcx9ujs0uk2xltio 14 334391 1490369 2026-10-20T17:05:55Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Cat main|Чатргулон}} {{Commons cat|Apiaceae}} [[Гурӯҳ:Карафсгулон]] 1490369 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Чатргулон}} {{Commons cat|Apiaceae}} [[Гурӯҳ:Карафсгулон]] m4643hbfnu2wx4givujrbxzthx01o72 0 334392 1490370 2026-10-20T17:09:51Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Карафсгулон]] 1490370 wikitext text/x-wiki #равона [[Карафсгулон]] 0db8av11td1tqsy4psguk0bwe96h6qy 14 334393 1490371 2026-10-20T17:15:50Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons cat|Apiales}} {{cat main}} [[Гурӯҳ:Дупаллагиҳо]] 1490371 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Apiales}} {{cat main}} [[Гурӯҳ:Дупаллагиҳо]] mkpjnvbi0mllivis1mutoj06h8nca7n 0 334394 1490387 2026-10-20T17:47:56Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Косагул (авлод)]] 1490387 wikitext text/x-wiki #равона [[Косагул (авлод)]] b2hqalkddhfqgxtsvqz51qtgiljip8d 0 334395 1490397 2026-10-20T17:58:05Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Косагули белладонна]] 1490397 wikitext text/x-wiki #равона [[Косагули белладонна]] 89mq7zuadowywkp27eollbzf64sd67p 14 334396 1490398 2026-10-20T17:59:43Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Cat main|Косагулиҳо}} {{Commons cat}} [[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]] 1490398 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Косагулиҳо}} {{Commons cat}} [[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]] akx6f99tl3yewf08a8qzqqe0htublnl 14 334397 1490402 2026-10-20T18:15:05Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons cat}} {{Cat main|Морчӯбагулон}} [[Гурӯҳ:Якпаллагиҳо]] 1490402 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{Cat main|Морчӯбагулон}} [[Гурӯҳ:Якпаллагиҳо]] 1rvujkzbavv7t87dkdmfx1bdf0m8kzo 0 334398 1490404 2026-10-20T18:20:05Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Морчӯбагулон]] 1490404 wikitext text/x-wiki #равона [[Морчӯбагулон]] 0vms7sfw64bi1wm2bqtrxywk6k6iexw 14 334399 1490405 2026-10-20T18:32:40Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{main|Косагул (авлод)}} {{Commons category}} [[Гурӯҳ:Косагулиҳо]] 1490405 wikitext text/x-wiki {{main|Косагул (авлод)}} {{Commons category}} [[Гурӯҳ:Косагулиҳо]] 8s6jxukfa36vd04u7lsin91ip4fiz19 1490406 1490405 2026-10-20T18:35:01Z Zosya95 54344 1490406 wikitext text/x-wiki {{main|Косагул (авлод)}} {{Commons category|Amaryllis}} [[Гурӯҳ:Косагулиҳо]] 3epennnebqk0q1rpsd60qyx8rpyb11b 0 334400 1490409 2026-10-20T18:42:42Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Занҷабилгулон]] 1490409 wikitext text/x-wiki #равона [[Занҷабилгулон]] bah2osh8niftlz836udnt56l0ni2wdn 0 334401 1490411 2026-10-20T18:44:17Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Задвор]] 1490411 wikitext text/x-wiki #равона [[Задвор]] q3dk7710env4mdruvqv1hdiqwutasxz 0 334402 1490414 2026-10-20T18:47:24Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 Zolfeqar Fatihzadeh moved page [[Карл Иванович Максимович]] to [[Карл Максимович]]: Misspelled title 1490414 wikitext text/x-wiki #равона [[Карл Максимович]] o5n22jnlkyn5k7axnt22k568bs8fma8 0 334403 1490415 2026-10-20T18:48:04Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Зардчӯба (авлод)]] 1490415 wikitext text/x-wiki #равона [[Зардчӯба (авлод)]] jscrhcuzcntuwmk4dxgi0oaya08w8fs 14 334404 1490422 2026-10-20T18:52:30Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{main|Занҷабилгулон}} {{Commons cat|Zingiberales}} [[Гурӯҳ:Якпаллагиҳо]] 1490422 wikitext text/x-wiki {{main|Занҷабилгулон}} {{Commons cat|Zingiberales}} [[Гурӯҳ:Якпаллагиҳо]] oh72vb2yhahwbgxsenlao3sx2balvmp 0 334405 1490425 2026-10-20T18:56:50Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Карнайгул]] 1490425 wikitext text/x-wiki #равона [[Карнайгул]] 9nwlw7naguiw7e99q9nmiif28ybyj72 0 334406 1490426 2026-10-20T18:58:44Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Карнайгулиҳо]] 1490426 wikitext text/x-wiki #равона [[Карнайгулиҳо]] qbmcl7sp0e76ddbhhzm0622smnt1b3h 14 334407 1490427 2026-10-20T19:00:50Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{main|Карнайгулиҳо}} {{Commons cat|Cannaceae}} [[Гурӯҳ:Занҷабилгулон]] 1490427 wikitext text/x-wiki {{main|Карнайгулиҳо}} {{Commons cat|Cannaceae}} [[Гурӯҳ:Занҷабилгулон]] 3fzqu3cz6ba7y6qa7c2kzsgh83o0xfs 4 334408 1490428 2026-10-20T19:01:07Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 Саҳифаи нав: __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корба... 1490428 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Nuvola apps help index.svg|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Викилоиҳа|Викилоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> oi87s5wrs933yicwotjlfyng6111x6s 1490430 1490428 2026-10-20T19:04:56Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 ороиш, викисозӣ 1490430 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Nuvola apps help index.svg|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Викилоиҳа|Викилоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> ls9k6efseztapxe4sz1huaqq9vzzdbk 1490431 1490430 2026-10-20T19:05:27Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед */ вироишоти сабкӣ 1490431 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Nuvola apps help index.svg|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Викилоиҳа|Викилоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> l3i7zdaq8iqmigjaw6hj2akvy49dbua 1490435 1490431 2026-10-20T19:08:51Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед */ 1490435 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо ё истифодаи қолабҳо мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">Викилоиҳаҳо</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">Дархост ба мудирон</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо ва вайронкориҳо ба мудирон муроҷиат кунед. </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> jpljh288wgbq4t5ugjgayovtpthnw2y 1490441 1490435 2026-10-20T19:15:52Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 ороиш, вироишоти сабкӣ, аломатҳои китобат, дархости сарчашма 1490441 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо ё истифодаи қолабҳо мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">Викилоиҳаҳо</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо ва вайронкориҳо ба мудирон муроҷиат кунед. </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> 8iileeh9ebbn499dd54fplzmzo2kpto 1490442 1490441 2026-10-20T19:17:18Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 ба ҳазф, вироишоти сабкӣ, ороиш 1490442 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Nuvola apps help index.svg|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Викилоиҳа|Викилоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> oi87s5wrs933yicwotjlfyng6111x6s 1490447 1490442 2026-10-20T19:22:54Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед */ 1490447 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:[[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|мини]] Nuvola apps help index.svg|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Викилоиҳа|Викилоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> ab1rrbwvlnwtnq89j0zqjzk7dgj5mk9 1490451 1490447 2026-10-20T19:25:32Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 вироишоти сабкӣ, ороиш 1490451 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Викилоиҳа|Викилоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> ekdcpc29bcznran4pvyo02zonmqksvc 1490456 1490451 2026-10-20T19:30:40Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед */ вироишоти сабкӣ, ороиш 1490456 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> qlaofd3seq0envdf1gqb7ipxzx3eaav 1490457 1490456 2026-10-20T19:35:54Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Барои корбарони нав */ аломатҳои китобат, имло 1490457 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътамад|Сарчашмаҳои муътамад]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> 898j8q7phhzannnku7rlpwu520gqac3 1490458 1490457 2026-10-20T19:37:07Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Барои корбарони нав */ ороиш, викисозӣ, илова 1490458 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> thp0vl4jhjrw2hygflptv1eobkremwk 1490459 1490458 2026-10-20T19:37:51Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Барои корбарони нав */ вироишоти сабкӣ, ороиш 1490459 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> plgzcfuqtex7vfxu2wix13yzk0li71m 1490460 1490459 2026-10-20T19:38:29Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 ороиш, аломатҳои китобат 1490460 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> hij1zg86jsw33dr80j1mdctrwfso2oz 1490461 1490460 2026-10-20T19:40:35Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 вироишоти сабкӣ, ороиш 1490461 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> 0tzywlww19rdjaxndafik0swsmbl1jf 1490466 1490461 2026-10-20T20:07:01Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Дар рушди Википедия саҳм гузоред */ ба ҳазф, викисозӣ, вироишоти сабкӣ 1490466 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit.svg|30px|alt=Таҳрир]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon linkExternal-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon undo.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> 6n3x47qwconmfm3zcdro8umfhnr2lci 1490467 1490466 2026-10-20T20:09:17Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Дар рушди Википедия саҳм гузоред */ ороиш, викисозӣ 1490467 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit.svg|30px|alt=Таҳрир]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon linkExternal-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon undo.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> ggq3es6i57jk8bzuh8rrc6fjta4jryj 1490468 1490467 2026-10-20T20:12:01Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Дар рушди Википедия саҳм гузоред */ имло, ороиш 1490468 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit.svg|30px|alt=Таҳрир]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon linkExternal-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon undo.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> 3f57roa0u9nf05btieqaxquqv8emlju 1490469 1490468 2026-10-20T20:14:26Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Дар рушди Википедия саҳм гузоред */ 1490469 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|30px30px|alt=Вироиш]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon linkExternal-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon undo.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> 6zvvp8avo2h24lhjeiol5g882bshcax 1490470 1490469 2026-10-20T20:18:09Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Дар рушди Википедия саҳм гузоред */ вироишоти сабкӣ, ороиш 1490470 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|30px30px|alt=Вироиш]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:2017-fr.wp-blue-externallinks.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon undo.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> mpdxjkrxaexesjr9rx5h45o8vcugto3 1490471 1490470 2026-10-20T20:20:02Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Дар рушди Википедия саҳм гузоред */ вироишоти сабкӣ 1490471 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|30px30px|alt=Вироиш]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:2017-fr.wp-blue-externallinks.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon editUndo-ltr-progressive.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабти ном дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> li1k1mw06d25p7vk2pfse6vtqbh2lpq 1490473 1490471 2026-10-20T20:23:01Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Барои корбарони нав */ сарчашмаҳо, мусавварсозӣ 1490473 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|30px30px|alt=Вироиш]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:2017-fr.wp-blue-externallinks.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon editUndo-ltr-progressive.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабтином дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> ge12e8avizsvx6vy9jf9o4zlzmfinor 1490475 1490473 2026-10-20T20:32:18Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед */ ороиш, вироишоти сабкӣ 1490475 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Дархост ба мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахонаи мудирон|Қаҳвахонаи мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|30px30px|alt=Вироиш]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:2017-fr.wp-blue-externallinks.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon editUndo-ltr-progressive.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабтином дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> s3qrf3v61v6j5rr8nd3kwb9iw0ox767 1490476 1490475 2026-10-20T20:34:06Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед */ вироишоти сабкӣ, ороиш 1490476 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:8px; background:#f8f9fa; padding:20px; margin-bottom:16px; text-align:center;"> <div style="font-size:190%; font-weight:bold; margin-bottom:10px;">Хуш омадед ба вурудгоҳи ҷомеаи Википедиаи тоҷикӣ!</div> <div style="font-size:110%; line-height:1.7;"> Ин саҳифа маркази ҳамкорӣ, муҳокима, хабарҳо ва фаъолияти корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед бо дигар вироишгарон ҳамкорӣ кунед, дар рушди донишнома саҳм гузоред, барои иҷрои вазифаҳо ёрӣ расонед ва аз рӯйдодҳои ҷомеа огоҳ шавед. </div> <div style="margin-top:14px;"> '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' · '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' · '''[[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]]''' · '''[[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]]''' </div> </div> == Бо ҷомеа ҳамкорӣ кунед == <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:12px; margin:12px 0;"> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Blue-question-mark.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахона]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]</div> Ҷойи муҳокимаи масъалаҳои умумии Википедияи тоҷикӣ, пешниҳоди андешаҳо ва дарёфти посух ба саволҳо. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[Акс:Adobe Help CS5 icon.png|45px|center|link=Википедиа:Саволҳо]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Саволҳо|Дархости кумак]]</div> Агар ҳангоми таҳрири мақолаҳо, истифодаи қолабҳо ё кор бо Википедия мушкил дошта бошед, метавонед савол диҳед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|45px|center|link=Википедиа:Викилоиҳа]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Лоиҳаҳо|Лоиҳаҳо]]</div> Бо дигар корбарон барои беҳтар кардани мақолаҳои соҳаҳои гуногун ҳамкорӣ кунед. </div> <div style="flex:1 1 230px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:6px; padding:14px; background:#fff;"> [[File:Wikimedia Community Logo.svg|45px|center|link=Википедиа:Қаҳвахонаи мудирон]] <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;">[[Википедиа:Қаҳвахонаи мудирон|Қаҳвахонаи мудирон]]</div> Барои масъалаҳои вобаста ба муҳофизати саҳифаҳо, вайронкориҳо ва дигар амалҳои мудирият дархост пешниҳод кунед. </div> </div> == Дар рушди Википедия саҳм гузоред == Википедияи тоҷикӣ бо ҳамкории корбарони ихтиёрӣ рушд мекунад. Шумо низ метавонед дар беҳтар кардани муҳтавои он саҳм гузоред. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:45px; text-align:center;" | ! style="width:27%;" | Вазифа ! Чӣ кор кардан мумкин аст? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon article-ltr-progressive.svg|30px|alt=Мақола]] | '''[[Вижа:WantedPages|Мақолаҳои дархостшуда]]''' | Дар бораи мавзуъҳое мақола эҷод кунед, ки ба онҳо аз дигар мақолаҳо пайванд дода шудааст, вале ҳанӯз вуҷуд надоранд. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|30px30px|alt=Вироиш]] | '''[[Вижа:ShortPages|Мақолаҳои кӯтоҳ]]''' | Мақолаҳои кӯтоҳро бо истифода аз манбаъҳои муътамад такмил ва васеъ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:DeadendPages|Мақолаҳои бепайванд]]''' | Ба мақолаҳое, ки пайвандҳои дохилӣ надоранд, пайвандҳои мувофиқ илова кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:2017-fr.wp-blue-externallinks.svg|30px|alt=Пайванд]] | '''[[Вижа:LonelyPages|Мақолаҳои ятим]]''' | Аз мақолаҳои дигари мувофиқ ба мақолаҳои ятим пайванд гузоред. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|30px|alt=Гурӯҳ]] | '''[[Вижа:UncategorizedPages|Мақолаҳои бегурӯҳ]]''' | Мақолаҳои бе гурӯҳро ба гурӯҳҳои мавзуии мувофиқ ворид кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon alert.svg|30px|alt=Огоҳӣ]] | '''[[Вижа:BrokenRedirects|Тағйири масирҳои вайрон]]''' | Тағйири масирҳои нодурустро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon editUndo-ltr-progressive.svg|30px|alt=Тағйири масир]] | '''[[Вижа:DoubleRedirects|Тағйири масирҳои дукарата]]''' | Тағйири масирҳои дукаратаро ислоҳ кунед. |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon history.svg|30px|alt=Таърих]] | '''[[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]]''' | Вироишҳои навро аз назар гузаронед ва барои беҳтар шудани сифати мақолаҳо саҳм гузоред. |} == Вазифаҳои ҷорӣ == Дар ин бахш вазифаҳо ва пешниҳодҳои ҷомеа барои беҳтар кардани Википедияи тоҷикӣ ҷойгир карда мешаванд. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Самти фаъолият ! Вазифа |- | Эҷоди мақолаҳо | Эҷоди мақолаҳои нав дар бораи илм, таърих, фарҳанг, ҷуғрофиё ва шахсиятҳои барҷаста бо истифода аз манбаъҳои муътамад. |- | Беҳтар кардани сифат | Ислоҳи ғалатҳои имлоӣ, услубӣ ва маълумоти бе сарчашма. |- | Такмили мақолаҳои кӯтоҳ | Васеъ кардани мақолаҳои нопурра бо маълумоти санҷидашуда. |- | Манбаъгузорӣ | Илова кардани истинодҳои боэътимод ба маълумоти мақолаҳо. |- | Пайвандсозӣ | Ислоҳи пайвандҳои шикаста ва илова кардани пайвандҳои дохилӣ. |- | Қолабҳо ва гурӯҳҳо | Такмил ва мутобиқ кардани қолабҳо ва гурӯҳбандии мақолаҳо. |- | Викидода | Пайваст кардани мақолаҳо ба унсурҳои мувофиқи [[Викидода]]. |} == Хабарҳо ва эълонҳои ҷомеа == <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:12px; margin:10px 0;"> '''Ин бахш барои хабарҳо ва эълонҳои ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ пешбинӣ шудааст.''' Дар ин ҷо метавон маълумотро дар бораи озмунҳои таҳрирӣ, марафонҳо, вохӯриҳо, лоиҳаҳои Wikimedia ва дигар рӯйдодҳои марбут ба ҷомеа нашр кард. Барои пешниҳоди эълони нав ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат кунед. </div> == Барои корбарони нав == Агар нав ба Википедия пайваста бошед, аз роҳнамоҳои зерин истифода баред: * '''[[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]]''' — принсипҳои асосии донишнома. * '''[[Википедиа:Дидгоҳи бетараф|Дидгоҳи бетараф]]''' — тарзи пешниҳоди маълумот бидуни ҷонибдорӣ. * '''[[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар|Сарчашмаҳои муътабар]]''' — меъёрҳои истифодаи манбаъҳо. * '''[[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]]''' — муҳокимаҳо ва саволҳои ҷомеа. * '''[[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]]''' — сабтином дар Википедия. * '''[[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]]''' — ҷой барои озмоиши таҳрирҳо. == Пайвандҳои муфид == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Барои хонандагон ва вироишгарон ! Барои фаъолияти ҷомеа |- | * [[Вижа:AllPages|Ҳамаи саҳифаҳо]] * [[Вижа:Categories|Ҳамаи гурӯҳҳо]] * [[Вижа:Random|Мақолаи тасодуфӣ]] * [[Вижа:NewPages|Мақолаҳои нав]] * [[Вижа:Statistics|Омори Википедия]] | * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:ListUsers/sysop|Феҳристи мудирон]] * [[Вижа:ActiveUsers|Корбарони фаъол]] * [[Вижа:Log|Сабти рӯйдодҳо]] |} == Лоиҳаҳои дигари Wikimedia == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Викианбор] — анбори озоди аксҳо, видеоҳо ва дигар файлҳо. * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Викидода] — пойгоҳи донишҳои сохторёфта. * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Мета-вики] — ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои Wikimedia. * [https://wikisource.org/wiki/Main_Page Викисарчашма] — китобхона ва матнҳои озод. * [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki MediaWiki] — нармафзори лоиҳаҳои Wikimedia. ---- <div style="text-align:center; padding:12px;"> '''Википедияи тоҷикӣ бо саҳми ҳар яки мо рушд мекунад.''' [[Вижа:CreateAccount|Ба ҷомеа бипайвандед]] · [[Вижа:RecentChanges|Дар такмили донишнома саҳм гузоред]] </div> 9uppvnou4ih7j71qe8csd4y6id0oxsq 4 334410 1490443 2026-10-20T19:19:46Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 Саҳифаи нав: __TOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:16px; margin:10px 0;"> <div style="font-size:160%; font-weight:bold; margin-bottom:8px;">Ба маркази саволҳо хуш омадед!</div> '''«Википедиа:Саволҳо»''' саҳифаи кумак ба корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед дар бораи тарзи и... 1490443 wikitext text/x-wiki __TOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:16px; margin:10px 0;"> <div style="font-size:160%; font-weight:bold; margin-bottom:8px;">Ба маркази саволҳо хуш омадед!</div> '''«Википедиа:Саволҳо»''' саҳифаи кумак ба корбарони [[Википедияи тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед дар бораи тарзи истифода ва таҳрири Википедия савол диҳед ва аз корбарони таҷрибадор посух гиред. Ҳамаи корбарон метавонанд савол диҳанд ё ба саволҳои дигарон ҷавоб диҳанд. Барои посух додан ҳатман мудир будан шарт нест. Агар навкор бошед, аз пурсидани савол шарм надоред! </div> == Саволи худро пешниҳод кунед == Пеш аз пешниҳоди савол, лутфан, санҷед, ки оё масъалаи шумо қаблан дар ҳамин саҳифа ё дар саҳифаҳои роҳнамо баррасӣ нашудааст. Барои пешниҳоди савол: # Тугмаи «Саволи нав» ё пайванди зерро пахш кунед. # Дар майдони унвон мавзуи саволро кӯтоҳ нависед. # Саволи худро равшан шарҳ диҳед. # Агар савол ба мақолаи мушаххас дахл дошта бошад, пайванди онро илова кунед. # Дар охири паём чор аломати тилда (<nowiki>~~~~</nowiki>) гузоред, то имзои шумо ба таври худкор сабт шавад. # Саҳифаро нашр кунед ва баъдтар барои дидани ҷавоб баргардед. <div style="text-align:center; margin:18px 0;"> <span class="plainlinks" style="display:inline-block; background:#36c; padding:11px 22px; border-radius:5px; font-weight:bold;"> [{{fullurl:Википедиа:Саволҳо|action=edit&section=new}} <span style="color:white;">＋ Саволи нав пешниҳод кунед</span>] </span> </div> '''Намунаи савол:''' <pre> == Чӣ гуна ба мақола акс илова кунам? == Ман мехоҳам ба мақолаи [[Номи мақола]] акс илова кунам, аммо тарзи иҷрои онро намедонам. Лутфан, роҳнамоӣ кунед. ~~~~ </pre> == Дар ин ҷо чӣ гуна саволҳо додан мумкин аст? == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Мавзуъ ! Намунаи савол |- | '''Таҳрири мақолаҳо''' | Чӣ гуна мақола эҷод кунам, матнро ислоҳ намоям ё ба мақола бахши нав илова кунам? |- | '''Манбаъгузорӣ''' | Чӣ гуна ба мақола истинод илова кунам? Кадом манбаъҳо муътамад ҳисоб мешаванд? |- | '''Аксҳо ва файлҳо''' | Чӣ гуна аксро аз [[Викианбор]] ба мақола гузорам? |- | '''Қолабҳо''' | Чӣ гуна қолаби шахсият, олим, адиб ё дигар қолабҳоро истифода барам? |- | '''Гурӯҳҳо''' | Чӣ гуна мақоларо ба гурӯҳи мувофиқ илова кунам? |- | '''Пайвандҳо''' | Чӣ гуна пайванди дохилӣ, берунӣ ё пайванди байни забонҳо эҷод кунам? |- | '''Ҳисоби корбарӣ''' | Чӣ гуна ҳисоби нав эҷод кунам ё танзимоти онро тағйир диҳам? |- | '''Қоидаҳои Википедия''' | Оё ин мавзуъ барои мақолаи мустақил аҳаммияти энсиклопедӣ дорад? |- | '''Мушкилоти техникӣ''' | Чаро қолаб дуруст намоиш дода намешавад ё ҳангоми таҳрир хато пайдо мешавад? |} == Саволҳои маъмул == === Чӣ гуна дар Википедия мақолаи нав эҷод кунам? === Аввал боварӣ ҳосил кунед, ки мақола бо ҳамин ном ё номи дигар вуҷуд надорад. Сипас манбаъҳои муътамад ва мустақил ҷамъоварӣ карда, матни бетараф ва энсиклопедӣ омода намоед. Барои санҷидани тарзи таҳрир метавонед аз [[Вижа:MyPage/рег|саҳифаи машқи худ]] истифода баред. === Чаро баъзе пайвандҳо сурх мебошанд? === Пайванди сурх одатан маънои онро дорад, ки саҳифа бо номи нишон додашуда ҳанӯз вуҷуд надорад. Пеш аз эҷоди саҳифаи нав санҷед, ки мавзуъ бо номи дигар мавҷуд набошад. === Чӣ гуна ба мақола манбаъ илова кунам? === Дар муҳаррири сарчашма метавонед барои истинод аз тегҳои <code>&lt;ref&gt;</code> ва <code>&lt;/ref&gt;</code> истифода баред. Масалан: <pre> Душанбе пойтахти Тоҷикистон аст.<ref>Номи манбаъ, соли нашр.</ref> </pre> Дар поёни мақола бахши зеринро илова кунед: <pre> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} </pre> === Чӣ гуна ба мақола акс гузорам? === Агар акс дар Викианбор мавҷуд бошад, метавонед рамзи зеринро истифода баред: <pre> [[Акс:Example.jpg|thumb|Тавсифи акс]] </pre> Ба ҷойи <code>Example.jpg</code> номи воқеии файлро нависед. === Оё метавонам матнро аз сомонаҳои дигар нусхабардорӣ кунам? === Матнҳои дорои ҳуқуқи муаллифро бе иҷозати мувофиқ ё иҷозатномаи созгор ба Википедия нусхабардорӣ кардан мумкин нест. Маълумоти манбаъҳоро бо баёни мустақил, бо риояи бетарафӣ ва бо овардани истинод истифода баред. === Агар мақола маълумоти нодуруст дошта бошад, чӣ кор кунам? === Агар маълумоти дуруст ва манбаи муътамад дошта бошед, метавонед мақоларо ислоҳ кунед. Агар масъала баҳснок бошад, онро аввал дар саҳифаи баҳси мақола баррасӣ намоед. === Агар ба саволи ман ҷавоб дода нашавад, чӣ кор кунам? === Каме интизор шавед, зеро посухҳоро корбарони ихтиёрӣ менависанд. Агар савол норавшан бошад, метавонед онро бо маълумоти иловагӣ пурра кунед. Барои масъалаҳои умумии ҷомеа инчунин метавонед ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат намоед. == Қоидаҳои муҳокима == * Саволҳоро бо эҳтиром ва бо забони фаҳмо пешниҳод кунед. * Ба саволҳои дигарон бо хушмуомилагӣ ҷавоб диҳед. * Ҳангоми имкон ба қоидаҳо, роҳнамоҳо ё намунаҳои мувофиқ пайванд диҳед. * Маълумоти шахсӣ, гузарвожаҳо ва дигар маълумоти махфиро нашр накунед. * Аз таблиғ, таҳқир ва паёмҳои берун аз мавзуъ худдорӣ кунед. * Матни саволҳои дигаронро бе зарурати асоснок тағйир надиҳед. * Дар охири паёмҳои худ бо <nowiki>~~~~</nowiki> имзо гузоред. == Саволҳои корбарон == '''Саволҳои навро бо истифода аз тугмаи «Саволи нав пешниҳод кунед» дар поёни саҳифа ҷойгир намоед.''' Посухҳоро бевосита дар зери саволи дахлдор нависед. Барои равшан шудани сохтори муҳокима аз аломати ду нуқта (<code>:</code>) дар оғози ҷавоб истифода бурдан мумкин аст. == Бойгонӣ == Саволҳо ва посухҳои кӯҳнаро метавон ба бойгонӣ интиқол дод, то саҳифа аз ҳад зиёд дароз нашавад. * [[Википедиа:Саволҳо/Бойгонӣ|Бойгонии саволҳо]] == Саҳифаҳои муфид == * [[Википедиа:Вурудии корбарон|Вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ]] * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]] * [[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]] * [[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]] ---- <div style="text-align:center; padding:12px; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px;"> '''Савол доред? Бипурсед!''' Ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ аз ҳамкорӣ ва ёрии ҳамдигар рушд мекунад. </div> tvauv7olb5esn0uf3xi0ub63jfcqwgo 1490462 1490443 2026-10-20T19:41:11Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 ба ҳазф, викисозӣ, вироишоти сабкӣ 1490462 wikitext text/x-wiki __TOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:16px; margin:10px 0;"> <div style="font-size:160%; font-weight:bold; margin-bottom:8px;">Ба маркази саволҳо хуш омадед!</div> '''«Википедиа:Саволҳо»''' саҳифаи кумак ба корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед дар бораи тарзи истифода ва таҳрири Википедия савол диҳед ва аз корбарони таҷрибадор посух гиред. Ҳамаи корбарон метавонанд савол диҳанд ё ба саволҳои дигарон ҷавоб диҳанд. Барои посух додан ҳатман мудир будан шарт нест. Агар навкор бошед, аз пурсидани савол шарм надоред! </div> == Саволи худро пешниҳод кунед == Пеш аз пешниҳоди савол, лутфан, санҷед, ки оё масъалаи шумо қаблан дар ҳамин саҳифа ё дар саҳифаҳои роҳнамо баррасӣ нашудааст. Барои пешниҳоди савол: # Тугмаи «Саволи нав» ё пайванди зерро пахш кунед. # Дар майдони унвон мавзуи саволро кӯтоҳ нависед. # Саволи худро равшан шарҳ диҳед. # Агар савол ба мақолаи мушаххас дахл дошта бошад, пайванди онро илова кунед. # Дар охири паём чор аломати тилда (<nowiki>~~~~</nowiki>) гузоред, то имзои шумо ба таври худкор сабт шавад. # Саҳифаро нашр кунед ва баъдтар барои дидани ҷавоб баргардед. <div style="text-align:center; margin:18px 0;"> <span class="plainlinks" style="display:inline-block; background:#36c; padding:11px 22px; border-radius:5px; font-weight:bold;"> [{{fullurl:Википедиа:Саволҳо|action=edit&section=new}} <span style="color:white;">＋ Саволи нав пешниҳод кунед</span>] </span> </div> '''Намунаи савол:''' <pre> == Чӣ гуна ба мақола акс илова кунам? == Ман мехоҳам ба мақолаи [[Номи мақола]] акс илова кунам, аммо тарзи иҷрои онро намедонам. Лутфан, роҳнамоӣ кунед. ~~~~ </pre> == Дар ин ҷо чӣ гуна саволҳо додан мумкин аст? == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Мавзуъ ! Намунаи савол |- | '''Таҳрири мақолаҳо''' | Чӣ гуна мақола эҷод кунам, матнро ислоҳ намоям ё ба мақола бахши нав илова кунам? |- | '''Манбаъгузорӣ''' | Чӣ гуна ба мақола истинод илова кунам? Кадом манбаъҳо муътамад ҳисоб мешаванд? |- | '''Аксҳо ва файлҳо''' | Чӣ гуна аксро аз [[Викианбор]] ба мақола гузорам? |- | '''Қолабҳо''' | Чӣ гуна қолаби шахсият, олим, адиб ё дигар қолабҳоро истифода барам? |- | '''Гурӯҳҳо''' | Чӣ гуна мақоларо ба гурӯҳи мувофиқ илова кунам? |- | '''Пайвандҳо''' | Чӣ гуна пайванди дохилӣ, берунӣ ё пайванди байни забонҳо эҷод кунам? |- | '''Ҳисоби корбарӣ''' | Чӣ гуна ҳисоби нав эҷод кунам ё танзимоти онро тағйир диҳам? |- | '''Қоидаҳои Википедия''' | Оё ин мавзуъ барои мақолаи мустақил аҳаммияти энсиклопедӣ дорад? |- | '''Мушкилоти техникӣ''' | Чаро қолаб дуруст намоиш дода намешавад ё ҳангоми таҳрир хато пайдо мешавад? |} == Саволҳои маъмул == === Чӣ гуна дар Википедия мақолаи нав эҷод кунам? === Аввал боварӣ ҳосил кунед, ки мақола бо ҳамин ном ё номи дигар вуҷуд надорад. Сипас манбаъҳои муътамад ва мустақил ҷамъоварӣ карда, матни бетараф ва энсиклопедӣ омода намоед. Барои санҷидани тарзи таҳрир метавонед аз [[Вижа:MyPage/рег|саҳифаи машқи худ]] истифода баред. === Чаро баъзе пайвандҳо сурх мебошанд? === Пайванди сурх одатан маънои онро дорад, ки саҳифа бо номи нишон додашуда ҳанӯз вуҷуд надорад. Пеш аз эҷоди саҳифаи нав санҷед, ки мавзуъ бо номи дигар мавҷуд набошад. === Чӣ гуна ба мақола манбаъ илова кунам? === Дар муҳаррири сарчашма метавонед барои истинод аз тегҳои <code>&lt;ref&gt;</code> ва <code>&lt;/ref&gt;</code> истифода баред. Масалан: <pre> Душанбе пойтахти Тоҷикистон аст.<ref>Номи манбаъ, соли нашр.</ref> </pre> Дар поёни мақола бахши зеринро илова кунед: <pre> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} </pre> === Чӣ гуна ба мақола акс гузорам? === Агар акс дар Викианбор мавҷуд бошад, метавонед рамзи зеринро истифода баред: <pre> [[Акс:Example.jpg|thumb|Тавсифи акс]] </pre> Ба ҷойи <code>Example.jpg</code> номи воқеии файлро нависед. === Оё метавонам матнро аз сомонаҳои дигар нусхабардорӣ кунам? === Матнҳои дорои ҳуқуқи муаллифро бе иҷозати мувофиқ ё иҷозатномаи созгор ба Википедия нусхабардорӣ кардан мумкин нест. Маълумоти манбаъҳоро бо баёни мустақил, бо риояи бетарафӣ ва бо овардани истинод истифода баред. === Агар мақола маълумоти нодуруст дошта бошад, чӣ кор кунам? === Агар маълумоти дуруст ва манбаи муътамад дошта бошед, метавонед мақоларо ислоҳ кунед. Агар масъала баҳснок бошад, онро аввал дар саҳифаи баҳси мақола баррасӣ намоед. === Агар ба саволи ман ҷавоб дода нашавад, чӣ кор кунам? === Каме интизор шавед, зеро посухҳоро корбарони ихтиёрӣ менависанд. Агар савол норавшан бошад, метавонед онро бо маълумоти иловагӣ пурра кунед. Барои масъалаҳои умумии ҷомеа инчунин метавонед ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат намоед. == Қоидаҳои муҳокима == * Саволҳоро бо эҳтиром ва бо забони фаҳмо пешниҳод кунед. * Ба саволҳои дигарон бо хушмуомилагӣ ҷавоб диҳед. * Ҳангоми имкон ба қоидаҳо, роҳнамоҳо ё намунаҳои мувофиқ пайванд диҳед. * Маълумоти шахсӣ, гузарвожаҳо ва дигар маълумоти махфиро нашр накунед. * Аз таблиғ, таҳқир ва паёмҳои берун аз мавзуъ худдорӣ кунед. * Матни саволҳои дигаронро бе зарурати асоснок тағйир надиҳед. * Дар охири паёмҳои худ бо <nowiki>~~~~</nowiki> имзо гузоред. == Саволҳои корбарон == '''Саволҳои навро бо истифода аз тугмаи «Саволи нав пешниҳод кунед» дар поёни саҳифа ҷойгир намоед.''' Посухҳоро бевосита дар зери саволи дахлдор нависед. Барои равшан шудани сохтори муҳокима аз аломати ду нуқта (<code>:</code>) дар оғози ҷавоб истифода бурдан мумкин аст. == Бойгонӣ == Саволҳо ва посухҳои кӯҳнаро метавон ба бойгонӣ интиқол дод, то саҳифа аз ҳад зиёд дароз нашавад. * [[Википедиа:Саволҳо/Бойгонӣ|Бойгонии саволҳо]] == Саҳифаҳои муфид == * [[Википедиа:Вурудии корбарон|Вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ]] * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]] * [[Википедиа:Панҷ рукн|Панҷ рукни Википедия]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]] * [[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]] ---- <div style="text-align:center; padding:12px; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px;"> '''Савол доред? Бипурсед!''' Ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ аз ҳамкорӣ ва ёрии ҳамдигар рушд мекунад. </div> oz6g8ft4g47fhe50cx1n2ftnxyiro03 1490463 1490462 2026-10-20T19:42:04Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Саҳифаҳои муфид */ имло, ороиш 1490463 wikitext text/x-wiki __TOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:16px; margin:10px 0;"> <div style="font-size:160%; font-weight:bold; margin-bottom:8px;">Ба маркази саволҳо хуш омадед!</div> '''«Википедиа:Саволҳо»''' саҳифаи кумак ба корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед дар бораи тарзи истифода ва таҳрири Википедия савол диҳед ва аз корбарони таҷрибадор посух гиред. Ҳамаи корбарон метавонанд савол диҳанд ё ба саволҳои дигарон ҷавоб диҳанд. Барои посух додан ҳатман мудир будан шарт нест. Агар навкор бошед, аз пурсидани савол шарм надоред! </div> == Саволи худро пешниҳод кунед == Пеш аз пешниҳоди савол, лутфан, санҷед, ки оё масъалаи шумо қаблан дар ҳамин саҳифа ё дар саҳифаҳои роҳнамо баррасӣ нашудааст. Барои пешниҳоди савол: # Тугмаи «Саволи нав» ё пайванди зерро пахш кунед. # Дар майдони унвон мавзуи саволро кӯтоҳ нависед. # Саволи худро равшан шарҳ диҳед. # Агар савол ба мақолаи мушаххас дахл дошта бошад, пайванди онро илова кунед. # Дар охири паём чор аломати тилда (<nowiki>~~~~</nowiki>) гузоред, то имзои шумо ба таври худкор сабт шавад. # Саҳифаро нашр кунед ва баъдтар барои дидани ҷавоб баргардед. <div style="text-align:center; margin:18px 0;"> <span class="plainlinks" style="display:inline-block; background:#36c; padding:11px 22px; border-radius:5px; font-weight:bold;"> [{{fullurl:Википедиа:Саволҳо|action=edit&section=new}} <span style="color:white;">＋ Саволи нав пешниҳод кунед</span>] </span> </div> '''Намунаи савол:''' <pre> == Чӣ гуна ба мақола акс илова кунам? == Ман мехоҳам ба мақолаи [[Номи мақола]] акс илова кунам, аммо тарзи иҷрои онро намедонам. Лутфан, роҳнамоӣ кунед. ~~~~ </pre> == Дар ин ҷо чӣ гуна саволҳо додан мумкин аст? == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Мавзуъ ! Намунаи савол |- | '''Таҳрири мақолаҳо''' | Чӣ гуна мақола эҷод кунам, матнро ислоҳ намоям ё ба мақола бахши нав илова кунам? |- | '''Манбаъгузорӣ''' | Чӣ гуна ба мақола истинод илова кунам? Кадом манбаъҳо муътамад ҳисоб мешаванд? |- | '''Аксҳо ва файлҳо''' | Чӣ гуна аксро аз [[Викианбор]] ба мақола гузорам? |- | '''Қолабҳо''' | Чӣ гуна қолаби шахсият, олим, адиб ё дигар қолабҳоро истифода барам? |- | '''Гурӯҳҳо''' | Чӣ гуна мақоларо ба гурӯҳи мувофиқ илова кунам? |- | '''Пайвандҳо''' | Чӣ гуна пайванди дохилӣ, берунӣ ё пайванди байни забонҳо эҷод кунам? |- | '''Ҳисоби корбарӣ''' | Чӣ гуна ҳисоби нав эҷод кунам ё танзимоти онро тағйир диҳам? |- | '''Қоидаҳои Википедия''' | Оё ин мавзуъ барои мақолаи мустақил аҳаммияти энсиклопедӣ дорад? |- | '''Мушкилоти техникӣ''' | Чаро қолаб дуруст намоиш дода намешавад ё ҳангоми таҳрир хато пайдо мешавад? |} == Саволҳои маъмул == === Чӣ гуна дар Википедия мақолаи нав эҷод кунам? === Аввал боварӣ ҳосил кунед, ки мақола бо ҳамин ном ё номи дигар вуҷуд надорад. Сипас манбаъҳои муътамад ва мустақил ҷамъоварӣ карда, матни бетараф ва энсиклопедӣ омода намоед. Барои санҷидани тарзи таҳрир метавонед аз [[Вижа:MyPage/рег|саҳифаи машқи худ]] истифода баред. === Чаро баъзе пайвандҳо сурх мебошанд? === Пайванди сурх одатан маънои онро дорад, ки саҳифа бо номи нишон додашуда ҳанӯз вуҷуд надорад. Пеш аз эҷоди саҳифаи нав санҷед, ки мавзуъ бо номи дигар мавҷуд набошад. === Чӣ гуна ба мақола манбаъ илова кунам? === Дар муҳаррири сарчашма метавонед барои истинод аз тегҳои <code>&lt;ref&gt;</code> ва <code>&lt;/ref&gt;</code> истифода баред. Масалан: <pre> Душанбе пойтахти Тоҷикистон аст.<ref>Номи манбаъ, соли нашр.</ref> </pre> Дар поёни мақола бахши зеринро илова кунед: <pre> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} </pre> === Чӣ гуна ба мақола акс гузорам? === Агар акс дар Викианбор мавҷуд бошад, метавонед рамзи зеринро истифода баред: <pre> [[Акс:Example.jpg|thumb|Тавсифи акс]] </pre> Ба ҷойи <code>Example.jpg</code> номи воқеии файлро нависед. === Оё метавонам матнро аз сомонаҳои дигар нусхабардорӣ кунам? === Матнҳои дорои ҳуқуқи муаллифро бе иҷозати мувофиқ ё иҷозатномаи созгор ба Википедия нусхабардорӣ кардан мумкин нест. Маълумоти манбаъҳоро бо баёни мустақил, бо риояи бетарафӣ ва бо овардани истинод истифода баред. === Агар мақола маълумоти нодуруст дошта бошад, чӣ кор кунам? === Агар маълумоти дуруст ва манбаи муътамад дошта бошед, метавонед мақоларо ислоҳ кунед. Агар масъала баҳснок бошад, онро аввал дар саҳифаи баҳси мақола баррасӣ намоед. === Агар ба саволи ман ҷавоб дода нашавад, чӣ кор кунам? === Каме интизор шавед, зеро посухҳоро корбарони ихтиёрӣ менависанд. Агар савол норавшан бошад, метавонед онро бо маълумоти иловагӣ пурра кунед. Барои масъалаҳои умумии ҷомеа инчунин метавонед ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат намоед. == Қоидаҳои муҳокима == * Саволҳоро бо эҳтиром ва бо забони фаҳмо пешниҳод кунед. * Ба саволҳои дигарон бо хушмуомилагӣ ҷавоб диҳед. * Ҳангоми имкон ба қоидаҳо, роҳнамоҳо ё намунаҳои мувофиқ пайванд диҳед. * Маълумоти шахсӣ, гузарвожаҳо ва дигар маълумоти махфиро нашр накунед. * Аз таблиғ, таҳқир ва паёмҳои берун аз мавзуъ худдорӣ кунед. * Матни саволҳои дигаронро бе зарурати асоснок тағйир надиҳед. * Дар охири паёмҳои худ бо <nowiki>~~~~</nowiki> имзо гузоред. == Саволҳои корбарон == '''Саволҳои навро бо истифода аз тугмаи «Саволи нав пешниҳод кунед» дар поёни саҳифа ҷойгир намоед.''' Посухҳоро бевосита дар зери саволи дахлдор нависед. Барои равшан шудани сохтори муҳокима аз аломати ду нуқта (<code>:</code>) дар оғози ҷавоб истифода бурдан мумкин аст. == Бойгонӣ == Саволҳо ва посухҳои кӯҳнаро метавон ба бойгонӣ интиқол дод, то саҳифа аз ҳад зиёд дароз нашавад. * [[Википедиа:Саволҳо/Бойгонӣ|Бойгонии саволҳо]] == Саҳифаҳои муфид == * [[Википедиа:Вурудии корбарон|Вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ]] * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]] * [[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]] * [[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]] ---- <div style="text-align:center; padding:12px; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px;"> '''Савол доред? Бипурсед!''' Ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ аз ҳамкорӣ ва ёрии ҳамдигар рушд мекунад. </div> 5z5pvbib5ne30w90f5gmsp32lqp1uga 1490465 1490463 2026-10-20T20:04:28Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Дар ин ҷо чӣ гуна саволҳо додан мумкин аст? */ имло, вироишоти сабкӣ 1490465 wikitext text/x-wiki __TOC__ <div style="border:1px solid #a2a9b1; border-left:5px solid #36c; background:#f8f9fa; padding:16px; margin:10px 0;"> <div style="font-size:160%; font-weight:bold; margin-bottom:8px;">Ба маркази саволҳо хуш омадед!</div> '''«Википедиа:Саволҳо»''' саҳифаи кумак ба корбарони [[Википедияи Тоҷикӣ]] мебошад. Дар ин ҷо метавонед дар бораи тарзи истифода ва таҳрири Википедия савол диҳед ва аз корбарони таҷрибадор посух гиред. Ҳамаи корбарон метавонанд савол диҳанд ё ба саволҳои дигарон ҷавоб диҳанд. Барои посух додан ҳатман мудир будан шарт нест. Агар навкор бошед, аз пурсидани савол шарм надоред! </div> == Саволи худро пешниҳод кунед == Пеш аз пешниҳоди савол, лутфан, санҷед, ки оё масъалаи шумо қаблан дар ҳамин саҳифа ё дар саҳифаҳои роҳнамо баррасӣ нашудааст. Барои пешниҳоди савол: # Тугмаи «Саволи нав» ё пайванди зерро пахш кунед. # Дар майдони унвон мавзуи саволро кӯтоҳ нависед. # Саволи худро равшан шарҳ диҳед. # Агар савол ба мақолаи мушаххас дахл дошта бошад, пайванди онро илова кунед. # Дар охири паём чор аломати тилда (<nowiki>~~~~</nowiki>) гузоред, то имзои шумо ба таври худкор сабт шавад. # Саҳифаро нашр кунед ва баъдтар барои дидани ҷавоб баргардед. <div style="text-align:center; margin:18px 0;"> <span class="plainlinks" style="display:inline-block; background:#36c; padding:11px 22px; border-radius:5px; font-weight:bold;"> [{{fullurl:Википедиа:Саволҳо|action=edit&section=new}} <span style="color:white;">＋ Саволи нав пешниҳод кунед</span>] </span> </div> '''Намунаи савол:''' <pre> == Чӣ гуна ба мақола акс илова кунам? == Ман мехоҳам ба мақолаи [[Номи мақола]] акс илова кунам, аммо тарзи иҷрои онро намедонам. Лутфан, роҳнамоӣ кунед. ~~~~ </pre> == Дар ин ҷо чӣ гуна саволҳо додан мумкин аст? == {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! style="width:48px; text-align:center;" | ! style="width:25%; text-align:left;" | Мавзуъ ! style="text-align:left;" | Намунаи савол |- | style="text-align:center;" | [[Акс:Nuvola apps kedit.svg|32px|alt=Таҳрир]] | '''Таҳрири мақолаҳо''' | Чӣ гуна мақола эҷод кунам, матнро ислоҳ намоям ё ба мақола бахши нав илова кунам? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon reference.svg|32px|alt=Манбаъ]] | '''Манбаъгузорӣ''' | Чӣ гуна ба мақола истинод илова кунам? Кадом манбаъҳо муътамад ҳисоб мешаванд? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon picture.svg|32px|alt=Акс]] | '''Аксҳо ва файлҳо''' | Чӣ гуна аксро аз [[commons:Main Page|Викианбор]] ба мақола гузорам? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon code.svg|32px|alt=Қолаб]] | '''Қолабҳо''' | Чӣ гуна қолаби шахсият, олим, адиб ё дигар қолабҳоро истифода барам? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon tag-ltr.svg|32px|alt=Гурӯҳ]] | '''Гурӯҳҳо''' | Чӣ гуна мақоларо ба гурӯҳи мувофиқ илова кунам? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon link-ltr.svg|32px|alt=Пайванд]] | '''Пайвандҳо''' | Чӣ гуна пайванди дохилӣ, берунӣ ё пайванди байни забонҳо эҷод кунам? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon userAvatar.svg|32px|alt=Корбар]] | '''Ҳисоби корбарӣ''' | Чӣ гуна ҳисоби нав эҷод кунам ё танзимоти онро тағйир диҳам? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon information.svg|32px|alt=Қоидаҳо]] | '''Қоидаҳои Википедия''' | Оё ин мавзуъ барои мақолаи мустақил аҳаммияти энсиклопедӣ дорад? |- | style="text-align:center;" | [[Акс:OOjs UI icon settings-progressive.svg|32px|alt=Танзимот]] | '''Мушкилоти техникӣ''' | Чаро қолаб дуруст намоиш дода намешавад ё ҳангоми таҳрир хато пайдо мешавад? |} == Саволҳои маъмул == === Чӣ гуна дар Википедия мақолаи нав эҷод кунам? === Аввал боварӣ ҳосил кунед, ки мақола бо ҳамин ном ё номи дигар вуҷуд надорад. Сипас манбаъҳои муътамад ва мустақил ҷамъоварӣ карда, матни бетараф ва энсиклопедӣ омода намоед. Барои санҷидани тарзи таҳрир метавонед аз [[Вижа:MyPage/рег|саҳифаи машқи худ]] истифода баред. === Чаро баъзе пайвандҳо сурх мебошанд? === Пайванди сурх одатан маънои онро дорад, ки саҳифа бо номи нишон додашуда ҳанӯз вуҷуд надорад. Пеш аз эҷоди саҳифаи нав санҷед, ки мавзуъ бо номи дигар мавҷуд набошад. === Чӣ гуна ба мақола манбаъ илова кунам? === Дар муҳаррири сарчашма метавонед барои истинод аз тегҳои <code>&lt;ref&gt;</code> ва <code>&lt;/ref&gt;</code> истифода баред. Масалан: <pre> Душанбе пойтахти Тоҷикистон аст.<ref>Номи манбаъ, соли нашр.</ref> </pre> Дар поёни мақола бахши зеринро илова кунед: <pre> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} </pre> === Чӣ гуна ба мақола акс гузорам? === Агар акс дар Викианбор мавҷуд бошад, метавонед рамзи зеринро истифода баред: <pre> [[Акс:Example.jpg|thumb|Тавсифи акс]] </pre> Ба ҷойи <code>Example.jpg</code> номи воқеии файлро нависед. === Оё метавонам матнро аз сомонаҳои дигар нусхабардорӣ кунам? === Матнҳои дорои ҳуқуқи муаллифро бе иҷозати мувофиқ ё иҷозатномаи созгор ба Википедия нусхабардорӣ кардан мумкин нест. Маълумоти манбаъҳоро бо баёни мустақил, бо риояи бетарафӣ ва бо овардани истинод истифода баред. === Агар мақола маълумоти нодуруст дошта бошад, чӣ кор кунам? === Агар маълумоти дуруст ва манбаи муътамад дошта бошед, метавонед мақоларо ислоҳ кунед. Агар масъала баҳснок бошад, онро аввал дар саҳифаи баҳси мақола баррасӣ намоед. === Агар ба саволи ман ҷавоб дода нашавад, чӣ кор кунам? === Каме интизор шавед, зеро посухҳоро корбарони ихтиёрӣ менависанд. Агар савол норавшан бошад, метавонед онро бо маълумоти иловагӣ пурра кунед. Барои масъалаҳои умумии ҷомеа инчунин метавонед ба [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] муроҷиат намоед. == Қоидаҳои муҳокима == * Саволҳоро бо эҳтиром ва бо забони фаҳмо пешниҳод кунед. * Ба саволҳои дигарон бо хушмуомилагӣ ҷавоб диҳед. * Ҳангоми имкон ба қоидаҳо, роҳнамоҳо ё намунаҳои мувофиқ пайванд диҳед. * Маълумоти шахсӣ, гузарвожаҳо ва дигар маълумоти махфиро нашр накунед. * Аз таблиғ, таҳқир ва паёмҳои берун аз мавзуъ худдорӣ кунед. * Матни саволҳои дигаронро бе зарурати асоснок тағйир надиҳед. * Дар охири паёмҳои худ бо <nowiki>~~~~</nowiki> имзо гузоред. == Саволҳои корбарон == '''Саволҳои навро бо истифода аз тугмаи «Саволи нав пешниҳод кунед» дар поёни саҳифа ҷойгир намоед.''' Посухҳоро бевосита дар зери саволи дахлдор нависед. Барои равшан шудани сохтори муҳокима аз аломати ду нуқта (<code>:</code>) дар оғози ҷавоб истифода бурдан мумкин аст. == Бойгонӣ == Саволҳо ва посухҳои кӯҳнаро метавон ба бойгонӣ интиқол дод, то саҳифа аз ҳад зиёд дароз нашавад. * [[Википедиа:Саволҳо/Бойгонӣ|Бойгонии саволҳо]] == Саҳифаҳои муфид == * [[Википедиа:Вурудии корбарон|Вурудгоҳи ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ]] * [[Википедиа:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] * [[Википедиа:Дархост ба мудирон|Дархост ба мудирон]] * [[Википедиа:Панҷ бунёд|Панҷ бунёди Википедия]] * [[Вижа:RecentChanges|Тағйироти охирин]] * [[Вижа:CreateAccount|Эҷоди ҳисоби корбарӣ]] * [[Вижа:MyPage/рег|Саҳифаи машқ]] ---- <div style="text-align:center; padding:12px; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px;"> '''Савол доред? Бипурсед!''' Ҷомеаи Википедияи тоҷикӣ аз ҳамкорӣ ва ёрии ҳамдигар рушд мекунад. </div> a6u66eerrcppfr9b267tos5nly4o2zi 14 334411 1490445 2026-10-20T19:21:12Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{commonscat|Curcuma}} {{catmain|Зардчӯба}} [[Гурӯҳ:Занҷабилиҳо]] 1490445 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Curcuma}} {{catmain|Зардчӯба}} [[Гурӯҳ:Занҷабилиҳо]] 9dnuo7uvr7jwzdq52q1pjeavk18iv8s 1490446 1490445 2026-10-20T19:22:12Z Zosya95 54344 1490446 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Curcuma}} {{catmain|Зардчӯба (авлод)}} [[Гурӯҳ:Занҷабилиҳо]] 9bsl4fj0hiqlopqwreg2rzsbotjnltc 0 334412 1490449 2026-10-20T19:23:56Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Зардчӯбаи хонагӣ]] 1490449 wikitext text/x-wiki #равона [[Зардчӯбаи хонагӣ]] p8s4895tvzkvncvs392hxx29tksj1p1 0 334414 1490484 2026-10-20T22:41:02Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1364860177|Smilax china]]" сохта шудааст 1490484 wikitext text/x-wiki == Адабиёт == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> mlxafmhuemrb0jy0vql7pw98bmm05qi 0 334415 1490492 2026-10-21T03:47:08Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ |ном = Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон |ихтисора = И з ва п ба номи Е. Н. Павловскийи АИҶТ |рамз = |тасвир = |имзо = |аслӣ = |номбайна... 1490492 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ |ном = Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон |ихтисора = И з ва п ба номи Е. Н. Павловскийи АИҶТ |рамз = |тасвир = |имзо = |аслӣ = |номбайнал = |номи пешина = |таъсис = 1941 |директор = [[Ҳакимов Ф. Р.]] |шумораи кормандон = |аспирантура = |докторантура = |макон = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]] |нишонӣ = |сайт = |Commons = }} Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон — муассисаи таҳқиқоти илмӣ. Соли 1941 дар заминаи Сектори зоология ва паразитологияи Базаи тоҷикистонии АФ ИҶШС (1934) ташкил шудааст. Аз соли 1951 дар ҳайати АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон. Солҳои 1937–51 дар Институт узви пайвастаи ИҶШС Е. Н. Павловский оид ба бемориҳои ҷойдории ангалӣ ва трансмиссивӣ (тифи каназод, энсефалити каназод, тейлериозҳо, лейшманиозҳо ва ғ.) таҳқиқоти назаррас анҷом дода, манбаи пайдоиш ва густариши онҳоро ошкор намуд. Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар омӯзиши олами ҳайвоноти ҷумҳурӣ саҳми хосса дорад. Ходимони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон тӯли солҳои зиёд аз организмҳои якҳуҷайра то ҳайвоноти ширхӯри ҷумҳуриро омӯхта, дар шакли асарҳои пурарзиш ба табъ расонидаанд. Дар комёбиҳои Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон саҳми академик М. Н. Нарзиқулов бузург мебошад. Таҳти роҳбарии ӯ усули муштараки мубориза бо зараррасонҳои зироат таҳия гардид. Зери сарварии академик И. А. Абдусаломов дар соҳаи омӯзиши фауна, экология ва кӯчи парандаҳо, хосса, фауна ва экологияи парандаҳои водии Зарафшон, Помир, Бадахшон, Тоҷикистони Марказӣ ва Ҷанубӣ, ҳайвоноти нодир, ҳифз ва истифодаи захираҳои олами ҳайвоноти Тоҷикистон корҳои назаррас ба анҷом расиданд. Дар Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон шуъбаҳои таснифоти ҳайвоноти бемуҳра, экологияи ҳайвоноти муҳрадор, ангалшиносӣ (паразитология), ихтиология ва ҳидробиология, пойгоҳҳои ёрирасон (Қайроққум, Норак), осорхона ва китобхона фаъолият доранд. Дар шуъбаи таснифоти ҳайвоноти бемуҳраи Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои фауна, биология, экология ва зоогеографияи ҷонварони бемуҳра таҳқиқ карда мешаванд. Саҳми ходимони шуъба, хусусан, дар омӯзиши зараррасонҳои кишоварзӣ (ширинчаи хунини себ, ширинчаҳои зардолу, шафтолу, пахта, кирминаи Комсток, кайки барг, кирми ғӯза, мӯр, мевахӯраки себ ва ғ.) бузург аст. Дар шуъба оид ба ҳашароти зараррасони ришқаи тухмӣ, ғалла, пахта, сабзавот, дарахтони меваи донакдор пажӯҳишҳои махсус гузаронида, роҳҳои биологии нест кардани онҳо дарёфт шудаанд. Тӯли солҳои охир мавзӯи таҳқиқоти кормандони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон термитҳо, зариндунболаки туркистонӣ, истифодаи рустаниҳои ҳашароткуш бар зидди зараррасонҳои зироат, нақши рустаниҳои шаҳдовар дар ҷалб намудани ҳашароти муфид ва гардолудкунандаи гулҳоро дар бар мегирад. Аз рӯи маълумоти мутахассисон ҳоло дар Тоҷикистон 80 намуди нематодаҳои рустанихӯр, 202 намуди нармбаданҳо, 6 намуди каждум, 40 намуди каллаи гӯсола, 260 намуди тортанак, 120 намуди канаҳои тетрахинӣ мавҷуданд. Шуъбаи экологияи ҳайвоноти муҳрадори хушкигард соли 1941 таъсис ёфта, оид ба фауна, экология ва этологияи обхокиҳо, хазандагон, парандаҳо ва ширхӯрҳо таҳқиқот анҷом медиҳад. Ходимони шуъба дар кори ба шароити иқлими ҷанубу ғарби ҷумҳурӣ мутобиқ кунонидани нутрия ва бартараф кардани зарари хояндаҳову заргӯшшаклон пажӯҳиш анҷом додаанд. Тавсияҳои ходимони шуъба барои аз касалӣ ҳифз намудани ҳайвоноту парандагон ва моҳиҳо ёрӣ мерасонанд. Ходимони шуъбаи ангалшиносӣ (паразитология) ба таҳқиқи ангезандагони касалиҳои ангалии ҳайвону одам – содатаринҳои беморизо, ангалҳои чорво, ҳелминтҳо ва ғ. машғул буда, 11 намуди канаҳои нармтан, 1 намуди канаи аргасӣ, 5 намуди коксидия, 28 намуди киҷҷаҳои роҳи меъдаву рӯдаи ҳайвоноти хонагӣ, 24 намуди кӯрмагасҳоро маълум кардаанд. Шуъбаи ихтиология ва ҳидробиология соли 1954 таъсис ёфтааст. Пажӯҳишҳои нахустини шуъба оид ба ҳидробиология ва ихтиологияи обанборҳои Фарҳод ва Қайроққум (ҳоло Б. Тоҷик) буданд. Дар обанбори Қайроққум таркиб ва низоми рушди фитопланктон, зоопланктон, бентос ва амсоли инҳо мавриди таҳқиқ қарор гирифтанд. Бо мақсади баланд бардоштани маҳсулнокии моҳиҳо ба обанбор мавҷудоти гуногуни бемуҳра (аз ҷумла мизидҳо, ки ғизои хуби моҳӣ мебошанд) сар дода шуданд. Ҳоло дар обанбор 9 намуди моҳии шикорбоб ва 41 намуди мавҷудоти зоопланктонӣ мавҷуданд, ки 39 намуди онҳо барои тоза нигоҳ доштани об муҳим мебошанд. Дар обанбори Бойғозӣ 12 намуди зоопланктон ва 45 намуди мавҷудоти обӣ мавҷуд аст. Аз рӯи таҳқиқоти кормандони шуъба дар кӯлҳои Помир 135 намуди обсабз, 19 намуди зоопланктон ва 142 намуди мавҷудоти обӣ вуҷуд дорад. Маҳсулнокии моҳӣ дар Зоркӯл 7,6 кг/га, Яшилкӯл 6,8 кг/га, Булункӯл 6,4 кг/га, Трумутайкӯл 7,3 кг/га, Чаканкӯл 6,6 кг/га мебошад. Дар обанборҳои табиӣ ва сунъии Тоҷикистон 88 намуду зернамуди моҳӣ, аз ҷумла, 3 зот ва 4 шакли дурага муқаррар карда шудааст. Дар шуъба усули нави парвариши хлорелла, ки ба таркиби дурушта илова карда мешавад, ба роҳ монда шуд. Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳраки Гулистон бунгоҳи ёрирасон дорад, ки тамоми сол обанборро мушоҳида намуда, маълумоти ҳидробиологию ихтиологӣ гирд меоварад. Бунгоҳи дигари ёрирасони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон («Норак», 1978) дар шаҳраки Себистони н. Данғара ҷойгир аст. Ходимони он ба таҳқиқу мушоҳидаи ихтиологии обанбори Норак машғуланд. Дар осорхонаи Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соли 1962 ташкил шудааст, оид ба намудҳои гуногуни фаунаи ҷумҳурӣ зиёда аз 300 нигора мавҷуд аст. Дар маҷмӯъ, кормандони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон тӯли фаъолияти худ 582 намуди ҳайвоноти муҳрадор ва зиёда аз 13 000 намуди ҷонварони бемуҳра (аз ҷумла, 10 000 намуди ҳашарот)-ро муқаррар карданд (800 намуди онҳо дар илм бори аввал тавсиф ёфтаанд). Аз силсилакитобҳои «Фаунаи Тоҷикистон» 18 ҷилд ба табъ расида, 70 монографияву маҷмӯа ва 3000 мақолаи илмӣ чоп шудаанд. Бо ташаббуси олимони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1988 нашри русӣ, соли 1997 нашри якум ва соли 2015 нашри дуввуми тоҷикии «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз чоп баромад. Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Институти биологияи рушди Академияи илмҳои Руссия, факултети биологияи Донишгоҳи давлатии Маскав ба номи М. В. Ломоносов, Институти паразитологияи тиббии АИТ Руссия, Институти экология ва географияи Синзяни Академияи илмҳои Хитой, Фонди байналмилалии ҳифзи табиат (WCS), Ташкилоти байналмилалии «Фауна ва Флора Интернэшнл» (FFI), Музейи таърихи табиати Британияи Кабир ҳамкории илмӣ дорад. Таҳқиқи амиқи фауна ва биологияи ҷонварони бемуҳраи номаълум, такмилу истифодаи усулҳои муштараки мубориза бо зараррасонҳои зироат дар шароити нави хоҷагидорӣ, ба нашр омода кардани ҷилдҳои навбатии силсилакитоби «Фаунаи Тоҷикистон» ва амсоли инҳо аз ҷумлаи вазифаҳои ояндаи Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. Дар Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 56 нафар, аз ҷумла, 2 д. и. ва 16 н. и. кор мекунанд. Директорон: Нарзиқулов М. Н. (1956–84), Абдусаломов И. А. (1966–77; 1985–92), Ғафуров А. К. (1992–2003), Саидов А. С. (2003–15), Мирзораҳимов А. К. (2015–16), Ҳакимов Ф. Р. (аз 2016). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Пажӯҳиш]] rwija72lxocwzd59qep979axssg6saz 1490494 1490492 2026-10-21T04:09:11Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490494 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ |ном = Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон |ихтисора = И з ва п ба номи Е. Н. Павловскийи АИҶТ |рамз = |тасвир = |имзо = |аслӣ = |номбайнал = |номи пешина = |таъсис = 1941 |директор = [[Ҳакимов Ф. Р.]] |шумораи кормандон = |аспирантура = |докторантура = |макон = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]] |нишонӣ = |сайт = |Commons = }} '''Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон''' — муассисаи таҳқиқоти илмӣ. Соли 1941 дар заминаи Сектори зоология ва паразитологияи Базаи тоҷикистонии АФ ИҶШС (1934) ташкил шудааст. == Таҳқиқотҳои назараси институт == Аз соли 1951 дар ҳайати АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон. Солҳои 1937–51 дар Институт узви пайвастаи ИҶШС Е. Н. Павловский оид ба бемориҳои ҷойдории ангалӣ ва трансмиссивӣ (тифи каназод, энсефалити каназод, тейлериозҳо, [[Лейшманиоз|лейшманиозҳо]] ва ғ.) таҳқиқоти назаррас анҷом дода, манбаи пайдоиш ва густариши онҳоро ошкор намуд. Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар омӯзиши олами ҳайвоноти ҷумҳурӣ саҳми хосса дорад. Ходимони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон тӯли солҳои зиёд аз организмҳои якҳуҷайра то ҳайвоноти ширхӯри ҷумҳуриро омӯхта, дар шакли асарҳои пурарзиш ба табъ расонидаанд. Дар комёбиҳои Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон саҳми академик [[М. Н. Нарзиқулов]] бузург мебошад. Таҳти роҳбарии ӯ усули муштараки мубориза бо зараррасонҳои зироат таҳия гардид. Зери сарварии академик [[И. А. Абдусаломов]] дар соҳаи омӯзиши фауна, экология ва кӯчи парандаҳо, хосса, фауна ва экологияи парандаҳои водии Зарафшон, Помир, Бадахшон, Тоҷикистони Марказӣ ва Ҷанубӣ, ҳайвоноти нодир, ҳифз ва истифодаи захираҳои олами ҳайвоноти Тоҷикистон корҳои назаррас ба анҷом расиданд. Дар Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон шуъбаҳои таснифоти ҳайвоноти бемуҳра, экологияи ҳайвоноти муҳрадор, ангалшиносӣ (паразитология), ихтиология ва ҳидробиология, пойгоҳҳои ёрирасон (Қайроққум, Норак), осорхона ва китобхона фаъолият доранд. Дар шуъбаи таснифоти ҳайвоноти бемуҳраи Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои фауна, биология, экология ва зоогеографияи ҷонварони бемуҳра таҳқиқ карда мешаванд. Саҳми ходимони шуъба, хусусан, дар омӯзиши зараррасонҳои кишоварзӣ (ширинчаи хунини себ, ширинчаҳои зардолу, шафтолу, пахта, кирминаи Комсток, кайки барг, кирми ғӯза, мӯр, мевахӯраки себ ва ғ.) бузург аст. Дар шуъба оид ба ҳашароти зараррасони ришқаи тухмӣ, ғалла, пахта, сабзавот, дарахтони меваи донакдор пажӯҳишҳои махсус гузаронида, роҳҳои биологии нест кардани онҳо дарёфт шудаанд. Тӯли солҳои охир мавзӯи таҳқиқоти кормандони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон термитҳо, зариндунболаки туркистонӣ, истифодаи рустаниҳои ҳашароткуш бар зидди зараррасонҳои зироат, нақши рустаниҳои шаҳдовар дар ҷалб намудани ҳашароти муфид ва гардолудкунандаи гулҳоро дар бар мегирад. Аз рӯи маълумоти мутахассисон ҳоло дар Тоҷикистон 80 намуди нематодаҳои рустанихӯр, 202 намуди нармбаданҳо, 6 намуди каждум, 40 намуди каллаи гӯсола, 260 намуди тортанак, 120 намуди канаҳои тетрахинӣ мавҷуданд. == Шуъбаҳои асосии институт == Шуъбаи экологияи ҳайвоноти муҳрадори хушкигард соли 1941 таъсис ёфта, оид ба фауна, экология ва этологияи обхокиҳо, хазандагон, парандаҳо ва ширхӯрҳо таҳқиқот анҷом медиҳад. Ходимони шуъба дар кори ба шароити иқлими ҷанубу ғарби ҷумҳурӣ мутобиқ кунонидани нутрия ва бартараф кардани зарари хояндаҳову заргӯшшаклон пажӯҳиш анҷом додаанд. Тавсияҳои ходимони шуъба барои аз касалӣ ҳифз намудани ҳайвоноту парандагон ва моҳиҳо ёрӣ мерасонанд. Ходимони шуъбаи ангалшиносӣ (паразитология) ба таҳқиқи ангезандагони касалиҳои ангалии ҳайвону одам – содатаринҳои беморизо, ангалҳои чорво, ҳелминтҳо ва ғ. машғул буда, 11 намуди канаҳои нармтан, 1 намуди канаи аргасӣ, 5 намуди коксидия, 28 намуди киҷҷаҳои роҳи меъдаву рӯдаи ҳайвоноти хонагӣ, 24 намуди кӯрмагасҳоро маълум кардаанд. Шуъбаи ихтиология ва ҳидробиология соли 1954 таъсис ёфтааст. Пажӯҳишҳои нахустини шуъба оид ба [[ҳидробиология]] ва [[Ихтиология|ихтиологияи]] обанборҳои Фарҳод ва Қайроққум (ҳоло Б. Тоҷик) буданд. Дар обанбори Қайроққум таркиб ва низоми рушди фитопланктон, зоопланктон, бентос ва амсоли инҳо мавриди таҳқиқ қарор гирифтанд. Бо мақсади баланд бардоштани маҳсулнокии моҳиҳо ба обанбор мавҷудоти гуногуни бемуҳра (аз ҷумла мизидҳо, ки ғизои хуби моҳӣ мебошанд) сар дода шуданд. Ҳоло дар обанбор 9 намуди моҳии шикорбоб ва 41 намуди мавҷудоти [[Зоопланктон|зоопланктонӣ]] мавҷуданд, ки 39 намуди онҳо барои тоза нигоҳ доштани об муҳим мебошанд. Дар обанбори Бойғозӣ 12 намуди зоопланктон ва 45 намуди мавҷудоти обӣ мавҷуд аст. Аз рӯи таҳқиқоти кормандони шуъба дар кӯлҳои Помир 135 намуди обсабз, 19 намуди зоопланктон ва 142 намуди мавҷудоти обӣ вуҷуд дорад. Маҳсулнокии моҳӣ дар Зоркӯл 7,6 кг/га, Яшилкӯл 6,8 кг/га, Булункӯл 6,4 кг/га, Трумутайкӯл 7,3 кг/га, Чаканкӯл 6,6 кг/га мебошад. Дар обанборҳои табиӣ ва сунъии Тоҷикистон 88 намуду зернамуди моҳӣ, аз ҷумла, 3 зот ва 4 шакли дурага муқаррар карда шудааст. Дар шуъба усули нави парвариши хлорелла, ки ба таркиби дурушта илова карда мешавад, ба роҳ монда шуд. Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳраки Гулистон бунгоҳи ёрирасон дорад, ки тамоми сол обанборро мушоҳида намуда, маълумоти ҳидробиологию ихтиологӣ гирд меоварад. Бунгоҳи дигари ёрирасони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон («Норак», 1978) дар шаҳраки Себистони н. Данғара ҷойгир аст. Ходимони он ба таҳқиқу мушоҳидаи ихтиологии обанбори Норак машғуланд. == Саҳми олимони институт == Дар осорхонаи Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соли 1962 ташкил шудааст, оид ба намудҳои гуногуни фаунаи ҷумҳурӣ зиёда аз 300 нигора мавҷуд аст. Дар маҷмӯъ, кормандони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон тӯли фаъолияти худ 582 намуди ҳайвоноти муҳрадор ва зиёда аз 13 000 намуди ҷонварони бемуҳра (аз ҷумла, 10 000 намуди ҳашарот)-ро муқаррар карданд (800 намуди онҳо дар илм бори аввал тавсиф ёфтаанд). Аз силсилакитобҳои «Фаунаи Тоҷикистон» 18 ҷилд ба табъ расида, 70 монографияву маҷмӯа ва 3000 мақолаи илмӣ чоп шудаанд. Бо ташаббуси олимони Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1988 нашри русӣ, соли 1997 нашри якум ва соли 2015 нашри дуввуми тоҷикии «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз чоп баромад. == Ҳамкори бо институтҳои хориҷӣ == Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Институти биологияи рушди Академияи илмҳои Руссия, факултети биологияи Донишгоҳи давлатии Маскав ба номи М. В. Ломоносов, Институти паразитологияи тиббии АИТ Руссия, Институти экология ва географияи Синзяни Академияи илмҳои Хитой, Фонди байналмилалии ҳифзи табиат (WCS), [[Ташкилоти байналмилалии «Фауна ва Флора Интернэшнл» (FFI)]], Музейи таърихи табиати Британияи Кабир ҳамкории илмӣ дорад. Таҳқиқи амиқи фауна ва биологияи ҷонварони бемуҳраи номаълум, такмилу истифодаи усулҳои муштараки мубориза бо зараррасонҳои зироат дар шароити нави хоҷагидорӣ, ба нашр омода кардани ҷилдҳои навбатии силсилакитоби «Фаунаи Тоҷикистон» ва амсоли инҳо аз ҷумлаи вазифаҳои ояндаи Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. Дар Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 56 нафар, аз ҷумла, 2 д. и. ва 16 н. и. кор мекунанд. Директорон: Нарзиқулов М. Н. (1956–84), Абдусаломов И. А. (1966–77; 1985–92), Ғафуров А. К. (1992–2003), Саидов А. С. (2003–15), Мирзораҳимов А. К. (2015–16), Ҳакимов Ф. Р. (аз 2016). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловскийи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Пажӯҳиш]] s0jxg77uqrq2tez489bx3fmpzuobcsk 0 334416 1490498 2026-10-21T04:21:13Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индексҳо''' дар назарияи ададҳо, ададест, ки дар ҳалли муқоисаҳо (чун логарифмҳо дар ҳалли муодилаҳои нишондиҳандагӣ) нақши муҳим дорад. Агар ''ρ'' адади содаи тоқ, ''g'' решаи ибтидоӣ аз рӯи модули ''ρ'' бошад, адади ''k'' = ind''a''-ро индексҳои адади а меноманд, ки а ≡ ''g... 1490498 wikitext text/x-wiki '''Индексҳо''' дар назарияи ададҳо, ададест, ки дар ҳалли муқоисаҳо (чун логарифмҳо дар ҳалли муодилаҳои нишондиҳандагӣ) нақши муҳим дорад. Агар ''ρ'' адади содаи тоқ, ''g'' решаи ибтидоӣ аз рӯи модули ''ρ'' бошад, адади ''k'' = ind''a''-ро индексҳои адади а меноманд, ки а ≡ ''g''k ( mod ''p'') аст. Хосияти индексҳо: ind (''ab'') = ind ''a'' + ind ''b'' (mod ''p'' – 1) ind (''a/b'') = ind ''a'' – ind ''b'' (mod ''p'' – 1); дар ин ҷо ''а/b''-ро чун решаи муқоисаи ''bx'' ≡ ''a'' (mod ''p'') бояд фаҳмид. Ҳангоми ҳалли муқоисаи дуузваи ''ax''ⁿ≡b (mod''p'') мафҳуми индексҳоро барои гузаштан ба муқоисаҳои хаттӣ: ind ''a'' + nind ''x'' ≡ ind ''b'' (mod ''p'' – 1) истифода мебаранд. Барои истифодаи амалии индексҳои ҳар як модули сода ''р'' (ки на он қадар калон бояд бошад) ҷадвалҳои махсус мавҷуданд. Соли 1839 риёзидони олмонӣ К. Якоби ҷадвали индексҳои ҳамаи ададҳои содаи аз 1000 хурдро тартиб дод. Риёзидони шӯравӣ И. М. Виноградов доир ба тақсимоти индексҳо таҳқиқоти муҳим анҷом дод. Мафҳуми «индексҳо» ба назарияи ададҳо баъди таҳқиқоти К. Гаусс дар ибтидои асри 19 дохил карда шуд 2c0ujn0wxrm9orf7vy1yqu87nhonyl7 1490499 1490498 2026-10-21T04:24:16Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490499 wikitext text/x-wiki '''Индексҳо''' дар назарияи ададҳо — ададест, ки дар ҳалли муқоисаҳо (чун логарифмҳо дар ҳалли муодилаҳои нишондиҳандагӣ) нақши муҳим дорад. Агар ''ρ'' адади содаи тоқ, ''g'' решаи ибтидоӣ аз рӯи модули ''ρ'' бошад, адади ''k'' = ind''a''-ро индексҳои адади а меноманд, ки а ≡ ''g''k ( mod ''p'') аст. Хосияти индексҳо: ind (''ab'') = ind ''a'' + ind ''b'' (mod ''p'' – 1) ind (''a/b'') = ind ''a'' – ind ''b'' (mod ''p'' – 1); дар ин ҷо ''а/b''-ро чун решаи муқоисаи ''bx'' ≡ ''a'' (mod ''p'') бояд фаҳмид. Ҳангоми ҳалли муқоисаи дуузваи ''ax''ⁿ≡b (mod''p'') мафҳуми индексҳоро барои гузаштан ба муқоисаҳои хаттӣ: ind ''a'' + nind ''x'' ≡ ind ''b'' (mod ''p'' – 1) истифода мебаранд. Барои истифодаи амалии индексҳои ҳар як модули сода ''р'' (ки на он қадар калон бояд бошад) ҷадвалҳои махсус мавҷуданд. Соли 1839 риёзидони олмонӣ К. Якоби ҷадвали индексҳои ҳамаи ададҳои содаи аз 1000 хурдро тартиб дод. Риёзидони шӯравӣ И. М. Виноградов доир ба тақсимоти индексҳо таҳқиқоти муҳим анҷом дод. Мафҳуми «индексҳо» ба назарияи ададҳо баъди таҳқиқоти К. Гаусс дар ибтидои асри 19 дохил карда шуд == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индексҳо|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иқтисод]] py1ggee0417d9nv3v3m9df3dnyiyjsd 1490500 1490499 2026-10-21T04:26:23Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490500 wikitext text/x-wiki '''Индексҳо''' дар назарияи ададҳо — ададест, ки дар ҳалли муқоисаҳо (чун [[Логарифм|логарифмҳо]] дар ҳалли муодилаҳои нишондиҳандагӣ) нақши муҳим дорад. Агар ''ρ'' адади содаи тоқ, ''g'' решаи ибтидоӣ аз рӯи модули ''ρ'' бошад, адади ''k'' = ind''a''-ро индексҳои адади а меноманд, ки а ≡ ''g''k ( mod ''p'') аст. Хосияти индексҳо: ind (''ab'') = ind ''a'' + ind ''b'' (mod ''p'' – 1) ind (''a/b'') = ind ''a'' – ind ''b'' (mod ''p'' – 1); дар ин ҷо ''а/b''-ро чун решаи муқоисаи ''bx'' ≡ ''a'' (mod ''p'') бояд фаҳмид. Ҳангоми ҳалли муқоисаи дуузваи ''ax''ⁿ≡b (mod''p'') мафҳуми индексҳоро барои гузаштан ба муқоисаҳои хаттӣ: ind ''a'' + nind ''x'' ≡ ind ''b'' (mod ''p'' – 1) истифода мебаранд. Барои истифодаи амалии индексҳои ҳар як модули сода ''р'' (ки на он қадар калон бояд бошад) ҷадвалҳои махсус мавҷуданд. Соли 1839 риёзидони олмонӣ К. Якоби ҷадвали индексҳои ҳамаи ададҳои содаи аз 1000 хурдро тартиб дод. Риёзидони шӯравӣ [[И. М. Виноградов]] доир ба тақсимоти индексҳо таҳқиқоти муҳим анҷом дод. Мафҳуми «индексҳо» ба назарияи ададҳо баъди таҳқиқоти К. Гаусс дар ибтидои асри 19 дохил карда шуд == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индексҳо|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иқтисод]] plhld84u90wk6omktblyxfar8nhurhp 1490518 1490500 2026-10-21T04:45:20Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490518 wikitext text/x-wiki '''Индексҳо''' дар назарияи ададҳо — ададест, ки дар ҳалли муқоисаҳо (чун [[Логарифм|логарифмҳо]] дар ҳалли муодилаҳои нишондиҳандагӣ) нақши муҳим дорад. Агар ''ρ'' адади содаи тоқ, ''g'' решаи ибтидоӣ аз рӯи модули ''ρ'' бошад, адади ''k'' = ind''a''-ро индексҳои адади а меноманд, ки а ≡ ''g''k ( mod ''p'') аст. Хосияти индексҳо: ind (''ab'') = ind ''a'' + ind ''b'' (mod ''p'' – 1) ind (''a/b'') = ind ''a'' – ind ''b'' (mod ''p'' – 1); дар ин ҷо ''а/b''-ро чун решаи муқоисаи ''bx'' ≡ ''a'' (mod ''p'') бояд фаҳмид. Ҳангоми ҳалли муқоисаи дуузваи ''ax''ⁿ≡b (mod''p'') мафҳуми индексҳоро барои гузаштан ба муқоисаҳои хаттӣ: ind ''a'' + nind ''x'' ≡ ind ''b'' (mod ''p'' – 1) истифода мебаранд. Барои истифодаи амалии индексҳои ҳар як модули сода ''р'' (ки на он қадар калон бояд бошад) ҷадвалҳои махсус мавҷуданд. Соли 1839 риёзидони олмонӣ К. Якоби ҷадвали индексҳои ҳамаи ададҳои содаи аз 1000 хурдро тартиб дод. Риёзидони шӯравӣ [[И. М. Виноградов]] доир ба тақсимоти индексҳо таҳқиқоти муҳим анҷом дод. Мафҳуми «индексҳо» ба назарияи ададҳо баъди таҳқиқоти К. Гаусс дар ибтидои асри 19 дохил карда шуд == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индексҳо|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Риёзиёт]] bz7dh6bn4ug9n6mgl3p2573lx966ntc 0 334417 1490502 2026-10-21T04:30:45Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индексҳои кристаллографӣ''', се адади бутун, ки мавқеи рӯяҳо ва ҳамвориҳои атомии кристаллро дар фазо (индексҳои Миллер), инчунин самтҳоро дар кристалл ва теғаҳои он нисбат ба тирҳои кристаллографӣ (индексҳои Вейс) муайян мекунанд. Хатти рост ва теғаи ба он... 1490502 wikitext text/x-wiki '''Индексҳои кристаллографӣ''', се адади бутун, ки мавқеи рӯяҳо ва ҳамвориҳои атомии кристаллро дар фазо (индексҳои Миллер), инчунин самтҳоро дар кристалл ва теғаҳои он нисбат ба тирҳои кристаллографӣ (индексҳои Вейс) муайян мекунанд. Хатти рост ва теғаи ба он мувозӣ, ки онҳоро индексҳои Вейс ''p''₁,''p''₂,''p''₃ муайян мекунанд ([''p''₁''p''₂''p''₃] ишорат мешаванд аз ибтидои координатаҳо ба нуқтаи А кашида шуда, бо вектори ''p''₁''a'' + ''p''₂''b'' + ''p''₃''c'' муайян карда мешавад (дар ин ҷо ''a, b, c'' – давраҳои панҷараи кристаллӣ (хатти рости OA-ро, ки дар расм тасвир ёфтааст, индексҳои Вейс муайян мекунанд [124]). Ҳамвории кристаллографӣ дар тирҳои координатаҳо, ки дар векторҳои ''a, b, c'' сохта шудааст, порчаҳои ''p''′₁''a, p′₂b, p′₃c''-ро ҷудо мекунад (''p''′₁, ''p''′₂, ''p''′₃ – ададҳои бутун). Нисбатҳои баръакси ададҳояшон бутун 1/''p''₁′:1/''p''₂′:1/''p''₃′= ''h'':''k'':''l'' индексҳои Миллер (''hkl'')-и ҳамвории додашударо муайян мекунанд. Масалан, барои ҳамвории дар расм тасвиршуда ''P p''′₁ = 2, ''p''′₂ = 3, ''p''′₃ = 6; бузургиҳоеро, ки ба ин ададҳо баръакс мебошанд (1/2 : 1/3 : 1/6) бо адаҳои бутуни 6/2 : 6/3 : 6/6 = 3 : 2 : 1 ифода кардан мумкин аст; яъне, ҳамвории P бо индексҳои Миллер (321) муайян карда мешавад. Ба сифр баробар шудани як ё ду индекси Миллер чунин маъно дорад, ки ҳамвориҳо ба як ё ду тири кристаллографӣ мувозӣ мебошанд. Қиматҳои манфии индексҳои Миллер ба ҳамвориҳое мувофиқат мекунанд, ки тирҳои координатаро дар самтҳои манфӣ мебуранд. Маҷмӯи рӯяҳои симметрии як шакли содаи кристалл чунин ишорат мешавад: {''hkl''}. Ҳангоми дифраксияи шуоъҳои рентгенӣ индексҳои ''h, k, l''-и ҳамвории инъикоскунанда дар як вақт мавқеи максимумро дар панҷараи баръакс тавсиф медиҳанд. my6ud3fz81ymhqhzp5iomt3rpqak7i9 1490503 1490502 2026-10-21T04:32:34Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490503 wikitext text/x-wiki '''Индексҳои кристаллографӣ''' — се адади бутун, ки мавқеи рӯяҳо ва ҳамвориҳои атомии кристаллро дар фазо (индексҳои Миллер), инчунин самтҳоро дар кристалл ва теғаҳои он нисбат ба тирҳои кристаллографӣ (индексҳои Вейс) муайян мекунанд. Хатти рост ва теғаи ба он мувозӣ, ки онҳоро индексҳои Вейс ''p''₁,''p''₂,''p''₃ муайян мекунанд ([''p''₁''p''₂''p''₃] ишорат мешаванд аз ибтидои координатаҳо ба нуқтаи А кашида шуда, бо вектори ''p''₁''a'' + ''p''₂''b'' + ''p''₃''c'' муайян карда мешавад (дар ин ҷо ''a, b, c'' – давраҳои панҷараи кристаллӣ (хатти рости OA-ро, ки дар расм тасвир ёфтааст, индексҳои Вейс муайян мекунанд [124]). Ҳамвории кристаллографӣ дар тирҳои координатаҳо, ки дар векторҳои ''a, b, c'' сохта шудааст, порчаҳои ''p''′₁''a, p′₂b, p′₃c''-ро ҷудо мекунад (''p''′₁, ''p''′₂, ''p''′₃ – ададҳои бутун). Нисбатҳои баръакси ададҳояшон бутун 1/''p''₁′:1/''p''₂′:1/''p''₃′= ''h'':''k'':''l'' индексҳои Миллер (''hkl'')-и ҳамвории додашударо муайян мекунанд. Масалан, барои ҳамвории дар расм тасвиршуда ''P p''′₁ = 2, ''p''′₂ = 3, ''p''′₃ = 6; бузургиҳоеро, ки ба ин ададҳо баръакс мебошанд (1/2 : 1/3 : 1/6) бо адаҳои бутуни 6/2 : 6/3 : 6/6 = 3 : 2 : 1 ифода кардан мумкин аст; яъне, ҳамвории P бо индексҳои Миллер (321) муайян карда мешавад. Ба сифр баробар шудани як ё ду индекси Миллер чунин маъно дорад, ки ҳамвориҳо ба як ё ду тири кристаллографӣ мувозӣ мебошанд. Қиматҳои манфии индексҳои Миллер ба ҳамвориҳое мувофиқат мекунанд, ки тирҳои координатаро дар самтҳои манфӣ мебуранд. Маҷмӯи рӯяҳои симметрии як шакли содаи кристалл чунин ишорат мешавад: {''hkl''}. Ҳангоми дифраксияи шуоъҳои рентгенӣ индексҳои ''h, k, l''-и ҳамвории инъикоскунанда дар як вақт мавқеи максимумро дар панҷараи баръакс тавсиф медиҳанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индексҳои кристаллографӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Физика]] d2llg098c1pn4vn4tbfevkqf421ftzu 1490505 1490503 2026-10-21T04:34:20Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490505 wikitext text/x-wiki '''Индексҳои кристаллографӣ''' — се адади бутун, ки мавқеи рӯяҳо ва ҳамвориҳои атомии кристаллро дар фазо (индексҳои Миллер), инчунин самтҳоро дар кристалл ва теғаҳои он нисбат ба тирҳои кристаллографӣ (индексҳои Вейс) муайян мекунанд. Хатти рост ва теғаи ба он мувозӣ, ки онҳоро индексҳои Вейс ''p''₁,''p''₂,''p''₃ муайян мекунанд ([''p''₁''p''₂''p''₃] ишорат мешаванд аз ибтидои координатаҳо ба нуқтаи А кашида шуда, бо вектори ''p''₁''a'' + ''p''₂''b'' + ''p''₃''c'' муайян карда мешавад (дар ин ҷо ''a, b, c'' – давраҳои панҷараи кристаллӣ (хатти рости OA-ро, ки дар расм тасвир ёфтааст, индексҳои Вейс муайян мекунанд [124]). Ҳамвории кристаллографӣ дар тирҳои координатаҳо, ки дар векторҳои ''a, b, c'' сохта шудааст, порчаҳои ''p''′₁''a, p′₂b, p′₃c''-ро ҷудо мекунад (''p''′₁, ''p''′₂, ''p''′₃ – ададҳои бутун). Нисбатҳои баръакси ададҳояшон бутун 1/''p''₁′:1/''p''₂′:1/''p''₃′= ''h'':''k'':''l'' индексҳои Миллер (''hkl'')-и ҳамвории додашударо муайян мекунанд. Масалан, барои ҳамвории дар расм тасвиршуда ''P p''′₁ = 2, ''p''′₂ = 3, ''p''′₃ = 6; бузургиҳоеро, ки ба ин ададҳо баръакс мебошанд (1/2 : 1/3 : 1/6) бо адаҳои бутуни 6/2 : 6/3 : 6/6 = 3 : 2 : 1 ифода кардан мумкин аст; яъне, ҳамвории P бо индексҳои Миллер (321) муайян карда мешавад. Ба сифр баробар шудани як ё ду индекси Миллер чунин маъно дорад, ки ҳамвориҳо ба як ё ду тири кристаллографӣ мувозӣ мебошанд. Қиматҳои манфии индексҳои Миллер ба ҳамвориҳое мувофиқат мекунанд, ки тирҳои координатаро дар самтҳои манфӣ мебуранд. Маҷмӯи рӯяҳои симметрии як шакли содаи кристалл чунин ишорат мешавад: {''hkl''}. Ҳангоми дифраксияи шуоъҳои рентгенӣ индексҳои ''h, k, l''-и ҳамвории инъикоскунанда дар як вақт мавқеи максимумро дар панҷараи баръакс тавсиф медиҳанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индексҳои кристаллографӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] jz2xwziyr559m7q0neng8lqbmn6ay7h 1490510 1490505 2026-10-21T04:38:12Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490510 wikitext text/x-wiki [[Акс:Miller_Indices_Cubes.svg|thumb|250px|Плоскости с различными индексами Миллера в [[кубическая сингония|кубических]] кристаллах]] '''Индексҳои кристаллографӣ''' — се адади бутун, ки мавқеи рӯяҳо ва ҳамвориҳои атомии кристаллро дар фазо (индексҳои Миллер), инчунин самтҳоро дар кристалл ва теғаҳои он нисбат ба тирҳои кристаллографӣ (индексҳои Вейс) муайян мекунанд. Хатти рост ва теғаи ба он мувозӣ, ки онҳоро индексҳои Вейс ''p''₁,''p''₂,''p''₃ муайян мекунанд ([''p''₁''p''₂''p''₃] ишорат мешаванд аз ибтидои координатаҳо ба нуқтаи А кашида шуда, бо вектори ''p''₁''a'' + ''p''₂''b'' + ''p''₃''c'' муайян карда мешавад (дар ин ҷо ''a, b, c'' – давраҳои панҷараи кристаллӣ (хатти рости OA-ро, ки дар расм тасвир ёфтааст, индексҳои Вейс муайян мекунанд [124]). [[Акс:Indices miller bravais.png|thumb|250px|Индекс Миллера — Браве для гексагональной плотноупакованной решётки]] Ҳамвории кристаллографӣ дар тирҳои координатаҳо, ки дар векторҳои ''a, b, c'' сохта шудааст, порчаҳои ''p''′₁''a, p′₂b, p′₃c''-ро ҷудо мекунад (''p''′₁, ''p''′₂, ''p''′₃ – ададҳои бутун). Нисбатҳои баръакси ададҳояшон бутун 1/''p''₁′:1/''p''₂′:1/''p''₃′= ''h'':''k'':''l'' индексҳои Миллер (''hkl'')-и ҳамвории додашударо муайян мекунанд. Масалан, барои ҳамвории дар расм тасвиршуда ''P p''′₁ = 2, ''p''′₂ = 3, ''p''′₃ = 6; бузургиҳоеро, ки ба ин ададҳо баръакс мебошанд (1/2 : 1/3 : 1/6) бо адаҳои бутуни 6/2 : 6/3 : 6/6 = 3 : 2 : 1 ифода кардан мумкин аст; яъне, ҳамвории P бо индексҳои Миллер (321) муайян карда мешавад. Ба сифр баробар шудани як ё ду индекси Миллер чунин маъно дорад, ки ҳамвориҳо ба як ё ду тири кристаллографӣ мувозӣ мебошанд. Қиматҳои манфии индексҳои Миллер ба ҳамвориҳое мувофиқат мекунанд, ки тирҳои координатаро дар самтҳои манфӣ мебуранд. Маҷмӯи рӯяҳои симметрии як шакли содаи кристалл чунин ишорат мешавад: {''hkl''}. Ҳангоми дифраксияи шуоъҳои рентгенӣ индексҳои ''h, k, l''-и ҳамвории инъикоскунанда дар як вақт мавқеи максимумро дар панҷараи баръакс тавсиф медиҳанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индексҳои кристаллографӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] nixcy1ccqavb8e3tovcz9wsi8orzemg 1490514 1490510 2026-10-21T04:41:09Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490514 wikitext text/x-wiki [[Акс:Miller_Indices_Cubes.svg|thumb|250px|Сатҳҳо бо индексҳои гуногуни Миллер дар кристаллҳои кубӣ]] '''Индексҳои кристаллографӣ''' — се адади бутун, ки мавқеи рӯяҳо ва ҳамвориҳои атомии кристаллро дар фазо ([[индексҳои Миллер]]), инчунин самтҳоро дар кристалл ва теғаҳои он нисбат ба тирҳои кристаллографӣ (индексҳои Вейс) муайян мекунанд. Хатти рост ва теғаи ба он мувозӣ, ки онҳоро индексҳои Вейс ''p''₁,''p''₂,''p''₃ муайян мекунанд ([''p''₁''p''₂''p''₃] ишорат мешаванд аз ибтидои координатаҳо ба нуқтаи А кашида шуда, бо вектори ''p''₁''a'' + ''p''₂''b'' + ''p''₃''c'' муайян карда мешавад (дар ин ҷо ''a, b, c'' – давраҳои панҷараи кристаллӣ (хатти рости OA-ро, ки дар расм тасвир ёфтааст, индексҳои Вейс муайян мекунанд [124]). [[Акс:Indices miller bravais.png|thumb|250px|Индексҳои Миллер–Браве барои шабакаи гексагоналии зич ҷойгиршуда]] Ҳамвории кристаллографӣ дар тирҳои координатаҳо, ки дар векторҳои ''a, b, c'' сохта шудааст, порчаҳои ''p''′₁''a, p′₂b, p′₃c''-ро ҷудо мекунад (''p''′₁, ''p''′₂, ''p''′₃ – ададҳои бутун). Нисбатҳои баръакси ададҳояшон бутун 1/''p''₁′:1/''p''₂′:1/''p''₃′= ''h'':''k'':''l'' индексҳои Миллер (''hkl'')-и ҳамвории додашударо муайян мекунанд. Масалан, барои ҳамвории дар расм тасвиршуда ''P p''′₁ = 2, ''p''′₂ = 3, ''p''′₃ = 6; бузургиҳоеро, ки ба ин ададҳо баръакс мебошанд (1/2 : 1/3 : 1/6) бо адаҳои бутуни 6/2 : 6/3 : 6/6 = 3 : 2: 1 ифода кардан мумкин аст; яъне, ҳамвории P бо индексҳои Миллер (321) муайян карда мешавад. Ба сифр баробар шудани як ё ду индекси Миллер чунин маъно дорад, ки ҳамвориҳо ба як ё ду тири кристаллографӣ мувозӣ мебошанд. Қиматҳои манфии индексҳои Миллер ба ҳамвориҳое мувофиқат мекунанд, ки тирҳои координатаро дар самтҳои манфӣ мебуранд. Маҷмӯи рӯяҳои симметрии як шакли содаи кристалл чунин ишорат мешавад: {''hkl''}. Ҳангоми дифраксияи шуоъҳои рентгенӣ индексҳои ''h, k, l''-и ҳамвории инъикоскунанда дар як вақт мавқеи максимумро дар панҷараи баръакс тавсиф медиҳанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индексҳои кристаллографӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] me54nlhlgqkv7mz2p8o2phyq20gqji6 0 334418 1490507 2026-10-21T04:35:23Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Ҷайраҳо]] to [[Ҷайраиҳо]] 1490507 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷайраиҳо]] 0h6ssyeakut2mu085vyq4et3e7jit02 1490508 1490507 2026-10-21T04:35:45Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Ҷайраиҳо]] 1490508 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 0 334419 1490513 2026-10-21T04:40:34Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Ҷайраи ҳиндӣ]] 1490513 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷайраи ҳиндӣ]] hk61hftvomdk770mih53ujk09icsc94 14 334420 1490515 2026-10-21T04:41:50Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons category|Hystrix}} {{main|Ҷайра}} [[Гурӯҳ:Ҷайраиҳо]] 1490515 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Hystrix}} {{main|Ҷайра}} [[Гурӯҳ:Ҷайраиҳо]] bbuhirq89rxydkfsozrmbtw03rt3dsg 0 334421 1490520 2026-10-21T04:49:15Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Ҷайраи пӯпидор]] 1490520 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷайраи пӯпидор]] 8qo7eb1ptvhp9a1ab7d4edtgww9ex5u 0 334422 1490521 2026-10-21T04:50:43Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индекси буҷетӣ,''' шохиси буҷетӣ, нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои омӯзиши инкишофи сатҳи зиндагӣ истифода мешаванд. Индекси буҷетиро баъзан индекси «арзиши ҳаёт» низ меноманд. Индекси буҷетӣ аз ''индекси нархҳо'' бо он фарқ мекунад, ки на бо вазни давраи ҳисо... 1490521 wikitext text/x-wiki '''Индекси буҷетӣ,''' шохиси буҷетӣ, нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои омӯзиши инкишофи сатҳи зиндагӣ истифода мешаванд. Индекси буҷетиро баъзан индекси «арзиши ҳаёт» низ меноманд. Индекси буҷетӣ аз ''индекси нархҳо'' бо он фарқ мекунад, ки на бо вазни давраи ҳисоботӣ, балки бо вазни давраи появӣ ҳисоб карда мешавад. Формулаи ҳисоби индекси буҷетӣ чунин аст: Дар ин ҷо p₀ ва p₁ – нархҳои давраҳои появӣ ва ҷорӣ, q₀ – миқдори молҳои гуногуни давраи появӣ. Индекси буҷетӣ (аввалин бор соли 1918 дар Британияи Кабир ва соли 1919 дар ИМА ҷорӣ карда шудааст) хароҷоти оиларо барои хариди маҷмӯи молу хидматрасониҳо дар соли ҷорӣ дар муқоиса бо ҳамин миқдори молу хидматрасониҳои давраи гузашта (появӣ) муайян мекунад. Бо вуҷуди ин, талабот ба пул барои нигоҳ доштани ҳамон сатҳи зиндагӣ ҳисоб карда мешавад. Таркиби молҳои ба ин маҷмӯъ дохилшаванда нисбат ба маҷмӯи молҳои сершумор ва тағйирёбандаи индекси нархҳо камтар аст. Индекси буҷетиро аввал ҳамчун индекси гурӯҳӣ тартиб дода, баъд индекси умумиро мебароранд. Дар ИҶШС ҳисобкунии индекси буҷетӣ соли 1922 оғоз ёфта буд. Таҳияи индекси буҷетӣ барои гурӯҳҳои алоҳидаи иқтисодии аҳолӣ (чунки қобилияти харидории онҳо гуногун аст) ва барои гурӯҳҳои алоҳидаи молӣ ва хидматрасониҳои ғайримолии давлатӣ (хидматрасонӣ аз ҷониби фондҳои иҷтимоӣ, инчунин додани манзили давлатӣ ва ''дотатсия'' барои пардохти маблағи он) дар бораи сатҳи истеъмолот маълумоти нисбатан саҳеҳ медиҳад. Нархҳои номгӯи молу хидматрасониҳое, ки ҳаҷм ва сохтори истеъмолотро муайян мекунанд, аз қайдҳои буҷетӣ (буҷети истеъмолӣ) гирифта шуда, пардохтҳои аслӣ барои молҳо ва нархҳои миёнаи харид дар асоси онҳо ҳисоб карда мешаванд. Ин нархҳо аз қимати нархнома (прейскурант) фарқ мекунанд, чунки молҳои ҳамгун дар ҷойҳои гуногун (савдои давлатӣ, кооператсия, бозори колхозӣ) харида мешаванд. Дар замони шӯравӣ омор барои ҳисоб кардани даромадҳои аслии аҳолӣ аз индекси даромади аҳолӣ истифода мекард, ки бо нархҳои муқоисавӣ даромадҳои пулию молӣ ва имтиёзҳои давлатӣ баҳогузорӣ мешуданд. Дар мамлакатҳои капиталистӣ индекси буҷетии омори расмӣ ва индекси буҷетии созмонҳои коргарӣ аз ҳамдигар фарқ мекарданд. Аз сабаби он ки ҳангоми таҳқиқоти буҷетӣ оилаҳои каммузд, ки дар истеъмоли онҳо вазни қиёсии молҳои мавриди ниёзи мардум зиёдтар аст (афзоиши нархҳо дар онҳо назаррастар аст) ихтисор карда мешаванд, инчунин аз ҳисоби интихоби нодурусти номгӯи молу хидматрасониҳое, ки ҳаҷм ва сохтори истеъмолотро нишон медиҳанд, индекси буҷетии омори расмӣ ҳолати воқеиро инъикос карда наметавонад. 551ulu5m0foqixqr5xmjwfiwvdrp6gj 1490522 1490521 2026-10-21T04:52:39Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490522 wikitext text/x-wiki '''Индекси буҷетӣ,''' '''шохиси буҷетӣ'''— нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои омӯзиши инкишофи сатҳи зиндагӣ истифода мешаванд. Индекси буҷетиро баъзан индекси «арзиши ҳаёт» низ меноманд. Индекси буҷетӣ аз ''индекси нархҳо'' бо он фарқ мекунад, ки на бо вазни давраи ҳисоботӣ, балки бо вазни давраи появӣ ҳисоб карда мешавад. Формулаи ҳисоби индекси буҷетӣ чунин аст: Дар ин ҷо p₀ ва p₁ – нархҳои давраҳои появӣ ва ҷорӣ, q₀ – миқдори молҳои гуногуни давраи появӣ. Индекси буҷетӣ (аввалин бор соли 1918 дар Британияи Кабир ва соли 1919 дар ИМА ҷорӣ карда шудааст) хароҷоти оиларо барои хариди маҷмӯи молу хидматрасониҳо дар соли ҷорӣ дар муқоиса бо ҳамин миқдори молу хидматрасониҳои давраи гузашта (появӣ) муайян мекунад. Бо вуҷуди ин, талабот ба пул барои нигоҳ доштани ҳамон сатҳи зиндагӣ ҳисоб карда мешавад. Таркиби молҳои ба ин маҷмӯъ дохилшаванда нисбат ба маҷмӯи молҳои сершумор ва тағйирёбандаи индекси нархҳо камтар аст. Индекси буҷетиро аввал ҳамчун индекси гурӯҳӣ тартиб дода, баъд индекси умумиро мебароранд. Дар ИҶШС ҳисобкунии индекси буҷетӣ соли 1922 оғоз ёфта буд. Таҳияи индекси буҷетӣ барои гурӯҳҳои алоҳидаи иқтисодии аҳолӣ (чунки қобилияти харидории онҳо гуногун аст) ва барои гурӯҳҳои алоҳидаи молӣ ва хидматрасониҳои ғайримолии давлатӣ (хидматрасонӣ аз ҷониби фондҳои иҷтимоӣ, инчунин додани манзили давлатӣ ва ''дотатсия'' барои пардохти маблағи он) дар бораи сатҳи истеъмолот маълумоти нисбатан саҳеҳ медиҳад. Нархҳои номгӯи молу хидматрасониҳое, ки ҳаҷм ва сохтори истеъмолотро муайян мекунанд, аз қайдҳои буҷетӣ (буҷети истеъмолӣ) гирифта шуда, пардохтҳои аслӣ барои молҳо ва нархҳои миёнаи харид дар асоси онҳо ҳисоб карда мешаванд. Ин нархҳо аз қимати нархнома (прейскурант) фарқ мекунанд, чунки молҳои ҳамгун дар ҷойҳои гуногун (савдои давлатӣ, кооператсия, бозори колхозӣ) харида мешаванд. Дар замони шӯравӣ омор барои ҳисоб кардани даромадҳои аслии аҳолӣ аз индекси даромади аҳолӣ истифода мекард, ки бо нархҳои муқоисавӣ даромадҳои пулию молӣ ва имтиёзҳои давлатӣ баҳогузорӣ мешуданд. Дар мамлакатҳои капиталистӣ индекси буҷетии омори расмӣ ва индекси буҷетии созмонҳои коргарӣ аз ҳамдигар фарқ мекарданд. Аз сабаби он ки ҳангоми таҳқиқоти буҷетӣ оилаҳои каммузд, ки дар истеъмоли онҳо вазни қиёсии молҳои мавриди ниёзи мардум зиёдтар аст (афзоиши нархҳо дар онҳо назаррастар аст) ихтисор карда мешаванд, инчунин аз ҳисоби интихоби нодурусти номгӯи молу хидматрасониҳое, ки ҳаҷм ва сохтори истеъмолотро нишон медиҳанд, индекси буҷетии омори расмӣ ҳолати воқеиро инъикос карда наметавонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индекси буҷетӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иқтисод]] pa6axtd46ure9ba1hmhyvgc1lgbkir1 1490524 1490522 2026-10-21T04:58:47Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490524 wikitext text/x-wiki '''Индекси буҷетӣ,''' '''шохиси буҷетӣ'''— нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои омӯзиши инкишофи сатҳи зиндагӣ истифода мешаванд. Индекси буҷетиро баъзан индекси «арзиши ҳаёт» низ меноманд. Индекси буҷетӣ аз ''[[индекси нархҳо]]'' бо он фарқ мекунад, ки на бо вазни давраи ҳисоботӣ, балки бо вазни давраи появӣ ҳисоб карда мешавад. Формулаи ҳисоби индекси буҷетӣ чунин аст: Дар ин ҷо p₀ ва p₁ – нархҳои давраҳои появӣ ва ҷорӣ, q₀ – миқдори молҳои гуногуни давраи появӣ. Индекси буҷетӣ (аввалин бор соли 1918 дар Британияи Кабир ва соли 1919 дар ИМА ҷорӣ карда шудааст) хароҷоти оиларо барои хариди маҷмӯи молу хидматрасониҳо дар соли ҷорӣ дар муқоиса бо ҳамин миқдори молу хидматрасониҳои давраи гузашта (появӣ) муайян мекунад. Бо вуҷуди ин, талабот ба пул барои нигоҳ доштани ҳамон сатҳи зиндагӣ ҳисоб карда мешавад. Таркиби молҳои ба ин маҷмӯъ дохилшаванда нисбат ба маҷмӯи молҳои сершумор ва тағйирёбандаи индекси нархҳо камтар аст. Индекси буҷетиро аввал ҳамчун индекси гурӯҳӣ тартиб дода, баъд индекси умумиро мебароранд. Дар ИҶШС ҳисобкунии индекси буҷетӣ соли 1922 оғоз ёфта буд. Таҳияи индекси буҷетӣ барои гурӯҳҳои алоҳидаи иқтисодии аҳолӣ (чунки қобилияти харидории онҳо гуногун аст) ва барои гурӯҳҳои алоҳидаи молӣ ва хидматрасониҳои ғайримолии давлатӣ (хидматрасонӣ аз ҷониби фондҳои иҷтимоӣ, инчунин додани манзили давлатӣ ва ''дотатсия'' барои пардохти маблағи он) дар бораи сатҳи истеъмолот маълумоти нисбатан саҳеҳ медиҳад. Нархҳои номгӯи молу хидматрасониҳое, ки ҳаҷм ва сохтори истеъмолотро муайян мекунанд, аз қайдҳои буҷетӣ (буҷети истеъмолӣ) гирифта шуда, пардохтҳои аслӣ барои молҳо ва нархҳои миёнаи харид дар асоси онҳо ҳисоб карда мешаванд. Ин нархҳо аз қимати нархнома (прейскурант) фарқ мекунанд, чунки молҳои ҳамгун дар ҷойҳои гуногун (савдои давлатӣ, кооператсия, бозори колхозӣ) харида мешаванд. Дар замони шӯравӣ омор барои ҳисоб кардани даромадҳои аслии аҳолӣ аз индекси даромади аҳолӣ истифода мекард, ки бо нархҳои муқоисавӣ даромадҳои пулию молӣ ва имтиёзҳои давлатӣ баҳогузорӣ мешуданд. Дар мамлакатҳои капиталистӣ индекси буҷетии омори расмӣ ва индекси буҷетии созмонҳои коргарӣ аз ҳамдигар фарқ мекарданд. Аз сабаби он ки ҳангоми таҳқиқоти буҷетӣ оилаҳои каммузд, ки дар истеъмоли онҳо вазни қиёсии молҳои мавриди ниёзи мардум зиёдтар аст (афзоиши нархҳо дар онҳо назаррастар аст) ихтисор карда мешаванд, инчунин аз ҳисоби интихоби нодурусти номгӯи молу хидматрасониҳое, ки ҳаҷм ва сохтори истеъмолотро нишон медиҳанд, индекси буҷетии омори расмӣ ҳолати воқеиро инъикос карда наметавонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индекси буҷетӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иқтисод]] o5wsrhyo41ct1wbge5j37avq7o5fda4 0 334423 1490525 2026-10-21T05:02:19Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Ҷайра]] 1490525 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷайра]] 4h653bz1jsrvkc1100gbyekvqkxv19l 0 334424 1490529 2026-10-21T05:10:38Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Ҷайраиҳо]] 1490529 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷайраиҳо]] 0h6ssyeakut2mu085vyq4et3e7jit02 14 334425 1490530 2026-10-21T05:12:08Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons cat|Hystricidae}} {{main|Ҷайраиҳо}} [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] 1490530 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Hystricidae}} {{main|Ҷайраиҳо}} [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] q02v1q57hfnvl0mqvcmleoyht4ctues 0 334426 1490536 2026-10-21T05:37:49Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[File:Orange-breasted Sunbird (Nectarinia violacea).jpg|thumb|Шаҳдхӯраки синазарди африқоӣ (''Anthobaphes violacea'') аз парандагони эндемии Африқои Ҷанубӣ мебошад.]] '''Эндемизм''' (аз {{lang-grc|ἔνδημος}} — "маҳаллӣ", "бумӣ") — падидаи [[Биогеография|биогеографиест]], ки маҳдуд будани [[Ареал|ареали]] таби... 1490536 wikitext text/x-wiki [[File:Orange-breasted Sunbird (Nectarinia violacea).jpg|thumb|Шаҳдхӯраки синазарди африқоӣ (''Anthobaphes violacea'') аз парандагони эндемии Африқои Ҷанубӣ мебошад.]] '''Эндемизм''' (аз {{lang-grc|ἔνδημος}} — "маҳаллӣ", "бумӣ") — падидаи [[Биогеография|биогеографиест]], ки маҳдуд будани [[Ареал|ареали]] табиии як [[Намуд (таксономия)|намуд]] ё гурӯҳи дигари [[Таксон|таксонҳоро]] ба ҳудуди муайяни ҷуғрофӣ ифода мекунад. Организмҳое, ки дар шароити табиӣ танҳо дар як минтақа вомехӯранд, '''эндемикҳо''' ё '''намудҳои эндемӣ''' номида мешаванд. Чунин минтақа метавонад [[Ҷазира|ҷазира]], [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳ]], [[Водӣ|водӣ]], [[Кӯл|кӯл]], кишвар ё воҳиди дигари ҷуғрофӣ бошад.<ref name="Morrone">Morrone, J. J. (2008). Endemism. ''Encyclopedia of Ecology''. Elsevier. [https://doi.org/10.1016/B978-0-444-63768-0.00786-1 DOI:10.1016/B978-0-444-63768-0.00786-1].</ref> Эндемизм яке аз мафҳумҳои асосии [[Экология|экология]], [[Биогеография|биогеография]], [[Биологияи эволютсионӣ|биологияи эволютсионӣ]] ва [[Ҳифзи табиат|ҳифзи табиат]] мебошад. Омӯзиши он барои дарки таърихи пайдоишу паҳншавии намудҳо, муайян кардани марказҳои [[Гуногунии биологӣ|гуногунии биологӣ]] ва арзёбии хавфи [[Нобудшавӣ|нобудшавии]] намудҳо аҳамият дорад.<ref name="Qian2024">Qian, H., Mishler, B. D., Zhang, J. & Qian, S. (2024). [https://doi.org/10.1016/j.pld.2023.11.004 Global patterns and ecological drivers of taxonomic and phylogenetic endemism in angiosperm genera]. ''Plant Diversity'', 46(2), 149–157.</ref> == Решаи ном == Истилоҳи «эндемизм» аз калимаи [[Забони юнонии қадим|юнонии қадим]] ''éndēmos'' (ἔνδημος) гирифта шудааст, ки маънои «маҳаллӣ» ё «мансуб ба як сарзамин»-ро дорад. Ин вожа аз ''en'' (ἐν — «дар», «даруни») ва ''dēmos'' (δῆμος — «мардум», «маҳал») таркиб ёфтааст. Калима ба забонҳои аврупоӣ тавассути лотинии нав ва фаронсавӣ гузаштааст.<ref>Frank, J. H. & McCoy, E. D. (1990). Endemics and epidemics of shibboleths and other things causing chaos. ''Florida Entomologist'', 73(1), 1–9. [https://www.jstor.org/stable/3495327 JSTOR:3495327].</ref> Дар адабиёти илмии тоҷикӣ истилоҳҳои «эндемизм», «эндемик», «эндемикҳо», «растаниҳои эндемӣ» ва «ареали паҳншавӣ» истифода мешаванд. Дар қонунгузории Тоҷикистон низ ибораи «ҳайвоноти маҳаллӣ (эндемӣ)» ба кор рафта, чунин ҳайвонот ҳамчун намудҳое шарҳ дода шудаанд, ки дар як мавзеъ зиндагӣ мекунанду дар мавзеъҳои дигар дучор намешаванд.<ref name="Law">[https://base.mmk.tj/view_sanadhoview.php?sanadID=181&showdetail= Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи олами ҳайвонот»]. Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.</ref> Истилоҳи «эндемӣ» дар [[Эпидемиология|эпидемиология]] маънои дигар дорад: он ба беморие дахл дорад, ки дар аҳолӣ ё минтақаи муайян пайваста вуҷуд дорад. Ин маъно аз эндемизми биологӣ фарқ мекунад. == Мафҳум ва хусусиятҳо == Эндемик будани намуд ҳамеша нисбат ба ҳудуди муайян баҳо дода мешавад. Масалан, агар ҷонваре дар табиат танҳо дар як кӯл зиндагӣ кунад, онро эндемики ҳамон кӯл меноманд. Намуде, ки танҳо дар як силсилакӯҳ паҳн шудааст, метавонад эндемики ҳамон силсилакӯҳ бошад, ҳатто агар ҳудуди он аз марзи чанд кишвар гузарад. Эндемизмро метавон нисбат ба таксонҳои гуногун, аз ҷумла [[Намуд (таксономия)|намудҳо]], [[Авлод (биология)|авлодҳо]] ва [[Оила (биология)|оилаҳо]], истифода бурд.<ref name="Morrone"/> === Тафовут аз намудҳои бумӣ === Мафҳумҳои '''эндeмӣ''' ва '''бумӣ''' комилан яксон нестанд. Намуди бумӣ дар минтақаи муайян ба таври табиӣ вуҷуд дорад, вале метавонад дар минтақаҳои дигар ҳам бумӣ бошад. Намуди эндемӣ бошад, дар табиат танҳо ба ҳудуди муайян маҳдуд аст. Масалан, намуди растание, ки ҳам дар Тоҷикистон ва ҳам дар Афғонистон ба таври табиӣ мерӯяд, барои ҳар ду кишвар бумӣ буда метавонад, аммо эндемики танҳо Тоҷикистон ҳисоб намешавад. Агар паҳншавии табиии он танҳо ба минтақаи [[Помиру Олой]] маҳдуд бошад, метавон онро эндемики Помиру Олой номид. Эндемик будан ҳатман маънои камшумор ё нодир буданро надорад. Намуд метавонад дар тамоми ареали хурди худ фаровон бошад. Ҳамчунин, ҳар намуди нодир ҳатман эндемӣ нест; баъзе намудҳо дар ҳудуди васеъ паҳн шуда, дар ҳар маҳал шумораи кам доранд.<ref name="Morrone"/> Баръакси эндемизм, паҳншавии '''космополитӣ''' ба намудҳое хос аст, ки дар қисматҳои зиёди ҷаҳон паҳн шудаанд. === Дараҷаи эндемизм === Дараҷаи эндемизми минтақа аз рӯйи шумораи таксонҳои эндемӣ, ҳиссаи онҳо дар таркиби [[Флора|флора]] ё [[Фауна|фауна]] ва маҳдудияти ареали паҳншавиашон арзёбӣ мешавад. Ду минтақа метавонанд шумораи якхелаи намудҳои эндемӣ дошта бошанд, аммо аз ҷиҳати дараҷаи эндемизм фарқ кунанд. Масалан, минтақае, ки нисфи намудҳои он эндемӣ мебошанд, аз минтақае, ки танҳо қисми ками намудҳояш эндемӣ мебошанд, ҳиссаи бештари эндемизм дорад. Дар таҳқиқоти биогеографӣ инчунин усулҳои вазнноки ченкунии эндемизм истифода мешаванд, ки дар онҳо маҳдуд будани ареали ҳар таксон ба назар гирифта мешавад.<ref name="Qian2024"/> == Сабабҳои пайдоиши эндемизм == Эндемизм натиҷаи таъсири якҷояи равандҳои [[Эволютсия|эволютсионӣ]], ҷуғрофӣ ва экологӣ мебошад. Ҷудошавии дарозмуддати ҷамъиятҳои организмҳо, пайдошавии намудҳои нав, маҳдуд гардидани ареали намудҳои қадим ва дигаргуншавии иқлим аз омилҳои асосии он ба шумор мераванд. === Ҷудошавии ҷуғрофӣ === Яке аз сабабҳои муҳими пайдоиши эндемизм ҷудошавии ҷуғрофии ҷамъиятҳои як намуд мебошад. [[Кӯҳ|Кӯҳҳо]], [[Баҳр|баҳрҳо]], [[Биёбон|биёбонҳо]] ва дигар монеаҳои табиӣ метавонанд мубодилаи ирсии байни ин ҷамъиятҳоро маҳдуд кунанд. Бо гузашти замон ҷамъиятҳои аз ҳам ҷудошуда метавонанд хусусиятҳои мустақил пайдо карда, ба намудҳои нав табдил ёбанд. Ин равандро '''намудҳосилшавии аллопатрӣ''' меноманд.<ref name="Morrone"/> [[File:Chorus cicada.jpg|thumb|Сикадаи ''Amphipsalta zelandica'' — намуди эндемии Зеландияи Нав.]] Ҷазираҳои аз қитъаҳо дур, аз ҷумла [[Галапагос]] ва [[Ҳавайӣ]], намунаи равшани таъсири ҷудошавии ҷуғрофӣ мебошанд. Дар онҳо бисёр намудҳо аз ниёгони ба ҷазираҳо расида ба вуҷуд омада, баъдан мустақилона таҳаввул ёфтаанд. === Тағйирёбии иқлим === Эндемизм метавонад ҳангоми коҳиш ёфтани ареали қаблан васеи намуд низ пайдо шавад. Дар давраҳои [[Тағйирёбии иқлим|тағйирёбии иқлим]], аз ҷумла давраҳои [[Яхбандӣ|яхбандӣ]], баъзе организмҳо дар қисми зиёди ареали худ нобуд шуда, танҳо дар минтақаҳои нисбатан устувори иқлимӣ боқӣ мондаанд. Чунин ҷойҳои паноҳбурдаи таърихии организмҳоро дар биогеография '''рефугиум''' ё паноҳгоҳи иқлимӣ меноманд. Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки марказҳои дорои эндемизмҳои зиёд аксаран бо минтақаҳои устувори иқлимии гузашта ва релефи мураккаби кӯҳӣ алоқаманданд.<ref name="Harrison2017">Harrison, S. & Noss, R. (2017). [https://doi.org/10.1093/aob/mcw248 Endemism hotspots are linked to stable climatic refugia]. ''Annals of Botany'', 119(2), 207–214.</ref> === Мутобиқшавӣ ба муҳити махсус === Баъзе намудҳо ба шароити маҳдуди зист, масалан, хокҳои дорои таркиби хоси кимиёвӣ, ғорҳои ҷудогона ё қуллаҳои баланд мутобиқ мешаванд. Агар чунин муҳитҳо дар ҷойҳои дигар камёб бошанд, ареали намуд низ маҳдуд мемонад. Дар хокҳои серпентинӣ, ки барои бисёр растаниҳо номусоиданд, маҷмӯаҳои махсуси растаниҳои эндемӣ инкишоф ёфта метавонанд.<ref>Anacker, B. L. (2014). [https://doi.org/10.3732/ajb.1300349 The nature of serpentine endemism]. ''American Journal of Botany'', 101(2), 219–224.</ref> == Шаклҳои эндемизм == Дар биогеография шаклҳои гуногуни эндемизмро аз рӯйи таърихи эволютсионӣ, андозаи ареал ва хусусиятҳои таксономии организмҳо ҷудо мекунанд. === Палеоэндемизм === '''Палеоэндемизм''' ба намудҳо ё гурӯҳҳои қадимии организмҳо дахл дорад, ки дар гузашта паҳншавии васеътар дошта, имрӯз танҳо дар ҳудуди маҳдуд боқӣ мондаанд. Ин гуна организмҳо аксар вақт [[Реликт (биология)|реликтҳо]] ё боқимондаҳои гурӯҳҳои қадимӣ мебошанд.<ref name="Stebbins">Stebbins, G. L. & Major, J. (1965). [https://doi.org/10.2307/1942216 Endemism and Speciation in the California Flora]. ''Ecological Monographs'', 35(1), 1–35.</ref> Дарахти [[Гинкго|гинкго]] (''Ginkgo biloba'') намунаи маъруфи чунин таърихи эволютсионӣ мебошад. Хешовандони қадимии он дар нимкураи шимолӣ васеъ паҳн буданд, вале ҷамъиятҳои табиии зиндамондаи он бо Чин алоқаманданд.<ref>Manchester, S. R., Chen, Z.-D., Lu, A.-M. & Uemura, K. (2009). [https://doi.org/10.1111/j.1759-6831.2009.00001.x Eastern Asian endemic seed plant genera and their paleogeographic history throughout the Northern Hemisphere]. ''Journal of Systematics and Evolution'', 47(1), 1–42.</ref> === Неоэндемизм === '''Неоэндемизм''' ба намудҳои нисбатан навпайдое хос аст, ки дар ҷараёни эволютсия дар ҳудуди муайян ба вуҷуд омада, ҳанӯз берун аз он паҳн нашудаанд. Ин намудҳо метавонанд дар натиҷаи ҷудошавии ҷамъиятҳо, мутобиқшавӣ ба муҳити нав ё, дар баъзе растаниҳо, дигаргуншавии шумораи [[Хромосома|хромосомаҳо]] пайдо шаванд.<ref name="Stebbins"/> Фарқи палеоэндемизм ва неоэндемизм ба таърихи пайдоиш ва тағйирёбии ареали организмҳо вобаста аст. Танҳо хурд будани ҳудуди паҳншавӣ барои муайян кардани яке аз ин ду шакл кофӣ нест. === Эндемизми таксономӣ ва филогенетикӣ === Дар таҳқиқоти муосир байни эндемизми таксономӣ ва эндемизми филогенетикӣ фарқ мегузоранд. '''Эндемизми таксономӣ''' маҳдудияти паҳншавии намудҳо, авлодҳо ё дигар таксонҳоро нишон медиҳад. '''Эндемизми филогенетикӣ''' бошад, таърихи хешутабории эволютсионии онҳо ва маҳдуд будани паҳншавии шохаҳои дарахти [[Филогенетика|филогенетикиро]] низ ба назар мегирад. Таҳқиқоти ҷаҳонии соли 2024 дар бораи авлодҳои [[Растаниҳои гулдор|растаниҳои гулдор]] нишон дод, ки арзёбии филогенетикӣ метавонад минтақаҳои дорои шохаҳои нодири эволютсиониро ошкор кунад, ки ҳангоми ҳисоб кардани танҳо шумораи таксонҳои эндемӣ ба қадри кофӣ намоён намешаванд.<ref name="Qian2024"/> == Минтақаҳои дорои эндемизми зиёд == === Ҷазираҳо === [[Ҷазира|Ҷазираҳои]] дурдасти уқёнусӣ аз марказҳои маъруфи эндемизманд. Ҷудо будан аз қитъаҳо, маҳдудияти мубодилаи ирсӣ бо ҷамъиятҳои беруна ва имкони мутобиқшавӣ ба муҳитҳои маҳаллӣ ба ташаккули намудҳои махсус мусоидат мекунанд. [[File:Bicolored Frog ( Clinotarsus curtipes ).jpg|thumb|Қурбоққаи дуранга (''Clinotarsus curtipes'') — намуди эндемии кӯҳҳои Ғоти Ғарбии Ҳиндустон.]] Таҳқиқоти ҷаҳонии соли 2009 нишон дод, ки ҷазираҳо дар муқоиса бо бисёр минтақаҳои қитъавӣ аксаран ҳиссаи баланди намудҳои эндемӣ доранд, ҳарчанд шумораи умумии намудҳои онҳо ҳатман зиёд нест.<ref name="Kier2009">Kier, G., Kreft, H., Lee, T. M. et al. (2009). [https://doi.org/10.1073/pnas.0810306106 A global assessment of endemism and species richness across island and mainland regions]. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 106(23), 9322–9327.</ref> Ҷазираҳои [[Галапагос]], [[Мадагаскар]], [[Ҳавайӣ]] ва [[Суқутро]] аз минтақаҳои маъруфи дорои намудҳои зиёди эндемӣ ба шумор мераванд. === Кӯҳҳо === Қаторкӯҳҳои баланд метавонанд ҷамъиятҳои организмҳоро дар водиҳо, нишебиҳо ва қуллаҳои ҷудогона маҳдуд кунанд. Тафовути баландӣ, [[Ҳарорат|ҳарорат]], [[Намнокӣ|намнокӣ]] ва навъи [[Хок|хок]] барои пайдошавии муҳитҳои гуногуни зист шароит фароҳам меорад. Минтақаҳои баландкӯҳро баъзан ба «ҷазираҳои осмонӣ» монанд мекунанд, зеро шароити иқлимии онҳо аз водиҳо ва ҳамвориҳои атроф фарқ карда, барои организмҳои кӯҳистон монеаи табиӣ ба вуҷуд меорад. Аз ин рӯ, минтақаҳои кӯҳӣ, аз ҷумла [[Помир]], [[Помиру Олой]], [[Кӯҳҳои Ҳабашистон]] ва [[Алп]], барои омӯзиши эндемизм аҳамияти калон доранд.<ref>Steinbauer, M. J. et al. (2016). [https://doi.org/10.1111/geb.12469 Topography-driven isolation, speciation and a global increase of endemism with elevation]. ''Global Ecology and Biogeography'', 25(9), 1097–1107.</ref> === Кӯлҳо ва муҳитҳои обӣ === Кӯлҳои аз дигар [[Ҳавзаи об|ҳавзаҳои обӣ]] ҷудо метавонанд дорои намудҳои зиёди эндемӣ бошанд. Масалан, [[Байкал|кӯли Байкал]] бо фаунаи махсуси худ машҳур аст. Ҷудошавии дарозмуддати муҳити обии он ба ташаккул ва боқӣ мондани намудҳои гуногуни эндемӣ мусоидат кардааст.<ref>Martens, K. & Segers, H. (2009). [https://doi.org/10.1016/B978-012370626-3.00211-8 Endemism in Aquatic Ecosystems]. ''Encyclopedia of Inland Waters''. Academic Press, 423–430.</ref> === Ғорҳо === [[Ғор|Ғорҳо]] низ метавонанд марказҳои эндемизм бошанд. Баъзе организмҳо дар давоми эволютсия ба муҳити торик ва ҷудогонаи ғорҳо мутобиқ шудаанд. Азбаски ғорҳо аксар вақт аз ҳам ҷудо мебошанд, мубодилаи ирсӣ байни ҷамъиятҳои онҳо маҳдуд мешавад. Дар баъзе мавридҳо тамоми ареали табиии як намуди ғорнишин танҳо як ғор ё низоми ғорҳои ба ҳам пайваст мебошад.<ref>Nitzu, E. et al. (2018). [https://doi.org/10.5038/1827-806X.47.1.2147 Assessing preservation priorities of caves and karst areas using the frequency of endemic cave-dwelling species]. ''International Journal of Speleology'', 47(1), 43–52.</ref> == Эндемизм дар Тоҷикистон == [[Тоҷикистон]] ва минтақаҳои кӯҳии ҳамҷавори он, бахусус [[Помир]] ва [[Помиру Олой]], дорои муҳитҳои гуногуни зист, ҷудошавии табиии водиву қаторкӯҳҳо ва растаниҳои эндемӣ мебошанд. Дар пажӯҳишҳои ботаникии тоҷикӣ барои нишон додани паҳншавии онҳо истилоҳҳои «ареал», «ноҳияи флористикӣ», «эндемик» ва «реликт» истифода мешаванд. === Намунаҳои растаниҳои эндемӣ === '''Бузноҷи зебо''' (''Dracocephalum formosum'') яке аз растаниҳои эндемии минтақаи Помиру Олой мебошад. Дар рисолаи ботаникии Абдуғафури Сафар (2025) ин намуд эндемики Помиру Олой номида шудааст. Муаллиф онро аз минтақаҳои кӯҳии Ҳисору Дарвоз, аз ҷумла дараҳои Варзоб ва Лучоб, қайд мекунад. Мувофиқи маълумоти ин таҳқиқот, бузноҷи зебо дар Тоҷикистон дар баландиҳои тақрибан 2400–3600 метр аз сатҳи баҳр месабзад. Он дар минтақаҳои нимсаванна, марғзор ва дашт вомехӯрад.<ref name="Safar2025">Абдуғафури Сафар (2025). [https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/SAbdugfuri/S.Abdugfuri.pdf Хусусиятҳои фитосенологии баъзе намудҳои лабгулҳои (Lamiaceae Mart.) қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор]. Диссертатсия барои дарёфти дараҷаи илмии номзади илмҳои биологӣ. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, Душанбе, саҳ. 63–64.</ref> Пойгоҳи ''Plants of the World Online''-и [[Боғҳои ботаникии шоҳии Кю]] низ Тоҷикистонро ҳамчун ҳудуди табиии паҳншавии ин намуд нишон медиҳад.<ref name="Kew">Royal Botanic Gardens, Kew. [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:446420-1 Dracocephalum formosum Gontsch.]. ''Plants of the World Online''.</ref> '''Шаҳсабзаки Якуба''' (''Kudrjaschevia jacubi'') низ дар таҳқиқоти ботаникии мазкур аз растаниҳои хоси минтақаи Помиру Олой номбар шудааст. Ин растанӣ аз минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, аз ҷумла атрофи ағбаи Анзоб, ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Safar2025"/> Бо вуҷуди ин, истилоҳи «эндемики Помиру Олой» набояд худкор ба маънои «эндемики танҳо Тоҷикистон» гирифта шавад, зеро ҳудуди ҷуғрофии Помиру Олой аз сарҳадҳои Тоҷикистон берун меравад. === Аҳамияти минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон === Релефи мураккаб ва мавҷудияти минтақаҳои гуногуни иқлимӣ барои ба вуҷуд омадани муҳитҳои махсуси зист дар Тоҷикистон шароит фароҳам овардаанд. [[Қаторкӯҳи Ҳисор]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Туркистон]] ва дигар силсилакӯҳҳо дорои ҷамоаҳои гуногуни растанӣ мебошанд. Дар таҳқиқоти ботаникӣ эндемизм яке аз хусусиятҳои муҳим барои арзёбии аҳамияти флористикии ин минтақаҳо ба ҳисоб меравад. Омӯзиши намудҳои эндемӣ барои муайян кардани марказҳои гуногунии биологӣ, ҳифзи генофонди табиӣ ва банақшагирии истифодаи устувори захираҳои набототи Тоҷикистон аҳамият дорад. == Аҳамият барои ҳифзи табиат == Намудҳои эндемӣ барои [[Ҳифзи табиат|ҳифзи гуногунии биологӣ]] аҳамияти махсус доранд, зеро аз байн рафтани ҷамъиятҳои табиии онҳо дар ҳудуди маҳдуди паҳншавӣ метавонад боиси нобудшавии тамоми намуд гардад. [[Тағйирёбии иқлим]], вайроншавии [[Муҳити зист|муҳити зист]], сохтмон, истифодаи аз ҳад зиёди захираҳои табиӣ ва ворид шудани намудҳои бегона метавонанд ба онҳо таҳдид кунанд. Дар як таҳқиқоти соли 2021, ки зиёда аз ҳашт ҳазор пешгӯии таъсири тағйирёбии иқлимро барои 273 минтақаи дорои гуногунии биологии баланд таҳлил кардааст, намудҳои эндемӣ дар муқоиса бо намудҳои бумии васеъпаҳн ва намудҳои воридшуда ба хатари бештари иқлимӣ рӯ ба рӯ будаанд.<ref name="Manes2021">Manes, S. et al. (2021). [https://doi.org/10.1016/j.biocon.2021.109070 Endemism increases species' climate change risk in areas of global biodiversity importance]. ''Biological Conservation'', 257, 109070.</ref> === Марказҳои эндемизм === Минтақаҳое, ки дар онҳо намудҳои эндемии зиёд ҷамъ омадаанд, метавонанд дар муайян кардани мавзеъҳои афзалиятноки ҳифзи табиат кумак расонанд. Дар баъзе таҳқиқот чунин минтақаҳо ҳамчун '''марказҳои эндемизм''' муайян карда мешаванд. Барои муайян кардани онҳо донишмандон паҳншавии ҷуғрофии намудҳо, дараҷаи маҳдудияти ареал ва таърихи эволютсионии таксонҳоро таҳлил мекунанд.<ref name="Morrone1994">Morrone, J. J. (1994). [https://doi.org/10.1093/sysbio/43.3.438 On the Identification of Areas of Endemism]. ''Systematic Biology'', 43(3), 438–441.</ref> Бо вуҷуди ин, шумораи зиёди эндемикҳо худ ба худ ҳамаи ҷанбаҳои гуногунии биологӣ ё дараҷаи таҳдидро нишон намедиҳад. Таҳқиқоти соли 2005 нишон дод, ки минтақаҳои дорои шумораи зиёди намудҳо, эндемизми баланд ва намудҳои зери хатари нобудшавӣ ҳатман бо ҳам мувофиқат намекунанд.<ref name="Orme2005">Orme, C. D. L. et al. (2005). [https://doi.org/10.1038/nature03850 Global hotspots of species richness are not congruent with endemism or threat]. ''Nature'', 436, 1016–1019.</ref> Аз ин рӯ, ҳангоми банақшагирии ҳифзи табиат инчунин ҳолати муҳити зист, хавфи нобудшавӣ, аҳамияти эволютсионӣ ва гуногунии гурӯҳҳои гуногуни организмҳоро ба назар гирифтан зарур аст. === Роҳҳои ҳифз === Муҳофизати намудҳои эндемӣ метавонад тадбирҳои зеринро дар бар гирад: * таъсиси [[Мамнӯъгоҳ|мамнӯъгоҳҳо]] ва [[Боғи миллӣ|боғҳои миллӣ]]; * ҳифзи муҳити табиии зист ва пешгирии вайроншавии он; * омӯзиш ва назорати тағйирёбии саршумори намудҳо; * пешгирии паҳншавии намудҳои бегонаи зараровар; * нигоҳдории растаниҳои нодир дар [[Боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]]; * парвариш ва нигоҳдории баъзе ҷонварони нодир дар марказҳои махсуси ҳифз. Ҳифзи организмҳо дар муҳити табиии онҳо '''ҳифзи in situ''' ва нигоҳдории онҳо берун аз муҳити табиӣ '''ҳифзи ex situ''' номида мешавад. Дар Тоҷикистон [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] яке аз воситаҳои ҳуҷҷатгузорӣ ва ҳифзи намудҳои нодиру зери хатари нобудшавӣ мебошад. Аммо эндемӣ будан бо дохил шудан ба Китоби сурх баробар нест, зеро на ҳамаи намудҳои эндемӣ ҳатман дар хатари нобудшавӣ қарор доранд. == Ҳамчунин нигаред == * [[Биогеография]] * [[Экология]] * [[Гуногунии биологӣ]] * [[Ҳифзи табиат]] * [[Намуд (таксономия)]] * [[Эволютсия]] * [[Флора]] * [[Фауна]] * [[Ареал]] * [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] == Эзоҳ == <references /> == Пайвандҳои берунӣ == * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи маълумоти ботаникии Боғҳои ботаникии шоҳии Кю. * [https://www.iucnredlist.org/ The IUCN Red List of Threatened Species] — Феҳристи сурхи Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат. * [https://www.gbif.org/ Global Biodiversity Information Facility] — пойгоҳи байналмилалии маълумот оид ба гуногунии биологӣ. [[Гурӯҳ:Биогеография]] [[Гурӯҳ:Экология]] [[Гурӯҳ:Гуногунии биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] flz5kdc2xl43nbqgwzlahj1eaiudbnl 1490537 1490536 2026-10-21T05:39:08Z Zosya95 54344 /* Эзоҳ */ 1490537 wikitext text/x-wiki [[File:Orange-breasted Sunbird (Nectarinia violacea).jpg|thumb|Шаҳдхӯраки синазарди африқоӣ (''Anthobaphes violacea'') аз парандагони эндемии Африқои Ҷанубӣ мебошад.]] '''Эндемизм''' (аз {{lang-grc|ἔνδημος}} — "маҳаллӣ", "бумӣ") — падидаи [[Биогеография|биогеографиест]], ки маҳдуд будани [[Ареал|ареали]] табиии як [[Намуд (таксономия)|намуд]] ё гурӯҳи дигари [[Таксон|таксонҳоро]] ба ҳудуди муайяни ҷуғрофӣ ифода мекунад. Организмҳое, ки дар шароити табиӣ танҳо дар як минтақа вомехӯранд, '''эндемикҳо''' ё '''намудҳои эндемӣ''' номида мешаванд. Чунин минтақа метавонад [[Ҷазира|ҷазира]], [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳ]], [[Водӣ|водӣ]], [[Кӯл|кӯл]], кишвар ё воҳиди дигари ҷуғрофӣ бошад.<ref name="Morrone">Morrone, J. J. (2008). Endemism. ''Encyclopedia of Ecology''. Elsevier. [https://doi.org/10.1016/B978-0-444-63768-0.00786-1 DOI:10.1016/B978-0-444-63768-0.00786-1].</ref> Эндемизм яке аз мафҳумҳои асосии [[Экология|экология]], [[Биогеография|биогеография]], [[Биологияи эволютсионӣ|биологияи эволютсионӣ]] ва [[Ҳифзи табиат|ҳифзи табиат]] мебошад. Омӯзиши он барои дарки таърихи пайдоишу паҳншавии намудҳо, муайян кардани марказҳои [[Гуногунии биологӣ|гуногунии биологӣ]] ва арзёбии хавфи [[Нобудшавӣ|нобудшавии]] намудҳо аҳамият дорад.<ref name="Qian2024">Qian, H., Mishler, B. D., Zhang, J. & Qian, S. (2024). [https://doi.org/10.1016/j.pld.2023.11.004 Global patterns and ecological drivers of taxonomic and phylogenetic endemism in angiosperm genera]. ''Plant Diversity'', 46(2), 149–157.</ref> == Решаи ном == Истилоҳи «эндемизм» аз калимаи [[Забони юнонии қадим|юнонии қадим]] ''éndēmos'' (ἔνδημος) гирифта шудааст, ки маънои «маҳаллӣ» ё «мансуб ба як сарзамин»-ро дорад. Ин вожа аз ''en'' (ἐν — «дар», «даруни») ва ''dēmos'' (δῆμος — «мардум», «маҳал») таркиб ёфтааст. Калима ба забонҳои аврупоӣ тавассути лотинии нав ва фаронсавӣ гузаштааст.<ref>Frank, J. H. & McCoy, E. D. (1990). Endemics and epidemics of shibboleths and other things causing chaos. ''Florida Entomologist'', 73(1), 1–9. [https://www.jstor.org/stable/3495327 JSTOR:3495327].</ref> Дар адабиёти илмии тоҷикӣ истилоҳҳои «эндемизм», «эндемик», «эндемикҳо», «растаниҳои эндемӣ» ва «ареали паҳншавӣ» истифода мешаванд. Дар қонунгузории Тоҷикистон низ ибораи «ҳайвоноти маҳаллӣ (эндемӣ)» ба кор рафта, чунин ҳайвонот ҳамчун намудҳое шарҳ дода шудаанд, ки дар як мавзеъ зиндагӣ мекунанду дар мавзеъҳои дигар дучор намешаванд.<ref name="Law">[https://base.mmk.tj/view_sanadhoview.php?sanadID=181&showdetail= Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи олами ҳайвонот»]. Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.</ref> Истилоҳи «эндемӣ» дар [[Эпидемиология|эпидемиология]] маънои дигар дорад: он ба беморие дахл дорад, ки дар аҳолӣ ё минтақаи муайян пайваста вуҷуд дорад. Ин маъно аз эндемизми биологӣ фарқ мекунад. == Мафҳум ва хусусиятҳо == Эндемик будани намуд ҳамеша нисбат ба ҳудуди муайян баҳо дода мешавад. Масалан, агар ҷонваре дар табиат танҳо дар як кӯл зиндагӣ кунад, онро эндемики ҳамон кӯл меноманд. Намуде, ки танҳо дар як силсилакӯҳ паҳн шудааст, метавонад эндемики ҳамон силсилакӯҳ бошад, ҳатто агар ҳудуди он аз марзи чанд кишвар гузарад. Эндемизмро метавон нисбат ба таксонҳои гуногун, аз ҷумла [[Намуд (таксономия)|намудҳо]], [[Авлод (биология)|авлодҳо]] ва [[Оила (биология)|оилаҳо]], истифода бурд.<ref name="Morrone"/> === Тафовут аз намудҳои бумӣ === Мафҳумҳои '''эндeмӣ''' ва '''бумӣ''' комилан яксон нестанд. Намуди бумӣ дар минтақаи муайян ба таври табиӣ вуҷуд дорад, вале метавонад дар минтақаҳои дигар ҳам бумӣ бошад. Намуди эндемӣ бошад, дар табиат танҳо ба ҳудуди муайян маҳдуд аст. Масалан, намуди растание, ки ҳам дар Тоҷикистон ва ҳам дар Афғонистон ба таври табиӣ мерӯяд, барои ҳар ду кишвар бумӣ буда метавонад, аммо эндемики танҳо Тоҷикистон ҳисоб намешавад. Агар паҳншавии табиии он танҳо ба минтақаи [[Помиру Олой]] маҳдуд бошад, метавон онро эндемики Помиру Олой номид. Эндемик будан ҳатман маънои камшумор ё нодир буданро надорад. Намуд метавонад дар тамоми ареали хурди худ фаровон бошад. Ҳамчунин, ҳар намуди нодир ҳатман эндемӣ нест; баъзе намудҳо дар ҳудуди васеъ паҳн шуда, дар ҳар маҳал шумораи кам доранд.<ref name="Morrone"/> Баръакси эндемизм, паҳншавии '''космополитӣ''' ба намудҳое хос аст, ки дар қисматҳои зиёди ҷаҳон паҳн шудаанд. === Дараҷаи эндемизм === Дараҷаи эндемизми минтақа аз рӯйи шумораи таксонҳои эндемӣ, ҳиссаи онҳо дар таркиби [[Флора|флора]] ё [[Фауна|фауна]] ва маҳдудияти ареали паҳншавиашон арзёбӣ мешавад. Ду минтақа метавонанд шумораи якхелаи намудҳои эндемӣ дошта бошанд, аммо аз ҷиҳати дараҷаи эндемизм фарқ кунанд. Масалан, минтақае, ки нисфи намудҳои он эндемӣ мебошанд, аз минтақае, ки танҳо қисми ками намудҳояш эндемӣ мебошанд, ҳиссаи бештари эндемизм дорад. Дар таҳқиқоти биогеографӣ инчунин усулҳои вазнноки ченкунии эндемизм истифода мешаванд, ки дар онҳо маҳдуд будани ареали ҳар таксон ба назар гирифта мешавад.<ref name="Qian2024"/> == Сабабҳои пайдоиши эндемизм == Эндемизм натиҷаи таъсири якҷояи равандҳои [[Эволютсия|эволютсионӣ]], ҷуғрофӣ ва экологӣ мебошад. Ҷудошавии дарозмуддати ҷамъиятҳои организмҳо, пайдошавии намудҳои нав, маҳдуд гардидани ареали намудҳои қадим ва дигаргуншавии иқлим аз омилҳои асосии он ба шумор мераванд. === Ҷудошавии ҷуғрофӣ === Яке аз сабабҳои муҳими пайдоиши эндемизм ҷудошавии ҷуғрофии ҷамъиятҳои як намуд мебошад. [[Кӯҳ|Кӯҳҳо]], [[Баҳр|баҳрҳо]], [[Биёбон|биёбонҳо]] ва дигар монеаҳои табиӣ метавонанд мубодилаи ирсии байни ин ҷамъиятҳоро маҳдуд кунанд. Бо гузашти замон ҷамъиятҳои аз ҳам ҷудошуда метавонанд хусусиятҳои мустақил пайдо карда, ба намудҳои нав табдил ёбанд. Ин равандро '''намудҳосилшавии аллопатрӣ''' меноманд.<ref name="Morrone"/> [[File:Chorus cicada.jpg|thumb|Сикадаи ''Amphipsalta zelandica'' — намуди эндемии Зеландияи Нав.]] Ҷазираҳои аз қитъаҳо дур, аз ҷумла [[Галапагос]] ва [[Ҳавайӣ]], намунаи равшани таъсири ҷудошавии ҷуғрофӣ мебошанд. Дар онҳо бисёр намудҳо аз ниёгони ба ҷазираҳо расида ба вуҷуд омада, баъдан мустақилона таҳаввул ёфтаанд. === Тағйирёбии иқлим === Эндемизм метавонад ҳангоми коҳиш ёфтани ареали қаблан васеи намуд низ пайдо шавад. Дар давраҳои [[Тағйирёбии иқлим|тағйирёбии иқлим]], аз ҷумла давраҳои [[Яхбандӣ|яхбандӣ]], баъзе организмҳо дар қисми зиёди ареали худ нобуд шуда, танҳо дар минтақаҳои нисбатан устувори иқлимӣ боқӣ мондаанд. Чунин ҷойҳои паноҳбурдаи таърихии организмҳоро дар биогеография '''рефугиум''' ё паноҳгоҳи иқлимӣ меноманд. Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки марказҳои дорои эндемизмҳои зиёд аксаран бо минтақаҳои устувори иқлимии гузашта ва релефи мураккаби кӯҳӣ алоқаманданд.<ref name="Harrison2017">Harrison, S. & Noss, R. (2017). [https://doi.org/10.1093/aob/mcw248 Endemism hotspots are linked to stable climatic refugia]. ''Annals of Botany'', 119(2), 207–214.</ref> === Мутобиқшавӣ ба муҳити махсус === Баъзе намудҳо ба шароити маҳдуди зист, масалан, хокҳои дорои таркиби хоси кимиёвӣ, ғорҳои ҷудогона ё қуллаҳои баланд мутобиқ мешаванд. Агар чунин муҳитҳо дар ҷойҳои дигар камёб бошанд, ареали намуд низ маҳдуд мемонад. Дар хокҳои серпентинӣ, ки барои бисёр растаниҳо номусоиданд, маҷмӯаҳои махсуси растаниҳои эндемӣ инкишоф ёфта метавонанд.<ref>Anacker, B. L. (2014). [https://doi.org/10.3732/ajb.1300349 The nature of serpentine endemism]. ''American Journal of Botany'', 101(2), 219–224.</ref> == Шаклҳои эндемизм == Дар биогеография шаклҳои гуногуни эндемизмро аз рӯйи таърихи эволютсионӣ, андозаи ареал ва хусусиятҳои таксономии организмҳо ҷудо мекунанд. === Палеоэндемизм === '''Палеоэндемизм''' ба намудҳо ё гурӯҳҳои қадимии организмҳо дахл дорад, ки дар гузашта паҳншавии васеътар дошта, имрӯз танҳо дар ҳудуди маҳдуд боқӣ мондаанд. Ин гуна организмҳо аксар вақт [[Реликт (биология)|реликтҳо]] ё боқимондаҳои гурӯҳҳои қадимӣ мебошанд.<ref name="Stebbins">Stebbins, G. L. & Major, J. (1965). [https://doi.org/10.2307/1942216 Endemism and Speciation in the California Flora]. ''Ecological Monographs'', 35(1), 1–35.</ref> Дарахти [[Гинкго|гинкго]] (''Ginkgo biloba'') намунаи маъруфи чунин таърихи эволютсионӣ мебошад. Хешовандони қадимии он дар нимкураи шимолӣ васеъ паҳн буданд, вале ҷамъиятҳои табиии зиндамондаи он бо Чин алоқаманданд.<ref>Manchester, S. R., Chen, Z.-D., Lu, A.-M. & Uemura, K. (2009). [https://doi.org/10.1111/j.1759-6831.2009.00001.x Eastern Asian endemic seed plant genera and their paleogeographic history throughout the Northern Hemisphere]. ''Journal of Systematics and Evolution'', 47(1), 1–42.</ref> === Неоэндемизм === '''Неоэндемизм''' ба намудҳои нисбатан навпайдое хос аст, ки дар ҷараёни эволютсия дар ҳудуди муайян ба вуҷуд омада, ҳанӯз берун аз он паҳн нашудаанд. Ин намудҳо метавонанд дар натиҷаи ҷудошавии ҷамъиятҳо, мутобиқшавӣ ба муҳити нав ё, дар баъзе растаниҳо, дигаргуншавии шумораи [[Хромосома|хромосомаҳо]] пайдо шаванд.<ref name="Stebbins"/> Фарқи палеоэндемизм ва неоэндемизм ба таърихи пайдоиш ва тағйирёбии ареали организмҳо вобаста аст. Танҳо хурд будани ҳудуди паҳншавӣ барои муайян кардани яке аз ин ду шакл кофӣ нест. === Эндемизми таксономӣ ва филогенетикӣ === Дар таҳқиқоти муосир байни эндемизми таксономӣ ва эндемизми филогенетикӣ фарқ мегузоранд. '''Эндемизми таксономӣ''' маҳдудияти паҳншавии намудҳо, авлодҳо ё дигар таксонҳоро нишон медиҳад. '''Эндемизми филогенетикӣ''' бошад, таърихи хешутабории эволютсионии онҳо ва маҳдуд будани паҳншавии шохаҳои дарахти [[Филогенетика|филогенетикиро]] низ ба назар мегирад. Таҳқиқоти ҷаҳонии соли 2024 дар бораи авлодҳои [[Растаниҳои гулдор|растаниҳои гулдор]] нишон дод, ки арзёбии филогенетикӣ метавонад минтақаҳои дорои шохаҳои нодири эволютсиониро ошкор кунад, ки ҳангоми ҳисоб кардани танҳо шумораи таксонҳои эндемӣ ба қадри кофӣ намоён намешаванд.<ref name="Qian2024"/> == Минтақаҳои дорои эндемизми зиёд == === Ҷазираҳо === [[Ҷазира|Ҷазираҳои]] дурдасти уқёнусӣ аз марказҳои маъруфи эндемизманд. Ҷудо будан аз қитъаҳо, маҳдудияти мубодилаи ирсӣ бо ҷамъиятҳои беруна ва имкони мутобиқшавӣ ба муҳитҳои маҳаллӣ ба ташаккули намудҳои махсус мусоидат мекунанд. [[File:Bicolored Frog ( Clinotarsus curtipes ).jpg|thumb|Қурбоққаи дуранга (''Clinotarsus curtipes'') — намуди эндемии кӯҳҳои Ғоти Ғарбии Ҳиндустон.]] Таҳқиқоти ҷаҳонии соли 2009 нишон дод, ки ҷазираҳо дар муқоиса бо бисёр минтақаҳои қитъавӣ аксаран ҳиссаи баланди намудҳои эндемӣ доранд, ҳарчанд шумораи умумии намудҳои онҳо ҳатман зиёд нест.<ref name="Kier2009">Kier, G., Kreft, H., Lee, T. M. et al. (2009). [https://doi.org/10.1073/pnas.0810306106 A global assessment of endemism and species richness across island and mainland regions]. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 106(23), 9322–9327.</ref> Ҷазираҳои [[Галапагос]], [[Мадагаскар]], [[Ҳавайӣ]] ва [[Суқутро]] аз минтақаҳои маъруфи дорои намудҳои зиёди эндемӣ ба шумор мераванд. === Кӯҳҳо === Қаторкӯҳҳои баланд метавонанд ҷамъиятҳои организмҳоро дар водиҳо, нишебиҳо ва қуллаҳои ҷудогона маҳдуд кунанд. Тафовути баландӣ, [[Ҳарорат|ҳарорат]], [[Намнокӣ|намнокӣ]] ва навъи [[Хок|хок]] барои пайдошавии муҳитҳои гуногуни зист шароит фароҳам меорад. Минтақаҳои баландкӯҳро баъзан ба «ҷазираҳои осмонӣ» монанд мекунанд, зеро шароити иқлимии онҳо аз водиҳо ва ҳамвориҳои атроф фарқ карда, барои организмҳои кӯҳистон монеаи табиӣ ба вуҷуд меорад. Аз ин рӯ, минтақаҳои кӯҳӣ, аз ҷумла [[Помир]], [[Помиру Олой]], [[Кӯҳҳои Ҳабашистон]] ва [[Алп]], барои омӯзиши эндемизм аҳамияти калон доранд.<ref>Steinbauer, M. J. et al. (2016). [https://doi.org/10.1111/geb.12469 Topography-driven isolation, speciation and a global increase of endemism with elevation]. ''Global Ecology and Biogeography'', 25(9), 1097–1107.</ref> === Кӯлҳо ва муҳитҳои обӣ === Кӯлҳои аз дигар [[Ҳавзаи об|ҳавзаҳои обӣ]] ҷудо метавонанд дорои намудҳои зиёди эндемӣ бошанд. Масалан, [[Байкал|кӯли Байкал]] бо фаунаи махсуси худ машҳур аст. Ҷудошавии дарозмуддати муҳити обии он ба ташаккул ва боқӣ мондани намудҳои гуногуни эндемӣ мусоидат кардааст.<ref>Martens, K. & Segers, H. (2009). [https://doi.org/10.1016/B978-012370626-3.00211-8 Endemism in Aquatic Ecosystems]. ''Encyclopedia of Inland Waters''. Academic Press, 423–430.</ref> === Ғорҳо === [[Ғор|Ғорҳо]] низ метавонанд марказҳои эндемизм бошанд. Баъзе организмҳо дар давоми эволютсия ба муҳити торик ва ҷудогонаи ғорҳо мутобиқ шудаанд. Азбаски ғорҳо аксар вақт аз ҳам ҷудо мебошанд, мубодилаи ирсӣ байни ҷамъиятҳои онҳо маҳдуд мешавад. Дар баъзе мавридҳо тамоми ареали табиии як намуди ғорнишин танҳо як ғор ё низоми ғорҳои ба ҳам пайваст мебошад.<ref>Nitzu, E. et al. (2018). [https://doi.org/10.5038/1827-806X.47.1.2147 Assessing preservation priorities of caves and karst areas using the frequency of endemic cave-dwelling species]. ''International Journal of Speleology'', 47(1), 43–52.</ref> == Эндемизм дар Тоҷикистон == [[Тоҷикистон]] ва минтақаҳои кӯҳии ҳамҷавори он, бахусус [[Помир]] ва [[Помиру Олой]], дорои муҳитҳои гуногуни зист, ҷудошавии табиии водиву қаторкӯҳҳо ва растаниҳои эндемӣ мебошанд. Дар пажӯҳишҳои ботаникии тоҷикӣ барои нишон додани паҳншавии онҳо истилоҳҳои «ареал», «ноҳияи флористикӣ», «эндемик» ва «реликт» истифода мешаванд. === Намунаҳои растаниҳои эндемӣ === '''Бузноҷи зебо''' (''Dracocephalum formosum'') яке аз растаниҳои эндемии минтақаи Помиру Олой мебошад. Дар рисолаи ботаникии Абдуғафури Сафар (2025) ин намуд эндемики Помиру Олой номида шудааст. Муаллиф онро аз минтақаҳои кӯҳии Ҳисору Дарвоз, аз ҷумла дараҳои Варзоб ва Лучоб, қайд мекунад. Мувофиқи маълумоти ин таҳқиқот, бузноҷи зебо дар Тоҷикистон дар баландиҳои тақрибан 2400–3600 метр аз сатҳи баҳр месабзад. Он дар минтақаҳои нимсаванна, марғзор ва дашт вомехӯрад.<ref name="Safar2025">Абдуғафури Сафар (2025). [https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/SAbdugfuri/S.Abdugfuri.pdf Хусусиятҳои фитосенологии баъзе намудҳои лабгулҳои (Lamiaceae Mart.) қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор]. Диссертатсия барои дарёфти дараҷаи илмии номзади илмҳои биологӣ. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, Душанбе, саҳ. 63–64.</ref> Пойгоҳи ''Plants of the World Online''-и [[Боғҳои ботаникии шоҳии Кю]] низ Тоҷикистонро ҳамчун ҳудуди табиии паҳншавии ин намуд нишон медиҳад.<ref name="Kew">Royal Botanic Gardens, Kew. [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:446420-1 Dracocephalum formosum Gontsch.]. ''Plants of the World Online''.</ref> '''Шаҳсабзаки Якуба''' (''Kudrjaschevia jacubi'') низ дар таҳқиқоти ботаникии мазкур аз растаниҳои хоси минтақаи Помиру Олой номбар шудааст. Ин растанӣ аз минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, аз ҷумла атрофи ағбаи Анзоб, ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Safar2025"/> Бо вуҷуди ин, истилоҳи «эндемики Помиру Олой» набояд худкор ба маънои «эндемики танҳо Тоҷикистон» гирифта шавад, зеро ҳудуди ҷуғрофии Помиру Олой аз сарҳадҳои Тоҷикистон берун меравад. === Аҳамияти минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон === Релефи мураккаб ва мавҷудияти минтақаҳои гуногуни иқлимӣ барои ба вуҷуд омадани муҳитҳои махсуси зист дар Тоҷикистон шароит фароҳам овардаанд. [[Қаторкӯҳи Ҳисор]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Туркистон]] ва дигар силсилакӯҳҳо дорои ҷамоаҳои гуногуни растанӣ мебошанд. Дар таҳқиқоти ботаникӣ эндемизм яке аз хусусиятҳои муҳим барои арзёбии аҳамияти флористикии ин минтақаҳо ба ҳисоб меравад. Омӯзиши намудҳои эндемӣ барои муайян кардани марказҳои гуногунии биологӣ, ҳифзи генофонди табиӣ ва банақшагирии истифодаи устувори захираҳои набототи Тоҷикистон аҳамият дорад. == Аҳамият барои ҳифзи табиат == Намудҳои эндемӣ барои [[Ҳифзи табиат|ҳифзи гуногунии биологӣ]] аҳамияти махсус доранд, зеро аз байн рафтани ҷамъиятҳои табиии онҳо дар ҳудуди маҳдуди паҳншавӣ метавонад боиси нобудшавии тамоми намуд гардад. [[Тағйирёбии иқлим]], вайроншавии [[Муҳити зист|муҳити зист]], сохтмон, истифодаи аз ҳад зиёди захираҳои табиӣ ва ворид шудани намудҳои бегона метавонанд ба онҳо таҳдид кунанд. Дар як таҳқиқоти соли 2021, ки зиёда аз ҳашт ҳазор пешгӯии таъсири тағйирёбии иқлимро барои 273 минтақаи дорои гуногунии биологии баланд таҳлил кардааст, намудҳои эндемӣ дар муқоиса бо намудҳои бумии васеъпаҳн ва намудҳои воридшуда ба хатари бештари иқлимӣ рӯ ба рӯ будаанд.<ref name="Manes2021">Manes, S. et al. (2021). [https://doi.org/10.1016/j.biocon.2021.109070 Endemism increases species' climate change risk in areas of global biodiversity importance]. ''Biological Conservation'', 257, 109070.</ref> === Марказҳои эндемизм === Минтақаҳое, ки дар онҳо намудҳои эндемии зиёд ҷамъ омадаанд, метавонанд дар муайян кардани мавзеъҳои афзалиятноки ҳифзи табиат кумак расонанд. Дар баъзе таҳқиқот чунин минтақаҳо ҳамчун '''марказҳои эндемизм''' муайян карда мешаванд. Барои муайян кардани онҳо донишмандон паҳншавии ҷуғрофии намудҳо, дараҷаи маҳдудияти ареал ва таърихи эволютсионии таксонҳоро таҳлил мекунанд.<ref name="Morrone1994">Morrone, J. J. (1994). [https://doi.org/10.1093/sysbio/43.3.438 On the Identification of Areas of Endemism]. ''Systematic Biology'', 43(3), 438–441.</ref> Бо вуҷуди ин, шумораи зиёди эндемикҳо худ ба худ ҳамаи ҷанбаҳои гуногунии биологӣ ё дараҷаи таҳдидро нишон намедиҳад. Таҳқиқоти соли 2005 нишон дод, ки минтақаҳои дорои шумораи зиёди намудҳо, эндемизми баланд ва намудҳои зери хатари нобудшавӣ ҳатман бо ҳам мувофиқат намекунанд.<ref name="Orme2005">Orme, C. D. L. et al. (2005). [https://doi.org/10.1038/nature03850 Global hotspots of species richness are not congruent with endemism or threat]. ''Nature'', 436, 1016–1019.</ref> Аз ин рӯ, ҳангоми банақшагирии ҳифзи табиат инчунин ҳолати муҳити зист, хавфи нобудшавӣ, аҳамияти эволютсионӣ ва гуногунии гурӯҳҳои гуногуни организмҳоро ба назар гирифтан зарур аст. === Роҳҳои ҳифз === Муҳофизати намудҳои эндемӣ метавонад тадбирҳои зеринро дар бар гирад: * таъсиси [[Мамнӯъгоҳ|мамнӯъгоҳҳо]] ва [[Боғи миллӣ|боғҳои миллӣ]]; * ҳифзи муҳити табиии зист ва пешгирии вайроншавии он; * омӯзиш ва назорати тағйирёбии саршумори намудҳо; * пешгирии паҳншавии намудҳои бегонаи зараровар; * нигоҳдории растаниҳои нодир дар [[Боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]]; * парвариш ва нигоҳдории баъзе ҷонварони нодир дар марказҳои махсуси ҳифз. Ҳифзи организмҳо дар муҳити табиии онҳо '''ҳифзи in situ''' ва нигоҳдории онҳо берун аз муҳити табиӣ '''ҳифзи ex situ''' номида мешавад. Дар Тоҷикистон [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] яке аз воситаҳои ҳуҷҷатгузорӣ ва ҳифзи намудҳои нодиру зери хатари нобудшавӣ мебошад. Аммо эндемӣ будан бо дохил шудан ба Китоби сурх баробар нест, зеро на ҳамаи намудҳои эндемӣ ҳатман дар хатари нобудшавӣ қарор доранд. == Ҳамчунин нигаред == * [[Биогеография]] * [[Экология]] * [[Гуногунии биологӣ]] * [[Ҳифзи табиат]] * [[Намуд (таксономия)]] * [[Эволютсия]] * [[Флора]] * [[Фауна]] * [[Ареал]] * [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] == Адабиёт == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи маълумоти ботаникии Боғҳои ботаникии шоҳии Кю. * [https://www.iucnredlist.org/ The IUCN Red List of Threatened Species] — Феҳристи сурхи Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат. * [https://www.gbif.org/ Global Biodiversity Information Facility] — пойгоҳи байналмилалии маълумот оид ба гуногунии биологӣ. [[Гурӯҳ:Биогеография]] [[Гурӯҳ:Экология]] [[Гурӯҳ:Гуногунии биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] ima2icxf7nxmqdh5jsdgaxb3x4zob6f 0 334427 1490539 2026-10-21T05:50:51Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490539 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334428 1490540 2026-10-21T05:59:50Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индикаторҳои изотопӣ''', '''нишонаатомҳо''', моддаҳое, ки таркиби изотопии онҳо аз изотопҳои табиӣ фарқ дошта, дар таҳқиқи равандҳои гуногун ҳамчун нишона истифода мешаванд. Хосса изотопҳои собит ё радиоактиви унсурҳои кимиёӣ, ки зуд зоҳир ва миқдоран муайян... 1490540 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои изотопӣ''', '''нишонаатомҳо''', моддаҳое, ки таркиби изотопии онҳо аз изотопҳои табиӣ фарқ дошта, дар таҳқиқи равандҳои гуногун ҳамчун нишона истифода мешаванд. Хосса изотопҳои собит ё радиоактиви унсурҳои кимиёӣ, ки зуд зоҳир ва миқдоран муайян мегарданд, маъмуланд. Усули индикаторҳои изотопиро соли 1913 кимиёдонҳои маҷорӣ Д. Хевеши ва Ф. Панет пешниҳод намудаанд. Изотопе, ки чун нишона истифода мешавад, ба таркиби пайвасти таҳқиқшаванда дохил мегардад. Чунин унсурҳо, масалан ҳидроген, карбон, сулфур, хлор, сурб изотопҳои собит (²H, ¹³C, ³⁴S, ³⁷Cl, ²⁰⁴Pb) ва радиоактив (³H, ¹¹C, ¹⁴C, ³⁵S, ³⁶Cl, ²¹²Pb) доранд. Индикаторҳои изотопиро бо роҳи такроран тоза кардан (тақтиркунӣ, диффузия, термодиффузия, мубодилаи изотопӣ, электролиз)-и омехтаи изотопҳои табиӣ ба даст меоваранд. Барои унсурҳое, ки дар табиат як изотоп доранд (Be, F, Na, Al, P, I), чун нишонаатом танҳо изотопҳои маснӯии радиоактив (мас., ³⁵S, ⁴⁵Ca, ⁵¹Cr, ⁶⁰Co, ⁸⁹Sr, ⁹⁵Zr, ⁹⁵Nb, ¹¹⁰Ag, ¹³¹I) истифода мешаванд. Се роҳи асосии истифодаи индикаторҳои изотопӣ маълум аст: 1) омӯхтани тарзи тақсимшавӣ ва ҷойивазкунии моддаҳо; 2) истифодаи индикаторҳои изотопӣ дар таҳлили миқдорӣ; 3) муайян кардани василаи равандҳои гуногун ва таҳқиқи сохти пайвастҳои кимиёӣ. Индикаторҳои изотопиро дар соҳаҳои гуногуни биология, кимиё, тиб, техника ва кишоварзӣ ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар биология барои ҳалли масъалаҳои гуногуни илмиву амалӣ, ки истифодаи усулҳои дигар натиҷаи матлуб намедиҳанд, истифода бурда мешаванд. Бо истифода аз индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи биология кашфиёти назаррас анҷом дода шудаанд. Бо ёрии изотопҳои собит ва радиоактиви ҳидроген (²H, ³H), карбон (¹³C, ¹⁴C), нитроген (¹⁵N), оксиген (¹⁸O), фосфор (³²P), сулфур (³⁵S), оҳан (⁵⁹Fe) ва ғ. равандҳои мураккаби биосинтез ва таҷзияи сафедаҳо, асидҳои нуклеат, карбоҳидратҳо, чарбуҳо ва пайвастҳои дигари фаъоли биологӣ, инчунин василаҳои кимиёии табаддулоти онҳо дар ҳуҷайраи зинда таҳқиқ шудаанд. Тавассути индикаторҳои изотопӣ бисёр масъалаҳои назарӣ ва амалӣ оид ба ошкор намудани роҳҳои вуруди моддаҳои минералӣ, моеъ ва газҳо, суръати интиқоли маводди гуногун ба бофтаҳои ҳайвоноту одам (нуфузпазирии оҳан ба ҳемоглобин, фосфор ба бофтаҳои асабу мушакҳо, калсий ба устухон), инчунин аҳаммияти унсурҳои гуногуни кимиёӣ, аз ҷумла микроунсурҳо дар ҳаёти рустаниҳо пайдо карда шудаанд. Дар соҳаи тиб бо ёрии индикаторҳои изотопӣ роҳҳои рушд (патогенез)-и баъзе бемориҳо кашф карда шудаанд. Индикаторҳои изотопиро ҳамчунин барои омӯзиши мубодилаи моддаҳо ва ташхиси бисёр бемориҳо истифода мебаранд. Онро ба миқдори ниҳоят кам (боиси сар задани беморӣ намешавад) ба андомгон низ равон мекунанд. Унсурҳои кимиёӣ дар андомгон нобаробар паҳн шудаанд. Густариши индикаторҳои изотопӣ низ мисли онҳо гуногун аст. Афканишотеро, ки ҳангоми таҷзияи изотоп ҳосил мешавад, бо абзорҳои ченаки нур, сканеркунонӣ, авторадиография ва ғ. сабт мекунанд. Масалан, ҳолати даври калону хурди гардиши хун ва тасвири даҳлезҳои дил бо ёрии пайвастҳое, ки дар таркиби худ ²⁴Na, ¹³¹I, ^99мTc доранд, муқаррар карда мешаванд; барои таҳқиқи ҳавогирии шуш ва бемориҳои ҳароммағз ^99мTc, ¹³³Хе-ро ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар кишоварзӣ (³H, ¹⁴C, ²²Na, ³²P, ³⁵S, ⁴²K, ⁴⁵Ca, ⁶⁰Co, ⁶⁵In, ⁹⁹Mo ва ғ.) барои санҷиши хосияти физикии хок ва захираи унсурҳои ғизоии он, таъсири ҳамдигарии хок ва нуриҳо, раванди унсурҳои кимиёиро ҷабидани зироат ва ғ. истифода мешаванд. hyh6cuu5nu7wgfc91mcvyvx87xfli6i 1490541 1490540 2026-10-21T06:02:16Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490541 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои изотопӣ''', '''нишонаатомҳо''', моддаҳое, ки таркиби изотопии онҳо аз изотопҳои табиӣ фарқ дошта, дар таҳқиқи равандҳои гуногун ҳамчун нишона истифода мешаванд. Хосса изотопҳои собит ё радиоактиви унсурҳои кимиёӣ, ки зуд зоҳир ва миқдоран муайян мегарданд, маъмуланд. Усули индикаторҳои изотопиро соли 1913 кимиёдонҳои маҷорӣ Д. Хевеши ва Ф. Панет пешниҳод намудаанд. Изотопе, ки чун нишона истифода мешавад, ба таркиби пайвасти таҳқиқшаванда дохил мегардад. Чунин унсурҳо, масалан ҳидроген, карбон, сулфур, хлор, сурб изотопҳои собит (²H, ¹³C, ³⁴S, ³⁷Cl, ²⁰⁴Pb) ва радиоактив (³H, ¹¹C, ¹⁴C, ³⁵S, ³⁶Cl, ²¹²Pb) доранд. Индикаторҳои изотопиро бо роҳи такроран тоза кардан (тақтиркунӣ, диффузия, термодиффузия, мубодилаи изотопӣ, электролиз)-и омехтаи изотопҳои табиӣ ба даст меоваранд. Барои унсурҳое, ки дар табиат як изотоп доранд (Be, F, Na, Al, P, I), чун нишонаатом танҳо изотопҳои маснӯии радиоактив (мас., ³⁵S, ⁴⁵Ca, ⁵¹Cr, ⁶⁰Co, ⁸⁹Sr, ⁹⁵Zr, ⁹⁵Nb, ¹¹⁰Ag, ¹³¹I) истифода мешаванд. Се роҳи асосии истифодаи индикаторҳои изотопӣ маълум аст: 1) омӯхтани тарзи тақсимшавӣ ва ҷойивазкунии моддаҳо; 2) истифодаи индикаторҳои изотопӣ дар таҳлили миқдорӣ; 3) муайян кардани василаи равандҳои гуногун ва таҳқиқи сохти пайвастҳои кимиёӣ. Индикаторҳои изотопиро дар соҳаҳои гуногуни биология, кимиё, тиб, техника ва кишоварзӣ ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар биология барои ҳалли масъалаҳои гуногуни илмиву амалӣ, ки истифодаи усулҳои дигар натиҷаи матлуб намедиҳанд, истифода бурда мешаванд. Бо истифода аз индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи биология кашфиёти назаррас анҷом дода шудаанд. Бо ёрии изотопҳои собит ва радиоактиви ҳидроген (²H, ³H), карбон (¹³C, ¹⁴C), нитроген (¹⁵N), оксиген (¹⁸O), фосфор (³²P), сулфур (³⁵S), оҳан (⁵⁹Fe) ва ғ. равандҳои мураккаби биосинтез ва таҷзияи сафедаҳо, асидҳои нуклеат, карбоҳидратҳо, чарбуҳо ва пайвастҳои дигари фаъоли биологӣ, инчунин василаҳои кимиёии табаддулоти онҳо дар ҳуҷайраи зинда таҳқиқ шудаанд. Тавассути индикаторҳои изотопӣ бисёр масъалаҳои назарӣ ва амалӣ оид ба ошкор намудани роҳҳои вуруди моддаҳои минералӣ, моеъ ва газҳо, суръати интиқоли маводди гуногун ба бофтаҳои ҳайвоноту одам (нуфузпазирии оҳан ба ҳемоглобин, фосфор ба бофтаҳои асабу мушакҳо, калсий ба устухон), инчунин аҳаммияти унсурҳои гуногуни кимиёӣ, аз ҷумла микроунсурҳо дар ҳаёти рустаниҳо пайдо карда шудаанд. Дар соҳаи тиб бо ёрии индикаторҳои изотопӣ роҳҳои рушд (патогенез)-и баъзе бемориҳо кашф карда шудаанд. Индикаторҳои изотопиро ҳамчунин барои омӯзиши мубодилаи моддаҳо ва ташхиси бисёр бемориҳо истифода мебаранд. Онро ба миқдори ниҳоят кам (боиси сар задани беморӣ намешавад) ба андомгон низ равон мекунанд. Унсурҳои кимиёӣ дар андомгон нобаробар паҳн шудаанд. Густариши индикаторҳои изотопӣ низ мисли онҳо гуногун аст. Афканишотеро, ки ҳангоми таҷзияи изотоп ҳосил мешавад, бо абзорҳои ченаки нур, сканеркунонӣ, авторадиография ва ғ. сабт мекунанд. Масалан, ҳолати даври калону хурди гардиши хун ва тасвири даҳлезҳои дил бо ёрии пайвастҳое, ки дар таркиби худ ²⁴Na, ¹³¹I, ^99мTc доранд, муқаррар карда мешаванд; барои таҳқиқи ҳавогирии шуш ва бемориҳои ҳароммағз ^99мTc, ¹³³Хе-ро ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар кишоварзӣ (³H, ¹⁴C, ²²Na, ³²P, ³⁵S, ⁴²K, ⁴⁵Ca, ⁶⁰Co, ⁶⁵In, ⁹⁹Mo ва ғ.) барои санҷиши хосияти физикии хок ва захираи унсурҳои ғизоии он, таъсири ҳамдигарии хок ва нуриҳо, раванди унсурҳои кимиёиро ҷабидани зироат ва ғ. истифода мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои изотопӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] 2o7mqlipoqupci3e8m46zemhth4vrsm 1490542 1490541 2026-10-21T06:02:42Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490542 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои изотопӣ''', '''нишонаатомҳо''' — моддаҳое, ки таркиби изотопии онҳо аз изотопҳои табиӣ фарқ дошта, дар таҳқиқи равандҳои гуногун ҳамчун нишона истифода мешаванд. Хосса изотопҳои собит ё радиоактиви унсурҳои кимиёӣ, ки зуд зоҳир ва миқдоран муайян мегарданд, маъмуланд. Усули индикаторҳои изотопиро соли 1913 кимиёдонҳои маҷорӣ Д. Хевеши ва Ф. Панет пешниҳод намудаанд. Изотопе, ки чун нишона истифода мешавад, ба таркиби пайвасти таҳқиқшаванда дохил мегардад. Чунин унсурҳо, масалан ҳидроген, карбон, сулфур, хлор, сурб изотопҳои собит (²H, ¹³C, ³⁴S, ³⁷Cl, ²⁰⁴Pb) ва радиоактив (³H, ¹¹C, ¹⁴C, ³⁵S, ³⁶Cl, ²¹²Pb) доранд. Индикаторҳои изотопиро бо роҳи такроран тоза кардан (тақтиркунӣ, диффузия, термодиффузия, мубодилаи изотопӣ, электролиз)-и омехтаи изотопҳои табиӣ ба даст меоваранд. Барои унсурҳое, ки дар табиат як изотоп доранд (Be, F, Na, Al, P, I), чун нишонаатом танҳо изотопҳои маснӯии радиоактив (мас., ³⁵S, ⁴⁵Ca, ⁵¹Cr, ⁶⁰Co, ⁸⁹Sr, ⁹⁵Zr, ⁹⁵Nb, ¹¹⁰Ag, ¹³¹I) истифода мешаванд. Се роҳи асосии истифодаи индикаторҳои изотопӣ маълум аст: 1) омӯхтани тарзи тақсимшавӣ ва ҷойивазкунии моддаҳо; 2) истифодаи индикаторҳои изотопӣ дар таҳлили миқдорӣ; 3) муайян кардани василаи равандҳои гуногун ва таҳқиқи сохти пайвастҳои кимиёӣ. Индикаторҳои изотопиро дар соҳаҳои гуногуни биология, кимиё, тиб, техника ва кишоварзӣ ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар биология барои ҳалли масъалаҳои гуногуни илмиву амалӣ, ки истифодаи усулҳои дигар натиҷаи матлуб намедиҳанд, истифода бурда мешаванд. Бо истифода аз индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи биология кашфиёти назаррас анҷом дода шудаанд. Бо ёрии изотопҳои собит ва радиоактиви ҳидроген (²H, ³H), карбон (¹³C, ¹⁴C), нитроген (¹⁵N), оксиген (¹⁸O), фосфор (³²P), сулфур (³⁵S), оҳан (⁵⁹Fe) ва ғ. равандҳои мураккаби биосинтез ва таҷзияи сафедаҳо, асидҳои нуклеат, карбоҳидратҳо, чарбуҳо ва пайвастҳои дигари фаъоли биологӣ, инчунин василаҳои кимиёии табаддулоти онҳо дар ҳуҷайраи зинда таҳқиқ шудаанд. Тавассути индикаторҳои изотопӣ бисёр масъалаҳои назарӣ ва амалӣ оид ба ошкор намудани роҳҳои вуруди моддаҳои минералӣ, моеъ ва газҳо, суръати интиқоли маводди гуногун ба бофтаҳои ҳайвоноту одам (нуфузпазирии оҳан ба ҳемоглобин, фосфор ба бофтаҳои асабу мушакҳо, калсий ба устухон), инчунин аҳаммияти унсурҳои гуногуни кимиёӣ, аз ҷумла микроунсурҳо дар ҳаёти рустаниҳо пайдо карда шудаанд. Дар соҳаи тиб бо ёрии индикаторҳои изотопӣ роҳҳои рушд (патогенез)-и баъзе бемориҳо кашф карда шудаанд. Индикаторҳои изотопиро ҳамчунин барои омӯзиши мубодилаи моддаҳо ва ташхиси бисёр бемориҳо истифода мебаранд. Онро ба миқдори ниҳоят кам (боиси сар задани беморӣ намешавад) ба андомгон низ равон мекунанд. Унсурҳои кимиёӣ дар андомгон нобаробар паҳн шудаанд. Густариши индикаторҳои изотопӣ низ мисли онҳо гуногун аст. Афканишотеро, ки ҳангоми таҷзияи изотоп ҳосил мешавад, бо абзорҳои ченаки нур, сканеркунонӣ, авторадиография ва ғ. сабт мекунанд. Масалан, ҳолати даври калону хурди гардиши хун ва тасвири даҳлезҳои дил бо ёрии пайвастҳое, ки дар таркиби худ ²⁴Na, ¹³¹I, ^99мTc доранд, муқаррар карда мешаванд; барои таҳқиқи ҳавогирии шуш ва бемориҳои ҳароммағз ^99мTc, ¹³³Хе-ро ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар кишоварзӣ (³H, ¹⁴C, ²²Na, ³²P, ³⁵S, ⁴²K, ⁴⁵Ca, ⁶⁰Co, ⁶⁵In, ⁹⁹Mo ва ғ.) барои санҷиши хосияти физикии хок ва захираи унсурҳои ғизоии он, таъсири ҳамдигарии хок ва нуриҳо, раванди унсурҳои кимиёиро ҷабидани зироат ва ғ. истифода мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои изотопӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] rn6j0y4681kp6pfyggw7jrv8bpt1wzy 1490543 1490542 2026-10-21T06:19:33Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490543 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои изотопӣ''', '''нишонаатомҳо''' — моддаҳое, ки таркиби изотопии онҳо аз изотопҳои табиӣ фарқ дошта, дар таҳқиқи равандҳои гуногун ҳамчун нишона истифода мешаванд. Хосса изотопҳои собит ё радиоактиви унсурҳои кимиёӣ, ки зуд зоҳир ва миқдоран муайян мегарданд, маъмуланд. Усули индикаторҳои изотопиро соли 1913 кимиёдонҳои маҷорӣ Д. Хевеши ва Ф. Панет пешниҳод намудаанд. Изотопе, ки чун нишона истифода мешавад, ба таркиби пайвасти таҳқиқшаванда дохил мегардад. Чунин унсурҳо, масалан ҳидроген, карбон, сулфур, хлор, сурб изотопҳои собит (²H, ¹³C, ³⁴S, ³⁷Cl, ²⁰⁴Pb) ва радиоактив (³H, ¹¹C, ¹⁴C, ³⁵S, ³⁶Cl, ²¹²Pb) доранд. Индикаторҳои изотопиро бо роҳи такроран тоза кардан (тақтиркунӣ, диффузия, термодиффузия, мубодилаи изотопӣ, электролиз)-и омехтаи изотопҳои табиӣ ба даст меоваранд. Барои унсурҳое, ки дар табиат як изотоп доранд (Be, F, Na, Al, P, I), чун нишонаатом танҳо изотопҳои маснӯии радиоактив (масалан, ³⁵S, ⁴⁵Ca, ⁵¹Cr, ⁶⁰Co, ⁸⁹Sr, ⁹⁵Zr, ⁹⁵Nb, ¹¹⁰Ag, ¹³¹I) истифода мешаванд. Се роҳи асосии истифодаи индикаторҳои изотопӣ маълум аст: 1) омӯхтани тарзи тақсимшавӣ ва ҷойивазкунии моддаҳо; 2) истифодаи индикаторҳои изотопӣ дар таҳлили миқдорӣ; 3) муайян кардани василаи равандҳои гуногун ва таҳқиқи сохти пайвастҳои кимиёӣ. Индикаторҳои изотопиро дар соҳаҳои гуногуни биология, кимиё, тиб, техника ва кишоварзӣ ба кор мебаранд. == Индикаторҳои изотопӣ дар биология == Индикаторҳои изотопӣ дар биология барои ҳалли масъалаҳои гуногуни илмиву амалӣ, ки истифодаи усулҳои дигар натиҷаи матлуб намедиҳанд, истифода бурда мешаванд. Бо истифода аз индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи биология кашфиёти назаррас анҷом дода шудаанд. Бо ёрии изотопҳои собит ва радиоактиви ҳидроген (²H, ³H), карбон (¹³C, ¹⁴C), нитроген (¹⁵N), оксиген (¹⁸O), фосфор (³²P), сулфур (³⁵S), оҳан (⁵⁹Fe) ва ғ. равандҳои мураккаби биосинтез ва таҷзияи сафедаҳо, асидҳои нуклеат, [[Карбогидратҳо|карбоҳидратҳо]], [[Чарбҳо|чарбуҳо]] ва пайвастҳои дигари фаъоли биологӣ, инчунин василаҳои кимиёии табаддулоти онҳо дар ҳуҷайраи зинда таҳқиқ шудаанд. Тавассути индикаторҳои изотопӣ бисёр масъалаҳои назарӣ ва амалӣ оид ба ошкор намудани роҳҳои вуруди моддаҳои минералӣ, моеъ ва газҳо, суръати интиқоли маводди гуногун ба бофтаҳои ҳайвоноту одам (нуфузпазирии оҳан ба ҳемоглобин, фосфор ба бофтаҳои асабу мушакҳо, калсий ба устухон), инчунин аҳаммияти унсурҳои гуногуни кимиёӣ, аз ҷумла микроунсурҳо дар ҳаёти рустаниҳо пайдо карда шудаанд. == Индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи тиб == Дар соҳаи тиб бо ёрии индикаторҳои изотопӣ роҳҳои рушд (патогенез)-и баъзе бемориҳо кашф карда шудаанд. Индикаторҳои изотопиро ҳамчунин барои омӯзиши мубодилаи моддаҳо ва ташхиси бисёр бемориҳо истифода мебаранд. Онро ба миқдори ниҳоят кам (боиси сар задани беморӣ намешавад) ба андомгон низ равон мекунанд. Унсурҳои кимиёӣ дар андомгон нобаробар паҳн шудаанд. Густариши индикаторҳои изотопӣ низ мисли онҳо гуногун аст. Афканишотеро, ки ҳангоми таҷзияи изотоп ҳосил мешавад, бо абзорҳои ченаки нур, сканеркунонӣ, авторадиография ва ғ. сабт мекунанд. Масалан, ҳолати даври калону хурди гардиши хун ва тасвири даҳлезҳои дил бо ёрии пайвастҳое, ки дар таркиби худ ²⁴Na, ¹³¹I, ^99мTc доранд, муқаррар карда мешаванд; барои таҳқиқи ҳавогирии шуш ва бемориҳои ҳароммағз ^99мTc, ¹³³Хе-ро ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар кишоварзӣ (³H, ¹⁴C, ²²Na, ³²P, ³⁵S, ⁴²K, ⁴⁵Ca, ⁶⁰Co, ⁶⁵In, ⁹⁹Mo ва ғ.) барои санҷиши хосияти физикии хок ва захираи унсурҳои ғизоии он, таъсири ҳамдигарии хок ва нуриҳо, раванди унсурҳои кимиёиро ҷабидани зироат ва ғ. истифода мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои изотопӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] fx7msnb4rdn38qxi2dv9jxqxy9s4m6n 1490544 1490543 2026-10-21T06:21:39Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490544 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои изотопӣ''', '''нишонаатомҳо''' — моддаҳое, ки таркиби изотопии онҳо аз изотопҳои табиӣ фарқ дошта, дар таҳқиқи равандҳои гуногун ҳамчун нишона истифода мешаванд. Хосса изотопҳои собит ё радиоактиви унсурҳои кимиёӣ, ки зуд зоҳир ва миқдоран муайян мегарданд, маъмуланд. Усули индикаторҳои изотопиро соли 1913 кимиёдонҳои маҷорӣ Д. Хевеши ва Ф. Панет пешниҳод намудаанд. Изотопе, ки чун нишона истифода мешавад, ба таркиби пайвасти таҳқиқшаванда дохил мегардад. Чунин унсурҳо, масалан ҳидроген, карбон, сулфур, хлор, сурб изотопҳои собит (²H, ¹³C, ³⁴S, ³⁷Cl, ²⁰⁴Pb) ва радиоактив (³H, ¹¹C, ¹⁴C, ³⁵S, ³⁶Cl, ²¹²Pb) доранд. Индикаторҳои изотопиро бо роҳи такроран тоза кардан (тақтиркунӣ, диффузия, термодиффузия, мубодилаи изотопӣ, электролиз)-и омехтаи изотопҳои табиӣ ба даст меоваранд. Барои унсурҳое, ки дар табиат як изотоп доранд (Be, F, Na, Al, P, I), чун нишонаатом танҳо изотопҳои маснӯии радиоактив (масалан, ³⁵S, ⁴⁵Ca, ⁵¹Cr, ⁶⁰Co, ⁸⁹Sr, ⁹⁵Zr, ⁹⁵Nb, ¹¹⁰Ag, ¹³¹I) истифода мешаванд. Се роҳи асосии истифодаи индикаторҳои изотопӣ маълум аст: 1) омӯхтани тарзи тақсимшавӣ ва ҷойивазкунии моддаҳо; 2) истифодаи индикаторҳои изотопӣ дар таҳлили миқдорӣ; 3) муайян кардани василаи равандҳои гуногун ва таҳқиқи сохти пайвастҳои кимиёӣ. Индикаторҳои изотопиро дар соҳаҳои гуногуни биология, кимиё, тиб, техника ва кишоварзӣ ба кор мебаранд. == Индикаторҳои изотопӣ дар биология == Индикаторҳои изотопӣ дар биология барои ҳалли масъалаҳои гуногуни илмиву амалӣ, ки истифодаи усулҳои дигар натиҷаи матлуб намедиҳанд, истифода бурда мешаванд. Бо истифода аз индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи биология кашфиёти назаррас анҷом дода шудаанд. Бо ёрии изотопҳои собит ва радиоактиви ҳидроген (²H, ³H), карбон (¹³C, ¹⁴C), нитроген (¹⁵N), оксиген (¹⁸O), фосфор (³²P), сулфур (³⁵S), оҳан (⁵⁹Fe) ва ғ. равандҳои мураккаби биосинтез ва таҷзияи сафедаҳо, асидҳои нуклеат, [[Карбогидратҳо|карбоҳидратҳо]], [[Чарбҳо|чарбуҳо]] ва пайвастҳои дигари фаъоли биологӣ, инчунин василаҳои кимиёии табаддулоти онҳо дар ҳуҷайраи зинда таҳқиқ шудаанд. Тавассути индикаторҳои изотопӣ бисёр масъалаҳои назарӣ ва амалӣ оид ба ошкор намудани роҳҳои вуруди моддаҳои минералӣ, моеъ ва газҳо, суръати интиқоли маводди гуногун ба бофтаҳои ҳайвоноту одам (нуфузпазирии оҳан ба ҳемоглобин, фосфор ба бофтаҳои асабу мушакҳо, калсий ба устухон), инчунин аҳаммияти унсурҳои гуногуни кимиёӣ, аз ҷумла микроунсурҳо дар ҳаёти рустаниҳо пайдо карда шудаанд. == Индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи тиб == Дар соҳаи тиб бо ёрии индикаторҳои изотопӣ роҳҳои рушд (патогенез)-и баъзе бемориҳо кашф карда шудаанд. Индикаторҳои изотопиро ҳамчунин барои омӯзиши мубодилаи моддаҳо ва ташхиси бисёр бемориҳо истифода мебаранд. Онро ба миқдори ниҳоят кам (боиси сар задани беморӣ намешавад) ба андомгон низ равон мекунанд. Унсурҳои кимиёӣ дар андомгон нобаробар паҳн шудаанд. Густариши индикаторҳои изотопӣ низ мисли онҳо гуногун аст. Афканишотеро, ки ҳангоми таҷзияи изотоп ҳосил мешавад, бо абзорҳои ченаки нур, сканеркунонӣ, авторадиография ва ғ. сабт мекунанд. Масалан, ҳолати даври калону хурди гардиши хун ва тасвири даҳлезҳои дил бо ёрии пайвастҳое, ки дар таркиби худ ²⁴Na, ¹³¹I, ^99мTc доранд, муқаррар карда мешаванд; барои таҳқиқи ҳавогирии шуш ва бемориҳои ҳароммағз ^99мTc, ¹³³Хе-ро ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар кишоварзӣ (³H, ¹⁴C, ²²Na, ³²P, ³⁵S, ⁴²K, ⁴⁵Ca, ⁶⁰Co, ⁶⁵In, ⁹⁹Mo ва ғ.) барои санҷиши хосияти физикии хок ва захираи унсурҳои ғизоии он, таъсири ҳамдигарии хок ва нуриҳо, раванди унсурҳои кимиёиро ҷабидани зироат ва ғ. истифода мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои изотопӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] itqrax9ukn3po9q4w0ux4xzvkopl79d 1490547 1490544 2026-10-21T06:48:30Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490547 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои изотопӣ''', '''нишонаатомҳо''' — [[Модда (химия)|моддаҳое]], ки таркиби [[Изотоп|изотопии]] онҳо аз изотопҳои табиӣ фарқ дошта, дар таҳқиқи равандҳои гуногун ҳамчун нишона истифода мешаванд. Хосса изотопҳои собит ё радиоактиви унсурҳои кимиёӣ, ки зуд зоҳир ва миқдоран муайян мегарданд, маъмуланд. Усули индикаторҳои изотопиро [[соли 1913]] кимиёдонҳои маҷорӣ Д. Хевеши ва Ф. Панет пешниҳод намудаанд. Изотопе, ки чун нишона истифода мешавад, ба таркиби пайвасти таҳқиқшаванда дохил мегардад. Чунин унсурҳо, масалан ҳидроген, карбон, сулфур, хлор, сурб изотопҳои собит (²H, ¹³C, ³⁴S, ³⁷Cl, ²⁰⁴Pb) ва радиоактив (³H, ¹¹C, ¹⁴C, ³⁵S, ³⁶Cl, ²¹²Pb) доранд. Индикаторҳои изотопиро бо роҳи такроран тоза кардан (тақтиркунӣ, диффузия, термодиффузия, мубодилаи изотопӣ, электролиз)-и омехтаи изотопҳои табиӣ ба даст меоваранд. Барои унсурҳое, ки дар табиат як изотоп доранд (Be, F, Na, Al, P, I), чун нишонаатом танҳо изотопҳои маснӯии радиоактив (масалан, ³⁵S, ⁴⁵Ca, ⁵¹Cr, ⁶⁰Co, ⁸⁹Sr, ⁹⁵Zr, ⁹⁵Nb, ¹¹⁰Ag, ¹³¹I) истифода мешаванд. == Роҳҳои истифода == Се роҳи асосии истифодаи индикаторҳои изотопӣ маълум аст: 1) омӯхтани тарзи тақсимшавӣ ва ҷойивазкунии моддаҳо; 2) истифодаи индикаторҳои изотопӣ дар таҳлили миқдорӣ; 3) муайян кардани василаи равандҳои гуногун ва таҳқиқи сохти пайвастҳои кимиёӣ. Индикаторҳои изотопиро дар соҳаҳои гуногуни биология, кимиё, тиб, техника ва кишоварзӣ ба кор мебаранд. == Индикаторҳои изотопӣ дар биология == Индикаторҳои изотопӣ дар биология барои ҳалли масъалаҳои гуногуни илмиву амалӣ, ки истифодаи усулҳои дигар натиҷаи матлуб намедиҳанд, истифода бурда мешаванд. Бо истифода аз индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи биология кашфиёти назаррас анҷом дода шудаанд. Бо ёрии изотопҳои собит ва радиоактиви ҳидроген (²H, ³H), карбон (¹³C, ¹⁴C), нитроген (¹⁵N), оксиген (¹⁸O), фосфор (³²P), сулфур (³⁵S), оҳан (⁵⁹Fe) ва ғ. равандҳои мураккаби биосинтез ва таҷзияи сафедаҳо, асидҳои нуклеат, [[Карбогидратҳо|карбоҳидратҳо]], [[Чарбҳо|чарбуҳо]] ва пайвастҳои дигари фаъоли биологӣ, инчунин василаҳои кимиёии табаддулоти онҳо дар ҳуҷайраи зинда таҳқиқ шудаанд. Тавассути индикаторҳои изотопӣ бисёр масъалаҳои назарӣ ва амалӣ оид ба ошкор намудани роҳҳои вуруди моддаҳои минералӣ, моеъ ва газҳо, суръати интиқоли маводди гуногун ба бофтаҳои ҳайвоноту одам (нуфузпазирии оҳан ба ҳемоглобин, фосфор ба бофтаҳои асабу мушакҳо, калсий ба устухон), инчунин аҳаммияти унсурҳои гуногуни кимиёӣ, аз ҷумла микроунсурҳо дар ҳаёти рустаниҳо пайдо карда шудаанд. == Индикаторҳои изотопӣ дар соҳаи тиб == Дар соҳаи тиб бо ёрии индикаторҳои изотопӣ роҳҳои рушд (патогенез)-и баъзе бемориҳо кашф карда шудаанд. Индикаторҳои изотопиро ҳамчунин барои омӯзиши мубодилаи моддаҳо ва ташхиси бисёр бемориҳо истифода мебаранд. Онро ба миқдори ниҳоят кам (боиси сар задани беморӣ намешавад) ба андомгон низ равон мекунанд. Унсурҳои кимиёӣ дар андомгон нобаробар паҳн шудаанд. Густариши индикаторҳои изотопӣ низ мисли онҳо гуногун аст. Афканишотеро, ки ҳангоми таҷзияи изотоп ҳосил мешавад, бо абзорҳои ченаки нур, сканеркунонӣ, авторадиография ва ғ. сабт мекунанд. Масалан, ҳолати даври калону хурди гардиши хун ва тасвири даҳлезҳои дил бо ёрии пайвастҳое, ки дар таркиби худ ²⁴Na, ¹³¹I, ^99мTc доранд, муқаррар карда мешаванд; барои таҳқиқи ҳавогирии шуш ва бемориҳои ҳароммағз ^99мTc, ¹³³Хе-ро ба кор мебаранд. Индикаторҳои изотопӣ дар кишоварзӣ (³H, ¹⁴C, ²²Na, ³²P, ³⁵S, ⁴²K, ⁴⁵Ca, ⁶⁰Co, ⁶⁵In, ⁹⁹Mo ва ғ.) барои санҷиши хосияти физикии хок ва захираи унсурҳои ғизоии он, таъсири ҳамдигарии хок ва нуриҳо, раванди унсурҳои кимиёиро ҷабидани зироат ва ғ. истифода мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои изотопӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] ecnzgt5bug3fmuo73ngnj6ymbzszne8 0 334429 1490545 2026-10-21T06:38:51Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индикаторҳои кимиёӣ,''' пайвастҳои органикӣ ва ғайриорганикие, ки барои муайян кардани хосияти муҳити маҳлулҳо истифода мешаванд. Муҳити маҳлулҳо вобаста ба ғаноиш (консентратсия)-и ионҳои Н⁺ ё қимати нишондиҳандаи ҳидроген (рН) асидӣ, нейтралӣ ва иш... 1490545 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои кимиёӣ,''' пайвастҳои органикӣ ва ғайриорганикие, ки барои муайян кардани хосияти муҳити маҳлулҳо истифода мешаванд. Муҳити маҳлулҳо вобаста ба ғаноиш (консентратсия)-и ионҳои Н⁺ ё қимати нишондиҳандаи ҳидроген (рН) асидӣ, нейтралӣ ва ишқорӣ мешавад. Индикаторҳои кимиёиро ҳамчунин барои муқаррар кардани нуқтаи интиҳои реаксияи титркунонӣ истифода мебаранд. Индикаторҳои кимиёӣ вобаста ба хосияти муҳит ранги худро тағйир медиҳанд. Ба индикаторҳо унсурҳои махсус – хромофорҳо (гурӯҳҳои карбонил =С=О, нитрозил –N=О, диазо –N=N–) ранг медиҳанд. И. к. асидию асосӣ, оксиду барқароршавӣ, комплесонометрӣ, ҷазбӣ ва хемилюминессентӣ мешаванд. И. к.-и асидию асосӣ пайвастҳои органикии ҳалшаванда буда, вобаста ба ғаноиши ионҳои Н⁺ (рН-и муҳит) ранги худро тағйир медиҳанд. Онҳоро барои муайян кардани нуқтаи анҷоми реаксияи асид бо асос ё реаксияҳое, ки дар онҳо ионҳои Н⁺ иштирок доранд, истифода мебаранд (фенолфталеин, лакмус, метили норанҷӣ, метили сурх ва ғ.). Мас., лакмус дар муҳити асидӣ ранги сурх ва дар муҳити асосӣ ранги кабуд мегирад. Сабаби тағйир ёфтани ранги индикатор пайвастан ё аз даст додани иони Н⁺ мебошад (дар натиҷа гурӯҳи дорои ранги муайян ба гурӯҳи дигар табдил меёбад). Индикатор дар фосилаи муайяни қиматҳои рН тағйири ранг мекунад. Фосилаи қиматҳои рН, ки дар он ранг тағйир меёбад, давраи гузариш ном дорад. Баъзе индикаторҳо (мас. фенолфталеин) фақат як ранги сурх, индикаторҳои дигар (мас. лакмус) ду ранг доранд. Дар баробари индикаторҳои муқаррарӣ индикаторҳои универсалӣ низ мавҷуданд. Онҳо омехтаи индикаторҳои гуногун буда, кулли қиматҳои рН ( аз 1 то 14)-ро дар бар мегиранд. И. к.-и оксиду барқароршавӣ вобаста ба мавҷудияти оксидкунандаву барқароркунандаҳо тағйири ранг мекунанд. Мас., шакли барқароршудаи метилени кабуд беранг аст, вале он дар ҳолати оксид шудан кабуд мешавад. Баъзе пайвастҳое, ки дар реаксия иштирок мекунанд, чун индикатор амал менамоянд. Мас., перманганати калий (KMnO₄) дар рафти реаксияи мазкур, ки оксидкунанда аст, ионҳои Ғе²⁺-ро то ионҳои Ғе³⁺ оксид намуда, худ то иони беранги Mn²⁺ барқарор мешавад. Ҳангоми комилан оксид шудани ионҳои Ғе²⁺, маҳлул аз қатраи иловагии KMnO₄ ранги бунафшро мегирад. Ранги бунафш ранги ионҳои озоди MnO₄ буда, аз анҷоми реаксия дарак медиҳад. 10FeSO₄ + 2KMnO₄+ 8H₂SO₄ = 5Fe₂(SO₄)₃ + 2MnSO₄ + K₂SO₄ + 8H₂O И. к.-и ҷазбӣ моддаҳоеанд, ки дар сатҳи таҳнишаст ҷазб шуда, ранги онро тағйир медиҳанд. Ба ин гурӯҳи индикаторҳо ализарини сурх, эозин ва эритрозин мансубанд. Онҳо бо ионҳои таҳнишаст пайвасти дорои ранги муайян ҳосил мекунанд. Баъди дар маҳлул нест шудани иони ташхисшаванда индикатор ранги аввалаи худро барқарор мекунад. И. к.-и комплексонометрӣ моддаҳоеанд, ки бо иони филизҳо пайвастҳои начандон устувори ранга ҳосил мекунанд. Ранги ин гуна пайвастҳо аз ранги индикатор фарқ дорад. Ҳангоми ба охир расидани реаксия маҷмаи филиз-индикатор таҷзия шуда, ҷои индикаторро моддаҳои махсус – комплексонҳо мегиранд. Дар ин маврид ранги маҳлул тағйир меёбад. Ба индикаторҳои комплексонометрӣ ериохроми сиёҳ (Т) ва калсихром мансубанд. И. к.-и хемилюминессентӣ дар нуқтаи эквивалент аз худ шуоъ мебароранд. Онҳо барои титронии маҳлулҳои рангашон ниҳоят баланд истифода мешаванд (мас., люминол, силоксен ва ғ.). 5c5c55lo1dzahib1bfgv72ksyqx3tym 1490546 1490545 2026-10-21T06:46:30Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490546 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои кимиёӣ,''' пайвастҳои органикӣ ва ғайриорганикие, ки барои муайян кардани хосияти муҳити маҳлулҳо истифода мешаванд. Муҳити маҳлулҳо вобаста ба ғаноиш (консентратсия)-и ионҳои Н⁺ ё қимати нишондиҳандаи ҳидроген (рН) асидӣ, нейтралӣ ва ишқорӣ мешавад. Индикаторҳои кимиёиро ҳамчунин барои муқаррар кардани нуқтаи интиҳои реаксияи титркунонӣ истифода мебаранд. Индикаторҳои кимиёӣ вобаста ба хосияти муҳит ранги худро тағйир медиҳанд. Ба индикаторҳо унсурҳои махсус – хромофорҳо (гурӯҳҳои карбонил =С=О, нитрозил –N=О, диазо –N=N–) ранг медиҳанд. Индикаторҳои кимиёӣ асидию асосӣ, оксиду барқароршавӣ, комплесонометрӣ, ҷазбӣ ва хемилюминессентӣ мешаванд. Индикаторҳои кимиёӣ асидию асосӣ пайвастҳои органикии ҳалшаванда буда, вобаста ба ғаноиши ионҳои Н⁺ (рН-и муҳит) ранги худро тағйир медиҳанд. Онҳоро барои муайян кардани нуқтаи анҷоми реаксияи асид бо асос ё реаксияҳое, ки дар онҳо ионҳои Н⁺ иштирок доранд, истифода мебаранд (фенолфталеин, лакмус, метили норанҷӣ, метили сурх ва ғ.). Масалан, лакмус дар муҳити асидӣ ранги сурх ва дар муҳити асосӣ ранги кабуд мегирад. Сабаби тағйир ёфтани ранги индикатор пайвастан ё аз даст додани иони Н⁺ мебошад (дар натиҷа гурӯҳи дорои ранги муайян ба гурӯҳи дигар табдил меёбад). Индикатор дар фосилаи муайяни қиматҳои рН тағйири ранг мекунад. Фосилаи қиматҳои рН, ки дар он ранг тағйир меёбад, давраи гузариш ном дорад. Баъзе индикаторҳо (мас. фенолфталеин) фақат як ранги сурх, индикаторҳои дигар (мас. лакмус) ду ранг доранд. Дар баробари индикаторҳои муқаррарӣ индикаторҳои универсалӣ низ мавҷуданд. Онҳо омехтаи индикаторҳои гуногун буда, кулли қиматҳои рН ( аз 1 то 14)-ро дар бар мегиранд. Индикаторҳои кимиёӣ оксиду барқароршавӣ вобаста ба мавҷудияти оксидкунандаву барқароркунандаҳо тағйири ранг мекунанд. Масалан, шакли барқароршудаи метилени кабуд беранг аст, вале он дар ҳолати оксид шудан кабуд мешавад. Баъзе пайвастҳое, ки дар реаксия иштирок мекунанд, чун индикатор амал менамоянд. Мас., перманганати калий (KMnO₄) дар рафти реаксияи мазкур, ки оксидкунанда аст, ионҳои Ғе²⁺-ро то ионҳои Ғе³⁺ оксид намуда, худ то иони беранги Mn²⁺ барқарор мешавад. Ҳангоми комилан оксид шудани ионҳои Ғе²⁺, маҳлул аз қатраи иловагии KMnO₄ ранги бунафшро мегирад. Ранги бунафш ранги ионҳои озоди MnO₄ буда, аз анҷоми реаксия дарак медиҳад. 10FeSO₄ + 2KMnO₄+ 8H₂SO₄ = 5Fe₂(SO₄)₃ + 2MnSO₄ + K₂SO₄ + 8H₂O Индикаторҳои кимиёӣ ҷазбӣ моддаҳоеанд, ки дар сатҳи таҳнишаст ҷазб шуда, ранги онро тағйир медиҳанд. Ба ин гурӯҳи индикаторҳо ализарини сурх, эозин ва эритрозин мансубанд. Онҳо бо ионҳои таҳнишаст пайвасти дорои ранги муайян ҳосил мекунанд. Баъди дар маҳлул нест шудани иони ташхисшаванда индикатор ранги аввалаи худро барқарор мекунад. Индикаторҳои кимиёӣ комплексонометрӣ моддаҳоеанд, ки бо иони филизҳо пайвастҳои начандон устувори ранга ҳосил мекунанд. Ранги ин гуна пайвастҳо аз ранги индикатор фарқ дорад. Ҳангоми ба охир расидани реаксия маҷмаи филиз-индикатор таҷзия шуда, ҷои индикаторро моддаҳои махсус – комплексонҳо мегиранд. Дар ин маврид ранги маҳлул тағйир меёбад. Ба индикаторҳои комплексонометрӣ ериохроми сиёҳ (Т) ва калсихром мансубанд. Индикаторҳои кимиёии хемилюминессентӣ дар нуқтаи эквивалент аз худ шуоъ мебароранд. Онҳо барои титронии маҳлулҳои рангашон ниҳоят баланд истифода мешаванд (масалан, люминол, силоксен ва ғ.). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои кимиёӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] 00p0mi0nkgv4cocg1dr2m8yri0bpuqj 1490548 1490546 2026-10-21T06:48:42Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490548 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои кимиёӣ,''' пайвастҳои органикӣ ва ғайриорганикие, ки барои муайян кардани хосияти муҳити маҳлулҳо истифода мешаванд. Муҳити маҳлулҳо вобаста ба ғаноиш (консентратсия)-и ионҳои Н⁺ ё қимати нишондиҳандаи ҳидроген (рН) асидӣ, нейтралӣ ва ишқорӣ мешавад. Индикаторҳои кимиёиро ҳамчунин барои муқаррар кардани нуқтаи интиҳои реаксияи титркунонӣ истифода мебаранд. Индикаторҳои кимиёӣ вобаста ба хосияти муҳит ранги худро тағйир медиҳанд. Ба индикаторҳо унсурҳои махсус – хромофорҳо (гурӯҳҳои карбонил =С=О, нитрозил –N=О, диазо –N=N–) ранг медиҳанд. Индикаторҳои кимиёӣ асидию асосӣ, оксиду барқароршавӣ, комплесонометрӣ, ҷазбӣ ва хемилюминессентӣ мешаванд. Индикаторҳои кимиёӣ асидию асосӣ пайвастҳои органикии ҳалшаванда буда, вобаста ба ғаноиши ионҳои Н⁺ (рН-и муҳит) ранги худро тағйир медиҳанд. Онҳоро барои муайян кардани нуқтаи анҷоми реаксияи асид бо асос ё реаксияҳое, ки дар онҳо ионҳои Н⁺ иштирок доранд, истифода мебаранд (фенолфталеин, лакмус, метили норанҷӣ, метили сурх ва ғ.). Масалан, лакмус дар муҳити асидӣ ранги сурх ва дар муҳити асосӣ ранги кабуд мегирад. Сабаби тағйир ёфтани ранги индикатор пайвастан ё аз даст додани иони Н⁺ мебошад (дар натиҷа гурӯҳи дорои ранги муайян ба гурӯҳи дигар табдил меёбад). Индикатор дар фосилаи муайяни қиматҳои рН тағйири ранг мекунад. Фосилаи қиматҳои рН, ки дар он ранг тағйир меёбад, давраи гузариш ном дорад. Баъзе индикаторҳо (масалан фенолфталеин) фақат як ранги сурх, индикаторҳои дигар (масалан лакмус) ду ранг доранд. Дар баробари индикаторҳои муқаррарӣ индикаторҳои универсалӣ низ мавҷуданд. Онҳо омехтаи индикаторҳои гуногун буда, кулли қиматҳои рН ( аз 1 то 14)-ро дар бар мегиранд. Индикаторҳои кимиёӣ оксиду барқароршавӣ вобаста ба мавҷудияти оксидкунандаву барқароркунандаҳо тағйири ранг мекунанд. Масалан, шакли барқароршудаи метилени кабуд беранг аст, вале он дар ҳолати оксид шудан кабуд мешавад. Баъзе пайвастҳое, ки дар реаксия иштирок мекунанд, чун индикатор амал менамоянд. Мас., перманганати калий (KMnO₄) дар рафти реаксияи мазкур, ки оксидкунанда аст, ионҳои Ғе²⁺-ро то ионҳои Ғе³⁺ оксид намуда, худ то иони беранги Mn²⁺ барқарор мешавад. Ҳангоми комилан оксид шудани ионҳои Ғе²⁺, маҳлул аз қатраи иловагии KMnO₄ ранги бунафшро мегирад. Ранги бунафш ранги ионҳои озоди MnO₄ буда, аз анҷоми реаксия дарак медиҳад. 10FeSO₄ + 2KMnO₄+ 8H₂SO₄ = 5Fe₂(SO₄)₃ + 2MnSO₄ + K₂SO₄ + 8H₂O Индикаторҳои кимиёӣ ҷазбӣ моддаҳоеанд, ки дар сатҳи таҳнишаст ҷазб шуда, ранги онро тағйир медиҳанд. Ба ин гурӯҳи индикаторҳо ализарини сурх, эозин ва эритрозин мансубанд. Онҳо бо ионҳои таҳнишаст пайвасти дорои ранги муайян ҳосил мекунанд. Баъди дар маҳлул нест шудани иони ташхисшаванда индикатор ранги аввалаи худро барқарор мекунад. Индикаторҳои кимиёӣ комплексонометрӣ моддаҳоеанд, ки бо иони филизҳо пайвастҳои начандон устувори ранга ҳосил мекунанд. Ранги ин гуна пайвастҳо аз ранги индикатор фарқ дорад. Ҳангоми ба охир расидани реаксия маҷмаи филиз-индикатор таҷзия шуда, ҷои индикаторро моддаҳои махсус – комплексонҳо мегиранд. Дар ин маврид ранги маҳлул тағйир меёбад. Ба индикаторҳои комплексонометрӣ ериохроми сиёҳ (Т) ва калсихром мансубанд. Индикаторҳои кимиёии хемилюминессентӣ дар нуқтаи эквивалент аз худ шуоъ мебароранд. Онҳо барои титронии маҳлулҳои рангашон ниҳоят баланд истифода мешаванд (масалан, люминол, силоксен ва ғ.). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои кимиёӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] 98kvpccea9oq9a3oo32g9s5bjy7tuxt 1490549 1490548 2026-10-21T06:49:25Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490549 wikitext text/x-wiki '''Индикаторҳои кимиёӣ —''' пайвастҳои органикӣ ва ғайриорганикие, ки барои муайян кардани хосияти муҳити маҳлулҳо истифода мешаванд. Муҳити маҳлулҳо вобаста ба ғаноиш (консентратсия)-и ионҳои Н⁺ ё қимати нишондиҳандаи ҳидроген (рН) асидӣ, нейтралӣ ва ишқорӣ мешавад. Индикаторҳои кимиёиро ҳамчунин барои муқаррар кардани нуқтаи интиҳои реаксияи титркунонӣ истифода мебаранд. Индикаторҳои кимиёӣ вобаста ба хосияти муҳит ранги худро тағйир медиҳанд. Ба индикаторҳо унсурҳои махсус – хромофорҳо (гурӯҳҳои карбонил =С=О, нитрозил –N=О, диазо –N=N–) ранг медиҳанд. Индикаторҳои кимиёӣ асидию асосӣ, оксиду барқароршавӣ, комплесонометрӣ, ҷазбӣ ва хемилюминессентӣ мешаванд. Индикаторҳои кимиёӣ асидию асосӣ пайвастҳои органикии ҳалшаванда буда, вобаста ба ғаноиши ионҳои Н⁺ (рН-и муҳит) ранги худро тағйир медиҳанд. Онҳоро барои муайян кардани нуқтаи анҷоми реаксияи асид бо асос ё реаксияҳое, ки дар онҳо ионҳои Н⁺ иштирок доранд, истифода мебаранд (фенолфталеин, лакмус, метили норанҷӣ, метили сурх ва ғ.). Масалан, лакмус дар муҳити асидӣ ранги сурх ва дар муҳити асосӣ ранги кабуд мегирад. Сабаби тағйир ёфтани ранги индикатор пайвастан ё аз даст додани иони Н⁺ мебошад (дар натиҷа гурӯҳи дорои ранги муайян ба гурӯҳи дигар табдил меёбад). Индикатор дар фосилаи муайяни қиматҳои рН тағйири ранг мекунад. Фосилаи қиматҳои рН, ки дар он ранг тағйир меёбад, давраи гузариш ном дорад. Баъзе индикаторҳо (масалан фенолфталеин) фақат як ранги сурх, индикаторҳои дигар (масалан лакмус) ду ранг доранд. Дар баробари индикаторҳои муқаррарӣ индикаторҳои универсалӣ низ мавҷуданд. Онҳо омехтаи индикаторҳои гуногун буда, кулли қиматҳои рН ( аз 1 то 14)-ро дар бар мегиранд. Индикаторҳои кимиёӣ оксиду барқароршавӣ вобаста ба мавҷудияти оксидкунандаву барқароркунандаҳо тағйири ранг мекунанд. Масалан, шакли барқароршудаи метилени кабуд беранг аст, вале он дар ҳолати оксид шудан кабуд мешавад. Баъзе пайвастҳое, ки дар реаксия иштирок мекунанд, чун индикатор амал менамоянд. Мас., перманганати калий (KMnO₄) дар рафти реаксияи мазкур, ки оксидкунанда аст, ионҳои Ғе²⁺-ро то ионҳои Ғе³⁺ оксид намуда, худ то иони беранги Mn²⁺ барқарор мешавад. Ҳангоми комилан оксид шудани ионҳои Ғе²⁺, маҳлул аз қатраи иловагии KMnO₄ ранги бунафшро мегирад. Ранги бунафш ранги ионҳои озоди MnO₄ буда, аз анҷоми реаксия дарак медиҳад. 10FeSO₄ + 2KMnO₄+ 8H₂SO₄ = 5Fe₂(SO₄)₃ + 2MnSO₄ + K₂SO₄ + 8H₂O Индикаторҳои кимиёӣ ҷазбӣ моддаҳоеанд, ки дар сатҳи таҳнишаст ҷазб шуда, ранги онро тағйир медиҳанд. Ба ин гурӯҳи индикаторҳо ализарини сурх, эозин ва эритрозин мансубанд. Онҳо бо ионҳои таҳнишаст пайвасти дорои ранги муайян ҳосил мекунанд. Баъди дар маҳлул нест шудани иони ташхисшаванда индикатор ранги аввалаи худро барқарор мекунад. Индикаторҳои кимиёӣ комплексонометрӣ моддаҳоеанд, ки бо иони филизҳо пайвастҳои начандон устувори ранга ҳосил мекунанд. Ранги ин гуна пайвастҳо аз ранги индикатор фарқ дорад. Ҳангоми ба охир расидани реаксия маҷмаи филиз-индикатор таҷзия шуда, ҷои индикаторро моддаҳои махсус – комплексонҳо мегиранд. Дар ин маврид ранги маҳлул тағйир меёбад. Ба индикаторҳои комплексонометрӣ ериохроми сиёҳ (Т) ва калсихром мансубанд. Индикаторҳои кимиёии хемилюминессентӣ дар нуқтаи эквивалент аз худ шуоъ мебароранд. Онҳо барои титронии маҳлулҳои рангашон ниҳоят баланд истифода мешаванд (масалан, люминол, силоксен ва ғ.). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индикаторҳои кимиёӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Кимиё]] 2ywjpy32ri0bzjegogtqm42skejb52m 0 334430 1490550 2026-10-21T09:41:37Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интерференсияи малакаҳо''' ({{lang-en|habit interference}}) — дар равоншиносӣ таъсири манфии малакаҳои қаблан азхудшуда ба дигар малакаҳо, ки баъдан аз бар карда шудаанд. Интерференсияи малакаҳо дар ҳолате ба мушоҳида мерасад, ки малакаҳои нав малакаҳои куҳнаро иваз н... 1490550 wikitext text/x-wiki '''Интерференсияи малакаҳо''' ({{lang-en|habit interference}}) — дар равоншиносӣ таъсири манфии малакаҳои қаблан азхудшуда ба дигар малакаҳо, ки баъдан аз бар карда шудаанд. Интерференсияи малакаҳо дар ҳолате ба мушоҳида мерасад, ки малакаҳои нав малакаҳои куҳнаро иваз намоянд ё малакаҳои наву куҳна таркибҳои умумӣ дошта бошанд. == Шаклҳои интерференсияи малакаҳо == Интерференсияи малакаҳо дар ду шакл зоҳир мегардад: халалдоршавии ассотсиявӣ (робитаи байни тасаввуроти алоҳида, ки яке дигареро ба вуҷуд меоварад) ва тазаккурӣ (репродуктивӣ). Халалдоршавии ассотсиявӣ бо мушкилоти омӯзиши тарзи нави фаъолият бино бар тамоюли иҷрои он бо тарзи куҳна зоҳир мешавад. Масалан, агар кӯдакон дар вақти расмкашӣ ва бозӣ ба нодуруст нишастан одат карда бошанд, ҳангоми навиштан барои дуруст нишастан душворӣ мекашанд. Дар муқоиса бо ин, халалдоршавии тазаккурӣ баъди омӯзиши тарзи нави амал дар таҷдиди усулҳои куҳна ифода меёбад. Масалан, шогирде, ки дар давраи аввали омӯзиши имло ба нодуруст навиштани калима одат кунад, баъди омӯхтани қоидаҳои дахлдор низ баъзан ба ҳамон ғалатҳои пештара роҳ медиҳад. == Асосҳои физиологӣ ва психологӣ == Асоси физиологии интерференсияи малакаҳо нисбат ба робитаҳои баъдан ҳосилшуда ва куҳнаи маҳфузмонда, сарфи назар аз ивазшавии онҳо бо робитаҳои нав (тибқи таълимоти И. П. Павлов «ба ҷойи робитаҳои куҳна пайдо шудани робитаҳои нав»), устувории бузурги робитаҳои муваққатии асабии қаблан ташаккулёфта мебошад. Асоси психологии интерференсияи малакаҳо мавҷудияти таркибҳои умумӣ дар шароит, усулҳо ва ҳадафҳои иҷрои амалиёт ва тафовути нокифояи хусусиятҳои фаъолият аст. == Пешгирӣ ва бартарафсозӣ == Воситаҳои муҳимми бартараф ва пешгирӣ кардани интерференсияи малакаҳо: омӯзиши усули дурусти иҷрои амалиёт дар ибтидои таълим, фарқкунии дақиқ ва муқобилгузории усулҳои наву куҳнаи амалиёт, шароити куҳнаву нав ва ҳадафҳои амалиёт, роҳ надодан ба танаффуси тӯлонӣ дар машқҳо зимни ташаккули малакаҳои нав. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерференсияи малакаҳо|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]] hcqc03telgpa6e1edyyigj96lctuj5y 1490551 1490550 2026-10-21T09:43:00Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490551 wikitext text/x-wiki '''Интерференсияи малакаҳо''' ({{lang-en|habit interference}}) — дар [[равоншиносӣ]] таъсири манфии малакаҳои қаблан азхудшуда ба дигар малакаҳо, ки баъдан аз бар карда шудаанд. Интерференсияи малакаҳо дар ҳолате ба мушоҳида мерасад, ки малакаҳои нав малакаҳои куҳнаро иваз намоянд ё малакаҳои наву куҳна таркибҳои умумӣ дошта бошанд. == Шаклҳои интерференсияи малакаҳо == Интерференсияи малакаҳо дар ду шакл зоҳир мегардад: халалдоршавии ассотсиявӣ (робитаи байни тасаввуроти алоҳида, ки яке дигареро ба вуҷуд меоварад) ва тазаккурӣ (репродуктивӣ). Халалдоршавии ассотсиявӣ бо мушкилоти омӯзиши тарзи нави фаъолият бино бар тамоюли иҷрои он бо тарзи куҳна зоҳир мешавад. Масалан, агар кӯдакон дар вақти расмкашӣ ва бозӣ ба нодуруст нишастан одат карда бошанд, ҳангоми навиштан барои дуруст нишастан душворӣ мекашанд. Дар муқоиса бо ин, халалдоршавии тазаккурӣ баъди омӯзиши тарзи нави амал дар таҷдиди усулҳои куҳна ифода меёбад. Масалан, шогирде, ки дар давраи аввали омӯзиши имло ба нодуруст навиштани калима одат кунад, баъди омӯхтани қоидаҳои дахлдор низ баъзан ба ҳамон ғалатҳои пештара роҳ медиҳад. == Асосҳои физиологӣ ва психологӣ == Асоси физиологии интерференсияи малакаҳо нисбат ба робитаҳои баъдан ҳосилшуда ва куҳнаи маҳфузмонда, сарфи назар аз ивазшавии онҳо бо робитаҳои нав (тибқи таълимоти И. П. Павлов «ба ҷойи робитаҳои куҳна пайдо шудани робитаҳои нав»), устувории бузурги робитаҳои муваққатии асабии қаблан ташаккулёфта мебошад. Асоси психологии интерференсияи малакаҳо мавҷудияти таркибҳои умумӣ дар шароит, усулҳо ва ҳадафҳои иҷрои амалиёт ва тафовути нокифояи хусусиятҳои фаъолият аст. == Пешгирӣ ва бартарафсозӣ == Воситаҳои муҳимми бартараф ва пешгирӣ кардани интерференсияи малакаҳо: омӯзиши усули дурусти иҷрои амалиёт дар ибтидои таълим, фарқкунии дақиқ ва муқобилгузории усулҳои наву куҳнаи амалиёт, шароити куҳнаву нав ва ҳадафҳои амалиёт, роҳ надодан ба танаффуси тӯлонӣ дар машқҳо зимни ташаккули малакаҳои нав. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерференсияи малакаҳо|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]] i4qlla8c9nnd975pyhd2zh56k1n7icq 0 334431 1490552 2026-10-21T09:48:10Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интерференсияи нурҳои қутбишуда''' — ҳодисае, ки ҳангоми ҷамъшавии мавҷҳои рӯшноии қутбишудаи коҳерентӣ ба вуҷуд меояд (нигар Қутбиши рӯшноӣ). Интерференсияи нурҳои қутбишударо бори аввал соли 1816 дар таҷрибаҳои классикии худ О. Френел ва Д. Ф. Арагон таҳқ... 1490552 wikitext text/x-wiki '''Интерференсияи нурҳои қутбишуда''' — ҳодисае, ки ҳангоми ҷамъшавии мавҷҳои рӯшноии қутбишудаи коҳерентӣ ба вуҷуд меояд (нигар Қутбиши рӯшноӣ). Интерференсияи нурҳои қутбишударо бори аввал соли 1816 дар таҷрибаҳои классикии худ О. Френел ва Д. Ф. Арагон таҳқиқ кардаанд. Манзараи возеҳи интерференсиониро ҳангоми ҷамъшавии мавҷҳои як намуди қутбиш (хаттӣ, доираӣ, эллипсӣ) мушоҳида кардан мумкин аст. Мавҷҳои қутбишашон ортогоналӣ интерференсия намешаванд. Интерференсияи нурҳои қутбишударо дар мавҷҳои ҷамъшаванда ва мувозӣ мушоҳида кардан мумкин аст. == Истифодабарӣ == Интерференсияи нурҳои қутбишуда дар оптикаи кристаллӣ, минералшиносӣ ва маъданшиносӣ (петрография) барои ташхиси минералҳо ва ҷинсҳои кӯҳӣ, муайян кардани самтгирии кристаллҳо ва таҳқиқи нақсҳои онҳо, дар асбобҳои қутбиш: поляриметрҳо, полоҳои интерференсионию қутбишкунанда, компенсаторҳо, тағйирдиҳандаҳои фазавӣ истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерференсияи нурҳои қутбишуда|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Оптика]] [[Гурӯҳ:Физика]] 8wtrphfs26bi3frmkuqibdmenkfayo2 1490553 1490552 2026-10-21T09:50:47Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490553 wikitext text/x-wiki '''Интерференсияи нурҳои қутбишуда''' — ҳодисае, ки ҳангоми ҷамъшавии мавҷҳои рӯшноии қутбишудаи коҳерентӣ ба вуҷуд меояд Интерференсияи нурҳои қутбишударо бори аввал соли 1816 дар таҷрибаҳои классикии худ [[Огюст Френел|О. Френел]] ва [[Франсуа Араго|Д. Ф. Арагон]] таҳқиқ кардаанд. Манзараи возеҳи интерференсиониро ҳангоми ҷамъшавии мавҷҳои як намуди қутбиш (хаттӣ, доираӣ, эллипсӣ) мушоҳида кардан мумкин аст. Мавҷҳои қутбишашон ортогоналӣ интерференсия намешаванд. Интерференсияи нурҳои қутбишударо дар мавҷҳои ҷамъшаванда ва мувозӣ мушоҳида кардан мумкин аст. == Истифодабарӣ == Интерференсияи нурҳои қутбишуда дар оптикаи кристаллӣ, минералшиносӣ ва маъданшиносӣ (петрография) барои ташхиси минералҳо ва ҷинсҳои кӯҳӣ, муайян кардани самтгирии кристаллҳо ва таҳқиқи нақсҳои онҳо, дар асбобҳои қутбиш: поляриметрҳо, полоҳои интерференсионию қутбишкунанда, компенсаторҳо, тағйирдиҳандаҳои фазавӣ истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерференсияи нурҳои қутбишуда|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Оптика]] [[Гурӯҳ:Физика]] d0olow04zc1pftz0dx7lq4s947yhsih 1490554 1490553 2026-10-21T09:52:25Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490554 wikitext text/x-wiki '''Интерференсияи нурҳои қутбишуда''' — ҳодисае, ки ҳангоми ҷамъшавии мавҷҳои рӯшноии қутбишудаи коҳерентӣ ба вуҷуд меояд Интерференсияи нурҳои қутбишударо бори аввал [[соли 1816]] дар таҷрибаҳои классикии худ [[Огюст Френел|О. Френел]] ва [[Франсуа Араго|Д. Ф. Арагон]] таҳқиқ кардаанд. Манзараи возеҳи интерференсиониро ҳангоми ҷамъшавии мавҷҳои як намуди қутбиш (хаттӣ, доираӣ, эллипсӣ) мушоҳида кардан мумкин аст. Мавҷҳои қутбишашон ортогоналӣ интерференсия намешаванд. Интерференсияи нурҳои қутбишударо дар мавҷҳои ҷамъшаванда ва мувозӣ мушоҳида кардан мумкин аст. == Истифодабарӣ == Интерференсияи нурҳои қутбишуда дар оптикаи кристаллӣ, минералшиносӣ ва маъданшиносӣ (петрография) барои ташхиси минералҳо ва ҷинсҳои кӯҳӣ, муайян кардани самтгирии кристаллҳо ва таҳқиқи нақсҳои онҳо, дар асбобҳои қутбиш: поляриметрҳо, полоҳои интерференсионию қутбишкунанда, компенсаторҳо, тағйирдиҳандаҳои фазавӣ истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерференсияи нурҳои қутбишуда|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Оптика]] [[Гурӯҳ:Физика]] 3iqhn2kthnt5emq7xtvpqklg9mgo78w 0 334432 1490555 2026-10-21T10:18:59Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интерферометр''', асбоби андозагирӣ, ки дар асоси ҳодисаи [[интерференсияи мавҷҳо]] кор мекунад. == Мафҳум == Дар Интерферометрҳои мавҷуда мавҷҳои савтӣ ва электромагнитӣ (мавҷҳои оптикӣ – соҳаи ултрабунафши намоён ва инфрасурхи тайф ва р́адиомавҷҳои дароз... 1490555 wikitext text/x-wiki '''Интерферометр''', асбоби андозагирӣ, ки дар асоси ҳодисаи [[интерференсияи мавҷҳо]] кор мекунад. == Мафҳум == Дар Интерферометрҳои мавҷуда мавҷҳои савтӣ ва электромагнитӣ (мавҷҳои оптикӣ – соҳаи ултрабунафши намоён ва инфрасурхи тайф ва р́адиомавҷҳои дарозиашон гуногун) истифода мешаванд. == Вазифаҳо == Тарзи кори тамоми Интерферометрҳо яксон буда, аз якдигар танҳо бо усули ҳосил кардани мавҷҳои коҳерентӣ ва бо он ки кадом бузургӣ бевосита андозагирӣ мешавад, тафовут доранд. Интерферометрҳо вобаста ба дастаи нурҳои интерференсияпазир дунура ва чанднура мешаванд. Мисоли Интерферометри дунура Интерферометри Жамен (расми 1) аст, ки барои чен кардани нишондоди шикасти газ ва моеъ таъйин шудааст. Дастаи рӯшноӣ – ''S'' баъди аз сатҳи пеш ва ақиби лавҳаи якум ''P₁'' инъикос ёфтан ба ду даста ''S₁'' ва ''S₂'' ҷудо мешавад. Дастаҳо аз таштак (кювета)-ҳои ''К₁'' ва ''К₂'' гузашта, аз сатҳи лавҳаи ''Р₂'' инъикос меёбанд ва ба лӯлаи дурбини Т афтода, интерференсия мешаванд. Таштакҳоро бо моддаҳои нишондоди шикасташон гуногун (''n₁'' ва ''n₂'') пур карда, аз рӯи ба ''m'' тасма кӯчидани манзараи интерференсионӣ (қиёсан бо ҳолате, ки ҳар як ду таштак бо моддаи якхела пур карда шудааст) ''∆n = n₁ – n₂ = m/l''-ро ёфтан мумкин аст, ки ин ҷо ''l'' – дарозии таштак мебошад. Интерферометр барои дақиқ чен кардани дарозии мавҷи хатҳои тайфӣ, нишондоди шикасти муҳити шаффоф, дарозиҳои нисбию мутлақ, андозаҳои кунҷии ситораҳо, барои назорати сифати сатҳи ҷузвҳои оптикӣ, дар дастгоҳсозию мошинсозӣ ва ҳам барои арзёбии сифати сатҳҳои оптикӣ ва санҷиши системаҳои оптикӣ, дар радиоастрономия барои сохтани радиотелескопҳо ва телескопҳои оптикии тафриқаашон баланд истифода мешавад. Ҳоло Интерферометрҳои лазерӣ маъмуланд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерферометр|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Оптика]] [[Гурӯҳ:Физика]] 0d2lly5zwgp6xnbj0vq7z48r4ixe3hf 1490560 1490555 2026-10-21T10:35:40Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490560 wikitext text/x-wiki '''Интерферометр''' — асбоби андозагирӣ, ки дар асоси ҳодисаи [[интерференсияи мавҷҳо]] кор мекунад. == Мафҳум == Дар Интерферометрҳои мавҷуда мавҷҳои савтӣ ва электромагнитӣ (мавҷҳои оптикӣ – соҳаи ултрабунафши намоён ва инфрасурхи тайф ва р́адиомавҷҳои дарозиашон гуногун) истифода мешаванд. == Вазифаҳо == Тарзи кори тамоми Интерферометрҳо яксон буда, аз якдигар танҳо бо усули ҳосил кардани мавҷҳои коҳерентӣ ва бо он ки кадом бузургӣ бевосита андозагирӣ мешавад, тафовут доранд. Интерферометрҳо вобаста ба дастаи нурҳои интерференсияпазир дунура ва чанднура мешаванд. Мисоли Интерферометри дунура Интерферометри Жамен (расми 1) аст, ки барои чен кардани нишондоди шикасти газ ва моеъ таъйин шудааст. Дастаи рӯшноӣ – ''S'' баъди аз сатҳи пеш ва ақиби лавҳаи якум ''P₁'' инъикос ёфтан ба ду даста ''S₁'' ва ''S₂'' ҷудо мешавад. Дастаҳо аз таштак (кювета)-ҳои ''К₁'' ва ''К₂'' гузашта, аз сатҳи лавҳаи ''Р₂'' инъикос меёбанд ва ба лӯлаи дурбини Т афтода, интерференсия мешаванд. Таштакҳоро бо моддаҳои нишондоди шикасташон гуногун (''n₁'' ва ''n₂'') пур карда, аз рӯи ба ''m'' тасма кӯчидани манзараи интерференсионӣ (қиёсан бо ҳолате, ки ҳар як ду таштак бо моддаи якхела пур карда шудааст) ''∆n = n₁ – n₂ = m/l''-ро ёфтан мумкин аст, ки ин ҷо ''l'' – дарозии таштак мебошад. Интерферометр барои дақиқ чен кардани дарозии мавҷи хатҳои тайфӣ, нишондоди шикасти муҳити шаффоф, дарозиҳои нисбию мутлақ, андозаҳои кунҷии ситораҳо, барои назорати сифати сатҳи ҷузвҳои оптикӣ, дар дастгоҳсозию мошинсозӣ ва ҳам барои арзёбии сифати сатҳҳои оптикӣ ва санҷиши системаҳои оптикӣ, дар радиоастрономия барои сохтани радиотелескопҳо ва телескопҳои оптикии тафриқаашон баланд истифода мешавад. Ҳоло Интерферометрҳои лазерӣ маъмуланд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерферометр|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Оптика]] [[Гурӯҳ:Физика]] 5z4ytv63pg23h0ndu7694qbmgbmd2zq 0 334433 1490556 2026-10-21T10:27:21Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интерферометри ситоравӣ''', абзори [[Оптика|оптикии]] [[Астрономия|астрономӣ]] барои андозагирии хеле дақиқи масофаҳои кунҷии хурд (хурдтар аз садҳо ҳиссаи сонияи кунҷӣ), ки дар асоси ҳодисаи интерференсияи рӯшноӣ кор мекунад. == Мафҳум == Вобаста ба масофаҳои... 1490556 wikitext text/x-wiki '''Интерферометри ситоравӣ''', абзори [[Оптика|оптикии]] [[Астрономия|астрономӣ]] барои андозагирии хеле дақиқи масофаҳои кунҷии хурд (хурдтар аз садҳо ҳиссаи сонияи кунҷӣ), ки дар асоси ҳодисаи интерференсияи рӯшноӣ кор мекунад. == Мафҳум == Вобаста ба масофаҳои кунҷии ченшаванда Интерферометри ситорави бориккунҷ (барои омӯзиши сохтори нафиси низомҳои ситоравӣ, ченкунии қутрҳои ситораҳо ва ҷустуҷӯи сайёраҳо дар назди ситораҳо истифода мешавад) ва васеъкунҷ (андозагирии хеле дақиқи масофаҳои кунҷии байни ситораҳоро, ки аз қутри кунҷии ситора бузургтар аст, таъмин мекунад)-ро фарқ мекунанд. Интерферометри ситоравии [[Алберт Майкелсон|Майкелсон]] ва Физо мавҷуданд, ки бо тарзи ба вуҷуд овардани манзараи интерференсионӣ аз ҳам тафовут доранд. Дар мавриди аввал майдони назар хурд буда, ба якчанд сонияи кунҷӣ баробар аст, дар мавриди дуввум майдони назар бузургтар буда, то якчанд дараҷа расиданаш мумкин аст. Тарзи кори баъзе Интерферометри ситорави дигар аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерферометри ситоравӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Абзорҳои ахтаршиносӣ]] hwbfajbr9lrstsebck0ek8c93otndp2 1490559 1490556 2026-10-21T10:35:20Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490559 wikitext text/x-wiki '''Интерферометри ситоравӣ''' — абзори [[Оптика|оптикии]] [[Астрономия|астрономӣ]] барои андозагирии хеле дақиқи масофаҳои кунҷии хурд (хурдтар аз садҳо ҳиссаи сонияи кунҷӣ), ки дар асоси ҳодисаи интерференсияи рӯшноӣ кор мекунад. == Мафҳум == Вобаста ба масофаҳои кунҷии ченшаванда Интерферометри ситорави бориккунҷ (барои омӯзиши сохтори нафиси низомҳои ситоравӣ, ченкунии қутрҳои ситораҳо ва ҷустуҷӯи сайёраҳо дар назди ситораҳо истифода мешавад) ва васеъкунҷ (андозагирии хеле дақиқи масофаҳои кунҷии байни ситораҳоро, ки аз қутри кунҷии ситора бузургтар аст, таъмин мекунад)-ро фарқ мекунанд. Интерферометри ситоравии [[Алберт Майкелсон|Майкелсон]] ва Физо мавҷуданд, ки бо тарзи ба вуҷуд овардани манзараи интерференсионӣ аз ҳам тафовут доранд. Дар мавриди аввал майдони назар хурд буда, ба якчанд сонияи кунҷӣ баробар аст, дар мавриди дуввум майдони назар бузургтар буда, то якчанд дараҷа расиданаш мумкин аст. Тарзи кори баъзе Интерферометри ситорави дигар аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерферометри ситоравӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Абзорҳои ахтаршиносӣ]] obbk0l8741fn7didluq9s3525fs4crf 0 334434 1490557 2026-10-21T10:33:45Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интерферон''' — сафедаи муҳофизе, ки дар ҳуҷайраҳои [[ширхӯрон]] ва [[парандаҳо]] бино бар таъсири резандомгони гуногун, ба вижа [[вирусҳо]], инчунин дар натиҷаи ба ҳуҷайраи андомгон таъсир расондани баъзе моддаҳои табиӣ (масалан, эндотоксинҳо) ва сунъӣ (масала... 1490557 wikitext text/x-wiki '''Интерферон''' — сафедаи муҳофизе, ки дар ҳуҷайраҳои [[ширхӯрон]] ва [[парандаҳо]] бино бар таъсири резандомгони гуногун, ба вижа [[вирусҳо]], инчунин дар натиҷаи ба ҳуҷайраи андомгон таъсир расондани баъзе моддаҳои табиӣ (масалан, эндотоксинҳо) ва сунъӣ (масалан, ҳосилаҳои асиди нуклеат) ҳосил мешавад. == Мафҳум == Интерферон омили ғайримахсуси масуният бар зидди вирус аст. Агар ба ҳуҷайра ягон навъи вирус дохил шуда бошад, пас дар он вируси дигар («бегона») афзоиш ёфта наметавонад. Моҳияти ин қазия солҳои зиёд барои олимон номаълум буд. Соли 1957 коршиносон маълум карданд, ки дар ҳуҷайра Интерферон ном сафеда мавҷуд аст ва он ба афзоиши вируси «бегона» роҳ намедиҳад. Дар ҳуҷайра ҳосил шудани Интерферон раванди табиӣ буда, онро хромосомаҳо ба низом медароранд. Бар хилофи подтанҳо ҷисмҳои мухолифи Интерферон омили муҳофизи андомгон мебошанд. Ба Интерферон қариб ҳамаи вирусҳо ҳассосияти баланд доранд. Бино бар ин Интерферон афзоиши онҳоро дар андомгон пешгирӣ карда, ба шифои одаму ҳайвонот мусоидат менамояд. Дар сурати ба андомгон якбора «ҳуҷум» кардани ангезандаҳои беморӣ Интерферон барои мубориза бо онҳо қодир нест. Аз ин рӯ, олимон дар шароити озмоишгоҳ аз лейкоситҳои хуни донорҳо гирифтани Интерферонро кашф карданд. Агар доруҳои Интерферон мунтазам истифода шаванд, бисёр бемориҳои вирусиро пешгирӣ кардан мумкин аст. Ҳоло коршиносон барои бо роҳи инженерияи генӣ ҳосил кардани Интерферони «камхарҷ» ва дарёфти индукторҳои нави фаъол кӯшиш доранд. Дар амалияи тиб Интерферон барои пешгирӣ ва табобати бемориҳои вирусӣ истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерферон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Сафедаҳо]] j9w68th1flzz70my2cc74faluazctq2 1490558 1490557 2026-10-21T10:34:02Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490558 wikitext text/x-wiki '''Интерферон''' — сафедаи муҳофизе, ки дар ҳуҷайраҳои [[ширхӯрон]] ва [[парандаҳо]] бино бар таъсири резандомгони гуногун, ба вижа [[вирусҳо]], инчунин дар натиҷаи ба ҳуҷайраи андомгон таъсир расондани баъзе моддаҳои табиӣ (масалан, эндотоксинҳо) ва сунъӣ (масалан, ҳосилаҳои асиди нуклеат) ҳосил мешавад. == Мафҳум == Интерферон омили ғайримахсуси масуният бар зидди вирус аст. Агар ба ҳуҷайра ягон навъи вирус дохил шуда бошад, пас дар он вируси дигар («бегона») афзоиш ёфта наметавонад. Моҳияти ин қазия солҳои зиёд барои олимон номаълум буд. [[Соли 1957]] коршиносон маълум карданд, ки дар ҳуҷайра Интерферон ном сафеда мавҷуд аст ва он ба афзоиши вируси «бегона» роҳ намедиҳад. Дар ҳуҷайра ҳосил шудани Интерферон раванди табиӣ буда, онро хромосомаҳо ба низом медароранд. Бар хилофи подтанҳо ҷисмҳои мухолифи Интерферон омили муҳофизи андомгон мебошанд. Ба Интерферон қариб ҳамаи вирусҳо ҳассосияти баланд доранд. Бино бар ин Интерферон афзоиши онҳоро дар андомгон пешгирӣ карда, ба шифои одаму ҳайвонот мусоидат менамояд. Дар сурати ба андомгон якбора «ҳуҷум» кардани ангезандаҳои беморӣ Интерферон барои мубориза бо онҳо қодир нест. Аз ин рӯ, олимон дар шароити озмоишгоҳ аз лейкоситҳои хуни донорҳо гирифтани Интерферонро кашф карданд. Агар доруҳои Интерферон мунтазам истифода шаванд, бисёр бемориҳои вирусиро пешгирӣ кардан мумкин аст. Ҳоло коршиносон барои бо роҳи инженерияи генӣ ҳосил кардани Интерферони «камхарҷ» ва дарёфти индукторҳои нави фаъол кӯшиш доранд. Дар амалияи тиб Интерферон барои пешгирӣ ва табобати бемориҳои вирусӣ истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерферон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Сафедаҳо]] d1vlj0if454az3hta6xj6vzlldc8n79 0 334435 1490561 2026-10-21T10:43:03Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интерфикс''' — ({{lang-la|inter}} – байн ва fixus – пайвастгардида; пайвастшуда дар байн), як қисми калима, ки маънои мустақил надорад, воситаи калимасоз нест, ҳангоми ба сабабҳои [[Мор­фология (мазмунҳо)|морфологӣ]] мушкил ва ё ғайриимкон будани пайвастани пасванд ва р... 1490561 wikitext text/x-wiki '''Интерфикс''' — ({{lang-la|inter}} – байн ва fixus – пайвастгардида; пайвастшуда дар байн), як қисми калима, ки маънои мустақил надорад, воситаи калимасоз нест, ҳангоми ба сабабҳои [[Мор­фология (мазмунҳо)|морфологӣ]] мушкил ва ё ғайриимкон будани пайвастани пасванд ва реша чун «қабат» барои пайвастани онҳо хидмат мекунад (қоидаи барои ин истилоҳ таъйиннамудаи забоншиносони рус Е. А. Земская, М. В. Панов). == Мафҳум == Интерфиксро забоншиноси рус Н. С. Трубеской ба забоншиносӣ ва дастури забони русӣ ворид намудааст. Чун истилоҳ соли 1938 маъмул гардид. Ин истилоҳ дар дастурҳои забони тоҷикӣ собиқа надошт. Истилоҳи дар ибтидои асри 21 маъмулгардида дар забони тоҷикӣ – миёнвандро, ки ба қоидаи таъйингардида ба Интерфикс дар забони русӣ («в» дар калимаи «певец» – аз феъли «петь» – сурудан, «л» дар калимаи «жилец» – зиндагикунанда, «ш» «завтрашний» – пагоҳӣ ва ғ.) мавриди истифода қарор гирифтааст, татбиқ метавон кард. Масалан, ҳарфҳои «в» ё «ч» байни реша ва пасванди «-он» ё «-ак»: оҳувон, гесувон, абрӯвон, куррачаки мастак, охурчаки пастак (чистон), дар калимаҳои лаҳҷаии кӯчак, ҳаючак, белинчак. Баъзан Интерфикс (миёнванд) дар ҳолати дар калима истифода шудан аз ду пасванд низ ба назар мерасад: хоначаякҳо, пахтачинакон, беҳтарин, накӯтарин ва ғайра Ба мисли чанде аз забоншиносони рус, ки ҳодисаи Интерфиксро ба пуррагӣ қабул надоранд ва ҷузъҳои ба калима иловашударо пасванд медонанд, дар [[забони тоҷикӣ]] низ ҷузъҳои иловашуда (-вон, -чак)-ро пасванд меҳисобанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерфикс|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносӣ]] bhj068wpkh59qou18ajtdd9ty89ehbe 1490562 1490561 2026-10-21T10:48:26Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490562 wikitext text/x-wiki '''Интерфикс''' — ({{lang-la|inter}} – байн ва fixus – пайвастгардида; пайвастшуда дар байн), як қисми калима, ки маънои мустақил надорад, воситаи калимасоз нест, ҳангоми ба сабабҳои морфологӣ мушкил ва ё ғайриимкон будани пайвастани пасванд ва реша чун «қабат» барои пайвастани онҳо хидмат мекунад (қоидаи барои ин истилоҳ таъйиннамудаи забоншиносони рус Е. А. Земская, М. В. Панов). == Мафҳум == Интерфиксро забоншиноси рус Н. С. Трубеской ба забоншиносӣ ва дастури забони русӣ ворид намудааст. Чун истилоҳ соли 1938 маъмул гардид. Ин истилоҳ дар дастурҳои забони тоҷикӣ собиқа надошт. Истилоҳи дар ибтидои асри 21 маъмулгардида дар забони тоҷикӣ – миёнвандро, ки ба қоидаи таъйингардида ба Интерфикс дар забони русӣ («в» дар калимаи «певец» – аз феъли «петь» – сурудан, «л» дар калимаи «жилец» – зиндагикунанда, «ш» «завтрашний» – пагоҳӣ ва ғ.) мавриди истифода қарор гирифтааст, татбиқ метавон кард. Масалан, ҳарфҳои «в» ё «ч» байни реша ва пасванди «-он» ё «-ак»: оҳувон, гесувон, абрӯвон, куррачаки мастак, охурчаки пастак (чистон), дар калимаҳои лаҳҷаии кӯчак, ҳаючак, белинчак. Баъзан Интерфикс (миёнванд) дар ҳолати дар калима истифода шудан аз ду пасванд низ ба назар мерасад: хоначаякҳо, пахтачинакон, беҳтарин, накӯтарин ва ғайра Ба мисли чанде аз забоншиносони рус, ки ҳодисаи Интерфиксро ба пуррагӣ қабул надоранд ва ҷузъҳои ба калима иловашударо пасванд медонанд, дар [[забони тоҷикӣ]] низ ҷузъҳои иловашуда (-вон, -чак)-ро пасванд меҳисобанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интерфикс|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносӣ]] cjyxjvnr10afucp0wsbum7pq4z1o29f 0 334436 1490564 2026-10-21T10:55:48Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интизоми ахлоқӣ''' — риояи меъёрҳои ахлоқи ҳамидаи инсонӣ дар чаҳорчӯби муайяни иҷтимоӣ; тарзи риоя ва танзими қоидаҳои рафтори шахс (фард) ё гурӯҳ. == Кор, намудҳо ва татбиқ == Аз лиҳози миқдорӣ Интизоми ахлоқӣ ҳамчун меъёри танзимкунандаи шуур ва созмонёфт... 1490564 wikitext text/x-wiki '''Интизоми ахлоқӣ''' — риояи меъёрҳои ахлоқи ҳамидаи инсонӣ дар чаҳорчӯби муайяни иҷтимоӣ; тарзи риоя ва танзими қоидаҳои рафтори шахс (фард) ё гурӯҳ. == Кор, намудҳо ва татбиқ == Аз лиҳози миқдорӣ Интизоми ахлоқӣ ҳамчун меъёри танзимкунандаи шуур ва созмонёфтаи рафтор баррасӣ мешавад. Аз назари сифатӣ Интизоми ахлоқӣ қобилияти мувофиқи талаботи ахлоқи писандида зиндагӣ ва амал кардан аст. Вобаста ба манбаи танзими рафтор Интизоми ахлоқӣ метавонад дохилӣ (ботинӣ) ва берунӣ (зоҳирӣ) бошад. Манбаи Интизоми ахлоқӣи ботиниро ҳадафҳои шахсӣ, кӯшишҳо ва сифатҳои инсон ташкил медиҳанд, ки дар асоси меъёрҳои ахлоқи писандидаи инсонӣ ва қоидаҳои эътирофшудаи умум ифода меёбанд. Интизоми ахлоқӣи зоҳирӣ бо шароити фард ё гурӯҳ муайян карда мешавад ва дар пайравӣ аз дастуруламалҳои иҷтимоӣ-ахлоқӣ, риояи тартиботи қабулшудаи ташкилоти муайяни иҷтимоӣ, мас., риояи қоидаҳои муассисаи таълимӣ зоҳир мегардад. Интизоми ахлоқӣ барои ташаккули фазои созгори ахлоқӣ шарти муҳим ва нишондиҳандаи зарурӣ аст. Омӯзиши Интизоми ахлоқӣи шогирдон ва таъсири он ба муҳити ахлоқии гурӯҳҳои таълимӣ нишондиҳандаи самти хоссаи тарбияи ахлоқи писандидаи инсонӣ мебошад. Бе дарки хусусиятҳои фазои ахлоқӣ самарнокии тарбияи ахлоқии гурӯҳҳои мушаххас ва ҷомеа имконнопазир аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интизоми ахлоқӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Равоншиносии рушдӣ]] [[Гурӯҳ:Маҳорати ҳаётӣ]] 1gielxv1zhhe61euq4l0a59g8oyn1b7 0 334437 1490565 2026-10-21T11:06:38Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интизоми ҳарбӣ''' — аз ҷониби ҳарбиён ба таври қатъӣ ва дақиқ риоя шудани дастуроти низомӣ. == Асосҳо, мақсад ва хусусиятҳо == Асоси ҳуқуқии Интизоми ҳарбиро дар артиши Тоҷикистон Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонунҳо, оинномаҳои умумиҳарбӣ, савганди... 1490565 wikitext text/x-wiki '''Интизоми ҳарбӣ''' — аз ҷониби ҳарбиён ба таври қатъӣ ва дақиқ риоя шудани дастуроти низомӣ. == Асосҳо, мақсад ва хусусиятҳо == Асоси ҳуқуқии Интизоми ҳарбиро дар артиши Тоҷикистон Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонунҳо, оинномаҳои умумиҳарбӣ, савганди ҳарбӣ ва фармонҳои дар заминаи онҳо содирнамудаи фармондеҳон ва сардорон ташкил медиҳанд. Ҳадафи Интизоми ҳарби: таъмини мувофиқат ва ягонагии фаъолияти ҳарбиён ва мукаммал намудани рафтори онҳо бо сифатҳои зарурии маънавӣ-равонӣ ва ҳарбӣ; итоати огоҳонаи хидматчиёни ҳарбӣ ба сардорону фармондеҳон; риояи интизоми дохилӣ дар ҷузъу томҳои ҳарбӣ. Асоси Интизоми ҳарбӣ аз тарафи ҳар як хидматчии ҳарбӣ барои амнияти Ватан дарк шудани хидмати ҳарбӣ ва масъулияти шахсӣ мебошад. Равиши асосии тарбияи ҳарбиён дар рӯҳияи интизоми баланд эътиқод аст. Бо вуҷуди ин, эътиқод низ истифодаи чораҳои маҷбуриро нисбат ба онҳое, ки дар иҷрои уҳдадории ҳарбии худ бевиҷдонӣ зоҳир менамоянд, истисно намекунад. == Хусусиятҳои фарқкунанда == Интизоми ҳарбӣ аз интизоми меҳнатӣ: а) итоати қатъии хидматчиёни ҳарбӣ ба сардорони бевоситаи худ мувофиқи вазъи хидматӣ, рутбаи ҳарбӣ; б) ба фармондеҳону сардорон додани ҳуқуқи талаби қатъӣ ва ҷиддии риояи талаботи Интизоми ҳарбӣ ва тартибот аз ҳамаи ҳарбиён. Дар сурати риоя нашудани талаботи Интизоми ҳарбӣ фармондеҳон ҳуқуқ доранд тамоми чораҳои қонунии иҷборӣ (то ҳабс кардани гунаҳкор ва ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашидани ӯ)-ро истифода баранд; в) муваззаф кардани ҳамаи хидматчиёни ҳарбӣ барои мусоидат ба фармондеҳон дар барқарорсозии тартибу интизом ва нигоҳ доштани дигарон аз аъмоли ношоиста. Сарбоз дар мавриди саркашӣ аз ёрӣ ба сардор ҷавобгар аст; г) дахл доштани талаботи Интизоми ҳарбӣ ба ҳамаи ҳарбиён, новобаста ба маҳалли будубош (ҳангоми хидмати ҳарбӣ, рухсатӣ ё сафари хидматӣ), риояи тартиботи ҳарбӣ ва муносибати оинномавӣ миёни хидматчиёни ҳарбӣ. Интизоми ҳарбӣ барои ҳифзи тартибот, оростагии зоҳир, назми маънавию ботинӣ ва роҳ надодан ба ҳарҷу бесомонӣ дар сафҳои артиш зарур аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интизоми ҳарбӣ|8|муаллиф=Р. Юлдошев. }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Интизоми ҳарбӣ]] sbnvf4eegc86yt5b61c10w8sxe8t07i 0 334438 1490566 2026-10-21T11:12:05Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интизорияти математикӣ''' — қимати миёна, миқдори чашмдоштӣ, яке аз муҳимтарин тавсифҳои тақсимоти эҳтимолияти бузургии тасодуфӣ. Барои бузургии тасодуфии ''Х''-и дискретӣ, ки пайдарпайии қиматҳои ''y₁, y₂, …, y_k'' …-ро мувофиқан бо эҳтимолият... 1490566 wikitext text/x-wiki '''Интизорияти математикӣ''' — қимати миёна, миқдори чашмдоштӣ, яке аз муҳимтарин тавсифҳои тақсимоти эҳтимолияти бузургии тасодуфӣ. Барои бузургии тасодуфии ''Х''-и дискретӣ, ки пайдарпайии қиматҳои ''y₁, y₂, …, y_k'' …-ро мувофиқан бо эҳтимолияти ''Р₁, Р₂, ... Р_k'' ... соҳиб мешавад, Интизорияти математикиро чунин муайян мекунанд. ''EX = ∑_k=1^∞y_kP_k,'' агар ''∑_{k = 1}^∞│y_k│P_k'' наздикшаванда бошад. Масалан, агар ''Х'' адади холҳои рӯяи болои муҳраи бозӣ бошад (''Х'' қиматҳои 1, 2, 3, 4, 5,6-ро бо эҳтимолияти 1/6 қабул мекунад), Интизорияти математикӣ ''ЕХ'' = 1 ∙ 1/6 + 2 ∙ 1/6 + ... + 6 ∙ 1/6 = 7/2 мешавад. Барои бузургии тасодуфии ''Х''-и бефосилае, ки зичии эҳтимолияташ ''р (y)'' аст, Интизорияти математикиро бо формулаи ''ЕХ = ∫_–∞^+∞ yp(y)dy'' ҳисоб мекунанд. Ҳангоми ҷамъ кардани бузургиҳои тасодуфӣ Интизорияти математикии онҳо ҷамъ ва дар мавриди зарб кардани ду бузургии тасодуфии новобаста Интизорияти математикии онҳо зарб карда мешаванд. Интизорияти математики мавқеи қиматҳои бузургии тасодуфиро муайян мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интизорияти математикӣ|8|муаллиф=В. Х. Тошбоев}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Математика]] d6ohx1e4c38cv77lqsq2ks18sn28ybm 0 334439 1490567 2026-10-21T11:23:33Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интиқол''' ({{lang-ar|انتقال}} – аз ҷое ба ҷои дигар бурдан, нақли макон кардан, ҷой иваз кардан) — 1) ҳаракати оҳанг аз як нағма ба нағмаи дигар ё дар ҷараёни иҷро аз як овоз ба овози дигар табдил ёфтани оҳанг. == Мазмун == Дар назарияи мусиқии форс-тоҷик Интиқолро «и... 1490567 wikitext text/x-wiki '''Интиқол''' ({{lang-ar|انتقال}} – аз ҷое ба ҷои дигар бурдан, нақли макон кардан, ҷой иваз кардан) — 1) ҳаракати оҳанг аз як нағма ба нағмаи дигар ё дар ҷараёни иҷро аз як овоз ба овози дигар табдил ёфтани оҳанг. == Мазмун == Дар назарияи мусиқии форс-тоҷик Интиқолро «интиқол ба нағамот» низ мегӯянд; 2) дар раванди иҷрои мусиқӣ нақли паст ё баланди оҳанг. Дар ҷараёни ҷойивазкунӣ лаҳни оҳанг тағйир ёбад ҳам, хусусиятҳои худро нигоҳ медорад; 3) ба дараҷаи октава паст ё баланд кардани овозҳои канории фосилаҳо. Ба ҳолати дигар гузаронидани қаторовозҳоро низ Интиқол мегӯянд; 4) нақли мунтазами овозҳо дар қаторовозҳо. Дар асарҳои мусиқии асримиёнагӣ навъҳои Интиқоли лоҳақ (лоҳиқ), маҳал, муттасил, роҷеъ, саид, ҳобит зикр шудаанд. Интиқоли лоҳақ (нақли иловагӣ) як навъи нақли оҳанг аст, ки ҳангоми иҷрои қаторовозҳо зина ба зина аз поин ба боло ва аз боло ба поин илова карда мешавад; Интиқоли маҳал (нақли мунтазам ба поин) – ҳангоми аз боло ба поин гузаронидан ба лаҳн нарасидани қаторовозҳо; Интиқоли муттасил (нақли пайиҳам, пайдарпай) – ҳаракати бетағйир ва такрории қаторовозҳо аз боло ба поин; Интиқоли роҷеъ – навъе аз ҳаракати такрорӣ; Интиқоли саид – ба боло равона шудани овозҳои мусиқӣ; Интиқоли ҳобит – аз боло ба поин гузаронидани қаторовозҳо. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интиқол|8|муаллиф=А. Раҷабов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]] 52hn3daik9dtzyovs5t3s39vssy1ssd 0 334440 1490568 2026-10-21T11:39:10Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Таксон |regnum = Ҷонварон |image file = Карпоед (Argulus).webm |image title = |image descr = |latin =Branchiura |parent =Maxillopoda |rang = Зерсинф |author = Yamaguti, 1963 |syn = | children name = Отряды | children = * Arguloida * † [[Cyclida]] |wikispecies = Argulidae |commons = Category:Argulidae }} '''Ғалсамадумҳо''' ({{lang-la|Branchiura}}) — қатори [[харчангшаклҳо]]. 6 ҷинс ва 1... 1490568 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Ҷонварон |image file = Карпоед (Argulus).webm |image title = |image descr = |latin =Branchiura |parent =Maxillopoda |rang = Зерсинф |author = Yamaguti, 1963 |syn = | children name = Отряды | children = * Arguloida * † [[Cyclida]] |wikispecies = Argulidae |commons = Category:Argulidae }} '''Ғалсамадумҳо''' ({{lang-la|Branchiura}}) — қатори [[харчангшаклҳо]]. 6 ҷинс ва 130 намуди ғалсамадумҳо мавҷуд аст. Аз ҷумла ҷинси Argulus 190 намудро дар бар мегирад. Дарозиашон то 3 см буда, ҷонварони ҷудоҷинсаанд. Ғалсамадумҳо дар сатҳи бадан ва ғалсамаи моҳӣ, баъзан дар ҷисми обхокиҳо зиндагӣ мекунанд. Аз тухми онҳо харчангчаҳои қариб комилан ташаккулёфта мебароянд. Ғалсамадумҳо ҷонварони ангали муваққатӣ ва хунмак мебошанд. Баъзе намуди онҳо ‒ Argulus foliaceus, A. coregoni, A. japonicus моҳию моҳичаҳоро нобуд карда, ба хоҷагиҳои моҳипарварӣ зиёни ҷиддӣ мерасонанд. Ғалсамадумҳо бо усули беҳтар сохтани низоми оксигени об ва истифодаи хлорофос маҳв карда мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|мақола=Ғалсамадумҳо|ҷилд=5}} [[Гурӯҳ:Ғалсамадумҳо| ]] sjcpc8d6uw5ckogfwjt2e1luiv6isuh 10 334441 1490572 2026-10-21T11:56:56Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Шаблон:Cite web]] 1490572 wikitext text/x-wiki #равона [[Шаблон:Cite web]] n5g21evhgcl432qz3x45c5ys2tdl5io 0 334442 1490573 2026-10-21T11:57:02Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интиқоли гармо''' — раванди [[физика|физикии]] интиқоли [[энергия]]и ҳароратӣ аз ҷисми гармтар ба ҷисми сардтар, ё бевосита (ҳангоми тамос) ё тавассути гузаштан аз садди аз ягон [[масолеҳ]] сохташуда. Агар ҷисмҳои физикии як низом дар ҳароратҳои гуногун қарор д... 1490573 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли гармо''' — раванди [[физика|физикии]] интиқоли [[энергия]]и ҳароратӣ аз ҷисми гармтар ба ҷисми сардтар, ё бевосита (ҳангоми тамос) ё тавассути гузаштан аз садди аз ягон [[масолеҳ]] сохташуда. Агар ҷисмҳои физикии як низом дар ҳароратҳои гуногун қарор дошта бошанд, пас интиқоли энергияи ҳароратӣ ё интиқоли гармо аз як ҷисм ба ҷисми дигар то барқарор шудани [[мувозинати термодинамикӣ]] ба вуҷуд меояд. Интиқоли худ ба худи гармо ҳамеша аз ҷисми гарм ба ҷисми нисбатан сардтар ба амал меояд, ки ин натиҷаи қонуни дуввуми [[термодинамика]] мебошад. Се равиши содатарини интиқоли гармо вуҷуд доранд: [[гармигузаронӣ]], [[конвексия]] ва [[афканишоти ҳароратӣ]]. Инчунин намудҳои гуногуни интиқоли мураккаби гармо вуҷуд доранд, ки зернамудҳои равиши содатарин мебошанд. == Манбаъҳои дохилии гармо == Манбаъҳои дохилии гармо – мафҳуми назарияи интиқоли гармо аст, ки раванди ба вуҷуд омадани энергияи гармо (баъзан фурӯбурди он)-ро дар дохили ҷисмҳои моддӣ бе ягон додан ё интиқоли энергияи гармо аз берун ба вуҷуд меорад. Ба манбаъҳои дохилии гармо дохил мешаванд: ҷудошавии гармо ҳангоми кор иҷро кардани [[ҷараёни электрӣ]], [[реаксияи ҳастаӣ|реаксияҳои ҳастаӣ]] ё [[реаксияҳои кимиёӣ]]. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == - {{ЭМТ|Интиқоли гармо|8|муаллиф=}} [[Категория:Физика]] [[Категория:Термодинамика]] 0qk2ldnaoqt0lo9rbvzigy5c3j2ifb5