Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 4144 1490632 1047730 2026-10-21T20:33:03Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Иёлоти Тамилноду]] на [[Иёлати Тамилноду]] 1490632 wikitext text/x-wiki #равона [[Иёлати Тамилноду]] fs6mbk30p8okbj584v2sha67e47pd1l 0 5000 1490584 1486823 2026-10-21T15:04:53Z Ziv 53982 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 1490584 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |common_name= |Парчам =Flag of Burkina Faso.svg |Номи тоҷикӣ=Буркина Фасо |Номи аслӣ=Burkina Faso |Нишон=Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg |Шиор= "Unité&ndash;Progrès&ndash;Justice"<br/>"Ваҳдат&ndash;Пешрафт&ndash;Адл" |Номи суруди миллӣ= "Une Seule Nuit / Ditanyè"<br/>"Танҳо Як Шаб / Суруди Ғалаба" <center> </center> |Сохтори давлат=[[Ҷумҳурӣ]] |Дар харита=Burkina Faso in its region.svg |Забон= [[Забони фаронсавӣ]] |Рӯзи истиқлол=[[5 август]]и соли [[1960]] |Соҳибистиқлол аз= [[Фаронса]] |Пойтахт= [[Уагадугу]] |Шаҳри калонтарин=[[Уагадугу]] |Вазифаи сарварон=Президент |Сарварон=Блейз Компаорэ |Ҷой аз рӯи масоҳат=74 |Масоҳат=274200 |Фоизи об=0.146 |Ҷой аз рӯи аҳолӣ=64 |Аҳолӣ=14017262 |Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2006 |Зичии аҳолӣ=57.4 |ММД=22.042 |Соли ҳисоби ММД=2011 |Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД= |ММД ба сари аҳолӣ=9.981 |Пули миллӣ= |Домен=[[.bf]] |Коди телефон= 226 |Соат=+0 |Эзоҳот= }} {{бознависӣ}} <references group="lower-alpha" />{{ТарҷумаКунед|en| Burkina Faso }}<references /> '''Буркина-Фасо''' ({{забон-фр|Burkina Faso}}) — яке аз кишварҳои [[Африқо]] аст. Дар [[Африқои Ғарбӣ]] қарор гирифтааст. [[Масоҳат]]аш 274200 км² буда аҳолиаш аз 14017262 тан иборат аст. Пойтахт — [[Уагадугу]]. == Бахшбандии кишварӣ == {{асос|Вилоятҳои Буркина Фасо}} == Аҳолӣ == [[Акс:Burkina_Faso_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|Пирамидаи синну сол ва ҷинсии Буркина-Фасо, соли 2020]] [[Акс:Burkina-Faso-Demography.png|thumb|200px|right|Тағйирёбии аҳолӣ аз соли 1960 то 2010 (маълумоти Институти миллии омор ва демография, 2012). Аҳолӣ дар ҳазорҳо нафар.]] Аҳолии бумии Буркина-Фасо ба ду гурӯҳи асосии этникӣ тааллуқ дорад: гур, ки бузургтарин мардуми кишварро дар бар мегирад, мосӣ (48,6% шумораи умумии аҳолӣ), инчунин сисала, мбуин, га, бобо (6,8%), лобӣ (4,3%), грусӣ (6%), гурман (7%), сенуфо (2,2%); ва манде, ки буса (биса), само (сану) (6,5%), хауса, сонинка, гюла, фулберо дар бар мегирад; дар шимол сонгай ва туарегҳо зиндагӣ мекунанд. Таркиби конфессионалӣ: [[мусулмонон]] — 61,5%, [[католикҳо]] — 23,3%, мазҳаби аборигенӣ — 7,8%, [[Протестантизм|протестантҳо]] — 6,5%, дигарон — 0,9%. Ахолии шаҳрҳо — 30,6 фоиз. Зичии аҳолӣ 76 нафар/км². Аҳолӣ: 20,8 миллион (барӯйхатгирии моҳи июли соли 2020). '''афзоиши табиӣ''': 2,66% '''Таркиби синну соли аҳолӣ''': 0-14 сола: 43,58% 15-64 сола: 53,26% 65 ва калонтар: 3,16% '''Синну соли миёнаи аҳолӣ''': дар умум — 17,9 сол, аз ҷумла мардони 17-сола занон 18,7 сола '''Таваллуд''': 35,1 ба 1000 нафар (дар ҷаҳон 20-ум). Сатҳи умумии таваллуд — 4,51 таваллуд ба як зан (23-юм дар ҷаҳон) '''Фавт''': 8,2 ба 1000 нафар (дар ҷаҳон 84-ум) '''Сатҳи фавти кӯдакон''': 52 ба 1000 навзод (дар ҷаҳон 21-ум) '''Давомнокии миёнаи умр''': умумӣ — 62,7 сол (208 дар ҷаҳон) мардон — 60,9 сол занон — 64,5 сол '''Сироят бо вируси норасоии масуният (ВНМО)''' — 0,7% (барӯйхатгирии 2018) '''Саводнокӣ''' — 50,1% мардон, 32,7% занон (барӯйхатгирии 2018) == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} {{Кишварҳои Африқо}} [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Буркина-Фасо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] 3xd1cigw9j3a1s1ssofz9k2shdig81z 0 8504 1490583 1490342 2026-10-21T14:28:54Z Firdavsi 3353 /* Айлоқравӣ ва расму оинҳои кишоварзӣ */ 1490583 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}Ноҳияи Ванҷ (форсӣ: ناحیۀ ونج) – минтақаи таърихӣ ва яке аз ноҳияҳои [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли 2024 аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ 29 майи 1933 таъсис ёфтааст.<ref name="ref1">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки Рохарв (форсӣ: راخرو) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ – Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="ref1" /><ref name="ref2">Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref3">н. Ванҷ (www.vanj.tj) // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, ''«Ванҷи Боло»'' меноманд; водиҳои поёниро бошад, на ''«Ванҷи Поён»'', балки бо номҳои таърихии худашон – [[Язғулом]], Водхуд ва Пшихарв – ёд мекунанд.<ref name="ref2" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="ref4">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди [[Артиши Сурх]] ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар ''«Қалъаи Ванҷ»'' ё ''«Қалъаи Рохарви Ванҷ»'' қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи [[Манғития|манғитиён]] будааст.<ref name="ref5">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия – Ванҷоб, Язғулом ва Панҷ мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои ''«Ванч»'' ва ''«Вандж»'' омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="ref3" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш ''«Таърихи ҳумоюн»'', ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо 1910 милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд: ''«Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст»''.<ref name="ref6">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref> Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ ''«Географические названия Памира»'' (''«Номҳои ҷуғрофии Помир»''), ки соли 1975 дар маҷмуаи ''«Страны и народы Востока»'' ба чоп расидааст, решаи вожаи ''«Ванҷ»''-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + ''«об»'') низ аз он гирифта шудааст.<ref name="ref7">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на ''«Ванҷ»'', балки ''«Вавз»'' меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="ref7" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, ''«ванҷивор»'' (vanǰivor)-аш меномиданд,<ref name="ref8">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи ''«Ванҷ»''-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии [[Помир|Помири]] Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз бостонӣ будани онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои куҳани пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="ref7" /> Худи Д. И. Эделман дар ҳамин мақола сабаби ин дугонагии номро возеҳтар шарҳ дода, чунин овардааст: ''«Иногда различные названия одного и того же пункта отражают различные исторические обстоятельства. Так, населенный пункт — административный центр Ванча имеет два названия. Первое — официальное, значащееся на картах — «Ванч» является редакцией старого названия находившейся здесь когда-то крепости, которая именовалась просто Кала ('<nowiki/>'''qala'<nowiki/>''') 'крепость' или Кала-и Вандж 'Ванджская крепость'. Второе — название самого кишлака, которое до сих пор остается в обиходе у местного населения и жителей соседних долин — «Рохарв».»'' Тарҷума: ''«Баъзан номҳои мухталифи як маҳал вазъиятҳои гуногуни таърихиро инъикос менамоянд. Чунончи, маҳалли аҳолинишин — маркази маъмурии Ванҷ — ду ном дорад. Аввалин — номи расмӣ, ки дар харитаҳо зикр мешавад, — «Ванҷ» аст, ки таҳрирёфтаи номи қадимии қалъаест мебошад, ки замоне дар ин ҷо буд ва онро танҳо Қалъа ('<nowiki/>'''qala'<nowiki/>''') ё Қалъаи Ванҷ меномиданд. Дуюмин — номи худи русто аст, ки то ҳанӯз дар гуфтугӯи мардуми маҳаллӣ ва сокинони водиҳои ҳамҷавор боқӣ мондааст — «Рохарв».»''.<ref name="ref9">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 42.</ref> Бино бар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи ''«Ванҷ»'' пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна ва таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Коршиносон, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян созанд. Донишманд, шоир ва луғатшиноси тоҷик Абдусамад Ҳайдаров дар ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»'' (2019) дар бораи вожаи ''«Ванҷ»'' маълумоти муфассали фарҳангшиносиро ҷамъбаст намудааст<ref name="ref10">Ҳайдаров А. Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ. — Душанбе: ЭР-Граф, 2019. — С. 14–17.</ref>. Тибқи ин пажӯҳиш, дар фарҳангномаҳои классикии форсиву тоҷикӣ вожаи ''«ван»''/''«ванҷ»'' дар маъноҳои гуногун сабт шудааст: номи деҳае дар Насаф (муарраби ''«вана»'', тибқи ''«Фарҳанги Ананд Роҷ»''); шабеҳу монанд, меваи мағздор, ҷангали пурдарахт ва номи шаҳре (тибқи ''«Бурҳони қотеъ»''); аз забони ҳиндӣ (санскрит) ба маънои ''«ҷангал»'', ''«беша»'' (тибқи ''«Фарҳанги Нафисӣ»''); меваи ба зира монанд бо мағзак ва ташбеҳ (тибқи ''«Ғиёс-ул-луғот»''); ва ниҳоят – ''«гунҷишк»'' (тибқи ''«Туҳфат-ул-аҳбоб»'' ва ''«Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ»''). Гурӯҳи дигари муҳаққиқон, аз ҷумла И. М. Стеблин-Каменский, А. З. Розенфелд, В. Томашек ва А. Д. Девонақулов, вожаи ''«ванҷ»''-ро аз ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' гирифташуда медонанд.<ref name="ref10" /> Ҳайдаров бо усули муқоисаи фарҳангномавӣ нишон медиҳад, ки маънои ''«гунҷишк»'' эҳтимолан натиҷаи хатои котибист: дар қадимтарин фарҳанги дастрас – ''«Луғати фурс»''-и Асадии Тӯсӣ (саҳ. 73) – барои ''«гунҷишк»'' на ''«ванҷ»'', балки ''«вунҷ»'' омадааст, ва азбаски дар хатти арабӣ навишти ин ду вожа якхела аст, ба андешаи муаллиф, дар фарҳангномаҳои баъдӣ ба ҷои ''«вунҷ»'' хатан ''«ванҷ»'' сабт гардидааст. Ин фарзияро ӯ бо далели дигар низ тақвият медиҳад: дар забони гуфтугӯии тоҷикӣ шаклҳои гуногуни калимаи ''«гунҷишк»'' – ''«вунҷишк»'', ''«бунҷишк»'', ''«гундишк»'' – ҳама пас аз ҳарфи аввал садоноки кӯтоҳи ''«у»''-ро мегиранд, на ''«а»''-ро. Аз ин муҳимтар, дар забони куҳани ванҷӣ худи вожаи ''«гунҷишк»'' тамоман калимаи дигаре буд – ''«курҷик»'' – монанди забони ҳамсояи имрӯзаи язғуломӣ (''«чуғак»'') ва шуғнонӣ (''«вудуч»''); агар водӣ ба номи ин парранда гузошта мешуд, мебоист ''«Курҷик»'' номида мешуд, на ''«Ванҷ»''.<ref name="ref10" /> Ба ин тартиб, ба андешаи аксари муҳаққиқон, решаи бовариноктарини номи ''«Ванҷ»'' ҳамон вожаи ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' аст, ки дар забонҳои зиндаи имрӯзаи помирӣ низ боқӣ мондааст: шуғнонӣ ''«wank»'', бартангӣ ''«wanoch»'', рӯшонӣ ''«wanoj»'', орошорӣ ''«wanuj»''.<ref name="ref10" /> Дар баробари ин, дар байни мардуми маҳаллӣ фарзияи дигаре низ роиҷ аст, ки тибқи он вожаи ''«ванҷ»'' муродифи калимаи ''«ганҷ»'' (яъне ''«хазина»'') мебошад. Ҳайдаров ин фарзияро ба падидаи табдили овозҳои ''«в»''→''«г»''→''«к»'' дар лаҳҷаи маҳаллӣ пайванд медиҳад, ки намунаҳои он дар ҷуфти калимаҳои боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки то имрӯз дар нутқи шифоҳии мардум ҳамроҳи муодилҳои тоҷикиашон истифода мешаванд (масалан, ''«сару мангал»'', ''«санди нозо»'', ''«кари шумук»'', ''«гарми тумухч»''), ба назар мерасад.<ref name="ref10" /> Вожаи ''«ганҷ»'' то имрӯз дар нутқи мардуми Ванҷ серистеъмол буда, ҳатто баъзе хӯрокворӣ (мисли ширравған), меваҳо (мисли тут) ва анбори неъмат (''«ганҷур»'') бо ҳамин ном ёд мешаванд; ибораи қадимии ''«ванҷи ману ганҷи ман»'', ки зиёда аз ҳазор сол вирди забони мардум аст, низ, ба назари муаллиф, метавонад далели воқеии ин пайванди маъноӣ бошад.<ref name="ref10" /> Номи Ванҷ соли 2023 ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]] лозури Федченко расман Ванҷях номгузорӣ гардид.<ref name="ref11">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях — один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref12">[https://rus.ozodi.org/a/32555126.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]] ва Язғулом воқеъ аст. Дар шимол бо [[Сангвор|ноҳияи Сангвор]] (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[Мурғоб|ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[Рӯшон|ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо ноҳияи Дарвози Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди [[Панҷ]], бо ноҳияи Дарвози вилояти [[Бадахшон|Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="ref1" /> Марзи шарқии ноҳияро қаторкӯҳи Академияи илмҳо ташкил медиҳад.<ref name="ref13">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои Ванҷ) ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="ref13" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дар бораи сабаби номгузории қаторкӯҳҳои атрофи Ванҷ, Д. И. Эделман чунин таваҷҷуҳ медиҳад: ''«Названия хребтов в исконной топонимии не прослеживаются. Те наименования, которые мы видим сейчас на географических картах,— позднейшие. Они даны исследователями в основном по принципу смежности с той или иной долиной. Ванчский хребет отделяет Ванч от Язгулема, Язгулемский хребет — Язгулем от Рушана-Бартанга, Рушанский — долину Рушана от Гунта…»'' Тарҷума: ''«Номҳои қаторкӯҳҳо дар ҷойномҳоии аслӣ дида намешаванд. Номҳое, ки мо имрӯз дар харитаҳои ҷуғрофӣ мебинем, аз давраҳои баъдтаранд. Онҳоро муҳаққиқон асосан бар мабнои усули ҳамҷаворӣ бо ин ё он водӣ гузоштаанд. Қаторкӯҳи Ванҷ, Ванҷро аз Язғулом ҷудо мекунад, қаторкӯҳи Язғулом — Язғуломро аз Рӯшону Бартанг, қаторкӯҳи Рӯшон — водии Рӯшонро аз Ғунд…»''.<ref name="ref1" /> Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад – аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳорро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="ref14">Ванч (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи мушоҳидаи мустақили Снесарев (1906), дарёи Ванҷ, ба сабаби бисёр ҷазираҳояш, дар баъзе ҷойҳо то ¾ верст (қариб 800 м) ва бештар паҳн мешавад, дар ҳоле ки дар танги дара паҳноияш танҳо тахминан 20 саҷин (қариб 43 м) аст; чуқурии он дар баъзе маконҳо то 1½ саҷин (қариб 3,2 м) мерасад, ҷараёнаш тезу тунд буда, ранги обаш лойолуди шириранг аст.<ref name="ref2192">Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. — Вып. LXXIX. — СПб.: Военная типография, 1906. — С. 19.</ref> Дар мавсими пуроби дарё гузаргоҳ вуҷуд надорад ва убур танҳо тавассути пул ё гупсар сурат мегирад; дар маҷмуъ се пул мавҷуд буд — дар резишгоҳи дарё, дар канори деҳаи Рохарв (Қалъаи Ванҷ) ва дар канори Пойи Мазор.<ref name="ref2192" /> Хилофи дарёҳои ҳамсоя, дарёи Ванҷ ҳатто дар зимистони сахт пурра ях намебандад, ва водии он назар ба водии дарёҳои ҳамсоя хеле васеътар аст.<ref name="ref2192" /> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="ref1" /> Тавсифи муфассали гидрографии дарёи Ванҷро низ капитан Кузнецов ҳанӯз соли 1892 сабт кардааст. Ба гуфтаи ӯ, дарё аз ду шохоб — оби-Кашолаях (аз рост) ва оби-Абдуқаҳҳор (аз чап) — сарчашма мегирад, ки худ аз лозурҳои Куҳи-Лазурӣ об мегиранд, ва номи муосири шохоби ''«Абдуқаҳҳор»'', ки ҳанӯз дар гуфтаи боло зикр омада буд, маҳз бо ҳамин навиштаи асри XIX мутобиқат мекунад: ''«Рѣка оби-Ванчъ, берущая начало двумя рѣками: правой оби-Кашалъ-Аякъ и лѣвой оби-Абдукогоръ изъ ледниковъ Куи-Лазырь, течетъ въ юго-западномъ направленіи въ большинствѣ случаевъ разливаясь на много рукавовъ и образуя массу острововъ–тугаевъ.»'' Тарҷума: ''«Дарёи оби-Ванҷ, ки аз ду рӯд — рости оби-Кашолаях ва чапи оби-Абдуқаҳҳор — аз лозурҳои Куҳи-Лозурӣ сарчашма мегирад, дар самти ҷанубу ғарбӣ ҷараён дошта, дар аксари ҳолат ба бисёр шохобчаҳо тақсим мешавад ва анбӯҳи ҷазираҳо — тӯғайҳоро ба вуҷуд меорад»''.<ref name="ref15">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 32.</ref> Кузнецов инчунин баландии рустоҳои соҳили дарёи Ванҷро аз сатҳи баҳр чен кардааст: аз резишгоҳи он ба Панҷ (5110 қадам) то рустоҳои Рохарв (6250 қадам), Бунай (6590 қадам), Техарв (7260 қадам), Старғ (7670 қадам) ва Ванван (8020 қадам); ва дар бораи қаторкӯҳи байни Ванҷу Язғулом, ки имрӯз бо номи қаторкӯҳи Ванҷ маъруф аст, чунин навиштааст: ''«Горный хребетъ, расположенный между рѣками Ванчъ и Язгулемъ, носитъ названіе Ванчскаго. Восточная его часть покрыта вѣчными снѣгами и ледниками, западная – скалистая. Растительности на немъ нѣтъ никакой.»'' Тарҷума: ''«Қаторкӯҳе, ки миёни дарёҳои Ванҷу Язғулом воқеъ аст, номи Ванҷро дорад. Қисми шарқии он бо барфу лозурҳои ҷовидона пӯшида аст, қисми ғарбӣ бошад — сахраист; дар он ҳеҷ гуна рустание вуҷуд надорад»''.<ref name="ref1" /> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби [[Ому]]), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. Тавсифи аввалини илмии ҷуғрофии қаторкӯҳҳои иҳотакунандаи водии Ванҷ ба шарқшиноси рус А. А. Семёнов тааллуқ дорад, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский аз ин минтақа дидан карда буд. Ӯ дар китоби худ навиштааст: ''«Часть Дарваза по правую сторону Пянджа (Сѣверный Дарвазъ) занимаетъ западный склонъ Памирскаго плоскогорья: этотъ край изрѣзываютъ глубокими долинами рѣкъ: Пянджа и его притоковъ справа: Оби-Хингоу, Ванджа и Язгулина. Водораздѣломъ этихъ рѣкъ служатъ два высокихъ хребта: Дарвазскій, между рр. Оби-Хингоу и Ванджемъ, и Ванджскій,–между долинами Ванджа и Язгулина... Въ верховьяхъ Ванджа всѣ упомянутыя горныя цѣпи сходятся въ одинъ узелъ и сливаются съ Памирами.»'' Тарҷума: ''«Қисми Дарвоз, ки дар канори рости Панҷ ҷойгир аст (Дарвози Шимолӣ), нишеби ғарбии баландсаҳрои Помирро фаро мегирад: ин канораро водиҳои амиқи дарёҳо буридаанд – Панҷ ва шохобҳои рости он: Оби-Хингов, Ванҷ ва Язғулом. Марзи обҷудокунии ин дарёҳоро ду қаторкӯҳи баланд ташкил медиҳанд: Дарвоз – миёни рӯдҳои Оби-Хингову Ванҷ, ва Ванҷ – миёни водиҳои Ванҷу Язғулом... Дар болооби Ванҷ ҳамаи ин қаторкӯҳҳои зикршуда ба як гиреҳ мепайванданд ва бо Помир мепайванданд»''.<ref name="ref16">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 6.</ref> Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, ки қаторкӯҳҳои Ванҷу Дарвоз бо Помир мепайванданд, Семёнов ағбаи баландеро ба қайд гирифтааст, ки ба болооби Ванҷ мебарад: ''«Въ этомъ горномъ узлѣ лежить на высотѣ свыше 15 тыс. футовъ надъ уровнемъ моря перевалъ Сытаргй въ долину р. Вандж, или Ванча»'' – тарҷума: ''«Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, дар баландии зиёда аз 15 ҳазор фут аз сатҳи баҳр, ағбаи Сытаргӣ ба водии дарёи Вандж (Ванҷ) ҷойгир аст»''.<ref name="ref17">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 7.</ref> Тавсифи муфассали роҳҳои дастрасӣ ба водии Ванҷ дар охири асри XIX ба қалами капитан Н. Юхновский, узви экспедитсияи ҳудудии соли 1893, тааллуқ дорад, ки барои таҳқиқи қитъаи камомӯхтаи сарҳад аз дарёи Ванҷ то истеҳкоми Керкӣ, дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому фиристода шуда буд.<ref name="ref2112">Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. — 1894. — № 65. — С. 64–65.</ref> Тибқи гузориши ӯ, роҳи аз Қалъаи Хумб то Рохар (Қалъаи Ванҷ) дар тӯли соҳили дарёи Панҷ бо василаи карнизҳо мегузашт, ки паҳноияшон аз ¾ то 1½ арш буда, баъзан аз болои нишебиҳои мулоим ва баъзан аз болои қаторкӯҳҳои амудӣ мегузаштанд; дар баъзе ҷойҳо карнизҳои сунъӣ — аз бревнои чӯбини дар шикофи сангҳо ҷойгузошташуда, бо шохчаву замин пӯшонидашуда — сохта мешуданд.<ref name="ref2112" /> Ин роҳ, гарчанде дар давоми сол умуман кушода буд, вале аз сабаби фаромадани обхезиҳои кӯҳӣ ё харсанг метавонист вайрон гардад ва то таъмир қатъ шавад; дар мавсими зимистон, дар натиҷаи яхбандӣ ва боришот, ҳаракат дар ин роҳ хеле мушкил мегардид.<ref name="ref2112" /> Мавзеи Қалъаи Ванҷ (Рохарв), ки Юхновский онро тавсиф кардааст, тахминан дар масофаи 6 версти (қариб 6,4 км) аз ҷои ҳамроҳшавии дарёи Ванҷ ба Панҷ ҷойгир буд; водии Ванҷ назар ба дараи танги Панҷ хеле васеътар буда, дорои заминҳои назарраси корам буд ва аз ин рӯ, назар ба дигар минтақаҳои Дарвоз, зичии аҳолии он бештар буд.<ref name="ref2112" /> Дар Рохар се роҳ ба ҳам мепайвастанд: аз ғарб — аз Қалъаи Хумб; аз шимол — аз ағбаи «Аба-и-Ситарги», ки эҳтимол ҳамон ағбаест, ки А. А. Семёнов онро бо номи «Сытаргй» ёд кардааст (ниг. боло); ва аз ҷанубу шарқ — аз Рӯшону [[Шуғнон]], ки ин роҳи охир хеле душвор буд ва барои расидан ба Рохар аз он тариқ, мусофир бояд дарёи Панҷро бо «гупсар» (шино бо пӯсти боди пуркардашудаи буз) убур мекард.<ref name="ref2112" /> === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳорро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии Помир ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли 1882 кашф гардида, соли 1928 ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии [[Русия]] номгузорӣ шудааст.<ref name="ref18">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ – Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="ref19">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои 1916, 1937, 1951, 1963, 1973, 1989, 2001 ва 2011 ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="ref20">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли 1963 лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли 1973 садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="ref21">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 – қуллаи Революция; 6940 м) – чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги Федченко – дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="ref22">[http://wiki.risk.ru/index.php/%D0%9F%D0%B8%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8 Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли 1878 онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="ref11" /><ref name="ref12" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, 7 августи соли 1933 истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли 1995 бефосила кор кард ва соли 2004 дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях – даҳяки массаи худро – аз даст додааст.<ref name="ref11" /> Тибқи баррасиҳои лозуршиносии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="ref23">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928-2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида – солҳои 1958-1980 ва 2010-2021 – коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="ref24">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000-2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011-2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="ref25">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас – тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола – доштааст.<ref name="ref23" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="ref26">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи ''«Remote Sensing»'' доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000-2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="ref27">[https://www.mdpi.com/2072-4292/18/9/1436 Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон дохил мешавад, ки соли 1992 таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли 2013 таҳти унвони ''«Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)»'' ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="ref28">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref29">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260119142923/https://www.medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco |date=2026-01-19 }} (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи тавсифи ҳарбӣ-ҷуғрофии подполковник А. Е. Снесарев (1906), қаторкӯҳи Ванҷу Язғулом, ки водиҳои Ванҷу Язғуломро аз ҳам ҷудо мекунад, аз наздикии лозури Федченко сар мешавад ва бо теғаҳои баланду сангин ва танг то дарёи Панҷ бо шебҳои тунд қатъ мегардад; дарозии он 130-140 верст (тахминан 138-149 км) ва баландии миёнааш 17-18 ҳазор фут (тахминан 5180-5490 м) арзёбӣ шудааст.<ref name="ref2192" /> Шумораи ағбаҳои ин қаторкӯҳ хеле кам аст; аз миёни онҳо ағбаи Гушхон (тахминан 14 500 фут — қариб 4420 м) серистифодатарин ба шумор мерафт, гарчанде убури он низ душвориҳои зиёд дошт: аспро якчанд маротиба бояд аз пушт фуроварданд ва вақти хунуктарини рӯзро барои гузаштан интихоб мекарданд, то барф вазни аспро нигоҳ дошта тавонад.<ref name="ref2192" /> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар яке аз минтақаҳои аз ҷиҳати геологӣ мураккабтарин ва аз нигоҳи сейсмикӣ фаъолтарини Осиёи Марказӣ ҷой дорад<ref name="ref186">[https://academic.oup.com/gji/article/240/3/2125/7984515 Identifying geological structures in the Pamir region using non-subsampled shearlet transform and gravity gradient tensor] // Geophysical Journal International, Oxford Academic. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref187">[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/24/4771 Present-Day Tectonic Deformation Characteristics of the Northeastern Pamir Margin Constrained by InSAR and GPS Observations] // Remote Sensing (MDPI). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>, ки ин пеш аз ҳама ба бархӯрди амиқи қитъаҳои литосфераии Ҳиндустон ва Авруосиё вобаста аст. Дар натиҷаи ин бархӯрд блоки Помир дар давоми кайнозои дер тақрибан 280–300 километр ба самти шимол рондашуда, деформатсияи бузурги тектоникиро дар зерминтақаи Ванҷу Язғулом ба вуҷуд овардааст<ref name="ref188">[https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2022.967529/full Two kinematic transformations of the Pamir salient since the Mid-Cenozoic: Constraints from multi-timescale deformation analysis] // Frontiers in Earth Science. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Деформатсияи сатҳии минтақа асосан тавассути шикастагии калони Дарвоз-Қарокӯл ва системаи шикастагиҳои дохилиқаторкӯҳии транстенсионӣ идора мешавад<ref name="ref189">[https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/geosphere/article/6/4/444/132380/Major-intracontinental-strike-slip-faults-and Major intracontinental strike-slip faults and contrasts in lithospheric strength] // Geosphere, GeoScienceWorld. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>, дар ҳоле ки заминҷунбиҳои чуқурии миёна дар зери минтақа бо равандҳои деламинатсия ва кандашавии (breaking-off) порчаи литосфераи Ҳиндукуш алоқаманд дониста мешаванд<ref name="ref190">[https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/1258/Thesis_Kufner_Sofia.pdf Lithospheric structure and seismotectonic setting of the Hindu Kush, the Tajik-Afghan basin and the western Pamir from analysis] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240604181650/https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/1258/Thesis_Kufner_Sofia.pdf |date=2024-06-04 }} // Refubium, Freie Universität Berlin. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Заминҷунбии 2 январи соли 2010 ==== Субҳи рӯзи шанбе, 2 январи соли 2010 (соати 07:15 бо вақти маҳаллӣ), дар шарқи Тоҷикистон заминларзае бо бузургии тахминан 5,3–5,4 ба вуқӯъ пайваст. Эпицентри он тақрибан 14 километр шимолтар аз маркази ноҳияи Ванҷ, дар координатаҳои 38,247° арзи шимолӣ ва 71,495° тӯли шарқӣ ҷойгир буд, гипоцентраш бошад дар умқи тақрибан 47 километр қарор дошт<ref name="ref191">[https://reliefweb.int/disaster/eq-2010-000001-tjk Tajikistan: Earthquake - Jan 2010] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Заминларза ба 23 деҳа дар ду ҷамоати ноҳия — ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев (собиқ Ванҷ) ва ҷамоати Язғулом — хисороти ҷиддӣ расонд<ref name="ref192">[https://reliefweb.int/report/tajikistan/react-situation-report-no1-earthquake-vanj-district-gbao-province-tajikistan REACT Situation Report No.1: Earthquake in Vanj District, GBAO Province, Tajikistan] // REACT / ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref193">[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-2 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #2] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Тибқи гузоришҳои ибтидоии созмонҳои байналмилалӣ, офат ба 958 хоҷагӣ таъсир расонд; шумораи хонаҳои комилан харобшуда, ки дар рӯзҳои аввал 98 адад арзёбӣ шуда буд, дар натиҷаи давоми таконҳои пасозилзилавӣ то 140–162 адад афзоиш ёфт<ref name="ref194">[https://www.ozodi.org/a/1920743.html Дар Ванҷ 98 манзил пурра тахриб шудааст] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref195">[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-3 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #3] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Дар маҷмӯъ, беш аз 1050 бино — аз ҷумла манзилҳои зист, се мактаб, тақрибан 30 бинои маъмуриву иҷтимоӣ, дармонгоҳи ноҳия ва бинои нозироти андоз — қисман ё пурра хароб гардиданд<ref name="ref196">[https://www.ozodi.org/a/1920560.html Хисороти заминларзаи шадид дар Ванҷ] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref193" />. Аз 1134 то беш аз 20 000 нафар сокинон ба таври мустақим ё ғайримустақим зарар диданд; ҳамзамон, ин офат талафоти ҷонии марговар дар пай надошт ва танҳо 2 нафар ҷароҳат бардоштанд<ref name="ref197">[[:ru:Землетрясение_в_Таджикистане_(2010)|Землетрясение в Таджикистане (2010)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Зарари молиявӣ тахминан 1,5 миллион доллари амрикоӣ (тақрибан 16,2 миллион сомонӣ) арзёбӣ гардид<ref name="ref197" />. Дар асари таконҳо беш аз 2,5 километр хатҳои интиқоли барқ ва алоқа канда шуда, 13 сутуни барқӣ шикастанд, ки дар натиҷа маркази Ванҷ, Роғ ва Гишхун бидуни нерӯи барқ ва алоқаи телефонӣ монданд<ref name="ref197" />. Сармои шадиди зимистон (то −24 °C дар шаб) вазъиятро боз ҳам мушкилтар гардонд; мардум аз тарси фурӯрезии минбаъдаи биноҳо шабҳои аввалро дар ҳавои кушод, дар хаймаҳо ва биноҳои камосебдида гузарониданд<ref name="ref194" />. Дар моҳҳои баъдина силсилаи тӯлонии таконҳои пасозилзилавӣ идома ёфт<ref name="ref198">[https://www.ozodi.org/a/1922938.html Рӯйдодҳои ҳафта дар оинаи матбуот] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Дар вокуниш ба офат, Ҳукумати Тоҷикистон, Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва созмонҳои байналмилалӣ — аз ҷумла Федератсияи байналмилалии Салиби Сурх ва Ҳилоли Аҳмар (IFRC), барномаи REACT ва Ташкилоти Ҷамъиятии Мададгори Мудофиа — амалиёти кумаки башардӯстонаро оғоз карданд, ки то 5 майи ҳамон сол идома ёфт<ref name="ref192" /><ref name="ref199">[https://khovar.tj/2010/01/ba-zarardidagoni-zaminlarzai-van-1206-k-1262-mak-az-t-1206-mm/ Ба зарардидагони заминларзаи Ванҷ кӯмак аз ТҶММ] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Хатарҳои дувумдараҷа: сангрезиш ва заминлағзиш ==== Ба сабаби топографияи шадидан кӯҳистонии ноҳия, заминҷунбиҳо аксар вақт боиси сангрезиш мегарданд, ки ягона шоҳроҳи нақлиётии минтақа — шоҳроҳи Душанбе–Хоруғро масдуд месозад. Ҳангоми таконҳои пасозилзилавии 6 январи соли 2010, сангрезише 3 километр қисмати шоҳроҳро дар километри 481-ум пӯшонд<ref name="ref200">[https://khovar.tj/2010/01/kumitai-1202-olat-1202-oi-fav-1178-ulodda-tajyor-nest/ Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда тайёр нест] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref201">[https://www.khf.tj/node/4686 КҲФ: Заминларза ва резиши санг дар кишвар. Талафоти ҷонӣ ва хисороти дигар нест] // Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва мудофиаи гражданӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Мутахассисон ин хатарро бо фоҷиаи заминлағзиши [[Ярчи Ҳоит|Ҳоит]] (10 июли соли 1949, заминларзаи бо бузургии 7,4–7,5), ки боиси марги тақрибан 7200 нафар гардида буд, муқоиса мекунанд<ref name="ref202">[[:en:1949_Khait_earthquake|1949 Khait earthquake]] // Wikipedia (англ.). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Ҳодисаҳои сейсмикии баъдина (2015–2023) ==== Рӯзи 7 декабри соли 2015, заминларзае бо бузургии 7,2, ки маркази он дар наздикии кӯли [[Сарез]] ҷойгир буд, дар километрҳои 452 ва 462-юми шоҳроҳи Душанбе–Хоруғ дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ сангрезиши марговар ба вуҷуд овард, ки дар натиҷаи он як ронанда ҳалок ва якчанд мошини боркаш хароб гардид<ref name="ref203">[https://khovar.tj/2015/12/van-barrasii-o-ibat-oi-ofati-tabi-dar-voh-r-bo-ramazon-ra-imzoda/ Ванҷ: Баррасии оқибатҳои офати табиӣ дар вохӯрӣ бо Рамазон Раҳимзода] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. Рӯзҳои 9 ва 21 марти соли 2023, ду заминларзаи дигар — яке бо бузургии 5,7 бо марказаш дар ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон ва дигаре бо бузургии 6,5 дар [[Ҳиндукуш|Ҳиндукуши]] Афғонистон — таконҳои шадидро дар саросари Помири Ғарбӣ, аз ҷумла дар ноҳияи Ванҷ, ба вуҷуд оварданд<ref name="ref204">[https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B9-5-7/2840674 В Таджикистане произошло землетрясение магнитудой 5,7] // Anadolu Ajansı. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref205">[[:ru:Землетрясение_в_Бадахшане_(2023)|Землетрясение в Бадахшане (2023)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref>. ==== Осебпазирии инфрасохтор ва чораҳои паст кардани хавф ==== Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки қисми зиёди биноҳои харобшуда дар заминҷунбии соли 2010 хонаҳои анъанавии гилину похсагин буданд, ки аз нигоҳи муҳандисии сейсмикӣ муқовимати паст дошта, камарбандҳои оҳану бетонӣ надоранд<ref name="ref197" />. Барои паст кардани хавфи минбаъда, Ҳукумати Тоҷикистон барномаҳои кӯчонидани аҳолиро аз минтақаҳои хатарноки экзогенӣ амалӣ месозад<ref name="ref197" />. == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20-24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200-300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000-5500 м марғзоранд, аз он болотар – тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="ref11" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен-Гейгер (Köppen-Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи Dsa – ''«иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк»'' – мансуб дониста мешавад.<ref name="ref32">[[:en:Vanj_District|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000-2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500-4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="ref33">Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ref34">Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ) (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида – ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 – то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="ref35">[https://www.nature.com/articles/s41598-025-86366-4 Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="ref36">[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/10/1730 Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier\\\'s Surges in West Pamir (1968–2023)] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="ref36" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="ref32" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27...+32 °C боло равад.<ref name="ref37">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="ref36" /><ref name="ref32" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад – рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="ref36" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи июли соли 2013 ҳарорати ҳаво дар ноҳия то +36,6 °C расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи январи соли 2012 пасттарин ҳарорати мутлақ −20,5 °C ба қайд гирифта шуд;<ref name="ref34" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда – беш аз 57 дараҷа – худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="ref36" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200-300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="ref32" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="ref36" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="ref36" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18-24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="ref38">Погода в Ванче (Таджикистан) (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад – рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар ''«сояи боришот»'' боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000-4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ – аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо – иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500-2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар – тут, зардолу, себу чормағз – ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ – аз ҷумла гиёҳи [*Nepeta badachschanica]* ва шабпараки нодири кӯҳӣ [*Parnassius autocrator]* – маҳсуб мешавад.<ref name="ref39">[https://portals.iucn.org/library/node/48972 World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000-5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа – аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) – бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="ref39" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="ref40">Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="ref36" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="ref38" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши ''«Лозурҳо ва қуллаҳо»'' зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии ''«Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ»'' анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="ref40" /><ref name="ref41">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="ref40" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши ''«Энергетика»'') ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»''), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ'''<ref name="ref36" /><ref name="ref32" /><ref name="ref34" /><ref name="ref37" /><ref name="ref38" /> |- |'''Нишондиҳанда''' |'''Қимат''' |'''Тавзеҳ''' |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0...+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9...−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18-24 % |– |} Тавсифи иқлимии асри XIX низ ба хусусиятҳои дар боло зикршуда мувофиқат мекунад: тибқи мушоҳидаи Юхновский (1894), водии Ванҷ, дар муқоиса бо дигар қисматҳои Дарвоз, аз лиҳози иқлимӣ фарқ дошта, азбаски бештар ба бодҳои шимолӣ кушода буд, зимистони он бо сахтии бештар тавсиф мешуд.<ref name="ref2112" /> Бо вуҷуди ин, тибқи гуфтаи сокинони маҳаллӣ, ки Юхновский овардааст, миқдори барфу борон он қадар зиёд набуд ва алоқаи роҳ дар тӯли дарёи Ванҷ одатан дар давоми сол қатъ намешуд; танҳо дар мавридҳои нодир, дар натиҷаи тӯфони барфӣ, роҳ аз 4 то 10 рӯз дар як сол баста мешуд.<ref name="ref2112" /> == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик – мақолаи академик [[Раҳим Масов]] ''«Оид ба таърихи водии Ванҷ»'' ва китобҳои профессор [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] – мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="ref42">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="ref2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Далели мустақими мардумшиносии ин падидаи муҳоҷират аз ҷониби шарқшиноси рус А. А. Семёнов, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский ба кӯҳҳои Зарафшону [[Қаротегин|Қаротегину]] Дарвоз сафар карда буд, сабт гардидааст: ''«Обитатели долины Ванджа говорили, что ихъ долина заселена недавно, лѣтъ сто тому назадъ, выходцами съ Хингоба. Это переселеніе, замѣтимъ, на Вандж съ Хингоба продолжается, вѣроятно, и до сихъ поръ: намъ здѣсь приходилось встрѣчать много туземцевъ, которые родились въ долинѣ Хингоба и недавно переселились на Ванджъ. Туземцы Дарваза по Пянджу передавали, что ихъ отцы заселили правый берегъ рѣки, когда лѣвый былъ занятъ, и пришли сюда изъ долины Хингоба, туда же переселились съ Ях-Су.»'' Тарҷума: ''«Сокинони водии Ванҷ мегуфтанд, ки водии онҳо на чандон пеш, тахминан сад сол қабл, аз ҷониби муҳоҷирони аз Хингов омада маскун шудааст. Ин муҳоҷират, бояд қайд кард, аз Хингов ба Ванҷ, эҳтимол, то ба имрӯз низ идома дорад: мо дар ин ҷо бисёр сокинонеро вохӯрдем, ки худашон дар водии Хингов таваллуд шуда, ба наздикӣ ба Ванҷ кӯчида буданд. Сокинони бумии Дарвоз дар соҳили Панҷ нақл мекарданд, ки падарони онҳо соҳили рости дарёро – вақте ки соҳили чап аллакай ишғол шуда буд – маскун сохтаанд ва ба ин ҷо аз водии Хингов омада буданд, ки худ пеш аз он аз Ях-Су ба он ҷо кӯчида буд»''.<ref name="ref43">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 20.</ref> Ин маълумоти мардумшиносӣ, ҳарчанд бар асоси ривояти шифоҳии сокинон дар охири асри XIX сабт шуда ва набояд ҳамчун санади мутлақи таърихӣ пазируфта шавад, бо ин ҳама, бо тасвири умумии дар боло овардашуда – ки водиро паноҳгоҳи гурезагони кӯҳистонӣ аз минтақаҳои гуногун меҳисобад – ҳамоҳангии комил дорад. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="ref44">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref> Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои [[Қӯқанд]] дар охири асри XVIII - ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст. Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати [[Темуриён]], [[Шайбониён]] ва [[Аштархониён]] ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 - нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845-1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863-1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Дар бораи муносибати мураккаби Ванҷ бо ҳокимони марказии Дарвоз, ки байни итоат ва муқовимат дар навасон буд, шаҳодати арзишманди дигаре аз офицери Штаби Генералии Русия, капитан А. Кузнецов боқӣ мондааст, ки соли 1892 ба таври пажӯҳиши ҳарбӣ аз Дарвоз дидан кардааст. Тибқи гузориши ӯ, гоҳе Шоҳони Дарвоз маҷбур мешуданд бар зидди бекҳои саркаши Ванҷ лашкар бифиристанд: ''«Тѣмъ не менѣе этимъ переваломъ во время оно Дарвозскіе Ша посылали войска съ артиллеріей въ Ванчъ на усмиреніе непокорныхъ бековъ, которые портили по Пянджу дорогу и занимали оборонительно тѣснины этой рѣки.»'' Тарҷума: ''«Бо ин ҳама, тавассути ҳамин ағба буд, ки замоне Шоҳони Дарвоз лашкар бо тӯпхона ба Ванҷ мефиристоданд, барои ба итоат овардани бекҳои саркаше, ки роҳи канори Панҷро вайрон мекарданд ва тангноҳои ин дарёро ба таври мудофиавӣ ишғол менамуданд»''.<ref name="ref45">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 12–13.</ref> Мисоли дигари ин рӯҳияи истиқлолхоҳонаи Ванҷ дар хотираи мардумӣ низ маҳфуз мондааст: тибқи иттилои Кузнецов, тахминан 120 сол пеш аз боздиди ӯ, яъне дар замони Шоҳ Иброҳими Дарвоз, ҳокими Ванҷ — Шабосхон — бо роҳи ағбаи Кашолаях ба Сариқул барои ғорати қирғизҳо лашкар кашида буд: ''«Послѣдній разъ этимъ переваломъ ходилъ управитель Ванча Шабосъ-ханъ въ Сары-Колъ грабить киргизъ. Это было 120 лѣтъ тому назадъ во время Дарвозскаго Ша-Ибрагима.»'' Тарҷума: ''«Бори охирин аз ҳамин ағба ҳокими Ванҷ, Шоҳаббосхон барои ғорати қирғизҳо ба Сариқул гузашта буд. Ин ҳодиса 120 сол пеш, дар замони Шоҳи Дарвоз Иброҳим, рӯй дода буд»''.<ref name="ref46">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 21–22.</ref> Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ ''«Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"»'' сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.<ref name="ref47">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.</ref> Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи [[Самарқанд|Самарқандӣ]], агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.<ref name="ref47" /> Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810-1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.<ref name="ref48">Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.</ref> Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст: Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз [[Кӯлоб|Кӯлобу]] [[Ҳисор]] низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад. Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.<ref name="ref48" /> Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор – Сарахон ва Абдулкаримбий – бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.<ref name="ref48" /> Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860-1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877-78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв – маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро ''«мир»'' ва ё ''«шоҳ»'' меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири [[Бухоро]] таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии [[Аморати Бухоро]] дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли 1914) аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.<ref name="ref49">Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.<ref name="ref49" /> === Санадҳои таърихӣ ва фармонҳои шоҳон === Илова бар санади расмии барӯйхатгирии Аморати Бухоро, дар Ванҷ намунаҳои қадимтари номанигории маҳаллӣ низ то замони мо расидаанд, ки худ аз сатҳи баланди фарҳанги хаттии минтақа ва мавҷудияти дастгоҳи мураттаби идоракунӣ дар назди шоҳони Дарвоз шаҳодат медиҳанд. Аз ҷумла, дар фармони Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон, ки ба соли 1293 ҳиҷрӣ (1876 милодӣ) тааллуқ дорад, ба сокинони қаламрави Ванҷ, аз ҷумла деҳаҳои Роғ ва Ускроғ, чунин эълон шудааст: ''«Ҳазрати воҷиб таоло... чун осори хидматгорӣ ва вазоифи ризоҷӯӣ аз ҷабини Исмоил ибни Додхо зоҳиру ҳувайдо гардида, ба ин тариқа ки дар ҷанги боғи Қалъаи Хум, ки миёни дарвозӣ ва кӯлобӣ воқеъ шуд ва далериҳо намуда, аспу аслиҳаи душманро ғанимат гирифта... мо ҳам лоиқи тарбият ва муносиби мурувваташ дида, як ҷомаи раъси алоча, ки солиёна амал дошт, маоф намуда, ба худаш бахшидем... Санаи 1293/1876. Мӯҳр: Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон.»<ref name="ref2092">"Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ" (аз соли 1876 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.</ref>'' Ин фармон, ки хидматҳои ҳарбии Исмоил ибни Додхоро дар ҷанги боғи Қалъаи Хум (миёни дарвозиён ва кӯлобиён) эътироф намуда, ӯро аз пардохти андози солонаи ҷома (маоф) озод мекунад, гувоҳи он аст, ки шоҳони Дарвоз низоми мукаммали мукофотдиҳӣ ва андозситонии феодалиро идора мекарданд. Санади дигаре, ки ба соли 1824 милодӣ тааллуқ дорад, номаи сокинони Водхуд ба сокинони Пшихарв аст, ки дар он аз рабудану куштани чорвои ҳамдигар шикоят шудааст: ''«...аз қадимулайём мо-ён ба шумоён духтар дода, духтар гирифта. Чӣ шудааст, ки дар асри шумо оқсақолон ин тариқа корҳои беҳудаи фасодӣ ва дуздию ғорати бисёр пайдо шуда истодааст. Нарбузи Иброҳимро фармудед қасдан гирифта кушта хӯрдед...»<ref name="ref2102">"Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ" (аз соли 1824 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.</ref>'' Мавҷудияти чунин номаву фармонҳо, ки байни оилаҳои хешованди Пшихарву Водхуд – ки анъанан ба ҳамдигар духтар медоданду мегирифтанд – ҳам барои эълони мукофот ва ҳам барои ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ истифода мешуданд, нишон медиҳад, ки дар Ванҷи пеш аз омадани Русия сокинон барои ҳалли масъалаҳои баҳсбарангез аз роҳҳои расмии ҳуқуқӣ ва анъанаи хаттӣ истифода мебурданд, на танҳо аз доварии урфӣ. Сокинони водии Ванҷ [[Инқилоби Октябр|Инқилоби Октябрро]] нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи ''«босмачиён»'' маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Тафсилоти иловагӣ дар бораи ҳамин рухдодҳо — аз ҷумла робитаи онҳо бо мудохилаи Британия дар минтақа — дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст: ''«Басмаческий налет весной 1929 г. на Гарм и на Ванчский район Западного Памира был осуществлен под руководством капитана Вуда-Балларда, помощника малакандского политического агента по Читральскому княжеству.»'' Тарҷума: ''«Ҳамлаи босмачиён дар баҳори соли 1929 ба Ғарм ва ба ноҳияи Ванҷи Помири Ғарбӣ таҳти роҳбарии капитан Вуда-Баллард, ёрдамчии агенти сиёсии малаканд оид ба амораи Читрал, амалӣ гардид.»''.<ref name="ref50">Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 281.</ref> Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="ref51">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли 1926 дар рисолаи махсуси худ ''«Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ»'' муфассал тавсиф кардааст.<ref name="ref52">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи) / Общество для изучения Таджикистана и иранских народностей за его пределами. — Ташкент: тип. Востказгосиздата, 1926. — С. 5–18.</ref> Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз сангҳои тарошиданашуда ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳои аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯб ва барои афрӯхтани оташ, буттаи кӯҳии ''«пӯш»''-ро истифода мекарданд.<ref name="ref53">[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;<ref name="ref53" /> маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад. Шаҳодати мустақил ва қадимтарини мустанад дар бораи ин анъанаи оҳангарӣ, ки бисту се сол пеш аз тадқиқоти Андреев сабт шудааст, аз гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) бармеояд: ''«Серебро имѣется въ Джумарчскомъ амилякдарствѣ, свинецъ, олово у кишлака Вараунъ, желѣзо по р. оби-Ванчъ, главнымъ образомъ въ окрестностяхъ кишлака Техарви, кишлака Потау и кишлака Вань-Вань. Туземцы берутъ желѣзную руду, лежащую только на верхнихъ слояхъ земли; обжигаютъ ее въ особо-устроенныхъ печахъ, причемъ изъ 2 пудовъ руды получается желѣза полъ-пуда.»'' Тарҷума: ''«Нуқра дар амлокдории Ҷумарҷ мавҷуд аст, сурбу қалъагӣ — дар канори рустои Баравн, оҳан бошад — дар канори дарёи Ванҷ, асосан дар атрофи рустоҳои Техарв, Потов ва Ван-ван. Бумиён маъдани оҳанро, ки танҳо дар қабатҳои болоии замин ҷой дорад, бармедоранд; онро дар кӯраҳои махсус месӯзонанд, ки дар натиҷа аз ду пуд маъдан ним пуд оҳан ба даст меояд»''.<ref name="ref54">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 55–56.</ref> Кузнецов инчунин истихроҷи тиллоро дар ҳавзаи дарёи Ванҷ (дар канори Сағирдашту Язғулом), ки бо усули ибтидоии кӯшмаву ғалбер сурат мегирифт, тасвир кардааст ва аз байни ҳунарҳои дастии амлокдории Ванҷ, махсусан кордсозиро зикр намудааст: ''«Изъ кустарнаго производства обращаетъ на себя вниманіе только выдѣлка ножей въ Ванчскомъ амилякдарствѣ, да повсюду приготовленіе мату для одежды.»'' Тарҷума: ''«Аз ҳунарҳои дастӣ танҳо кордсозӣ дар амлокдории Ванҷ ва — дар ҳама ҷо — тайёр кардани мату барои либос таваҷҷуҳро ҷалб мекунад»''.<ref name="ref55">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли 1877 ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли 1878 амири Бухоро ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878-1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар Қалъаи Хумб менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Тафсилоти иловагӣ дар бораи лаҳзаҳои ниҳоии хонигарии мустақили Дарвоз низ дар ҳамин гузориши Кузнецов сабт шудааст. Тибқи маълумоти ӯ, дар арафаи суқут, аз тамоми қаламрави собиқи хонигарӣ ба охирин Шоҳи Дарвоз — Сироҷидин— танҳо чанд мулки марказӣ, аз ҷумла худи Ванҷ, боқӣ монда буд: ''«...послѣднему дарвозскому Ша Сераджетдину принадлежали только Кала-и-Хумбъ, Ванчъ, Язулемъ, всѣ амилякдарства лѣваго берега Пянджа съ Хагономъ включительно, Хуллезъ и Вахія.»'' Тарҷума: ''«...ба охирин Шоҳи дарвозӣ Сироҷидин танҳо Қалъаи Хумб, Ванҷ, Язғулом, тамоми амлокдориҳои соҳили чапи Панҷ то Ҳагонро (Деҳагон, Деҳхагон) дар бар гирифта, инчунин Хулоз ва Вахё тааллуқ доштанд»''.<ref name="ref56">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 5.</ref> Ва ҳангоме ки соли 1878 сипоҳи бухороӣ бо сарварии Худойназар-Атолиқ ногаҳон ба Қалъаи Хумб наздик шуд, Сироҷидин-Шоҳ бидуни ҷанг таслим гардид, вале роҳи гурези худро маҳз аз тариқи Ванҷ интихоб намуд: ''«Сераджетдинъ-Ша сдалъ крѣпость безъ бою, а самъ бѣжалъ черезъ Ванчъ въ Кокандъ къ Худаяръ-хану.»'' Тарҷума: ''«Сироҷидин-Шоҳ қалъаро бидуни ҷанг таслим кард, худаш бошад, аз тариқи Ванҷ ба Қӯқанд, назди Худоёрхон гурехт»''.<ref name="ref57">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 6.</ref> === Экспедитсияи сарҳадии соли 1893 === Соли 1893 экспедитсияе бо мақсади таҳқиқи марзҳои берунии Империяи Русия бо Форсу Афғонистон ва барқарор кардани назорати гумрукии сарҳадӣ дар ҳудуди вилояти Наздикаспӣ ва Хонигарии Бухоро ташкил дода шуд. Яке аз аъзои ин экспедитсия, капитани штаби генералии Февралёв, қитъаи камомӯхтаи сарҳадро аз дарёи Ванҷ дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому то истеҳкоми [[Керкӣ]] таҳқиқ намуд.<ref name="ref2112" /> Дар натиҷаи ин таҳқиқот, ки минтақаи баландкӯҳии шарқи Бухороро низ фаро мегирифт, машварати махсуси аъзои экспедитсия бо шахсиятҳои соҳибнуфузи давр — губернатори ҳарбии вилояти Самарқанд граф Н. Я. Ростовцов ва агенти сиёсии Русия дар Бухоро П. М. Лессар — баргузор гардид.<ref name="ref2112" /> Натиҷаи ин машварат чунин буд, ки минтақаи мазкур, ба сабаби вазъи вуҳушонаву душвории убури он, аз ҷониби постҳои назорати сарҳадӣ ишғол нагардад; ба ҷои он, хатти назорати сарҳадӣ аз рустои Боғорак тавассути Дарвозу Қаратегин, аз пунктҳои Қалъаи Хумб, Тобидара, Ғарм ва Думбарачӣ, то пайвастшавӣ бо хатти назорати сарҳадии вилояти [[Фарғона]] гузаронида шуд.<ref name="ref2112" /> Тибқи дастури сарфармондеҳи кулли вилояти Туркистон, барон А. Б. Вревский, аз пости Қалъаи Хумб бояд як гашти патрулӣ ба рустои Рохар дар соҳили дарёи Ванҷ фиристода мешуд, зеро маҳз ба водии ҳамин рӯд роҳҳои аз Рӯшон меомадагӣ мебаромаданд.<ref name="ref2112" /> Соли 1895 бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои Русия ва Британия дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="ref58">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли 1920 амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] ҷой дошт. Солҳои 1925-1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926-1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930-1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз 29 майи соли 1933, №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз 11 августи соли 1937, №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 2. Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 – соли 1937)''' |- |'''Марҳилаи таърихӣ''' |'''Мақоми маъмурию ҳудудӣ''' |'''Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ''' |- |То соли 1878 |Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз |Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ |- |1878-1920 |Амлокдории Қалъаи Ванҷ |Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро |- |1920-1924 |Тумани Ванҷ |Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро |- |1925-1926 |Ҷузъи тумани Қалъаихумб |Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон |- |1926-1930 |Волости Ванҷ |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон |- |1930-1933 |Қисми ноҳияи Қалъаихумб |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |29 майи 1933 |Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил) |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |11 августи 1937 |Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) |} Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли 1954 сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="ref59">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref60">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20231202014852/https://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ |date=2023-12-02 }} (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref61">Астрономические знания язгулемцев (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Тибқи омори соҳаи сайёҳии ВМКБ, дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ ба ҳолати соли 2024 15 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст.<ref name="ref62">[https://ctd.tj/2024/03/30/%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B7-%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD-%D0%B0%D0%B7-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8A%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BD/ Аз табиат ба санъати инсонӣ: 7 муъҷизаи нави ҷаҳонӣ номида шуд] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, 30 марти 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои дарки мантиқи ҷойгиршавӣ ва моҳияти ин осор, бояд заминаи таърихию сиёсии ташаккули онҳоро дарк намуд. Бино бар маълумоти таърихномаҳои асримиёнагӣ, дар садаҳои VII-VIII қаламрави кунунии Ванҷ ҷузъи вилояти таърихии Кумед буд, ки болооби дарёи Вахшро фаро гирифта, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвозу Ванҷ ва шимоли Бадахшонро дар бар мегирифт.<ref name="ref63">[[Таърихи Тоҷикистон]] // Википедиа. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Баъдтар, дар асрҳои миёна, Ванҷу Дарвоз як сарзамини воҳидро ташкил дода, бо номи ''«Курон»'' ёд мешуданд, ки маркази он деҳаи кунунии Кеврон будааст.<ref name="ref64">Таърихи шаҳр // Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Ваҳдат. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳз дар ин заминаи қадимии сиёсӣ, ки бо мустақилияти нисбии маҳаллӣ ва хатари доимии ҳуҷумҳои беруна тавсиф мешуд, эҳтиёҷ ба бунёди қалъаҳои мустаҳкам ба миён омад. Пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов, қадимтарин шаҳодати мустанади русиро дар бораи ин қалъа низ капитан Кузнецов дар гузориши соли 1892-и худ сабт кардааст. Ӯ зимни тавсифи амлокдории Ванҷ чунин навиштааст: ''«Ванчское амилякдарство расположено по р. Ванчъ и частью по правому берегу р. Пянджъ. Мѣстопребываніе амилякдара кишлакъ Кала-и-Рохарвъ (на нашихъ картахъ Кала-и-Ванчъ); имѣется небольшая крѣпостца.»'' Тарҷума: ''«Амлокдории Ванҷ дар канори дарёи Ванҷ ва қисман дар соҳили рости дарёи Панҷ ҷойгир аст. Маҳалли иқомати амлокдор рустои Қалъаи Рохарв аст (дар харитаҳои мо — Қалъаи Ванҷ); дар он қалъачаи хурде мавҷуд аст»''.<ref name="ref65">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 79.</ref> Ин иттилои Кузнецов, ки бисту се сол пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов сабт шудааст, собит месозад, ки номи ''«Қалъаи Ванҷ»'' барои Рохарв аллакай дар харитаҳои расмии охири асри XIX ба кор мерафт ва Рохарв аз ҳамон замон ҳамчун маркази маъмурии амлокдории Ванҷ шинохта мешуд. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли 1916 узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="ref5" /> Дар мақолаи худ, ки натиҷаи боздиди шахсии ӯст, Мушкетов мавқеи стратегии Рохарвро чунин тавсиф кардааст: ''«Административнымъ центромъ Ванча всегда былъ и есть базарный кишлакъ Рохаръ (или Рохарвъ) въ 40 дворовъ, расположенный на правомъ берегу рѣки, въ двадцати верстахъ выше ея устья, на высотѣ 5.950 футъ, у моста, ведущаго къ перевалу Гушхонъ, запирая собой, слѣдовательно, единственный конный путь на Язгулемъ, Рошанъ и Памиръ. Это важное стратегическое положеніе и было использовано древними '<nowiki/>'''правителями Ванча – «Шо», воздвигнувшими здѣсь крѣпость (Кала-и-Ванчъ) и избравшими ее для своей резиденціи.»''''' Тарҷума: ''«Маркази маъмурии Ванҷ ҳамеша рустои бозории Рохар (ё Рохарв) буд ва то ҳол ҳамин аст – бо 40 хонавода, дар соҳили рости дарё, дар бисту версти болотар аз резишгоҳи он, дар баландии 5950 қадам, назди пуле, ки ба ағбаи Гушхон мебарад, ва бо ин васила ягона роҳи аспсаворро ба Язғулом, Рӯшон ва Помир мебандад. Маҳз ҳамин мавқеи муҳими стратегӣ буд, ки ҳокимони қадимии Ванҷ – «Шоҳ»-ҳо – истифода бурда, дар ин ҷо қалъа (Қалъаи Ванҷ) бино карданд ва онро барои худ қароргоҳ интихоб намуданд»''.<ref name="ref66">Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. — (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876). — С. 7.</ref> Мушкетов инчунин интихоби маҳалли қалъаро аз нигоҳи амниятӣ шарҳ додааст: ''«Мѣсто выбрано весьма хорошо и удобно, на возвышеніи, съ котораго открытый видъ во всѣ стороны, и долина Ванча, какъ на ладони; рѣка отъ стѣнъ крѣпости въ 3 қулочяхъ, но для обезпеченности водоснабженія имѣлся къ ней подземный ходъ; невдалекѣ, на луговинѣ у рѣки, имѣется прудикъ, наполняемый ключемъ теплой, солоноватой воды, предоставляющій идеальное купанье.»'' Тарҷума: ''«Ҷой хеле хуб ва мувофиқ интихоб шудааст, дар баландие, ки аз он манзараи кушода ҳар тараф дида мешавад ва тамоми водии Ванҷ мисли кафи даст намоён аст; дарё аз деворҳои қалъа дар масофаи 3 қулочӣ ҷой дорад, вале барои таъмини бехатари обтаъминкунӣ роҳи зеризаминӣ ба он вуҷуд дошт; дар наздикӣ, дар марғзори лаби дарё, ҳавзчае ҳаст, ки аз чашмаи оби гарму намакини он пур мешавад ва барои шиноварии беҳамто мувофиқ аст»''.<ref name="ref66" /> Дар бораи сохти худи қалъа Мушкетов навиштааст: ''«Постройка, конечно, глинобитная, но довольно массивная, со стѣнами до 4 қулочей высотой, обнесенными съ трехъ сторонъ рвомъ, съ бойницами и пятью угловыми башнями. Внутреннія перегородки частью деревянныя, равно какъ и колонны, балки и двери, тонкой, старинной рѣзной работы.»'' Тарҷума: ''«Бино, албатта, гилину похсагин, валекин бисёр мустаҳкаму матин аст, бо деворҳои баланди чаҳорқулоча, ки аз се сӯйи он, хандақе бар гирди он кандаанд, бо тиркашҳову бурҷҳои панҷгонаи кунҷӣ. Деворҳои миёнгини дохилӣ, қисман, чӯбинанд, ҳамчунин, сутунҳову болорҳову дарҳои он, ки бо кандакории нафису куҳан оростаанд»''.<ref name="ref66" /> Мушкетов санаи боздиди худ ва оғози кашидани нақшаи қалъаро низ қайд кардааст: ''«Многое уже разрушено (мое посѣщеніе относится къ 11 іюля 1905 г.), но общее расположеніе еще сохранилось и я, пользуясь обстоятельными поясненіями почтеннаго шейха-токсабы Ванча, снялъ планъ всей крѣпости»'' (тарҷума: ''«Бисёр чиз аллакай хароб шудааст (боздиди ман ба 11 июли соли 1905 рост меояд), вале тартиби умумӣ то ҳол нигоҳ дошта шудааст ва ман, бо истифода аз тавзеҳоти муфассали шайх-тӯксабои эҳтиромноки Ванҷ, нақшаи тамоми қалъаро кашидам»'').<ref name="ref66" /> Нақшаи қалъа, ки Мушкетов кашидааст, 27 ҳуҷраву қисми қалъаро бо рақам нишон медиҳад, ки шарҳи онҳо чунин аст:<ref name="ref66" /> Ур - обдорхона Дарвозахона – ҳуҷраи нигаҳбонону дарбонон Ҳуҷраи навкарҳо Бадарравхона – ҳоҷатхона Долон – ҳавлии аспҳо Ахтахона – оғилхона, ва болои он анборхонаи алаф Пештоқ – гузаргоҳи пӯшида Фаррошхона – ҳуҷраи сайисон Пештоқи дуюм (баландии 3 қулоч) Гулгунхона – ҳуҷраи пазириши меҳмонон Ҳуҷраи худи шоҳ Қӯрғон – сарбозхона (харобшуда) Ғуломгардиш – долони мамониаткунандаи дидани занони дар боғ гардандагӣ Ошхона – ошхона Роҳрав – долон Ғуломгард – гузаргоҳ ба қисми занона Хазина – ҳуҷраи хазинадорӣ Ҳаммом – ҳаммом Пештоқи занона Ҳуҷраи зани шоҳ – тобистона Ҳуҷраи зани шоҳ – зимистона Тӯпхона – манора Рӯйи ҳавлӣ – ҳавлии пӯшида Ҳарам (харобшуда) Анборхона (болои ҳуҷраи 16) Манора – ҳоло ҳуҷраи меҳмонон – меҳмонхона Оғози роҳи зеризаминӣ ба сӯи дарё Дар масофаи як версти болотари Рохар, дар канори роҳ, Мушкетов ду гӯри қадимиро низ ба қайд гирифтааст: ''«Въ верстѣ выше Рохара по долинѣ, около дороги, двѣ древнихъ гробницы съ фигурными стѣнами, имѣющими какое-то отношеніе къ крѣпости; интересно, что на могильномъ шестѣ, помимо обычныхъ куска матеріи и конскаго хвоста (на боковой перекладинѣ), сверху помѣщены изображенія сложенной руки (ладони) и голубя»'' (тарҷума: ''«Дар як версти болотар аз Рохар, дар паҳлӯи роҳ, ду гӯри қадимӣ бо деворҳои нақшдор ҳастанд, ки бо қалъа алоқаи муайяне доранд; ҷолиб ин аст, ки бар болои чӯби қабр, ба ғайр аз пораи матоъ ва думи асп (дар чӯби паҳлӯӣ)-и маъмулӣ, тасвири дасти гирдкардашуда (кафи даст) ва кабутар низ гузошта шудааст»'').<ref name="ref66" /> Ба ғайр аз ин, Мушкетов дар поварақи худ ёдовар шудааст, ки ягона роҳи воридшавӣ ба водӣ аз тарафи Панҷ низ бо қалъаи хурди дигаре мустаҳкам карда шуда буд: ''«Этотъ единственный выходъ кромѣ того очень искусно былъ загражденъ небольшой крѣпостцей, остатки которой еще видны на изолированномъ холмѣ въ устьѣ Ванча»'' (тарҷума: ''«Ин ягона баромадгоҳ аст, илова бар ин, хеле моҳирона бо қалъачаи хурде масдуд шуда буд, ки бақоёи он то ҳанӯз дар теппаи ҷудоуфтодаи резишгоҳи Ванҷ ҳувайдоанд»'').<ref name="ref67">Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ, 1916. — Тавзеҳот, №4.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, қалъа бевосита дар масири корвонрав ба сӯи ағбаи Гишхун қарор дошт, ки тавассути он роҳи корвонӣ ба водии Язғулом ва аз он ҷо ба самти баландкӯҳҳои Помир мерасид.<ref name="ref68">[https://poxod.ru/guidebook/darvaz/p_darvaz_dolinarekivagdm_a.html Долина реки Ванч] // Свободный туризм (poxod.ru). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз он ки Мушкетов худ соли 1905 аз қалъа боздид кунад, тавсифи мухтасартаре аз он – тахминан 13 сол пештар – аллакай ба қалами А. А. Семёнов тааллуқ дошт, ки соли 1898 шахсан аз қалъа дидан кардааст: ''«Въ низовьи р. Ванджа лежитъ самый значительный кишлакъ долины, Кал'аи-Ванджъ, или Кал'аи-Рохарвъ (крѣпость Ванджа, крѣпость Рохарвъ). Укрѣпленіе въ немъ до сихъ поръ на обрывистомъ берегу довольно хорошо сохранилось. Стѣны крѣпости–мѣстами глинобитныя, мѣстами сложены изъ кирпичей и камней. По бокамъ лицевой стороны крѣпости–двѣ полуразрушенныхъ зубчатыхъ башни.»'' Тарҷума: ''«Дар поёноби рӯди Ванҷ бузургтарин рустои водӣ ҷойгир аст – Қалъаи Ванҷ, ё Қалъаи Рохарв (қалъаи Ванҷ, қалъаи Рохарв). Истеҳкоми он то ба имрӯз дар соҳили баланди дарё нисбатан хуб нигоҳ дошта шудааст. Деворҳои қалъа ҷо-ҷо аз гил, ҷо-ҷо аз хишти пухтаву санг сохта шудаанд. Аз ду тарафи рӯи қалъа ду манораи нимвайрони дандонадор қарор доранд»''.<ref name="ref69">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8.</ref> Муҳимтар аз ҳама, Семёнов санаи тахминии бунёди қалъа ва номи бинокори онро сабт кардааст – маълумоте, ки то кунун дар ягон манбаи дигари дастраси мақола наомадааст: ''«Крѣпость, по преданію, была построена лѣтъ двѣсти тому назадъ дарвазскимъ ханомъ, Азиз-Ханомъ, и, вѣроятно, не разъ служила хорошую службу ея защитникамъ во времена независимаго Дарваза. Теперь въ ней живетъ амлякдаръ (начальникъ округа) долины Вандж.»'' Тарҷума: ''«Қалъа, тибқи ривоят, тахминан дусад сол пеш аз ҷониби хони дарвозӣ – Азиз-Хон – бино ёфтааст ва эҳтимол, борҳо ба муҳофизони худ дар давраи истиқлолияти Дарвоз хидмати шоиста кардааст. Ҳоло дар он амлокдор (сарвари ноҳия, яъне шоҳ)-и водии Ванҷ зиндагӣ мекунад»''.<ref name="ref70">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8–9.</ref> Азбаски китоб соли 1903 нашр шуда ва мушоҳидаи муаллиф соли 1898 сурат гирифтааст, ин ривоят санаи бунёди қалъаро тахминан ба солҳои 1698-1700 рабт медиҳад. Ин ривояти Семёнов дар бораи Азизхон, ки то ҳол дар баъзе сарчашмаҳо такрор мешавад, аз нигоҳи муосир асоси устувори таърихӣ надорад: дар рӯйхати мукаммали шоҳони Дарвоз, ки намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко дар мақолаи худ ''«Дарваз и Каратегин»'' (1883) овардааст, ягон шоҳе бо номи Азизхон сабт нашудааст.<ref name="ref2072">Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. — 1883. — № 11–12.</ref> Тибқи ин рӯйхат, силсилаи шоҳони Дарвоз аз Шоғариб (то соли 1637) оғоз гардида, тавассути Шоқирғиз (1637–1668), Маҳмудшо (1668–1729), Танаи Фӯзашо (1729–1734), Муҳаммадхоншо (1734–1762), Мизробшои аввал (1762–1778), Шоидарвози I (1787–1788), Мансурхон (1788–1797), Шотурк (1797–1803), Мизробшои сонӣ (1803–1806), Султони Кучак (1806–1815), Шоиброимхон (1815–1828), Султон Маҳмудшо (1829–1838), Шоаҳмад (1839–1842), Исмоилшо (1842–1859), Иброҳимшо (1861–1863) ва Шоидарвози II (1863–1868) то Сироҷуддиншо (1868–1878) идома ёфтааст.<ref name="ref2072" /> Бар асоси таҳқиқоти муосир, эҳтимоли бештар меравад, ки Қалъаи Ванҷ на дар аҳди хони номаълуми ривоятӣ, балки дар аҳди Шайбонихониён бунёд гардидааст. Шоқирғиз, ки аз соли 1637 то 1668 ҳукмронӣ кардааст, фарзанди Абдуллоҳхони II-и Шайбонӣ буда, баъди забти Бадахшон дар соли 1584, волии Дарвоз гардида, Қалъаи Хумбро пойтахти худ қарор дода буд;<ref name="ref2072" /> тибқи ин назария, эҳтимол дорад, ки Қалъаи Ванҷ низ ҳамчун истеҳкоми мудофиавӣ маҳз дар ҳамин давра сохта шуда бошад. Дар давраи баъдина, вақте ки минтақа таҳти назорати Аморати Бухоро қарор гирифт, Қалъаи Ванҷ нақши муҳими низомии худро идома дод. Тибқи китоби сайёҳи бритониёӣ Ангус Гамильтон ''«Афғонистон»'' (1908), дар охири асри XIX ва аввали асри XX дар қалъа 300 навкари артиши миллии амири Бухоро ҷойгир карда шуда буданд: ''«В крепости Ванч было раньше расположено 300 человек из национальной армия эмира бухарского; из такого же отряда состоял гарнизон Каляи-Вамар, а в Каляи-Хум стоял целый бухарский полк.»'' Тарҷума: ''«Дар қалъаи Ванҷ пештар 300 нафар аз артиши миллии амири бухороӣ ҷойгир буда, гарнизони Қалъаи Вамар низ аз чунин дастаи мисли ҳамин иборат буд, дар Қалъаи Хум бошад, як полки бутуни бухороӣ истода буд»''.<ref name="ref2082">Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. — СПб., 1908.</ref> Семёнов инчунин ду навиштаи девории қалъаро айнан нусхабардорӣ кардааст: як байти форсӣ дар бораи гардиши бераҳмонаи рӯзгор, ва як ёдгории русии сайёҳони соли 1896 – ''«Прибылъ разъѣздъ 25 числа августа за старшаго общивкй Яковъ. Черновъ. и джигить Николай Каплун и перевочикъ Ашурбай. 1896 года»'' (тарҷума: ''«Гурӯҳи саворагон 25 августи соли 1896 омаданд: сардор Яков Чернов, ҷигит Николай Каплун ва тарҷумон Ашурбой»'').<ref name="ref70" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Дар байни ин сангнигораҳо, ки ба навъи умумии петроглифҳои Помиру Бадахшон шабоҳат доранд, тасвири нахчир (бузи кӯҳӣ бо шохҳои калон), саҳнаҳои шикор бо камон, рамзҳои офтобӣ ва изи дасту пойи инсон бештар вомехӯранд; дар мифологияи мардумони эронитабор бузи кӯҳӣ рамзи покиву ҳосилхезӣ ва иртибот бо олами боло дониста мешавад.<ref name="ref62" /> Дар қаламрави Ванҷ, ба монанди дигар минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон, сағонаҳо ва дахмаҳои сангии куҳан низ аз насл ба насл боқӣ мондаанд, ки далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин сарзамин мебошанд. Чунин иншооти дафнӣ, ки дар ҷойҳои махсуси сангӣ, дар баландиҳо ё ғорҳо бунёд меёфтанд, эҳтимолан боқимондаи анъанаҳои дафнии пешазисломӣ мебошанд; тибқи баъзе оинҳои қадими маҳаллӣ (аз ҷумла эътиқодоти наздик ба дини зардуштӣ), ҷасади фавтида набояд бо унсурҳои муқаддаси табиат – хок, об ё оташ – тамос мегирифт.<ref name="ref62" /> Ҳарчанд имрӯз тамоми аҳолии ноҳия мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд ва расму оини дафни исломиро ба таври қатъӣ риоя мекунанд, мавҷудияти ин сағонаву дахмаҳо аз як давраи гузариши тӯлонии фарҳангӣ ва қабатҳои гуногуни динию эътиқодӣ дар минтақа хабар медиҳад. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии ''«Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон»'' – муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, – ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="ref71">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> Илова бар ёдгориҳои меъморӣ ва дафнӣ, мероси беназири саноатии Ванҷ – боқимондаҳои кӯраҳои қадимии оҳангудозӣ (домнитсаҳо) – низ бахши муҳими осори таърихии ноҳия ба шумор мераванд. Тибқи маълумоти иқтисоддон И. Е. Ходоров, ки соли 1929 таҳлилҳои М. С. Андреевро дар бораи ин ҳунар тасдиқ ва иқтибос овардааст, дар боварҳои мардумии ванҷиён металли ҳосили ин кӯраҳо на танҳо арзиши истеҳсолӣ, балки хосияти шифобахш низ дошт: маҳсули онро ''«барои табобати ҳар гуна бемориҳо пешбинӣ карда, ба ҷойи дардманд мегузоштанд»''.<ref name="ref53" /> Ин боварҳо нишон медиҳанд, ки осори саноатии Ванҷ бо мероси ғайримоддӣ ва эътиқодоти мардумӣ пайванди зич доштааст, ва имрӯз боқимондаҳои ин кӯраҳо, харобаҳои коргоҳҳо ва партовҳои маъданӣ (шлакҳо) дар дараҳои Ванҷ метавонанд ҳамчун мавзеи нодири ''«бостоншиносии саноатӣ»'' мавриди пажӯҳиши минбаъда қарор гиранд. Сарчашмаи аввалини сабти илмии ин ҳунар – 23 сол пеш аз рисолаи Андреев (1926) – низ ба Семёнов тааллуқ дорад: ''«Богатыя залежи желѣзной руды въ верховьяхъ р. Ванджа даютъ горцамъ Ванджской долины неисчерпаемый матеріалъ для различнаго рода желѣзныхъ издѣлій, которыя удовлетворяютъ самымъ разнообразнымъ требованіямъ домашняго обихода горныхъ таджиковъ и потому расходятся изъ этой огромной кузницы, какова долина Ванджа, по всему Дарвазу, Каратегину и Язгуляну, проникая даже въ отдаленные и трудно достижимые уголки Рошана, Шугнана и Вахана.»'' Тарҷума: ''«Захираҳои фаровони маъдани оҳан дар болооби рӯди Ванҷ ба кӯҳистониёни водии Ванҷ маводи беохири намудҳои гуногуни маснуъоти оҳанӣ медиҳанд, ки эҳтиёҷоти гуногуни рӯзгори тоҷикони кӯҳӣ қонеъ мегардонанд ва аз ин кӯрахонаи азим, яъне водии Ванҷ, ба тамоми Дарвозу Қаротегину Язғулом паҳн мешаванд, ҳатто ба гӯшаҳои дурдасту дастнораси Рӯшону Шуғнону Вахон низ ворид мегарданд»''.<ref name="ref72">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 62.</ref> Семёнов инчунин номи мушаххаси деҳаеро сабт кардааст, ки дар он раванди коркарди оҳанро шахсан мушоҳида намудааст: ''«Самый способъ добыванія желѣза намъ пришлось наблюдать во кишлакѣ Сытаргъ, на Ванджѣ»'' (тарҷума: ''«Худи усули истихроҷи оҳанро мо тавонистем дар рустои Старғ, дар Ванҷ, мушоҳида кунем»'').<ref name="ref72" /> Ӯ ҳамчунин тавсифи мубодилаи тиҷоратии маснуоти оҳании Ванҷро бо минтақаҳои ҳамсоя овардааст: ''«Эти издѣлія находять большой сбыть на рынкахъ Кал'аи-Хума и въ сосѣднихъ долинахъ: Язгуляна и Оби-Хингоу, причемъ продажа на деньги совершается очень рѣдко; обыкновенно вещи мѣняются на тѣ, которыя необходимы таджикамъ Ванджа»'' (тарҷума: ''«Ин маснуъот дар бозорҳои Қалъаи Хум ва водиҳои ҳамсоя – Язғулому Оби Хингов – фурӯши хубе меёбанд, вале фурӯш ба пул хеле кам сурат мегирад; одатан молҳо ба он чизҳое иваз мешаванд, ки барои тоҷикони Ванҷ зарур аст»'').<ref name="ref73">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 64.</ref> === Раванди истихроҷ ва гудохтани оҳан тибқи мушоҳидаи Андреев (1926) === Тобистони соли 1925 экспедитсияи Ҷамъияти омӯзиши Тоҷикистон ва халқиятҳои эронӣ, ки М. С. Андреев роҳбарии онро ба уҳда дошт, аз водии Ванҷ гузашт ва ба дархости масъули Шӯъбаи ҷуғрофӣ ва иқтисодии Ҷамъият, И. И. Бездека, Андреев маълумоти муфассалеро дар бораи усули маҳаллии истихроҷи оҳан ҷамъоварӣ намуд, ки соли 1926 дар шакли рисолаи алоҳида ба нашр расид.<ref name="ref52" /> Азбаски экспедитсия дар мавсими тобистон гузашт, вақте ки кӯраҳо аз кор монда буданд, худи раванди гудозишро Андреев на бо мушоҳидаи мустақим, балки аз забони худи тоҷикони маҳаллӣ сабт кардааст.<ref name="ref52" /> Тибқи гузориши ӯ, дар кӯҳҳои Ванҷ се кони асосии маъдани оҳан вуҷуд дошт: конҳои Техарв (сердаромадтарин ва пуристифодатарин, дар наздикии деҳаи Техарв, ки ба он бо роҳи зеризаминӣ – штолня – дастрасӣ ҳосил мешуд), Пойи Мазор (дар болооби дарёи Ванҷ) ва кони назди деҳаи Потов (маъдани он бо сифати пасттар).<ref name="ref52" /> Дар кони Техарв конканҳо бо чароғи равғанӣ (''«чроғ»'', ки чор ададашро якбора меафрӯхтанд) ва табарҳои махсус (''«тавар»'') кор мекарданд; як конкан дар як рӯз аз 20 то 40 пуд маъдан меканд, ду нафар ҳамзамон кофтуков мекарданд ва се-чор нафари дигар маъданро ба берун мебароварданд. Гурӯҳҳои конканӣ одатан аз 5 то 20 нафар иборат буданд ва баъд аз ҷамъоварии миқдори кофӣ (аз 20 то 50 бор – вобаста ба захираи ангишти дар дастрас), маъданро ба пушт бор карда, бо ёрии асои махсуси кӯҳнавардӣ (''«шкорчӯб»'', ки нӯги оҳанин дорад) аз пасти пур хатарнок фуруд меомаданд.<ref name="ref52" /> Мавсими асосии конканӣ тирамоҳ буд, вақте ки корҳои саҳроӣ ба анҷом расида буданд; онҳое ки натавонистанд тирамоҳ маъдан ҷамъ кунанд, инро дар баҳор анҷом медоданд.<ref name="ref52" /> Истихроҷи оҳан аз болооби водии Ванҷ то деҳаи Бунай (болотар аз қалъаи пешинаи Рохарв) идома дошт; поёнтар аз Бунай ин ҳунар маъмул набуд, зеро ҳам масофа то кон дуртар буд ва ҳам сӯзишворӣ кам буд – дар он ҷо танҳо буттаи ''«пӯш»''-ро ба ҷои ангишт истифода мебурданд.<ref name="ref52" /> Қариб ҳар як хонаводаи Ванҷи Боло дар як сол як маротиба кӯраи худро пур мекард; агар ангишту маблағ кофӣ намебуд, якчанд хонавода (то 10 нафар ва баъзан бештар) муттаҳид мешуданд. Дар ду деҳа – Техарв (6 хона) ва Бунай (18 хона) – кӯраҳои умумиҷамоатӣ вуҷуд дошт, ки тамоми сокинон якҷоя аз онҳо истифода мебурданд.<ref name="ref52" /> Кӯраи ванҷӣ (''«чиндон»''), ки Андреев дар ду деҳа мушоҳида кардааст, аз навъи хеле ибтидоӣ буд: утоқи назди он ''«бунг» (бом)'' ба шакли заминкан, тахминан 3,5-4 метр дарозӣ ва бараш, канда мешуд ва танҳо як арш аз сатҳи замин болотар мебаромад. Дар дохили он чуқурии мураббаъ бо номи ''«пога»'' (пойгоҳ, айнан ҳамон истилоҳе, ки барои сатҳи фарши хонаи тоҷикони кӯҳӣ ба кор меравад) канда мешуд, ки то як метр аз сатҳи атроф пасттар буд; аз он тоқчаи шишамонанди калон – ба монанди меҳроби масҷид – ба сӯи берун мекушод.<ref name="ref52" /> Даричаи вурудӣ ''«дарик» (дарак, дари хурд)'', ки ҳангоми пуркунии кӯра бо девори тунуки сангин (тахминан 20 см ғафсӣ) баста мешуд, аввал бо ҳезуми арчагӣ (беҳтарин сӯзишворӣ) ё буттаи хордори ''«ангет»'' пур карда мешуд.<ref name="ref52" /> Фурма ''«булул»'', ки ба воситаи он ба дохили кӯра ҳаво медамиданд, аз гили носӯзи маҳаллӣ бо номи ''«рехч»'' сохта мешуд, ки танҳо дар наздикии деҳаи Бунай истихроҷ мегардид ва барои он ҳатто аз деҳаҳои дурдасти Ванҷи Боло меомаданд.<ref name="ref52" /> Раванди гудозиш чунин буд: аввал ҳезум месӯхтанд, сипас ба воситаи фурма ва дамҳои чармини бузӣ ба он медамиданд; вақте ки ҳезум ба ангишт мубаддал мешуд, аввал ангишт, сипас маъдани майдакардашуда илова мекарданд ва дамидан бе қатъшавӣ, рӯзу шаб, то анҷоми пурраи гудозиш идома меёфт.<ref name="ref52" /> Сатҳи оҳани гудохташуда дар қаъри кӯра бо роҳи фурӯ бурдани чӯбак ба даруни фурма муайян карда мешуд: агар чӯбак ба оҳан бирасад, дарҳол забона мезад. Шумораи фурмаҳои истифодашуда, вобаста ба миқдори маъдану ангишт, одатан аз 10 то 30 адад буд.<ref name="ref52" /> Барои гудохтани як пур кӯра, ки одатан аз 2 то 5 шабонарӯз тӯл мекашид (баъзан то 8-10 шабонарӯз дар назди хонаводаҳои сарватманд), кӯра дар як шабонарӯз тахминан 15 пуд ангишт ва ба ҳамин андоза маъдан фурӯ мебурд.<ref name="ref52" /> Дар ин раванд низоми маҳаллии ''«ҳашар»'' – ёрии мутақобилаи меҳнатӣ бидуни музди пул, шабеҳи мубодилаи шир ё кӯмаки барзагов ҳангоми шудгор – ба кор бурда мешуд: ҳангоме ки як аъзои гурӯҳ кӯраашро пур мекард, дигар аъзоён ба кумак меомаданд ва дар навбати худ низ ҳамин гуна кумак мегирифтанд.<ref name="ref52" /> Ҳайати муқаррарии коргарони як кӯра 12 нафарро ташкил медод; душвортарин кор дамидан бо ду даме дар навбат буд. Соҳиби кӯра дар давоми кор чор бор дар шабонарӯз хӯрок медод: субҳидам ''«умоч»'' (шӯрбои орд бо чакка), нисфирӯзӣ ''«нону ош»'' (шӯрбои нахӯд бо нон), пеш аз ғуруб ''«амруту чормағз»'' (нок ва чормағзи хушк) ва ҳангоми ғуруб ''«ширҷӯш»'' (шири ҷӯшонидашуда бо нон).<ref name="ref52" /> Ду писарбачаи наврас бо номи ''«ғовгар»'' (яке рӯзона, дигаре шабона) назорати сатҳи пуркунии кӯраро ба уҳда доштанд ва бо садои ''«ғовта бгӣ»'' навбати дамидани навбатиро эълон мекарданд.<ref name="ref52" /> Пас аз хомӯшшавии кӯра, ба он 3-4 рӯз имконияти сард кардан дода мешуд; оҳани гудохташуда дар шакли як пораи бузург дар қаъри кӯра мунҷамид мешуд, ки атрофи онро сағораи (''«сав»'') бо болғаҳои вазнин ''«пулк» (путк)'' мекӯбиданд ва канор мезаданд. Сифати оҳан якхела набуд: канораҳояш нарм буда, барои наъл, бел ва нӯги плуг истифода мешуд, дохилаш бошад, сахттар буда, бо номи ''«қрч»'' маъруф буд ва барои корд, табар ва дос ба кор мерафт.<ref name="ref52" /> Пас аз гудозиш, соҳиби кӯра оҳангареро даъват мекард, ки якчанд рӯз дар хонаи ӯ кор карда, оҳани хомро ба маснуот табдил медод; дар ивази хӯроки хонагӣ, ангишт ва дастёрони дамкунӣ, оҳангар аз ҳар даҳ маснуоти сохташуда якто (яъне 1/10-и маҳсулот)-ро ҳамчун музди худ мегирифт.<ref name="ref52" /> Аз оҳани коркардшуда дар Ванҷ маснуоти зерин истеҳсол мешуд: ''«новк»'' (новак, нӯги сипор), ''«табар»'' (табар), ''«каноҷ»'' (зоғнӯл), ''«кланд»'' (каланд), ''«теша»'', ''«дос»'', ''«корча»'' (кордча, корд), ''«дравш»'' (дарафш), ''«севун»'' (сӯҳон), ''«наъл»'', ''«ожбр»'' (ошбур, кордҳои махсуси ошпазӣ) ва ''«қайчин»'' (миқроз, қайчии пашмтарошӣ).<ref name="ref52" /> Тиҷорати ин маснуот бо минтақаҳои ҳамсоя пурра ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт: харидорон худашон ба Ванҷ меомаданд, на баръакс. Вахиёчиён аз ағбаҳои бузург гузашта, матоъҳои пашмини дастбоф (чакман, чодар, товарза) ва намак (тамоми намаки Ванҷ аз Вахиё меомад) меоварданд; дарвозиён карбос, салла ва намак (ки худашон аз Нижголои Вахиёи Поён мехариданд) меоварданд; язғуломиён ҷӯроби пашмӣ, тасмаи зинпӯши пашмӣ, зардолуи хушк ва чоруқи маҳаллӣ пешниҳод мекарданд; шуғнониён халатҳои пашмӣ, ҷӯроб ва пӯст (барои дӯхтани пойафзол) меоварданд; аз тарафи Афғонистон бошад, асосан матои карбос ворид мешуд.<ref name="ref52" /> Дар мавриди решаи маънавии ин ҳунар, Андреев қайд кардааст, ки пуштивони оҳангарон, мисли дигар оҳангарони мусулмони Осиё, пайғамбар Довуд дониста мешавад; пеш аз афрӯхтани кӯра барои ӯ дуо мекарданд ва ваъда медоданд, ки қисме аз маҳсулоти оянда ба номи ӯ бахшида шавад.<ref name="ref52" /> Ривояти пайдоиши ин ҳунар – бо номи ''«Рисола»'' – назди устои калон нигоҳ дошта мешуд ва пеш аз оғози кор хонда мешуд; тибқи ин ривоят, шогирди ҷавони пайғамбар Довуд бо номи ''«Усто-Хурдак»'' боре беадолатӣ карда, оҳанро аввал барои марди сарватманд, на камбағал, кор карда буд ва ба ҷазои ин даст ва бозуяш сӯхт; пас аз тавба, пайғамбар Довуд ба ӯ истифодаи анбурро омӯзонд, зеро то он замон кордсозон оҳани тафтаро бевосита бо даст мегирифтанд.<ref name="ref52" /> === Кофарсилохи Ғҷовас === Дар қаламрави ноҳия, дар мавзеи Ғҷовас, маҳалли бостонии Кофарсилох ҷой дорад, ки аҳамияти таърихиву бостоншиносии он то ҳол ба таври илмӣ омӯхта нашудааст.<ref name="ref2162">"КОФАРСИЛОХИ ҒҶОВАС" (маводи таърихӣ-фарҳангӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Тибқи ривояти сокинони маҳаллӣ, чунин маконҳо, ки бо номи умумии ''«Кофарсилох»'' маъруфанд, дар чандин мавзеи дигари Ванҷ низ ба назар мерасанд, вале бар асари селу тармарезиҳои даврӣ қисми зиёди онҳо пӯшида ва ноаён гардидаанд.<ref name="ref2162" /> Худи истилоҳи ''«Кофарсилох»'' шаҳодат медиҳад, ки маҳаллан ин макон бо давраи пеш аз ислом – эҳтимолан бо пайравони динҳои қадимаи маҳаллӣ – алоқаманд дониста мешавад. Ин мавзеъ то ҳол мавриди ҳафриёти бостоншиносӣ қарор нагирифтааст ва бад-ин сабаб моҳияти дақиқи таърихии он ҳанӯз номаълум аст.<ref name="ref2162" /> === Сағонаи Рави Тор === Дигар мавзеи таърихии қаламрави Ванҷ Сағонаи Рави Тор аст, ки дар он харобаҳои деворҳои деҳаи аз байн рафтае боқӣ мондаанд.<ref name="ref2172">"САҒУНАИ РАВИ ТОР" (маводи таърихӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Тибқи иттилоъи сокинони маҳаллӣ, харобаҳои Рави Тор то солҳои наздик вуҷуд доштанд, вале маълумоти дақиқ дар бораи он ки аҳолии ин деҳа кай дар он ҷо зиндагӣ мекарданд ва кай онро тарк намуданд, то кунун ба таври мустанад муайян нашудааст.<ref name="ref2172" /> Мавҷудияти харобаҳои сангину гилини хонаву девор дар ин мавзеъ гувоҳи он аст, ки дар гузашта дар ин минтақа фарҳанги нисбатан мақбули меъморӣ вуҷуд дошта, сокинон бо истифода аз масолеҳи маҳаллӣ – санг ва гил – иншооти устувор бунёд мекарданд. Маводи шифоҳие, ки тавассути сокинони пиронсоли маҳал аз насл ба насл нақл мешавад, то ҳол ягона сарчашмаи маълумот дар бораи ин мавзеи таърихӣ боқӣ мемонад.<ref name="ref2172" /> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="ref1" /> Мардумшиноси рус Л. Ф. Моногарова дар пажӯҳиши бунёдии худ доир ба таркиби қавмии ВМКБ, дар бораи гузаштаи қавмии ванҷиён чунин навиштааст: ''«В прошлом из припамирских народностей наиболее тесно соприкасались с горными таджиками ванчцы (правильнее ванджи), коренное население долины р. Ванч (Вандж), входившей в Бухарский эмират. Духовенство эмирата проводило насильственное обращение в суннизм всех, исповедовавших другую религию. Под влиянием суннитской идеологии у ванчцев изменились общественные и семейные взаимоотношения, моральные нормы, бытовой уклад в целом. Постепенное экономическое и культурное сближение ванчцев с таджиками привело к утрате ванчцами своего родного языка, замене его таджикским (ванчским или ванджским говором таджикского языка), а в конечном итоге к слиянию ванчцев с таджиками. Население остальных районов республики считает ванчцев таджиками. «Судя по некоторым признакам, „ванджский язык“, входя в северную подгруппу памирских языков, наиболее тесно примыкал к язгулемскому языку» [32, 131].»'' Тарҷума: ''«Дар гузашта, аз миёни халқиятҳои помирӣ, ванҷиён (дурусттараш — ванҷӣ), аҳолии бумии водии дарёи Ванҷ (Вандж), ки ҷузъи аморати Бухоро буд, бештар аз ҳама бо тоҷикони кӯҳистонӣ дар тамос буданд. Рӯҳониёни аморат нисбат ба ҳамаи пайравони дигар эътиқодҳо табдили ҷабрии мазҳаби суннӣ мегузарониданд. Таҳти таъсири мазҳаби суннӣ дар байни ванҷиён муносибатҳои ҷамъиятиву оилавӣ, меъёрҳои ахлоқӣ ва тарзи зиндагӣ дар маҷмуъ тағйир ёфтанд. Наздикшавии тадриҷии иқтисодиву фарҳангии ванҷиён бо тоҷикон боиси аз даст рафтани забони модарии ванҷиён гардид: он бо забони тоҷикӣ (гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ) иваз шуд ва дар ниҳоят ба омезиши ванҷиён бо тоҷикон анҷомид. Аҳолии дигар ноҳияҳои ҷумҳурӣ ванҷиёнро тоҷик мешуморанд. «Бино бар баъзе аломатҳо, „забони ванҷӣ“, ки ба зершохаи шимолии забонҳои помирӣ дохил мешуд, аз ҳама наздиктар ба забони язғуломӣ буд» [32, 131].»''.<ref name="ref74">Моногарова Л. Ф. Этнический состав и этнические процессы в Горно-Бадахшанской автономной области Таджикской ССР // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 185–186.</ref> Дар бораи мазорҳои муқаддаси эҳтиромшавандаи Ванҷ дар охири асри XIX, капитан Кузнецов чунин сабт кардааст: ''«Населеніе Дарвоза не отличается особой набожностью и имѣетъ весьма малое число молитвенныхъ домовъ–мечетей, по за то въ Дарвозѣ есть нѣсколько могилъ святыхъ, весьма почитаемыхъ жителями. Наибольшимъ почитаніемъ отличаются могилы: Хазретъ-и-Бурхъ на р. оби-Мазаръ, Пой-Мазаръ-Хазретъ-Садыръ-Сеибъ въ верховьяхъ р. Ванчъ и Ходжа-и-Миратбашъ-Султанъ-Сеидъ на сѣверномъ склонѣ Дарвозскихъ горъ, противъ кишлака Кальпъ.»'' Тарҷума: ''«Аҳолии Дарвоз бо диндории хосае фарқ намекунад ва шумораи хонаҳои ибодат — масҷидҳо — дар он хеле кам аст, вале дар ивазаш, дар Дарвоз якчанд мазори авлиё ҳаст, ки сокинон онҳоро сахт эҳтиром мекунанд. Бештарин эҳтиромро мазорҳои зерин доранд: Ҳазрати Бурх дар канори дарёи оби-Мазор, дар Пойи Мазор - ҳазрати Садр-соҳиб дар болооби дарёи Ванҷ ва Хоҷаи Муродбошӣ Султонсаъид дар нишеби шимолии кӯҳҳои Дарвоз, рӯ ба рӯи рустои Калп»''.<ref name="ref75">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 65.</ref> Бар асоси омори саршумории саросарии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] аз соли 1939, аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар – рус, 6 нафар – тотор, 5 нафар – узбак ва 1 нафар – қазоқ.<ref name="ref76">Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 – 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли 2009 дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="ref3" /> Тибқи омори соли 2024 аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. Азбаски беш аз 90 дарсади масоҳати умумии ноҳия (4430,5 км²)-ро лозурҳо, қуллаҳои баландкӯҳ ва нишебиҳои санглохи корношоям фаро мегиранд, зичии расмии аҳолӣ (тақрибан 7,7-8 нафар дар як километри мураббаъ) манзараи воқеии ҷойгиршавии аҳолиро пурра инъикос намекунад – амалан тамоми сокинон дар як рахи танги қад-қади дарёҳои Ванҷобу Язғулом мутамарказ шудаанд.<ref name="ref3" /> Ин номутаносибии шадид миёни рушди табиии аҳолӣ ва маҳдудияти мутлақи заминҳои корам (соли 2012 ҳамагӣ 1381 гектар, баъдан бо азхудкунии заминҳои нав ба 2601 гектар расида)<ref name="ref3" /> яке аз сабабҳои асосии муҳоҷирати меҳнатии ноҳия маҳсуб мешавад (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»''). {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 3. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 1939-2013''' |- |'''сол''' |'''1939''' |'''1979''' |'''1992''' |'''1995''' |'''2000''' |'''2002''' |'''2003''' |'''2004''' |'''2005''' |'''2006''' |'''2007''' |'''2008''' |'''2009''' |'''2011''' |'''2012''' |'''2013''' |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |28,4<ref name="ref47" /> |28,5<ref name="ref47" /> |28,3<ref name="ref47" /> |29,9<ref name="ref47" /> |30,1<ref name="ref47" /> |28,8<ref name="ref47" /> |30,3<ref name="ref47" /> |33,4<ref name="ref47" /> |29,7<ref name="ref47" /> |30,7<ref name="ref3" /> |30,8 |31,1 |31,3 |} {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 4. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 2014-2024''' |- |'''сол''' |'''2014''' |'''2015''' |'''2016''' |'''2017''' |'''2018''' |'''2019''' |'''2020''' |'''2021''' |'''2022''' |'''2023''' |'''2024''' |- |шумора |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="ref77">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="ref77" /> |34,4<ref name="ref78">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} Барои солҳои 1995-2008 омори мазкур (арзиши ''«умумӣ»'', яъне аҳолии доимии сабтшуда) бар асоси таҳлили муфассали демографии Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар ''«Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"»'' (Душанбе, 2011, саҳ. 362-363) илова карда шуд. Барои солҳои 1992 ва 2009 бошад, бо мақсади нигоҳ доштани пайдарпаии рақамҳои аллакай сабтшуда аз сомонаи расмии badakhshon.tj, арзиши аслии қаблӣ боқӣ монд. Дар тавсифи хислатҳои зоҳирию ботинии сокинони Ванҷ, аъзои экспедитсияи илмии Академияи илмҳои СССР ба Помир (солҳои 1928-1933) чунин навиштаанд: ''«Тоҷикони муқими Ванҷ як қавми ободнишини дорои фарҳанги куҳан астанд. Онҳо бо пешонии баланд, риши сиёҳи анбӯҳ ва нигоҳи амиқи андешаманд мутамоизанд. Ин наҷобати зоҳирӣ бо сиришти ахлоқи ботинии тоҷикон созгор аст. Онон як ишораи хеле зебо доранд: ҳангоми сипосгузорӣ кардан, дасти худро болои сар мебардоранд.»<ref name="ref2062">Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). — Москва—Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935. — С. 20–21.</ref> Зикри чунин хислатҳо аз ҷониби муҳаққиқони хориҷӣ гувоҳи он аст, ки мардуми ин диёр, бо вуҷуди зиндагӣ дар минтақаи душворгузари кӯҳистон, тавонистаанд фарҳанги волои маънавии худро, аз ҷумла анъанаи меҳмоннавозии гарму дастархони пурнозу неъмат, парвариш дода нигоҳ доранд.'' === Фарҳанги моддӣ: либоси анъанавӣ === Дар шароити сарди кӯҳистони Ванҷу Бадахшон, дар гузашта истифодаи матоъҳои пашмину чармӣ бартарӣ дошт ва мероси бофандагии маҳаллӣ ба истеҳсоли матоъҳои худӣ бо рангҳои табиии гиёҳии кӯҳӣ асос меёфт.<ref name="ref79">Таҳқиқоти этнолингвистии лексикаи гӯйиши тоҷикони водии Ғорон // Диссертатсия. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Либоси занонаи суннатӣ асосан аз курта, эзор, пойафзол, сарбанд ва ороишоти гуногун иборат буд; таърихан ду намуди курта маъмул буд – куртаи якқади камартангу доманвасеъ, ки пиразанон мепӯшиданд, ва куртаҳои камзулчадор бо гиребони буғак (уфуқӣ буридашуда бо зеҳгулу гулдӯзӣ), ки духтарону арӯсон ба бар мекарданд.<ref name="ref80">[[Либоси миллии тоҷикон]] // Википедиа. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар минтақаи Бадахшон, аз ҷумла Ванҷу Язғулом, унсурҳои хоси либоси кӯҳистонӣ – тоқии мудаввар бо нақшҳои гулдӯзии дақику пӯпак ва ҷӯробҳои ғафси пашмин бо нақшҳои ҳандасии бисёрранг (нақши офтоб, шохи қӯчқор, чалипо ва ғайра) – то имрӯз аҳамияти худро гум накардаанд.<ref name="ref80" /> === Фарҳанги моддӣ: манзил ва хоҷагии деҳот (тибқи маълумоти асри XIX) === Тавсифи қадимтарини хусусиятҳои хоси манзилу хоҷагии Ванҷ ба А. А. Семёнов (1898) тааллуқ дорад. Ӯ анборчаҳои хоси болои сутунро ба қайд гирифтааст: ''«На Ванджѣ и мѣстами по Пянджу встрѣчаются подъ хижинъ еще небольшіе, съ плоскими крышами, амбарчики (амбаръ) для хлѣба и разнаго скарба... они воткнуты надъ землею на четырехъ (подъ углами) камняхъ или столбахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва ҷо-ҷо дар Панҷ, наздики хонаҳо анборчаҳои хурди боми ҳамвор (амбор) барои нону дигар молу ашё вомехӯранд... онҳо болои замин, бар чор санг ё сутуни чоркунҷа гузошта шудаанд»'').<ref name="ref81">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 34.</ref> Дар бораи нақшу нигори деворҳои хонаҳои Ванҷ низ маълумот овардааст: ''«По Сурхобу и Хингобу, Ванджу и Пянджу на стѣнахъ многихъ хижинъ попадаются и орнаменты въ видѣ пятенъ, различныхъ безпорядочныхъ линій или же въ видѣ дѣтски намалеванныхъ фантастическихъ деревьевъ»'' (тарҷума: ''«Дар канори Сурхобу Хингов, Ванҷу Панҷ дар деворҳои бисёр хонаҳо нақшу нигор ба шакли доғ, хатҳои бетартиби гуногун ё дарахтони хаёлии кӯдакона кашидашуда вомехӯранд»'').<ref name="ref82">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 36.</ref> Хонаи тобистонаи хоси Ванҷ (''«чолёб»'') низ дар ин асар қайд шудааст: ''«По Ванджу и отчасти на Пянджу, кромѣ описанныхъ зимнихъ помѣщеній, встрѣчаются еще спеціальныя лѣтнія жилища (чолѣбъ), чего нѣтъ нигдѣ въ прочихъ мѣстахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва қисман дар Панҷ, ба ғайр аз хонаҳои зимистонаи тавсифшуда, боз хонаҳои махсуси тобистона (чолёб) вомехӯранд, ки дар ҷойҳои дигар вуҷуд надоранд»'').<ref name="ref83">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 44.</ref> Ниҳоят, Семёнов камбизоатии заминҳои Ванҷ ва такягоҳи мардум ба дарахти туг (мевадиҳандаи табиъӣ)-ро тавсиф кардааст: ''«Мѣстами, какъ, напримѣръ, на Вахіо, на Ванджѣ и въ Дарвазъ по Пянджу, гдѣ природа бѣдна и преобладаетъ каменистая почва... существованіе населенія находится въ тѣсной зависимости отъ тута»'' (тарҷума: ''«Дар баъзе ҷойҳо, масалан дар Ваҳё, дар Ванҷ ва дар Дарвози канори Панҷ, ки табиат камбизоату хоки санглох бартарӣ дорад... мавҷудияти аҳолӣ ба тут вобастагии зич дорад»'').<ref name="ref84">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 56.</ref> Дар ҳамин китоб, ду намунаи фолклори мардуми Ванҷ низ бори аввал сабт гардидаанд: масали ''«Инсон ва Мор»'' ва ҳикояи ''«Писари вазир»'', ки ҳарду аз забони як шахси мушаххас – Соҳибназар аз деҳаи Техарви болооби Ванҷ – навишта шудаанд: ''«Записано со словъ Сохиб-Назара, изъ кишлака Техарвъ, въ верховьяхъ р. Ванджа въ Дарвазѣ»'' (тарҷума: ''«Аз забони Соҳибназар, аз рустои Техарв, аз болооби рӯди Ванҷ дар Дарвоз, сабт шудааст»'').<ref name="ref85">Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 99–100.</ref> === Расму оинҳои мотамӣ === Маросимҳои марбут ба давраҳои муҳими зиндагии инсон, аз ҷумла маросими мотаму дафн, дар Ванҷу Язғулом хусусиятҳои бениҳоят куҳан ва омехта аз эътиқодоти пешазисломию исломӣ (синкретӣ) то ба имрӯз нигоҳ доштаанд; ин расмҳо аз ҷониби мардумшиносони барҷаста, аз ҷумла М. С. Андреев, И. Л. Моногарова ва А. З. Розенфелд, мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд.<ref name="ref86">Расму оин ва анъанаҳо дар рӯзгори мардуми тоҷик мавқеи муҳим доранд // АМИТ «Ховар», сентябри 2017. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар ҷаҳонбинии мардуми кӯҳистон марг на анҷоми мутлақ, балки гузариш ба дунёи дигар ва оғози сафари нави рӯҳ дониста мешавад. Аз ҷумла, агар марҳум ҷавон бошад, барои гусели ӯ тобути махсусе бо матоъҳои равшану рангоранг (на сиёҳ) омода мекунанд, ки бо номи ''«гаҳвораи ноз»'' маъруф аст – ташбеҳи мустақими марг бо таваллуди дубора дар олами дигар, ки Розенфелд онро расми хеле куҳан ва боқимонда аз тасаввуроти бостонии мардуми ориёӣ арзёбӣ кардааст.<ref name="ref86" /> === Маросими никоҳ ва қалин === Дар байни мардуми Ванҷ, мисли аксари халқиятҳои Осиёи Марказӣ, анъанаи пардохти қалин барои арӯс маъмул буд. Тибқи маводи мардумшинос А. А. Семёнов, ки ба солҳои аввали асри XX тааллуқ дорад, ҳаҷми қалин вобаста ба вазъи иҷтимоиву иқтисодии оила фарқ мекард: марди сарватманд барои писараш ҳамчун қалин барои зан 3 асп, 6 гов, 3 гӯсфанд, 3 милтиқ, 2 шамшер, 3 ҷомаи пахтагин, матои дастбофи ''«карбос»'' барои 12 даст либос ва як батман гандум медод, дар ҳоле ки марди камбағал бояд 2 гов, як гӯсфанд, як милтиқ, 2 шамшер, салла, як пироҳани мардона, як ҷуфти мӯза ва 2 пуд гандум пешниҳод мекард.<ref name="ref2122">Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. — Сталинабад, 1953.</ref> Таносуби қалини сарватманду камбағал тахминан баробари 3:1 буда, ин нишонаи тафовути назарраси иҷтимоӣ дар ҷомеаи анъанавии Ванҷ мебошад; ҳамзамон, мавҷудияти аслиҳа (милтиқ, шамшер) дар таркиби қалин гувоҳи он аст, ки ин ашё дар зиндагии рӯзгори мардуми Ванҷ барои амнияти оила ва ҳифзи молу мулк аҳамияти калон дошт.<ref name="ref2122" /> Дар баробари ин, одати пардохти қалин ҳамчун кафолати иҷтимоӣ низ хидмат мекард: дар сурати вайрон шудани ақди никоҳ, ин маблағ метавонист барои таъмини зиндагии минбаъдаи зан истифода шавад. === Анъанаҳои ҷамъиятӣ: таъзим ва ёлогӯӣ === Дар одатҳои имрӯзаи мардуми Ванҷ, амали таъзими домоду арӯс дар рӯзи тӯй маъмул гардидааст; бо вуҷуди ин, тибқи мушоҳидаи мардумшиносони маҳаллӣ, ин анъана иқтибосӣ буда, бо фарҳанги аслии минтақа комилан созгор нест.<ref name="ref2132">"Дар одатои мардми Ванҷ дар рӯзи тӯй" (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Аз рӯи ривояти пиронсолони маҳал, ҳанӯз 10-20 сол пеш дар тӯйҳои Ванҷ таъзим кардан хеле кам ба назар мерасид ва он тадриҷан ҳамчун ҷузъи «одатҳои ванҷӣ» пазируфта шудааст; тибқи тафаккури суннатии мардуми маҳаллӣ, ки амиқан таҳти таъсири ақидаҳои исломӣ қарор дорад, таъзим танҳо дар пеши Худованд ва ҳангоми намоз ҷоиз шумурда мешавад, дар ҳоле ки таъзим дар назди инсони дигар номуносиб дониста мешавад.<ref name="ref2132" /> Яке аз одатҳои фаромӯшшудаи мардуми Ванҷ маросими ''«ёлогӯӣ»'' буд, ки ҳангоми ба анҷом расидани корҳои дастаҷамъонаи умумӣ – мисли ҳашар, даравидани ғалла ё бардоштани девор – баргузор мегардид.<ref name="ref2142">"ОДАТИ ЁЛОГӮӢ" (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Калимаи ''«ёло»'' шакли кӯтоҳшудаи ибораи ''«ё Аллоҳ»'' буда, дар поёни кори дастаҷамъона ҳамчун дуо ва изҳори шукргузорӣ барои анҷоми муваффақиятомези кор ба забон меомад.<ref name="ref2142" /> Ин анъана, ки имрӯз аз истеъмол баромадааст, нишони ваҳдати рӯҳонӣ ва ҳамкории иҷтимоии мардуми Ванҷ буда, нақши муҳими тамоюлҳои динӣ ва фарҳанги коллективиро дар зиндагии рӯзгори онон инъикос мекунад. === Девлохравӣ ва расму оинҳои кишоварзӣ === Иқтисодиёти суннатии мардуми Ванҷ ба ду унсури ба ҳам пайванд – кишоварзӣ дар водиҳои танги поёнӣ ва чорводорӣ дар чарогоҳҳои баландкӯҳӣ – такя мекунад. Ҳар сол дар аввали тобистон, вақте ки заминҳои поёнӣ барои кишти ғалла, картошка ва сабзавот истифода мешаванд, раванди муҳоҷирати мавсимии подаи чорво ба чарогоҳҳои тобистонаи баландкӯҳ, ки бо номи ''«девлох»'' маъруф аст, оғоз мегардад.<ref name="ref86" /> Хусусияти ҷолиби ин кӯчиш дар он аст, ки қариб тамоми аҳли деҳа, бахусус занону кӯдакон, дар як рӯзи муайяншуда дастаҷамъӣ ба ''девлох'' мераванд, дар ҳоле ки қисме аз мардон дар деҳа мемонанд, то корҳои саҳроӣ ва обёрии заминро анҷом диҳанд. Дар ''девлох''ҳо занон тамоми тобистон машғули ҷӯшидани шир, тайёр кардани маска, равғани зард, дӯғу мосту тарфу ва қурут мешаванд.<ref name="ref86" /> == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз забонҳои помирӣ – забони язғуломӣ роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи ''«шимолии»'' забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="ref87">Памирские языки (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="ref88">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20251112203032/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 |date=2025-11-12 }} (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли 1964 дар [[Ленинград]] монографияи махсуси ''«Ванджские говоры таджикского языка»''-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="ref89">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, ''«даргов»'' номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи ''«даргоҳи об»'' аст.<ref name="ref2" /> Аммо дуруст он аст, ки аслаш дарагоб/дараоб (обе ки аз дара меояд) аст, зеро дар форсии миёна "дара" "дараг" навишта ва талаффуз мешудааст. Тибқи фарзияи дигари забоншиносӣ, метавон решаи вожаи ''«дарғов»''-ро бо калимаи осетинии ''«dærg»'' (''«дароз»'') пайванд дод, яъне маънои аслии он ''«оби дароз»'' бошад.<ref name="ref90">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §50–52.</ref> Тибқи таснифи Розенфелд, гӯишҳои ванҷӣ ҷузъи таркибии гӯишҳои дарвозӣ буда, якҷоя бо онҳо ба гурӯҳи васеътари гӯишҳои ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ дохил мешаванд.<ref name="ref91">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §59.</ref> Хусусияти муҳимтарини гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ – ҷобаҷогузории зарраи ''«ме-»''-и замони ҳозира-оянда аз аввали феъл ба охири он (миёни асос ва флексия) мебошад, ки дар ҳамаи гӯишҳои ин гурӯҳ, ба ғайр аз гӯиши болои Ванҷ, мушоҳида мешавад.<ref name="ref92">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §60, §61.</ref> Аз миёни гӯишҳои дарвозӣ, ба гӯиши ванҷӣ аз ҳама наздиктар гӯиши ягидӣ (алалхусус ба зерлаҳҷаи водхудии поёни Ванҷ) ва гӯиши миёнаи дарвозиву-ваҳиёӣ (ба лаҳҷаи миёнаи Ванҷ) мебошанд.<ref name="ref93">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §62.</ref> Гуфтанист, ки таснифи забоншиносии соли 1906-и Снесарев аз таснифи дақиқтари баъдинаи Розенфелд каме фарқ мекард: ба гуфтаи ӯ, сокинони водии Язғулом ва болооби Ванҷ ба яке аз лаҳҷаҳои забони шуғнонӣ сухан мегуфтанд — тасниферо, ки пажӯҳиши забоншиносии баъдина, бо ҷудо кардани забони ванҷӣ ба унвони узви алоҳидаи гурӯҳи шимолии забонҳои помирӣ (ниг. боло), дақиқтар намуд.<ref name="ref2192" /> === Лаҳҷаҳои дохилии гӯиши ванҷӣ === Розенфелд дар дохили гӯиши ванҷӣ се лаҳҷаи асосиро фарқ мекунад: лаҳҷаи поёни Ванҷ, лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ки онро боз лаҳҷаи ваҳиёиву-ванҷӣ низ меноманд) ва лаҳҷаи болои Ванҷ.<ref name="ref94">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §54.</ref> Лаҳҷаи поёни Ванҷ дар деҳаҳои соҳили рости дарёи Ванҷ (аз резишгоҳ ба боло) – Вискроғ, Бичхарвак, Рохарв (маркази ноҳия), Бовид ва Одешт – ва дар соҳили чап – Дашти Роғ, Лангар, Гишхун ва Ғумаяк, инчунин дар деҳаҳои ҷамоати Водхуд роиҷ аст; аксарияти сокинони поёни Ванҷ ва Водхуд муҳоҷиронанд, ки бештарашон аз Дарвоз ва қисман аз болои Ванҷ ба ин ҷо кӯчидаанд.<ref name="ref15" /> Дар дохили ин лаҳҷа ду зерлаҳҷа – водхудӣ ва гишхунӣ – фарқ карда мешаванд; барои зерлаҳҷаи водхудӣ лабиалишавии қавии садоноки ''«о»'', мавҷудияти зарфи ''«fru/fre»'' ба маънои ''«поён»'' ва истифодаи шакли дуюми замони ҳозира-ояндаи феъл дар шахсҳои якум ва саввуми танҳо бо флексияи ''«-a»'' (масалан, ''«gama»'', ''«ravama»'' ба ҷои шакли маъмули дарвозиву-ванҷии ''«game»'', ''«rave»'') хос аст.<ref name="ref95">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §56, саҳ. 12.</ref> Лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ваҳиёиву-ванҷӣ) аз деҳаи Бунай то деҳаҳои Доршир (дар соҳили рост) ва Гуҷовас (дар соҳили чап), то деҳаи болотарини водӣ – Поймазор – паҳн аст. Сокинони ин минтақаро ''«ваҳиёчиён»'' меноманд, зеро аксарашон муҳоҷироне мебошанд, ки аз водии Ваҳиёи Боло ба ин ҷо кӯчидаанд. Барои ин лаҳҷа мавҷудияти ҳамсадоҳои болофаринголии ''«ҳ»'' ва ''«айн»'', истифодаи пасванди ''«-ak»'' дар шахси саввуми танҳои замони гузашта (''«umadastak»'' – ''«ӯ омад»''), калимаи ''«oča»'' ба маънои ''«модар»'' (ба ҷои ''«muma»''-и роиҷ дар дигар лаҳҷаҳои ванҷӣ) ва номи ''«ruzan»'' барои равзанаи дуд хос аст; ин лаҳҷа аз рӯи аломатҳои зикршуда ба лаҳҷаи ваҳиёиву-дарвозӣ наздик мешавад.<ref name="ref96">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §57, саҳ. 12.</ref> Лаҳҷаи болои Ванҷ аз деҳаи Доршир то сарчашмаҳои дарёи Ванҷ – дар деҳаҳои Сетарғ, Мурғутга, Ван-Вани Боло ва Поён (соҳили рост) ва Гуҷовас, Гумаст, Рованд, Гармчашма, Сунгад (соҳили чап) – паҳн аст. Сокинони ин минтақа худро ''«ванҷиҳо»'' ё ''«ванҷиёни туптӣ»'' (яъне бумӣ) меноманд ва маҳз дар ҳамин лаҳҷа лексикаи бештар архаистӣ, аз ҷумла боқимондаҳои алоҳидаи забони куҳани ванҷӣ, то имрӯз нигоҳ дошта шудааст.<ref name="ref97">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §58, саҳ. 12–13.</ref> Хусусияти муҳимтарини лаҳҷаи болои Ванҷ дар он аст, ки зарраи ''«ме-»'' дар аввали шакли феълӣ боқӣ мемонад ва ба охири он нагузашта; маҳз бо ҳамин аломат, ин лаҳҷа аз ҳамаи дигар гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ фарқ мекунад.<ref name="ref92" /> Аз лиҳози овоӣ (фонетикӣ), гӯишҳои ванҷӣ бо паҳншавии васеи фонемаи ''«ə»'' (ки ба садонокҳои кӯтоҳи забони адабӣ рост меояд) ва мулоимшавии садоноки ''«ӯ»'' тавсиф мешаванд.<ref name="ref98">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §1–3, саҳ. 5–6.</ref> Далели дигари куҳансолии ин гӯишҳо паҳншавии васеи фонемаи ''«ж»'' аст, ки дар забони адабии тоҷикӣ танҳо дар се-чор калима боқӣ мондааст, ҳол он ки дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи назарраси калимаҳо бо ин ҳамсадо сабт шудаанд (масалан, ''«жеғ»'' – якрав, ''«жовидан»'' – ҷавидан).<ref name="ref99">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §15, саҳ. 6–7.</ref> Афтодани ҳамсадои ''«д»'' дар миёни калима, ки хоси гӯишҳои дарвозиву-ванҷист, ба сохти флексияи феълӣ низ таъсир расонидааст: дар замони гузашта шахси саввуми танҳо флексияи ''«-и»''-ро мегирад (масалан, ''«babori»'' – ''«борид»''), шахси саввуми ҷамъ бошад – флексияи ''«-ин»''.<ref name="ref100">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §11.</ref> Дар морфология, ҷамъбандии исм тавассути пасвандҳои ''«-о»'' (умумӣ), ''«-ун»'' (барои исмҳои ҷондор) ва ''«-гала»'' (барои гурӯҳи одамон) сурат мегирад.<ref name="ref16" /> Лексикаи гӯишҳои ванҷӣ, нисбат ба гӯишҳои дарвозӣ низ, дараҷаи баландтари архаизмро нишон медиҳад: дар он калимаҳое нигоҳ дошта шудаанд, ки дар забонҳои адабии тоҷикӣ ва форсӣ дигар истифода намешаванд, вале дар ашъори Фирдавсӣ ё дар фарҳангҳои қадимӣ сабт гардидаанд (масалан, ''«кӯп»'' ба маънои ''«санг»'', ''«харсанг»'').<ref name="ref101">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §48.</ref> Илова бар қабати калони калимаҳои помирӣ, дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи калимаҳое низ ба назар мерасанд, ки бо забони яғнобӣ ва ҳатто бо забони бостонии осетинӣ (аз шохаи шимолии забонҳои эронӣ) муштараканд.<ref name="ref90" /> Дар ''«Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ»'', ки ҳамчун замима ба монография пайваст шудааст, Розенфелд бар пояи таҳлили лексикӣ ва фонетикӣ ба хулосае мерасад, ки забони куҳани ванҷӣ ба гурӯҳи шуғнонию рӯшонии забонҳои помирӣ тааллуқ доштааст.<ref name="ref102">Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — Замимаи «Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ».</ref> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд: "Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд". Забоншинос Т. Н. Пахалина дар баррасии муқоисавии забонҳои помирӣ, забони ванҷиро дар силсилаи забонҳои помирӣ чунин ҷой додааст: ''«Ванджский язык, известный в настоящее время по небольшому количеству слов, зафиксированных в 1924 г. И. И. Зарубиным [6], а позднее — А. З. Розенфельд [28; 29] (в прошлом был распространен в долине Ванджа — правого притока Пянджа).»'' Тарҷума: ''«Забони ванҷӣ, ки имрӯз танҳо бо шумораи ками вожаҳо маълум аст ва соли 1924 аз ҷониби И. И. Зарубин ва баъдтар аз ҷониби А. З. Розенфелд сабт шудааст (дар гузашта дар водии Ванҷ — шохоби рости Панҷ — роиҷ буд).»''.<ref name="ref103">Пахалина Т. Н. Сравнительный обзор памирских языков // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 222.</ref> Шаҳодати дигаре дар бораи фарҷоми ин забон дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст: ''«Укором в адрес лингвистов звучало сообщение о том, что в долине Ванча недавно умерли последние старики, владевшие ванчским языком.»'' Тарҷума: ''«Хабаре барои забоншиносон ҳамчун сарзаниш садо дод ва он ҳам дар бораи он, ки дар водии Ванҷ, ба наздикӣ пиронсолони охироне, ки забони куҳнаванҷиро медонистанд, аз дунё гузаштанд.»''.<ref name="ref104">Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 290.</ref> Дар байни намунаҳои камшумори боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки дар хотираи шифоҳии пиронсолони маҳал нигоҳ дошта шудаанд, ибораи ''«Агни капол, пасни двол, чангола вол»'' сабт гардидааст.<ref name="ref2152">"ҶМЛАЕ АЙ ЗАБУНИ КУНАИ ВАНҶӢ" (маводи забоншиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).</ref> Тибқи тахмини муҳаққиқони маҳаллӣ, ин ибора метавонад ба маънои тахминии ''«оташ дар пешонӣ, пас дар девор, бо чанголҳо бархез»'' тарҷума шавад; мавҷудияти вожаи ''«агни»'' (оташ), ки дар забони санскрит низ бо ҳамин маъно ба кор меравад, аз бостонии решаҳои ин забон гувоҳӣ медиҳад.<ref name="ref2152" /> Ин намуна, ҳарчанд аз нигоҳи забоншиносии илмӣ то ҳол таҳлили муфассал нашудааст, аҳамияти он дар нигоҳдории бехатари охирин осори шифоҳии забони куҳани ванҷӣ, ки гӯяндагони охирини он – тавре ки дар боло зикр гардид – аллакай даҳсолаҳо пеш аз дунё гузаштаанд, нуҳуфта аст. Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="ref105">Язгулямский язык (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="ref106">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240908203951/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 |date=2024-09-08 }} (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли 1966 дар [[Маскав]] монографияи ''«Забони язғуломӣ»''-ро ба табъ расонидааст.<ref name="ref107">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли 1954 бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="ref60" /> Дар ''«Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»''-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="ref108">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World\\\'s Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ref109">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world\\\'s languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон – язғуломӣ ва тоҷикӣ – мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="ref110">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо ''«Глоттолог»'' забони куҳани ванҷӣ бо рамзи ''«oldw1238»'' ва забони язғуломӣ бо рамзи ''«yazg1240»'' сабт шудаанд.<ref name="ref111">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 ҷамоат иборат аст:<ref name="ref112">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 5. Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ''' |- |'''Ҷамоат''' |'''Аҳолӣ (нафар)''' |'''Деҳаҳо''' |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи ''«деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев»'' зикр мегардад.<ref name="ref4" /> Барои муқоиса, тибқи гузориши капитан Кузнецов, дар соли 1892 бекигарии Дарвоз (ки Ванҷ ҷузъи он буд) ба 11 амлокдорӣ тақсим мешуд: ''«Въ административномъ отношеніи Дарвозское бекство дѣлится на 11 амилякдарствъ: Чиль-Даринское, Тавиль-Даринское, Сагри-Даштское, Кала-и-Хумбское, Шикайское, Куфское, Хагонское, Май-Майское, Джумарчское, Ванчское, Вахія-болё и два особыхъ отдѣла–Язгулемскій и Тангъ-Шивскій.»'' Тарҷума: ''«Аз ҷиҳати маъмурӣ, бекигарии Дарвоз ба 11 амлокдорӣ тақсим мешавад: Чилдарин, Тавилдарин, Сағридашт, Қалъаи Хумб, Шикай, Куф, Ҳагон (Деҳхагон), Моймай, Ҷумарҷ, Ванҷ, Вахиёи Боло ва ду шӯъбаи алоҳида — Язғулом ва Тангшив»''.<ref name="ref113">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.</ref> Аз ин тақсимот бармеояд, ки Ванҷ дар соли 1892 аллакай ҳамчун амлокдории алоҳида, ва Язғулом ҳамчун шӯъбаи ниммустақилу ба таври алоҳида идорашаванда фарқ карда мешуданд — падидае, ки то андозае бо бахшбандии имрӯзаи ноҳия, ки дар он Язғулом ҷамоати алоҳида аст, монандӣ дорад. Тақрибан ҳаштод сол пас аз гузориши Кузнецов, забоншинос Д. И. Эделман, бар пояи маводи саҳроии худ ва пажӯҳиши А. З. Розенфелд, рӯйхати муфассали рустоҳои Ванҷро чунин овардааст: ''«Население Ванджа ныне говорит по-таджикски, хотя сравнительно недавно здесь еще бытовал ванджский язык, принадлежавший к памирской группе языков. Названия кишлаков по течению Пянджа: Даштак, Узбай, Лахш, Варавз, Лангарак, Бараун, Водхуд; по Ванджу: Бич-харвак, Рог, Лангар, Гишхун, Рохарв (официально Ванч), Гумаяк, Одешт, Бунай, Потоу, Жовид, Чихох, Сед, Техарв, Гуджовас, Ширговат, Доршир, Гумаст, Сетарг, Рованд, Мургытга, Сунгад, Ван-Ван, Поймазор.»'' Тарҷума: ''«Аҳолии Ванҷ имрӯз бо забони тоҷикӣ гуфтугӯ мекунад, ҳарчанд то ба ҳамин наздикӣ, дар ин ҷо, ҳанӯз, забони куҳнванҷӣ роиҷ буд, ки ба гурӯҳи забонҳои помирӣ тааллуқ дошт. Номҳои рустоҳо дар масири Панҷ: Даштак, Взбай, Лахш, Вароваз, Лангарак, Баравн, Водхуд; дар масири Ванҷ: Бичхарвак, Роғ, Лангар, Гишхун, Рохарв (расман Ванҷ), Ғумаяк, Одешт, Бунай, Потов, Жовид, Чхох, Сед, Техарв, Ғҷовас, Шрговад, Дуршер, Ғӯмас, Старғ, Рованд, Мурғтга, Смгад, Ван-Ван, Поймазор.»''.<ref name="ref114">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 50.</ref> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли 1939 дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии ''«тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем»'' аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="ref2" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам – 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо – 1219 гектар, боғҳо – 734 гектар. Тибқи омори соли 2012 дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли 2011, шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов – 15 234 сар, гӯсфанду буз – 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="ref115">Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="ref116">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="ref117">Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="ref116" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи ''«Куруши Кабир»''-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="ref118">Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли 2009, вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="ref119">Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии ''«Ҷангали Зуго»''-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард – навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="ref120">Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Таърихи иқтисодиёт: аз мубодилаи молӣ то бозор (асри XIX) === Дар асри XIX иқтисодиёти Ванҷ, монанди тамоми Дарвоз, хусусияти патриархалӣ ва асосан мубодилавӣ (натуралӣ) дошт. Тибқи маълумоти И. Юхновский, ки соли 1894 дар рӯзномаи ''«Туркестанские Ведомости»'' ба нашр расидааст, дар водии Ванҷ пул, ченаку вазн қариб номаълум буда, тиҷорат асосан ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт; танҳо мансабдорони бухороӣ чой менӯшиданд, аҳолии таҳҷоӣ бошад, ин нӯшокиро танҳо дар ҷашнҳои оилавӣ истифода мебурд.<ref name="ref2112" /> Ҳангоми муайян кардани арзиши маҳсулот, воҳиди ченаки ''«карбос»'' (порчаи дастбофти маҳаллӣ) барои матоъ ва ''«тӯппӣ»'' барои маҳсулоти донагӣ ба кор мерафт.<ref name="ref2112" /> Тибқи нархномаи ҳамон давра, як ишак (тахминан 4 пуд) ғалла аз 4 то 6 танга, як гӯсфанди калон 6-7 танга ва як гӯсфанди хурд 4 танга арзиш дошт; тангаи нуқрагини бухороӣ вазни 3,36 грамм дошт.<ref name="ref2112" /> Аз Ванҷ асосан оҳани дар конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷшуда ва қисман ғалладона ба минтақаҳои ҳамсояи Дарвоз, тавассути Қалъаи Хумб, содир мегардид.<ref name="ref2112" /> Дар бекигариҳои шимолу шарқии Бухоро — Қаратегину Дарвоз, ки Ванҷ ба ҳайати онҳо дохил буд — тибқи арзёбии Юхновский (1894), тақрибан сад ҳазор нафар сокин зиндагӣ мекард, ки эҳтиёҷоташон хеле маҳдуд буд.<ref name="ref2112" /> Гарчанде ғаллакорию чорводорӣ шуғли асосии аҳолӣ буд, ҳаҷми истеҳсоли онҳо барои қонеъ кардани ҳатто эҳтиёҷоти хурдтарин кофӣ набуд; нони Дарвоз бештар аз бекигарии Кӯлобу дигар минтақаҳо ворид карда мешуд.<ref name="ref2112" /> Аз ин рӯ, аҳолӣ маҷбур мешуд, ки ба муҳоҷирати мавсимии меҳнатӣ ба Фарғона ва ҳатто [[Тошканд]] рӯй орад, зеро зироаткорӣ, ба сабаби норасоии замини корам, ҳатто барои эҳтиёҷоти нисбатан мӯътадил кофӣ набуд.<ref name="ref2112" /> Танҳо шумораи ками сокинон аз нони холиси гандум истифода мебурданд; орди гандумро бо орди лӯбиё меомехтанд ва дар водиҳои Ванҷ, Язғулому Панҷ ҳатто орд аз мурчи хушкидаи тут, пиёзи кӯҳӣ ва дигар решаҳои кӯҳӣ тайёр мекарданд.<ref name="ref2112" /> Чорводорӣ низ наметавонист рушд кунад, зеро кӯҳҳои Дарвоз нисфи сол ва бештар зери барф мемонданд ва аҳолӣ фақат барои миқдори ками чорво (ки дар он гӯсфанд бартарӣ дошт) захираи алаф ҷамъ карда метавонист; гӯшти шикор — шикорварзӣ яке аз шуғлҳои асосии дарвозиён буд — дар баробари гӯсфанд яке аз молҳои асосии мубодилавӣ маҳсуб мешуд.<ref name="ref2112" /> Қалъаҳои Ғарму Қалъаи Хумб, ки маркази маъмурии беки Қаратегину Дарвоз буданд, ягона бозорҳои мубодилаи маҳсулоти маҳаллӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="ref2112" /> Аз Кӯлоб тоҷирон бо ду-се асп матои бязӣ ва дигар матоъҳои дағал барои ҷома меоварданд ва барои ҳар 12 арш бязӣ як пӯсти рӯбоҳ мегирифтанд.<ref name="ref2112" /> Маркази умумии тиҷоратии тамоми Қаратегину Дарвоз шаҳри Кӯлоб буд; агар қаратегиниён боз ба бозорҳои [[Ӯротеппа|Ӯротеппаву]] Қӯқанд мерафтанд, дарвозиён танҳо ба Кӯлоб рӯй меоварданд.<ref name="ref2112" /> Аз Кӯлоб инчунин ранги «бузгунч» — маҳсулоте, ки аз варами баргҳои дарахтони писта, ки нишебиҳои кӯҳҳои Кӯлобро мепӯшониданд, ба даст меомад — ворид карда мешуд.<ref name="ref2112" /> Юхновский тарзи бинокории маҳаллиро низ тасвир кардааст: пойдевори баланди сангин бо гил, деворҳои хишти хоми калону бетартибшакл ва боми чӯбине, ки бо ках ва шохча пӯшонида, аз рӯй бо гил андова карда мешуд; сохтмон одатан аз аввали баҳор то нимаи тирамоҳ (аз апрел то сентябр) идома меёфт, дар ҳоле ки санг ва гил ҳамеша дар дастрас буданд ва чӯб — аз дарахтони тут, бед ва сафедор — аз боғоти маҳаллӣ, арча бошад аз кӯҳҳо оварда мешуд.<ref name="ref2112" /> Тибқи нархномаи ҳамон давра, як бревна ба дарозии 2,5 арш ду танга, се даста хошок (ҳар кадом 2,5 арш) ду танга, як даста ках як танга ва як батмон (8 пуд) оҳак ду танга арзиш дошт; барои тайёр кардани ҳазор хишти хом дар як рӯз чор нафар коргар лозим буд ва музди рӯзонаи коргарони оддӣ тахминан як танга буд.<ref name="ref2112" /> Оҳани маҳаллӣ аз конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷ мешуд; як пораи оҳан ба дарозии 2,5 арш ва диаметри ¾ арш арзиши 300 тангаро дошт.<ref name="ref2112" /> Дар шаҳраки Рохар танҳо як оҳангар ва ду наҷҷор фаъолият доштанд; музди рӯзонаи чунин устод бо шогирду асбобҳояш тахминан панҷ танга буд, ва абзорҳои маъруфи ин ҳунармандон арра, теша, чакуш, ранда ва табар буданд.<ref name="ref2112" /> Дар бораи нархи маводи хӯрока, равғани гов барои ҳар панҷ фунт як танга, мурғ даҳ тин, тухм 64 дона барои як танга ва алафи себарга аз 25 то 30 даста барои як танга арзиш дошт; намак, ки аз Кӯлоб ворид мешуд, гарон буд — барои як тӯппии намак чор тӯппии ғалла медоданд; биринҷ аз Қалъаи Хумб харидорӣ мешуд ва нархаш вобаста ба мавҷудияш аз чор то панҷ танга барои панҷ фунт таҳаввул мекард.<ref name="ref2112" /> Дар мавсими зимистон таъмини ем ва озуқа мушкил мегардид, аз ин рӯ захираи зимистона аз тирамоҳ омода карда мешуд.<ref name="ref2112" /> Тавре Юхновский таъкид мекунад, миқдори дақиқи содироти солонаи оҳанро муайян кардан ғайриимкон буд, зеро мақомоти маҳаллӣ дар бораи рақами он тасаввуроти дақиқ надоштанд.<ref name="ref2112" /> Чою дигар молҳои ҳиндӣ тавассути Шуғнону Рӯшон умуман ворид намешуданд; миқдори ками онҳо аз Бадахшон тавассути Куф ва Қалъаи Хумб, ва асосан тавассути Кӯлоб, ба даст меомад.<ref name="ref2112" /> === Кишоварзии анъанавӣ: ангури Ванҷӣ === Яке аз навъҳои қадимаи ангури маҳаллӣ, ки то имрӯз парвариш карда мешавад, навъи ''«Ванҷӣ»'' аст. Тибқи Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин навъи ангури миёнапаз баргҳои калони гирда, хӯшаҳои калони махрутшакли 350-400 грамма ва ғужбҳои калони байзашакли сафеди зардчаро доро буда, дар таркиби меваи пухтааш 20-21,5 фоиз қанд ҷамъ мешавад.<ref name="ref2182">Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. — Душанбе, 2014.</ref> Ангури Ванҷӣ нимаи моҳи май гул карда, мевааш нимаи августи ҳамон сол мепазад ва давраи нашъунамои он 135-145 рӯзро дар бар мегирад; ин навъ барои хӯрдан ва хушконидан мувофиқ буда, то 24 фоиз мавизи баландсифат медиҳад ва то моҳи январ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="ref2182" /> Мутаассифона, токи ин навъи ангур ба сармо ва бемории гарда тобовар нест, ки ин омил боиси маҳдудияти парвариши он дар минтақаҳои хунуктар мегардад.<ref name="ref2182" /> === Ҳунармандии анъанавӣ === Дар соҳаи ҳунармандӣ, мардуми Ванҷ таърихан ба истеҳсоли пойафзол (чоруқ, нимпоймонак) аз пӯсти дағалона коркардшуда ва либос аз матои ''«карбос»''-и худбоф машғул буданд, ки занон онро аз пашми дағал мебофтанд.<ref name="ref2112" /> Матоъ ва баъзе маҳсулоти дигар – аз ҷумла пӯсти рӯбоҳу гурба – ҳамчунин аз водиҳои ҳамсояи Шуғнону Рӯшон, тавассути пиёдагардон ва бо миқдори ками пинҳонӣ, ворид карда мешуданд, ки ин далели мавҷудияти шабакаи мубодилаи тиҷоратӣ дар байни аҳолии гуногуни Бадахшон аст.<ref name="ref2112" /> Мӯзаро (пойафзоли пошнадор) сокинони Ванҷ на дар маҳал, балки дар бозори Қалъаи Хумб мехариданд.<ref name="ref2112" /> Сабаби маҳдуд будани ин навъи воридот дар он буд, ки ҳокимияти Шуғнону Рӯшон содироти маҳсулоти маҳаллиро ба ҳама ҷо, ба ҷуз [[Кобул]], манъ карда буд.<ref name="ref2112" /> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="ref117" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="ref117" /><ref name="ref115" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии [[Бонки Ҷаҳонӣ]] аз моҳи ноябри соли 2025, ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="ref121">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, 22 сентябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="ref122">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="ref123">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan\\\'s Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ – сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти ''«Лугад»'', ҶДММ ''«Хрустал»'' – фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. 25 июни соли 2025 дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК ''«Мармар Стоун»'' ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ref124">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref125">Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ref124" /><ref name="ref126">Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) – растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд – ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ref127">Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ref124" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018-2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="ref128">Сафарҳои дохилӣ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и ''«Техарв»'' дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и ''«Андарбак»'' дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати ''«Помир Энерҷӣ»'' пайваст аст.<ref name="ref129">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли ''«Мармар Стоун»'') беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="ref130">Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи июни соли 2025 хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ-Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи ''«Ҷангал»'' ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи ''«Вознавд»'' оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="ref131">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе-Кӯлоб-Дарвоз-Хоруғ-Мурғоб-Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="ref132">Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> 25 июни соли 2025 роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ref124" /><ref name="ref133">Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе-Кулма // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> 23 июни соли 2025 ширкати ҳавопаймоии ''«Тоҷик Эйр»'' пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли 2014 сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе-Ванҷ-Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ref134">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/21/o%d2%93ozi-parvozi-%d2%b3avopajmo%d3%a3-miyoni-dushanbe-va-van%d2%b7-avvalin-parvoz-kaj-va-narhi-chipta-chand-ast/ Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref135">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/23/pas-az-11-sol-avvalin-parvozi-%d2%b3avopajmo-dar-masiri-dushanbe-van%d2%b7-dushanbe-an%d2%b7om-yoft/ Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи ''«Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040»'' (қабулшуда 28 июни соли 2024), 24 феврали соли 2026 дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="ref136">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3-10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли 1926 нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим – Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли 1941 (дар арафаи [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]]) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ – Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011-2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. 25 июни соли 2025 дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ref124" /><ref name="ref137">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-ba-tavri-ma-oz-7-muassisai-talimii-tomaktabiro-iftito-namudand/ Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи ''«Ватан»'' нашр мешавад: тибқи маълумоти Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин нашрия соли 1937 ҳамчун органи Кумитаи Ҳизби коммунистӣ ва кумитаи иҷроияи Шӯрои депутатҳои халқи ноҳия бо номи ''«Ҳақиқати Ванҷ»'' ба нашр расида, нахустин сардабираш Пирумшо Роҳатов буд; аз соли 1963 он бо номи ''«Ватан»'' моҳе як бор нашр мешавад ва адади нашраш дар соли 2014 ба 1200 нусха расидааст.<ref name="ref2182" /> Рӯзнома дар тӯли даҳсолаҳо нақши муҳимро дар инъикоси ҳаёти фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии Ванҷ бозидааст. Ванҷ ҳамчунин дорои мероси ғании эҷодиёти шифоҳии мардумӣ – афсонаҳо, қиссаҳо, зарбулмасалҳо ва чистонҳо – мебошад, ки аз насл ба насл интиқол ёфта, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои ахлоқии сокинони минтақаро инъикос мекунанд; намунаҳои қадимтарини сабтшудаи чунин фолклор ба маҷмуаи Семёнов (1903) тааллуқ доранд (ниг. боло, бахши ''«Осори таърихӣ»''). Бо вуҷуди ин, қисми зиёди ин мероси шифоҳӣ то ҳол ба таври пурра ҷамъоварӣ ва илман таҳқиқ нашудааст. == Тиб == Аввалин иттилои тиббии сабтшуда дар бораи Ванҷ ба гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) рост меояд, ки паҳншавии бемории зоб (гулбандварамӣ)-ро дар байни дигар бемориҳои маъмули Дарвоз махсус қайд кардааст: ''«Изъ другихъ болѣзней особенно развитыхъ въ Дарвозѣ, слѣдуетъ отмѣтить зобъ, главнымъ образомъ по рѣкѣ Ванчъ.»'' Тарҷума: ''«Аз дигар бемориҳое, ки дар Дарвоз хеле паҳн шудаанд, бояд зобро қайд кард, ки асосан дар канори дарёи Ванҷ вомехӯрад»''.<ref name="ref138">Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 51.</ref> Соли 1939 дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="ref49" /> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли 1929 табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд – ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="ref139">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ – бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон – ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="ref49" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст – ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="ref140">Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро – аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро – дар бар мегирад.<ref name="ref140" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="ref140" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии [[Бунёди Оғохон]] (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="ref141">Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли 2025 сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="ref142">Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="ref142" /> Барномаи ''«Корвони саломатӣ»''-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="ref143">«Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019-2023 то 72 фоиз коҳиш ёфтааст.<ref name="ref144">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="ref140" /> Дар давраи пандемияи [[COVID-19]] Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли 2020 тибқи барномаи дастгирии [[Иттиҳоди Аврупо]] ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="ref145">EU timeframe for PPE distribution // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="ref146">Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он ''«паст»'' арзёбӣ шудааст.<ref name="ref147">[https://cbrn.tj/ Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj)]. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ – Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли 2024 гӯштини миллии тоҷикӣ ([[гӯштингирӣ]]) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="ref148">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ [[Шакармамад Мирмамадов]], ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ref149">Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="ref150">Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28-31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="ref151">Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="ref1" /><ref name="ref152">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> 25 марти соли 2020 дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, [[Бохтар]], Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="ref1" /> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. 25 июни соли 2025 дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ref124" /><ref name="ref153">Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, 15 ноябри соли 2025, дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="ref14" /> Пеш аз ин, 11 сентябри соли 2018 бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="ref15" /> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир [[волейбол]] низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун ''«Регар ТадАЗ»'' ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="ref154">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки [[самбо]] бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон – Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов – намояндагӣ карданд.<ref name="ref149" /> == Шахсиятҳои маъруф == [[Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ]] (машҳур ба Мулло Ёр) – шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="ref2" /> === Илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ === Раҳим Масов (16 ноябри 1939, деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ – 21 июни 2018, Душанбе) – таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="ref155">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ref156">[https://asiaplus.news/2018/06/21/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov/ Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳайдаршо Пирумшоев (таваллуд 30 декабри 1944, ноҳияи Ванҷ) – таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои ''«Ванҷ»'' (М., 2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="ref157">[https://asiaplus.news/tg/2025/12/30/sub%d2%b3-ba-hajr-to%d2%b7ikiston-yak-r%d3%afz-dar-tarih-zodr%d3%afzi-shahsiyat%d2%b3o-vazi-%d2%b3avo-baroi-30-dekabri-soli-2025/ Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо... 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> [[Комил Бекзода]] (Беков Комилҷон; таваллуд 9 январи 1945, деҳаи Узбайи ноҳияи Ванҷ) – файласуфи тоҷик, доктори илмҳои фалсафа.<ref name="ref158">[https://www.ozodi.org/a/600091.html Комил Бекзода Наврузро ҷашни орзуҳо медонад - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Хатмкардаи шуъбаи забони арабии факултаи шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1967), беш аз ҳафт сол дар Миср ва Яман ба ҳайси тарҷумон кору фаъолият намуд.<ref name="ref159">[https://kmt.tj/komil-bekzoda-fajlasufe-bo-andeshai-milly/ Комил Бекзода – файласуфе бо андешаи миллӣ - Китобхонаи миллии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260726015340/https://kmt.tj/komil-bekzoda-fajlasufe-bo-andeshai-milly/ |date=2026-07-26 }}. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Соли 1988 рисолаи номзадӣ дар мавзӯи «Муҳаммади Шаҳристонӣ – муаррихи дин ва фалсафа» ва соли 2019 рисолаи доктории худро таҳти унвони «Нақши шуубия дар таърихи худшиносии халқи тоҷик» ҳимоя намуд.<ref name="ref159" /> Авсамад (Абдусамад) Ҳайдаров (таваллуд 1 октябри 1961, деҳаи Бунайи ноҳияи Ванҷ) – забоншинос ва педагог, номзади илмҳои педагогӣ, дотсент.<ref name="ref160">[[Авсамад Ҳайдаров|Авсамад Ҳайдаров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Хатмкардаи факултети шарқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (1986), солҳои 1986–1988 дар ҳайати қувваҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон хидмат кард.<ref name="ref160" /> Соли 2012 рисолаи номзадии худро дар мавзӯи ислоҳоти маорифи Аҳмади Дониш дифоъ намуд ва соли 2019 китоби ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»''-ро таълиф кард, ки дар он, аз ҷумла, этимологияи вожаи «Ванҷ» таҳлил шудааст.<ref name="ref10" /><ref name="ref160" /> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 6. Намояндагони барҷастаи илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ аз ноҳияи Ванҷ''' |- |'''Ному насаб''' |'''Соҳаи фаъолият''' |'''Асарҳо ва дастовардҳои калидӣ''' |'''Унвони илмӣ / Мақом''' |- |Раҳим Масов |Таърихнигорӣ |Таҳқиқи тақсимоти ҳудудии миллӣ дар Осиёи Миёна |Академик, директори Институти таърих (1988–2015) |- |Ҳайдаршо Пирумшоев |Таърихнигорӣ |''«Ванҷ»'' (2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (2013) |Доктори илмҳои таърих, профессор |- |Авсамад Ҳайдаров |Педагогика, забоншиносӣ |Таҳқиқи афкори Аҳмади Дониш, ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғот...»'' |Номзади илмҳои педагогӣ, дотсент |} === Илмҳои табиатшиносӣ === Кабут Вазиров (15 ноябри 1938 – 13 июли 2019) – муҳандис-геолог, номзади илмҳои геология ва минералогия (1975), профессор, узви вобастаи Академияи илмҳои муҳандисии Тоҷикистон (2003).<ref name="ref161">[[Кабут Вазиров|Кабут Вазиров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Зодаи ноҳияи Ванҷ, хатмкардаи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1961), муаллифи зиёда аз 400 мақолаи илмию методӣ, 4 китоби дарсӣ ва 3 монография оид ба сарватҳои зеризаминии Тоҷикистон.<ref name="ref161" /> Пас аз даргузашти ӯ хонаводааш 638 нусха китоб аз китобхонаи шахсиаш ба Китобхонаи миллии Тоҷикистон тақдим намуданд.<ref name="ref162">[http://old.kmt.tj/beshtar-az-600-kitobi-kabut-vazirov-ba-kitobhonai-milli-takdim-shud Бештар аз 600 китоби Кабут Вазиров ба Китобхонаи миллӣ тақдим шуд]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Саид Савлатов (таваллуд 17 майи 1940, деҳаи Чихохи ноҳияи Ванҷ) – биолог, дотсент, номзади илмҳои биологӣ (1972).<ref name="ref163">[[Саид Савлатов|Саид Савлатов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Таҳқиқоти ӯ ба масъалаҳои растанипарварӣ, ҳашаротшиносӣ ва меросгузории аломатҳо дар наслҳои гибридии пахта бахшида шудаанд; солҳои 1984–1989 мудири кафедраи зоологияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ буд ва бо нишони «Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон» (1984) сарфароз гардидааст.<ref name="ref163" /> === Адабиёт ва рӯзноманигорӣ === Дар марҳилаи адабиёти шӯравӣ ва пасошӯравӣ, Басир Расо (13 июли 1931 – 11 июли 2010), зодаи деҳаи Водхуд, ба яке аз чеҳраҳои шинохтаи адабиёти танзу ҳаҷви тоҷик табдил ёфт; дар кӯдакӣ тарбиятгирандаи хонаи бачагон буд ва дар ансамбли этнографии бачагонаи Помир иштирок мекард, ва фаъолияти меҳнатии худро солҳои 1948–1949 ба ҳайси пионервожатӣ оғоз намуд.<ref name="ref19" /><ref name="ref164">[https://navisandagan.tj/tj/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%80/ РАСО БАСИР - ИТТИФОҚИ НАВИСАНДАГОНИ ТОҶИКИСТОН]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref165">[[Басир Расо|Басир Расо — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Пас аз хатми факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1956), фаъолияти рӯзноманигории худро дар рӯзномаи «Маориф ва маданият» ва маҷаллаи «Хорпуштак» оғоз намуд ва аз соли 1964 то охири умраш – беш аз чиҳил сол – сармуҳаррири маҷаллаи ҳаҷвии «Хорпуштак» боқӣ монд.<ref name="ref166">[https://www.ozodi.org/a/2097189.html Даргузашти сардабири "Хорпуштак" - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref164" /> Маҷмӯаҳои ашъори ӯ, аз қабили ''«Дар боргоҳи нур»'', ''«Нидои дӯст»'' ва ''«Баҳори орзӯ»'', ба жанри ғазал ва шеъри лирикӣ низ тааллуқ доранд; ӯ дорои унвони «Ходими шоистаи маданияти Тоҷикистон» буд.<ref name="ref165" /> Дар соҳаи журналистикаи муосир ва таҳлилӣ, рӯзноманигори собиқадор Аслам Додихудоев (1946–2023) нақши босазо дошт ва дар инкишофи матбуоти даврӣ ва мактаби журналистикаи таҳлилии кишвар саҳм гузоштааст.<ref name="ref167">[[:ru:Додихудоев|Додихудоев - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дигар аҳли қалам ва рӯзноманигорони зодаи ин ноҳия – аз ҷумла Хилватшоҳи Маҳмуд, Бурҳон Раҳмон, Наврӯз Гулзода ва Насрин Идибеков – низ дар ғанигардонии фазои адабӣ ва иттилоотии кишвар саҳм доранд.<ref name="ref168">[[:Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ|Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> === Санъати тасвирӣ ва мусиқӣ === Анваршо Сайфиддинов, Арбоби ҳунар ва Ходими хизматнишондодаи санъати Тоҷикистон, аз соли 1984 узви Иттифоқи рассомони собиқ ИҶШС буда, дар доираҳои ҳунарӣ ба унвони ғайрирасмии «Шоҳи рангҳо» маъруф аст.<ref name="ref169">[https://farah-info.com/habari-ruz/nigohi-purasrori-anvarsho-sajfiddinov-ba-gety/ Нигоҳи пурасрори Анваршо Сайфиддинов ба гетӣ - Асосӣ - Фараҳ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Осори ӯ – аз наққошӣ то санъати монументалӣ – рамзҳои фарҳанги бостонии тоҷиконро бо услубҳои муосир омезиш медиҳад; намунаҳои эҷодиёташ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва коллексияҳои Русия, Аврупо ва Осиё маҳфузанд, ва ӯ ҳамчун омӯзгор дар Коллеҷи ҷумҳуриявии рассомии ба номи М. Олимов фаъолият дорад.<ref name="ref169" /> Дар соҳаи санъати амалӣ, устод Маҳмадкарим Рақибов, омӯзгори Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон, дар эҳёи ҳунарҳои мардумӣ ва нақшҳои миллӣ фаъолият мебарад.<ref name="ref170">[https://ddstdt.tj/10524-2/ МУСАВВИР - Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Дар соҳаи санъати овозхонӣ, Нуқраи Суннатниё низ ҳамчун яке аз хонандагони шинохтаи зодаи ноҳия ном бурда мешавад.<ref name="ref168" /> === Идораи давлатӣ ва сиёсат === Қодири Қосим (таваллуд 9 апрели 1961, ноҳияи Ванҷ) – ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="ref171">Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳмадулло Абдуллоев роҳбарии ноҳияи Ванҷро зиёда аз 20 сол (тахминан солҳои 1980-ум) ба ҳайси котиби якум бар ӯҳда дошт; таҳти роҳбарии ӯ соли 1984 нахустин корхонаи истеҳсоли санги мармар дар Бадахшон ба кор даромад ва боғдории минтақа (аз ҷумла парвариши чормағз дар мавзеи «Ҷангали Зуго» ва навъҳои гуногуни тут) рушд ёфт.<ref name="ref172">[[Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев|Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Ба ифтихори ин хидматҳо, ҷамоати марказии ноҳия (собиқ ҷамоати Ванҷ) расман ба номи Маҳмадулло Абдуллоев номгузорӣ шудааст.<ref name="ref173">[[:ru:Махмадулло_Абдуллоев_(джамоат)|Махмадулло Абдуллоев (джамоат) - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 ба ҷомеаи зиёии Ванҷ низ талафоти вазнин овард: тибқи феҳристи қурбониён ва бедарак гумшудагони даврони ҷанг, ашхосе чун Қурбонназар Халифаев (соли таваллуд 1967, муаллим), Қурбон Абдуллоев (соли таваллуд 1938) ва Муҳаммадӣ Назарихудоев (соли таваллуд 1955, мудири шуъбаи комиҷроияи ноҳияи Ҷилликӯл) дар байни бедарак гумшудагону кушташудагони ин давра ёд мешаванд.<ref name="ref174">[https://www.ozodi.org/a/31911429.html Рӯйхат. Номи гуруҳе аз қурбониён ва гумшудаҳои ҷанги дохилии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 8. Намояндагони идоракунии давлатӣ ва ниҳодҳои ҷамъиятӣ аз ноҳияи Ванҷ''' |- |'''Ному насаб''' |'''Давраи фаъолият''' |'''Вазифа ва саҳми асосӣ''' |- |Маҳмадулло Абдуллоев |Солҳои 1980-ум |Роҳбари ноҳия (>20 сол), бунёди корхонаи мармар (1984), рушди боғдории саноатӣ |- |Қодири Қосим |Давраи муосир |Ходими давлатӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақил |} === Варзиш === Устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ [[Мурувватшо Бачабеков]] (1 майи 1944 – 9 сентябри 2023, деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) – бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="ref175">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) – устоди дигари варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="ref176">Суфраи паҳлавонӣ // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Носир Хусравов (1958 – 9 январи 2024), хатмкардаи Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон, мураббии варзидаи гӯштини миллӣ ва самбо буд; ҳамчун мудири мактаби варзишии ноҳияи Ванҷ ва сармураббии дастаи мунтахаби самбои ВМКБ даҳҳо варзишгари сатҳи байналмилалиро тарбия кардааст.<ref name="ref177">[https://www.ozodi.org/a/32767418.html Падари ҷаҳонпаҳлавон Хушқадам Хусравов даргузашт - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Хушқадам Хусравов (таваллуд 1 январи 1993, деҳаи Рохарв), писар ва шогирди Носир Хусравов, дар вазни 62 кг оид ба самбо рақобат мекунад.<ref name="ref178">[[:en:Khushqadam_Khusravov|Khushqadam Khusravov - Wikipedia]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Соли 2013 ӯ қаҳрамони ҷаҳон байни ҷавонон гардид, соли 2014 дар Тошканд қаҳрамони Осиё шуд ва соли 2018 дар Бухарести Руминия унвони қаҳрамони ҷаҳон оид ба самборо ба даст овард.<ref name="ref179">[https://khovar.tj/2015/03/medali-tilloi-hush-1179-adam-husravov-dar-1206-omi-1207-a-1203-onii-sambo/ Медали тиллои Хушқадам Хусравов дар Ҷоми ҷаҳонии самбо | АМИТ "Ховар"]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref><ref name="ref180">[[Хушқадам Хусравов|Хушқадам Хусравов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Дастоварди олимпии таърихиро Сомон Маҳмадбеков (таваллуд 24 марти 1999, Иркутск, Русия) ба даст овард; вай дар хонаводаи тоҷикони муҳоҷир, зодагони ноҳияи Ванҷ (Моёншоҳ Маҳмадбеков ва Ҷамила Парвонаева), ба дунё омадааст. Дар Бозиҳои олимпии Париж (2024) ӯ барандаи медали биринҷӣ дар намуди ҷудо гардид.<ref name="ref181">[https://www.bomdod.com/2024/07/31/nahustin-medali-tojikiston-dar-bozihoi-olimpii-poris-ofarinat-supersomon/ НАХУСТИН МЕДАЛИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОЗИҲОИ ОЛИМПИИ ПОРИС. ОФАРИНАТ, СУПЕРСОМОН! - Пойгоҳи хабарии "Бомдод"]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Дар деҳаи Вишхарвак муаллими мактаб Рамазон Синонов барои наҷоти як наврас бо хирси ваҳшӣ дастбагиребон шуда, онро мағлуб кард – ҳодисае, ки дар матбуоти маҳаллӣ ҳамчун намунаи паҳлавонии ғайривaрзишии сокинони Ванҷ инъикос ёфт.<ref name="ref182">[https://www.bomdod.com/2021/10/21/muallimi-pahlavoni-vanji-hirsro-haluk-andohtu-ba-zamin-afkand/ МУАЛЛИМИ ПАҲЛАВОНИ ВАНҶӢ ХИРСРО ҲАЛУК АНДОХТУ БА ЗАМИН АФКАНД]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> {| class="wikitable" !'''Ҷадвали 7. Натиҷаҳои барҷастаи варзишгарони мактаби Ванҷ дар сатҳи байналмилалӣ''' |- |'''Варзишгар''' |'''Намуди варзиш''' |'''Унвон ва мусобиқа''' |'''Дастовард''' |- |Сомон Маҳмадбеков |Ҷудо |Бозиҳои олимпӣ (2024, Париж, Фаронса) |Медали биринҷӣ |- |Хушқадам Хусравов |Самбо |Чемпионати ҷаҳон (2018, Бухарест, Руминия) |Медали тилло |- |Хушқадам Хусравов |Самбо |Чемпионати Осиё (2014, Тошканд, Ӯзбекистон) |Медали тилло |- |Шакармамад Мирмамадов |Гӯштингирӣ |Чемпионати ҷаҳон (2024, Душанбе, Тоҷикистон) |Медали тилло |- |Шакармамад Мирмамадов |Ҷудо |Бозиҳои осиёӣ (2018, Ҷакарта, Индонезия) |Медали биринҷӣ |- |Шакармамад Мирмамадов |Кураш |Чемпионати Осиё (2024, Теҳрон, Эрон) |Медали тилло |} === Соҳибкории иҷтимоӣ ва диаспора === Баҳор Мирзоев, зодаи деҳаи Бунайи ҷамоати Ҷовидон, дар доираи солҳои 2019–2021 аз пасандозҳои шахсии худ 140 ҳазор сомонӣ барои сохтани пули пиёдагузари замонавӣ болои дарёчаи кӯҳии Даргов (тақрибан 35 метр дарозӣ) сарф намуд, ки барои чор нафар сокинони маҳаллии баргашта аз муҳоҷират ҷойи кори муваққатӣ фароҳам овард.<ref name="ref183">[https://migration.tj/%D1%81%D0%BE%D2%B3%D0%B8%D0%B1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D3%A3-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7%D3%A3-%D0%BF%D1%83%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%91%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BE/ Соҳибкорӣ Ванҷӣ пули пиёдагузар месозад - Хадамоти муҳоҷирати Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Марҳум Эҳсоншо Мунавваров ва Моёншо Маҳмадбеков ҳамчун тоҷирони шинохта дар Федератсияи Русия, ҳамчун мададрасон ва пуштибони иҷтимоии диаспораи тоҷикони ноҳияи Ванҷ дар хориҷ аз кишвар эътироф шудаанд.<ref name="ref184">[https://pressa.tj/so%D2%B3ibkori-muvaffa%D2%9Bi-van%D2%B7%D3%A3-dar-rusiya-darguzasht/ Соҳибкори муваффақи ванҷӣ дар Русия даргузашт - Pressa.tj]. Санҷида шуд 26 июли 2026.</ref> Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дар қатори шахсиятҳои маъруфи соҳаҳои гуногун инчунин метавон аз Мадатбек Тоҷибеков, Меҳровар Ғайратов, Муриват Бекназаров, Саломи Нуриёни Баравнӣ, Саттор Қувватов, Сафина Иронова, Толиббек Бухориев, Тоҳир Гулов, Шумқор Одинабеков, Ғайратшо Роҳатов ва Қобиламоҳ Баротова ном бурд, ки ҳар кадоме дар рушди бахшҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар саҳм доранд.<ref name="ref168" /> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="ref3" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия – Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад.<ref name="ref3" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, 17 ноябри соли 2021 бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="ref185">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == {{Reflist|30em}} == Манобеъ == # Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). – Ташкент, 1926. # Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. – 1883. – № 11–12. # Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века – XX в.). – Душанбе, 2008. – (Археологическая карта Таджикистана). # Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. – Ташкент, 1926. # Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. – СПб., 1908. # Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. – Душанбе, 2006. # Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1-2. – Душанбе, 1962-1963. # Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. – Сталинабад, 1953. # Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). – Москва–Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935. # Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX – начала XIII вв. – Ташкент, 1996. # Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). – Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. # Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. – М.: Восточная литература, 2008. – С. 61-109. # Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. – Душанбе, 1999. – № 4. – С. 20-30. # Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). – Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. – (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876). # Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. – М., 2004. # Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). – Душанбе, 2013. # Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – ISBN 5-88451-100-0. # Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. – Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. – 151 с. # Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. – М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. # Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. Вып. LXXIX. – СПб.: Военная типография, 1906. # Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. – Душанбе: СИЭМТ, 2013. # Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. – Душанбе, 2014. # Эдельман Д. И. Язгулямский язык. – М.: Наука, 1966. # Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. – М.: Наука (ГРВЛ), 1975. – С. 41-62. # Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. – М.: Индрик, 2000. # Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. – 1894. – № 65. – С. 64–65. # Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. – 3rd ed. – Paris: UNESCO Publishing, 2010. # Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. – SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com/ Сомонаи vanjiman.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220521114511/http://www.vanjiman.com/ |date=2022-05-21 }} * [https://vanj.info/ Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] 0xtyssoxs0v151wz1qq68w003wqnc2l 0 15069 1490640 185006 2026-10-22T04:15:42Z Zosya95 54344 1490640 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image = 4_shrews.jpg | image_caption = | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | latin = Soricidae | wikispecies = Soricidae | author = [[G. Fischer]], 1814 | range map = Soricidae distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ }} '''Ҳашаротхӯр''' ё '''хокканак''' ({{lang-la|Soricidoe}}), як авлоди [[ҷонварон]]и мушмонанди [[ҳашарот]]хӯрро аст, ки [[пӯст]]и махмалӣ, [[пой]]ҳои кӯтоҳ, [[сар]]и калон ва [[фук]]м хартумчашакл дорад. {{зоология-нопурра}} 3c4mlzhqj8yenf0wkv8g08tlh2ej93u 1490641 1490640 2026-10-22T04:15:57Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Хокканак]] to [[Ҳашаротхӯр]] 1490640 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image = 4_shrews.jpg | image_caption = | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | latin = Soricidae | wikispecies = Soricidae | author = [[G. Fischer]], 1814 | range map = Soricidae distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ }} '''Ҳашаротхӯр''' ё '''хокканак''' ({{lang-la|Soricidoe}}), як авлоди [[ҷонварон]]и мушмонанди [[ҳашарот]]хӯрро аст, ки [[пӯст]]и махмалӣ, [[пой]]ҳои кӯтоҳ, [[сар]]и калон ва [[фук]]м хартумчашакл дорад. {{зоология-нопурра}} 3c4mlzhqj8yenf0wkv8g08tlh2ej93u 1490646 1490641 2026-10-22T04:26:14Z Zosya95 54344 1490646 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image = 4_shrews.jpg | image_caption = | regnum = Ҷонварон | rang = Оила | latin = Soricidae | wikispecies = Soricidae | author = [[G. Fischer]], 1814 | range map = Soricidae distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ }} '''Ҳашаротхӯр''' ё '''хокканак''' ({{lang-la|Soricidoe}}), як оилаи [[ҷонварон]]и мушмонанди [[ҳашарот]]хӯрро аст, ки [[пӯст]]и махмалӣ, [[пой]]ҳои кӯтоҳ, [[сар]]и калон ва [[фук]]м хартумчашакл дорад. {{зоология-нопурра}} pco4l31rqflr3a7hxz7xjch6ubbk1y9 1490647 1490646 2026-10-22T04:26:42Z Zosya95 54344 1490647 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = 4_shrews.jpg | image_caption = | regnum = Ҷонварон | rang = Оила | latin = Soricidae | wikispecies = Soricidae | author = [[G. Fischer]], 1814 | range map = Soricidae distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ }} '''Ҳашаротхӯр''' ё '''хокканак''' ({{lang-la|Soricidoe}}), як оилаи [[ҷонварон]]и мушмонанди [[ҳашарот]]хӯрро аст, ки [[пӯст]]и махмалӣ, [[пой]]ҳои кӯтоҳ, [[сар]]и калон ва [[фук]]м хартумчашакл дорад. {{зоология-нопурра}} m7vl7lcyu7ivz79bp4t4o3tclnp9cci 1490648 1490647 2026-10-22T04:31:54Z Zosya95 54344 1490648 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = 4_shrews.jpg | image_caption = | regnum = Ҷонварон | rang = Оила | latin = Soricidae | wikispecies = Soricidae | author = [[G. Fischer]], 1814 | range map = Soricidae distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ }} '''Ҳашаротхӯр''' ё '''хокканак''' ({{lang-la|Soricidoe}}), як оилаи [[ҷонварон]]и мушмонанди ҳашаротхӯр аст, ки [[пӯст]]и махмалӣ, [[пой]]ҳои кӯтоҳ, [[сар]]и калон ва [[фук]]и [[Хартум|хартумчашакл]] дорад. {{зоология-нопурра}} [[Гурӯҳ:Ҳашаротхӯрон]] ewjnd1z4e72d3b0vij57rjjcolvxpgw 0 19222 1490633 1047731 2026-10-21T20:33:08Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Иёлоти Тамилноду]] на [[Иёлати Тамилноду]] 1490633 wikitext text/x-wiki #равона [[Иёлати Тамилноду]] fs6mbk30p8okbj584v2sha67e47pd1l 0 22223 1490576 1490094 2026-10-21T12:03:42Z VASHGIRD 8035 1490576 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = 5 Tulpen in der Mittagssonne.JPG <!-- это фото выбрано (а) потому что растение показано в полный рост (б) оно невысокое, потому шаблон не раздувается --> |image descr = [[Тюльпан Геснера|Садовые тюльпаны]] |regnum = Гиёҳон |rang = Ҷинс |latin = Tulipa |author = [[L.]]<ref>[[Sp. Pl.]] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/358324#page/317/mode/1up 1: 305] {{Wayback|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/358324#page/317/mode/1up |date=20190330063258 }}. 1753</ref>, 1753 |syn = * {{Bt|Eduardoregelia|{{Popov}} (1936)}} — Эдуардорегелия * {{Bt|Liriactis|[[Raf.]] (1837)}} * {{Bt|Liriopogon|Raf. (1837)}} * {{Bt|Orithyia|[[D.Don]] (1836)}} — Хлебинка * {{Bt|Podonix|Raf. (1838)}} |typus = {{bt-latrus|Tulipa sylvestris|aut=L.|txt=<ref name="ING">{{ING|Tulipa}}</ref>|Тюльпан лесной}} |children name = Виды |children = [[#Систематика|см. текст]]<br>'''[[Виды рода Тюльпан]]''' |range map = Genus tulipa distribution.svg |range map caption = |range map width = |range legend = {{легенда|#FF9F3F|Природный}} {{легенда|#FFFF3F|Интродуцированный}} |wikispecies = Tulipa |grin = 12489 }} '''Лола''' ({{lang-la|Túlipa}}) — [[ҷинс (биология)|ҷинси]] растаниҳо аз оилаи [[савсаниҳо]] буда, тақрибан 100—150 [[намуд (биология)|намудро]] дар бар мегирад. Осиёи Марказӣ минтақаи асосии пайдоиш ва паҳншавии лолаҳои худрӯй ба ҳисоб меравад. Ин растанӣ дар [[Эрон]], [[Афғонистон]], [[Туркия]], қисмате аз ғарби [[Сурия]], соҳилҳои [[баҳри Арал]], [[баҳри Хазар]] ва [[баҳри Сиёҳ]], инчунин дар [[Юнон]], [[Италия]], [[Испания]] ва соҳилҳои [[баҳри Миёназамин]] дар шимоли [[Африқо]] худрӯй мерӯяд. Дар байни кишварҳои [[Ховари Миёна]] лола дар фарҳанги Эрон ва Туркия ҷойгоҳи хос дорад. Дар Эрон мавҷудияти 19 намуди лола ба қайд гирифта шудааст. Аз ҷиҳати ботаникӣ лолаҳо ба ду гурӯҳи асосӣ — парваришӣ ва худрӯй ҷудо мешаванд. Лолаҳои парваришӣ нисбат ба намудҳои худрӯй одатан гулҳои калонтар ва гуногунии бештари ранг доранд. Навъҳои лола аз рӯйи муҳлати гулкунӣ ба гурӯҳҳои барвақтгул, миёнгул, дергул ва гурӯҳи дигар навъҳо тақсим мешаванд. Соли 1981 Анҷумани подшоҳии пиёзакпарварии Нидерланд таснифи навъҳои лоларо оғоз кард. Дар ин тасниф лолаҳо аз рӯйи шакли растанӣ, навъи гул ва муҳлати шукуфтан ба 15 гурӯҳ ҷудо карда шуданд. Лолаҳоро бо роҳи аз хок баровардани пиёзаки растании модарӣ ва ҷудо кардани пиёзакчаҳои наврустаи атрофи он, инчунин бо роҳи коштани тухмиҳои тозаи ҷамъоваришуда зиёд мекунанд. Дар айни замон [[Нидерланд]] аз рӯйи истеҳсол ва содироти пиёзак ва гулҳои буридаи лола дар байни кишварҳои ҷаҳон мақоми аввалро ишғол мекунад. Лола гули миллии Эрон, Афғонистон, Туркия, Нидерланд, [[Маҷористон]] ва [[Белгия]] ба шумор меравад. == Ном == Номи «лола» ба вожаи «лол» ё «лаъл» нисбат дода мешавад, ки тибқи баъзе шарҳҳо бо маънои «сурх» алоқаманд аст. Вожаи лола имрӯз номи гулҳои пиёзакдореро ифода мекунад, ки номи илмии онҳо {{lang-la|Tulipa}} аст. Лолаҳо ба қатори [[савсангулҳо]] ва оилаи [[савсаниҳо]] мансубанд. Гулпӯшҳои онҳо шакли мукаммали гулро ташкил медиҳанд. Дар баъзе шарҳҳои решашиносӣ номи «лола» ба вожаи «лол», ба маънои «сурх», пайванд дода мешавад. Лола дар забонҳои аврупоӣ бо номҳои ''Tulip'' ва ''Tulpe'' маъруф аст. Ин номҳо ба вожаи туркии «тулбанд», ба маънои «салла» ё «амома», нисбат дода мешаванд. Сабаби чунин номгузорӣ шабоҳати шакли гул ба салла дониста мешавад. Эҳтимол меравад, ки ҳангоми муаррифии ин гул ба аврупоиён онро аз ҷиҳати шакл ва бузургӣ ба салла ташбеҳ додаанд. Дар бораи решаи форсии вожаи «тулбанд» миёни муҳаққиқон мувофиқа вуҷуд дорад. Дар «Муқаддимат-ул-адаб»-и [[Маҳмуд Замахшарӣ]], ки фарҳанги арабӣ ба форсӣ мебошад, вожаи «амома» ба форсӣ «дӯлбанд» тарҷума шудааст. Аз ин рӯ, эҳтимол меравад, ки вожаи «тулбанд» аз шакли форсии ''дӯлбанд'' (Dolband) пайдо шуда, аз форсӣ ба туркӣ гузаштааст ва талаффузи он тағйир ёфтааст. Ба ҳар ҳол, ин растанӣ бо номи ''tulip'' аз Туркия ба Аврупо роҳ ёфт ва дар он ҷо бо ҳамин ном машҳур шуд. Бо вуҷуди ин, худи туркҳо низ ин гулро, монанди эрониён, лола меномиданд.<ref>{{Ёдкарди веб |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tulip&allowed_in_frame=0 |title=Tulip |санаи боздид=13 майи 2012 |нашркунанда=Etymology Online |забон=en}}</ref><ref>{{Ёдкарди веб |url=http://www.vajehyab.com/dehkhoda/لاله |title=Лола |санаи боздид=13 майи 2012 |нашркунанда=Луғатномаи Деҳхудо |пайванди бойгонӣ=https://www.webcitation.org/67rwnTe8c?url=http://www.vajehyab.com/dehkhoda/لاله |санаи бойгонӣ=23 майи 2012}}</ref> == Лола дар сарчашмаҳои қадим == Ҳарчанд лола дар дашту кӯҳистони Эрон худрӯй мерӯяд, ҳангоми шунидани ибораи «гули лола» дар зеҳни баъзе одамон гули [[шиқоиқ (ҷинс)|шақоиқ]] низ падид меояд. Дар мавриди лола сухан рондан аксар вақт зарурати баррасии чанд растании ба он монандро ба миён меорад. Дар баъзе сарчашмаҳо лола, шақоиқ, [[лолаи вожгун]], [[олола (ҷинс)|олола]], [[шиқоиқи наъмонӣ|шақоиқи наъмонӣ]] ва [[шанбалида]] иштибоҳан як растанӣ дониста шудаанд. Дар сарчашмаҳои қадим баъзан миёни лола ва шақоиқи наъмонӣ фарқ гузошта шудааст, вале дар баъзе мавридҳо ин растанӣ ҳамчун як навъи лола тавсиф ёфтааст, на ҳамчун номи умумии он. [[Закариёи Қазвинӣ]] дар асари «[[Аҷоибу-л-махлуқот ва ғароибу-л-мавҷудот|Аҷоибу-л-махлуқот]]» менависад, ки номи «шақоиқ-ун-нуъмон» аз ҷониби подшоҳи [[Ҳира]] [[Нуъмон ибни Мунзир]] ба ин гул дода шудааст. Ба гуфтаи ӯ, ин гул дар забони форсӣ лола номида мешавад. Тибқи таҳқиқоти [[Казимирский]], дар байни эрониён ҳар гуле, ки гулбаргҳои сурхи хунранг ва маркази сиёҳ дошт, лола ё шақоиқ номида мешуд. Бо вуҷуди ин, гули ''tulipe''-ро бештар шақоиқи наъмонӣ меномиданд. Лола, шақоиқ ва шақоиқи наъмонӣ аз ҷиҳати ботаникӣ растаниҳои гуногунанд. Аммо баъзе намудҳои онҳо гулҳои сурхранг ва доғи сиёҳ дар марказ доранд, ки боиси шабоҳати зоҳирии онҳо мегардад. Тарҷумонҳои аврупоии осори шоирони Шарқ истилоҳи «шақоиқи наъмонӣ»-ро бо номи ''anemone'' тарҷума кардаанд. Ин растаниро бо шақоиқ ё лола яксон донистан дуруст нест. Шақоиқ ба ҷинси {{lang-la|Papaver}} ва оилаи [[кӯкнориҳо]] ё [[шақоиқиҳо]] ({{lang-la|Papaveraceae}}) мансуб аст, дар ҳоле ки шақоиқи наъмонӣ ба ҷинси {{lang-la|Anemone}} аз оилаи [[тугмачагулҳо]] ({{lang-la|Ranunculaceae}}) тааллуқ дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Гулҳо]] 2gf3svhh3vjcrnhxnxciocdoch9c7ig 1490578 1490576 2026-10-21T12:04:29Z VASHGIRD 8035 1490578 wikitext text/x-wiki {{таҳрир|[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 12:04, 21 октябри 2026 (UTC)|21 октябри 2026|17:04}} {{Таксон |image file = 5 Tulpen in der Mittagssonne.JPG <!-- это фото выбрано (а) потому что растение показано в полный рост (б) оно невысокое, потому шаблон не раздувается --> |image descr = [[Тюльпан Геснера|Садовые тюльпаны]] |regnum = Гиёҳон |rang = Ҷинс |latin = Tulipa |author = [[L.]]<ref>[[Sp. Pl.]] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/358324#page/317/mode/1up 1: 305] {{Wayback|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/358324#page/317/mode/1up |date=20190330063258 }}. 1753</ref>, 1753 |syn = * {{Bt|Eduardoregelia|{{Popov}} (1936)}} — Эдуардорегелия * {{Bt|Liriactis|[[Raf.]] (1837)}} * {{Bt|Liriopogon|Raf. (1837)}} * {{Bt|Orithyia|[[D.Don]] (1836)}} — Хлебинка * {{Bt|Podonix|Raf. (1838)}} |typus = {{bt-latrus|Tulipa sylvestris|aut=L.|txt=<ref name="ING">{{ING|Tulipa}}</ref>|Тюльпан лесной}} |children name = Виды |children = [[#Систематика|см. текст]]<br>'''[[Виды рода Тюльпан]]''' |range map = Genus tulipa distribution.svg |range map caption = |range map width = |range legend = {{легенда|#FF9F3F|Природный}} {{легенда|#FFFF3F|Интродуцированный}} |wikispecies = Tulipa |grin = 12489 }} '''Лола''' ({{lang-la|Túlipa}}) — [[ҷинс (биология)|ҷинси]] растаниҳо аз оилаи [[савсаниҳо]] буда, тақрибан 100—150 [[намуд (биология)|намудро]] дар бар мегирад. Осиёи Марказӣ минтақаи асосии пайдоиш ва паҳншавии лолаҳои худрӯй ба ҳисоб меравад. Ин растанӣ дар [[Эрон]], [[Афғонистон]], [[Туркия]], қисмате аз ғарби [[Сурия]], соҳилҳои [[баҳри Арал]], [[баҳри Хазар]] ва [[баҳри Сиёҳ]], инчунин дар [[Юнон]], [[Италия]], [[Испания]] ва соҳилҳои [[баҳри Миёназамин]] дар шимоли [[Африқо]] худрӯй мерӯяд. Дар байни кишварҳои [[Ховари Миёна]] лола дар фарҳанги Эрон ва Туркия ҷойгоҳи хос дорад. Дар Эрон мавҷудияти 19 намуди лола ба қайд гирифта шудааст. Аз ҷиҳати ботаникӣ лолаҳо ба ду гурӯҳи асосӣ — парваришӣ ва худрӯй ҷудо мешаванд. Лолаҳои парваришӣ нисбат ба намудҳои худрӯй одатан гулҳои калонтар ва гуногунии бештари ранг доранд. Навъҳои лола аз рӯйи муҳлати гулкунӣ ба гурӯҳҳои барвақтгул, миёнгул, дергул ва гурӯҳи дигар навъҳо тақсим мешаванд. Соли 1981 Анҷумани подшоҳии пиёзакпарварии Нидерланд таснифи навъҳои лоларо оғоз кард. Дар ин тасниф лолаҳо аз рӯйи шакли растанӣ, навъи гул ва муҳлати шукуфтан ба 15 гурӯҳ ҷудо карда шуданд. Лолаҳоро бо роҳи аз хок баровардани пиёзаки растании модарӣ ва ҷудо кардани пиёзакчаҳои наврустаи атрофи он, инчунин бо роҳи коштани тухмиҳои тозаи ҷамъоваришуда зиёд мекунанд. Дар айни замон [[Нидерланд]] аз рӯйи истеҳсол ва содироти пиёзак ва гулҳои буридаи лола дар байни кишварҳои ҷаҳон мақоми аввалро ишғол мекунад. Лола гули миллии Эрон, Афғонистон, Туркия, Нидерланд, [[Маҷористон]] ва [[Белгия]] ба шумор меравад. == Ном == Номи «лола» ба вожаи «лол» ё «лаъл» нисбат дода мешавад, ки тибқи баъзе шарҳҳо бо маънои «сурх» алоқаманд аст. Вожаи лола имрӯз номи гулҳои пиёзакдореро ифода мекунад, ки номи илмии онҳо {{lang-la|Tulipa}} аст. Лолаҳо ба қатори [[савсангулҳо]] ва оилаи [[савсаниҳо]] мансубанд. Гулпӯшҳои онҳо шакли мукаммали гулро ташкил медиҳанд. Дар баъзе шарҳҳои решашиносӣ номи «лола» ба вожаи «лол», ба маънои «сурх», пайванд дода мешавад. Лола дар забонҳои аврупоӣ бо номҳои ''Tulip'' ва ''Tulpe'' маъруф аст. Ин номҳо ба вожаи туркии «тулбанд», ба маънои «салла» ё «амома», нисбат дода мешаванд. Сабаби чунин номгузорӣ шабоҳати шакли гул ба салла дониста мешавад. Эҳтимол меравад, ки ҳангоми муаррифии ин гул ба аврупоиён онро аз ҷиҳати шакл ва бузургӣ ба салла ташбеҳ додаанд. Дар бораи решаи форсии вожаи «тулбанд» миёни муҳаққиқон мувофиқа вуҷуд дорад. Дар «Муқаддимат-ул-адаб»-и [[Маҳмуд Замахшарӣ]], ки фарҳанги арабӣ ба форсӣ мебошад, вожаи «амома» ба форсӣ «дӯлбанд» тарҷума шудааст. Аз ин рӯ, эҳтимол меравад, ки вожаи «тулбанд» аз шакли форсии ''дӯлбанд'' (Dolband) пайдо шуда, аз форсӣ ба туркӣ гузаштааст ва талаффузи он тағйир ёфтааст. Ба ҳар ҳол, ин растанӣ бо номи ''tulip'' аз Туркия ба Аврупо роҳ ёфт ва дар он ҷо бо ҳамин ном машҳур шуд. Бо вуҷуди ин, худи туркҳо низ ин гулро, монанди эрониён, лола меномиданд.<ref>{{Ёдкарди веб |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tulip&allowed_in_frame=0 |title=Tulip |санаи боздид=13 майи 2012 |нашркунанда=Etymology Online |забон=en}}</ref><ref>{{Ёдкарди веб |url=http://www.vajehyab.com/dehkhoda/لاله |title=Лола |санаи боздид=13 майи 2012 |нашркунанда=Луғатномаи Деҳхудо |пайванди бойгонӣ=https://www.webcitation.org/67rwnTe8c?url=http://www.vajehyab.com/dehkhoda/لاله |санаи бойгонӣ=23 майи 2012}}</ref> == Лола дар сарчашмаҳои қадим == Ҳарчанд лола дар дашту кӯҳистони Эрон худрӯй мерӯяд, ҳангоми шунидани ибораи «гули лола» дар зеҳни баъзе одамон гули [[шиқоиқ (ҷинс)|шақоиқ]] низ падид меояд. Дар мавриди лола сухан рондан аксар вақт зарурати баррасии чанд растании ба он монандро ба миён меорад. Дар баъзе сарчашмаҳо лола, шақоиқ, [[лолаи вожгун]], [[олола (ҷинс)|олола]], [[шиқоиқи наъмонӣ|шақоиқи наъмонӣ]] ва [[шанбалида]] иштибоҳан як растанӣ дониста шудаанд. Дар сарчашмаҳои қадим баъзан миёни лола ва шақоиқи наъмонӣ фарқ гузошта шудааст, вале дар баъзе мавридҳо ин растанӣ ҳамчун як навъи лола тавсиф ёфтааст, на ҳамчун номи умумии он. [[Закариёи Қазвинӣ]] дар асари «[[Аҷоибу-л-махлуқот ва ғароибу-л-мавҷудот|Аҷоибу-л-махлуқот]]» менависад, ки номи «шақоиқ-ун-нуъмон» аз ҷониби подшоҳи [[Ҳира]] [[Нуъмон ибни Мунзир]] ба ин гул дода шудааст. Ба гуфтаи ӯ, ин гул дар забони форсӣ лола номида мешавад. Тибқи таҳқиқоти [[Казимирский]], дар байни эрониён ҳар гуле, ки гулбаргҳои сурхи хунранг ва маркази сиёҳ дошт, лола ё шақоиқ номида мешуд. Бо вуҷуди ин, гули ''tulipe''-ро бештар шақоиқи наъмонӣ меномиданд. Лола, шақоиқ ва шақоиқи наъмонӣ аз ҷиҳати ботаникӣ растаниҳои гуногунанд. Аммо баъзе намудҳои онҳо гулҳои сурхранг ва доғи сиёҳ дар марказ доранд, ки боиси шабоҳати зоҳирии онҳо мегардад. Тарҷумонҳои аврупоии осори шоирони Шарқ истилоҳи «шақоиқи наъмонӣ»-ро бо номи ''anemone'' тарҷума кардаанд. Ин растаниро бо шақоиқ ё лола яксон донистан дуруст нест. Шақоиқ ба ҷинси {{lang-la|Papaver}} ва оилаи [[кӯкнориҳо]] ё [[шақоиқиҳо]] ({{lang-la|Papaveraceae}}) мансуб аст, дар ҳоле ки шақоиқи наъмонӣ ба ҷинси {{lang-la|Anemone}} аз оилаи [[тугмачагулҳо]] ({{lang-la|Ranunculaceae}}) тааллуқ дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Гулҳо]] 51mpqiwfmmmqy4j4bfhauhqbwip075g 0 219784 1490634 1047620 2026-10-21T20:33:13Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Иёлоти Тамилноду]] на [[Иёлати Тамилноду]] 1490634 wikitext text/x-wiki #равона [[Иёлати Тамилноду]] fs6mbk30p8okbj584v2sha67e47pd1l 0 219785 1490635 1047586 2026-10-21T20:33:18Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Иёлоти Тамилноду]] на [[Иёлати Тамилноду]] 1490635 wikitext text/x-wiki #равона [[Иёлати Тамилноду]] fs6mbk30p8okbj584v2sha67e47pd1l 0 330910 1490612 1490512 2026-10-21T17:28:02Z Zosya95 54344 1490612 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Weissschwanzstachelschwein Hystrix indica Tierpark Hellabrunn-5.jpg | image descr = Ҷайраи ҳиндӣ дар боғи ҳайвоноти Ҳеллабрун, [[Мюнхен|Мюнхен, Олмон]] | regnum = Ҷонварон | author = Kerr, 1792 | iucnstatus = VU | parent = Hystrix | rang = Намуд | latin = Hystrix indica | wikispecies = Hystrix indica | range map caption = Паҳншавӣ | range map = Hystrix indica distribution map.png }} '''Ҷайраи ҳиндӣ''' ({{lang-la|Hystrix indica}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Хояндаҳо|хояндаҳо]] аз [[Ҷайрашаклон|ҷайрашаклон]] аст, ки дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва Ховари Миёна бумӣ мебошад. Он дар [[Китоби сурх|Рӯйхати сурхи IUCN]] ҳамчун [[Гуна бо камтарин нигаронӣ|камтарин нигаронкунанда]], аммо дар [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] чун осебпазир номбар шудааст. == Тавсиф == Ҷайраи ҳиндӣ як хояндаи калон буда, вазнаш ба 11–18 кг мерасад.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://eol.org/pages/326522/overview|title=Indian Crested Porcupine (Hystrix indica) - Information on Indian Crested Porcupine - Encyclopedia of Life|website=Encyclopedia of Life|accessdate=2015-11-19}}</ref> Дарозии баданаш (аз бинӣ то пояи дум) аз 70 and 90 см буда, думаш 8–10 см дигар илова мекунад.<ref name=":2">{{Cite book|title=The Book of Indian Animals|last=Prater|first=Stanley Henry|publisher=Diocesan Press|year=1965|location=Bombay}}</ref> Чанд сол умр дидани ҷайраи ҳиндии ваҳшӣ номаълум аст, аммо пиртарин ҷайраи ҳиндии мода, дар асирӣ 27,1 сол умр дидааст.<ref name=":0" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Хояндаҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Тоҷикистон]] o3xu5qg7zada4sil6gemqeopdqg57ak 0 330911 1490629 1490506 2026-10-21T20:19:41Z Zosya95 54344 1490629 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image = Hystrix cristata 02 by Line1.jpg | image descr = [[Ҷайраи пӯпидор]] | latin = Hystricidae | wikispecies = Hystricidae | regnum = Ҷонварон | rang = Оила | author = Fischer de Waldheim, 1817 }} '''Ҷайраиҳо''' ({{lang-la|Hystricidae}}) — оилаи [[ширхӯрон]]и [[хояндаҳо]] ({{lang-la|Rodentia}}), ки бо бадани пур аз дукҳои дарозу сахт фарқ мекунанд. Онҳоро '''ҷайраҳои Дунёи Қадим''' низ меноманд. Ин оила дар Африқо, Осиё ва қисматҳои ҷанубии Аврупо паҳн шудааст. Ҷайраҳо асосан дар рӯи замин зиндагӣ мекунанд ва ғизои онҳо бештар аз рустаниҳо иборат аст.<ref name="ADWfamily">{{cite web |last=Myers |first=Phil |title=Hystricidae (Old World porcupines) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystricidae/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="GBIF">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://www.gbif.org/taxon/BC9 |website=Global Biodiversity Information Facility |language=en}}</ref> Ҷайраҳо аз хояндаҳои нисбатан калон ба шумор мераванд. Бадани онҳо пурқувват, пойҳояшон кӯтоҳ ва сарашон калон аст. Пушт ва паҳлуҳои онҳо бо хорҳои тез пӯшида шудаанд. Ин хорҳо барои муҳофизат аз ҳайвоноти дарранда хизмат мекунанд. Ҳангоми таҳдид ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад ва метавонад бо дукҳои худ ба душман осеб расонад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳои Дунёи Қадим ба ҷайраҳои амрикоӣ (''Erethizontidae'') монанд бошанд ҳам, ба оилаи дигар тааллуқ доранд. Ҳар ду оила ба гурӯҳи хояндаҳои ''Hystricognathi'' дохил мешаванд, вале аз ҷиҳати сохти бадан, тарзи зиндагӣ ва таърихи таҳаввул фарқ мекунанд. Ҷайраҳои Дунёи Қадим бештар заминзӣ ҳастанд, дар ҳоле ки бисёре аз ҷайраҳои амрикоӣ ба зиндагӣ дар дарахтон мутобиқ шудаанд.<ref name="ADWfamily"/> Мувофиқи таснифоти муосири ширхӯрон, оилаи ҷайраҳо 11 намуди зиндаро дар се ҷинс — ''Hystrix'', ''Atherurus'' ва ''Trichys'' — дар бар мегирад.<ref name="MDD">{{cite web |title=Hystricidae |url=https://www.mammaldiversity.org/family/hystricidae/ |website=Mammal Diversity Database |publisher=American Society of Mammalogists |language=en}}</ref> Дар Тоҷикистон намояндаи ин оила '''[[Ҷайраи ҳиндӣ]]''' (''Hystrix indica'') мебошад. Ин намуд ба «[[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]» дохил шуда, дар кишвар ҳамчун намуди осебпазир (VU) ҳифз карда мешавад.<ref name="RedBook">{{cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=442–443 |isbn=978-99975-45-16-9 |url=https://dokumen.pub/2-9789997545169.html |language=tg}}</ref> == Намуди зоҳирӣ == [[File:Hystricidae distribution map.svg|thumb|Минтақаҳои паҳншавии ҷайраҳои Дунёи Қадим]] Ҷайраҳо бадани дарозрӯя ва мустаҳкам, сари паҳн, фуки кӯтоҳ, чашмону гӯшҳои хурд ва пойҳои нисбатан кӯтоҳ доранд. Панҷаҳои онҳо бо нохунҳои сахт муҷаҳҳаз буда, барои кандани замин ва сохтани лона мувофиқанд. Ҳангоми роҳ рафтан ҷайраҳо тамоми кафи пойро ба замин мегузоранд.<ref name="ADWfamily"/> Андозаи ҷайраҳо вобаста ба намуд фарқ мекунад. Намудҳои калони ҷинси ''Hystrix'' метавонанд беш аз 25 килограмм вазн дошта бошанд. Дарозии бадани ҷайраи тоҷдор (''Hystrix cristata'') тақрибан 60–93 сантиметр буда, вазни он одатан аз 10 то 30 килограммро ташкил медиҳад.<ref name="Cristata">{{cite web |last=McPhee |first=M. Elsbeth |title=Hystrix cristata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Яке аз хурдтарин намояндагони оила ҷайраи думдароз (''Trichys fasciculata'') мебошад. Дарозии бадани он аз 27,9 то 48 сантиметр ва вазнаш аз 1,5 то 2,3 килограмм аст. Думи ин намуд метавонад то 23 сантиметр дарозӣ дошта бошад.<ref name="Trichys">{{cite web |last=Reister |first=Ariane |title=Trichys fasciculata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Trichys_fasciculata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Дукҳо ва хорҳои бадан === Аломати асосии ҷайраҳо дукҳои сахт ва нӯгтези онҳо мебошад. Ин дукҳо дар асл мӯйҳои тағйирёфтаанд, ки аз моддаи сахти [[кератин]] сохта шудаанд. Ҳамин модда дар таркиби мӯй ва нохунҳои ширхӯрон низ мавҷуд аст. Хорҳои ҷайраҳо аз рӯи дарозӣ, ғафсӣ ва шакл гуногунанд. Баъзеашон борик ва чандир буда, дигарҳояшон ғафс, дароз ва сахтанд. Дар бисёр намудҳо онҳо рахҳои сиёҳу сафед доранд. Хорҳои дароз бештар дар пушт ва қисми ақиби бадан ҷойгир мешаванд.<ref name="ADWfamily"/> Дар ҷайраи тоҷдор хорҳои гардан ва пушт метавонанд ба шакли тоҷ рост шаванд. Дукҳои муҳофизатии қисми ақиби бадани он то тақрибан 35 сантиметр дарозӣ доранд.<ref name="Cristata"/> Дар нӯги думи баъзе ҷайраҳо дукҳои кӯтоҳи дарунхолӣ ҷойгиранд. Вақте ки ҳайвон думашро меҷунбонад, ин дукҳо ба ҳам бархӯрда, садои тақ-тақ мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душман хизмат мекунад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳо, бар хилофи боварии маъмули мардум, хорҳои худро аз дур ба сӯи душман намепаронанд. Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани ҳайвони дигар метавонанд ба пӯсти он халанд ва аз бадани ҷайра ҷудо шаванд. Бинобар ин, онҳо воситаи муассири муҳофизат мебошанд.<ref name="ADWfamily"/> == Сохти бадан ва дандонҳо == Ҷайраҳо, мисли дигар хояндаҳо, дандонҳои пеши калон ва тез доранд. Ин дандонҳо барои хойидани реша, пӯсти дарахтон ва дигар ғизоҳои сахт хизмат мекунанд. Дандонҳои пеши онҳо пайваста месабзанд ва ҳангоми хойидан тадриҷан соида мешаванд. Ҷайраҳо дандонҳои ашк (канин) надоранд. Миёни дандонҳои пеш ва дандонҳои ақиб фосилаи холие мавҷуд аст, ки онро '''диастема''' меноманд. Ин хусусият барои бисёр хояндаҳо хос мебошад.<ref name="ADWfamily"/> Формулаи дандонии ҷайраҳо чунин аст: : <math>\frac{1.0.1.3}{1.0.1.3}\times2=20</math> Яъне ҷайра ҳамагӣ 20 дандон дорад: чор дандони пеш, чор дандони осиёи пеш ва дувоздаҳ дандони осиёи ақиб. Сохти косахонаи сари ҷайраҳо низ хусусиятҳои хос дорад. Дар баъзе намудҳо қисми бинӣ калон ва устухонҳои ҷоғ мустаҳкаманд. Сӯрохи зери косаи чашм васеъ буда, қисми мушакҳои ҷоғ аз он мегузарад. Ин сохтор ба ҷайраҳо имкон медиҳад, ки ғизои сахтро бо қувваи зиёд хоянд.<ref name="Cristata"/><ref name="ADWfamily"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Ҷайраҳои Дунёи Қадим дар минтақаҳои васеи Африқо ва Осиё зиндагӣ мекунанд. Ҳудуди паҳншавии онҳо қисматҳои шимолӣ, марказӣ ва ҷанубии Африқо, Осиёи Ғарбӣ, Осиёи Марказӣ, Осиёи Ҷанубӣ ва Осиёи Ҷанубу Шарқиро дар бар мегирад. Дар Аврупо онҳо асосан дар Италия ва баъзе ҷазираҳои баҳри Миёназамин вомехӯранд.<ref name="GBIF"/><ref name="Cristata"/> Муҳити зисти ҷайраҳо гуногун аст. Онҳо метавонанд дар мавзеъҳои зерин зиндагӣ кунанд: * ҷангалҳои кӯҳӣ ва ҳамворӣ; * ҷангалҳои тропикӣ ва субтропикӣ; * буттазорҳо ва алафзорҳо; * даштҳо ва нимбиёбонҳо; * доманакӯҳҳо ва дараҳои серсанг; * заминҳои кишоварзӣ ва боғзорҳои наздик ба муҳити табиӣ. Аксари ҷайраҳо ҷойҳои дорои паноҳгоҳи табиӣ, ба монанди ғорҳо, шикофҳои санг ва заминҳои барои кандани лона мувофиқро интихоб мекунанд. Баъзе намудҳо дар наздикии рӯдҳо ва сарчашмаҳои об низ вомехӯранд.<ref name="ADWfamily"/> Намудҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар минтақаҳои хушк ва санглох паҳн шудаанд. Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' асосан дар ҷангалҳои гарм ва намнок зиндагӣ мекунанд. Намуди ''Trichys fasciculata'' бошад, дар ҷангалҳои тропикии Осиёи Ҷанубу Шарқӣ вомехӯрад.<ref name="AtherurusAsia">{{cite web |last=Choe |first=Ginn |title=Atherurus macrourus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_macrourus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref><ref name="Trichys"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва паноҳгоҳ === Ҷайраҳо асосан шабгарданд. Онҳо бештари рӯзро дар лона, ғор ё шикофи санг мегузаронанд ва одатан бегоҳӣ ё шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун меоянд. Ин тарзи зиндагӣ ба онҳо имкон медиҳад, ки аз гармии рӯз ва хатари баъзе даррандаҳо дур бошанд.<ref name="Indica">{{cite web |last=Schlimme |first=Kurt |title=Hystrix indica |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_indica/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Бисёре аз ҷайраҳо лонаҳои зеризаминӣ мекананд. Онҳо инчунин метавонанд аз ғорҳои табиӣ, шикофҳои санг ва лонаҳои холии ҳайвоноти дигар истифода баранд. Лонаҳои баъзе намудҳо якчанд роҳрав ва даромадгоҳ доранд. Ҷайраҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар рӯи замин ҳаракат мекунанд. Баъзе намояндагони хурдтари оила, аз ҷумла ҷайраҳои думдароз, метавонанд ба дарахтону буттаҳо низ бароянд.<ref name="Trichys"/> Тарзи зиндагии иҷтимоии ҷайраҳо аз намуд вобаста аст. Баъзеашон танҳо ё ҷуфт-ҷуфт зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки дигар намудҳо гурӯҳҳои оилавӣ ташкил медиҳанд. Дар чунин гурӯҳҳо падару модар ва бачаҳои онҳо метавонанд як лонаро истифода баранд.<ref name="Africa">{{cite web |last=Ellis |first=Jennifer |title=Atherurus africanus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Ғизо === Ҷайраҳо асосан рустанихӯранд. Ғизои онҳо вобаста ба муҳити зист ва фасли сол фарқ мекунад. Онҳо бештар аз маводи зерин ғизо мегиранд: * реша ва бехи рустаниҳо; * пиёзакҳо ва лӯндаҳои зеризаминӣ; * меваҳо ва буттамева; * тухм ва навдаҳои рустаниҳо; * барг ва пӯсти дарахтон; * алафҳо ва баъзе зироатҳои кишоварзӣ. Баъзе ҷайраҳо устухонҳои хушки ҳайвонотро низ мехоянд. Ин рафтор метавонад барои гирифтани моддаҳои маъданӣ, аз ҷумла калсий, ва соидани дандонҳои пеш хизмат кунад.<ref name="ADWfamily"/><ref name="FossilStudy">{{cite journal |last1=Kaur |first1=Jagjeet |last2=Patnaik |first2=Rajeev |last3=Singh |first3=Bahadur |last4=Krishan |first4=Kewal |title=Porcupine gnaw marks on a Late Pliocene bone from the Upper Siwaliks exposed near Village Khetpurali (Haryana, India) |journal=Anais da Academia Brasileira de Ciências |year=2019 |volume=91 |issue=1 |doi=10.1590/0001-3765201920170910 |language=en}}</ref> Ҷайраҳо ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо метавонанд ба киштзор ва боғҳо ворид шаванд. Онҳо баъзан ба зироатҳои полезӣ, бехи дарахтони мевадиҳанда ва рустаниҳои кишоварзӣ зарар мерасонанд.<ref name="Indica"/> === Муҳофизат аз душман === Ҷайраҳо ҳайвоноти нисбатан сустҳаракат мебошанд. Ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо хатар онҳо бештар ба хорҳои худ такя мекунанд, на ба суръати давидан. Вақте ки ҷайра худро дар хатар мебинад, хорҳои пушташро рост мекунад ва метавонад садои ҳушдордиҳанда барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра баъзан қисми ақиби баданашро ба тарафи он мегардонад ва бо ҳаракати ногаҳонӣ хорҳояшро ба душман мерасонад.<ref name="ADWfamily"/> Даррандаҳои калон, аз ҷумла баъзе гурбашаклони ваҳшӣ, метавонанд ҷайраҳоро шикор кунанд. Аммо дукҳои дароз ва тез барои онҳо хатари ҷиддӣ доранд. Аз ин рӯ, ҷайраҳои калонсол нисбат ба бисёр хояндаҳои дигар аз даррандаҳо беҳтар муҳофизат карда мешаванд.<ref name="Indica"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳо ҳайвоноти зиндазоянд. Модина бачаҳои зинда таваллуд карда, онҳоро бо шир ғизо медиҳад. Шумораи бачаҳо, давраи ҳомиладорӣ ва вақти афзоиш вобаста ба намуд фарқ мекунад. Дар ҷайраи тоҷдор (''Hystrix cristata'') давраи ҳомиладорӣ тақрибан 112 рӯз давом мекунад ва модина одатан як ё ду бача таваллуд мекунад. Дар ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'') ҳомиладорӣ тақрибан 100–110 рӯз аст.<ref name="Cristata"/><ref name="Africa"/> Бачаҳои навзод нисбатан инкишофёфтаанд. Чашмони онҳо ҳангоми таваллуд ё чанде баъд аз он кушода мешаванд. Бадани онҳо бо мӯй ва хорҳои мулоим пӯшида аст. Хорҳо баъд аз таваллуд тадриҷан сахт мешаванд. Дар ҳафтаҳои аввали зиндагӣ бачаҳо бо шири модар ғизо мегиранд, вале баъдтар ба хӯрдани ғизои рустанӣ низ оғоз мекунанд. Дар баъзе намудҳо падар ҳам дар муҳофизати бачаҳо иштирок мекунад.<ref name="Cristata"/><ref name="AtherurusAsia"/> Ҷайраҳо нисбат ба бисёр хояндаҳои хурд сусттар афзоиш мекунанд. Шумораи ками бачаҳо ва вақти нисбатан дарози парвариши онҳо боис мешавад, ки саршумори ҷайраҳо баъд аз коҳиш ёфтан зуд барқарор нашавад. == Ҷайраҳо дар Тоҷикистон == [[File:Hystrix indica 2.jpg|thumb|Ҷайраи ҳиндӣ (''Hystrix indica'') — намояндаи оилаи ҷайраҳо дар Тоҷикистон]] Дар Тоҷикистон '''ҷайраи ҳиндӣ''' (''Hystrix indica'') зиндагӣ мекунад. Ин намуд яке аз калонтарин хояндаҳои ваҳшии кишвар ба шумор меравад. Номи тоҷикӣ ва мансубияти он ба оилаи ҷайраҳо дар нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» зикр шудааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайраи ҳиндӣ бадани калон, фуки паҳн ва хорҳои сиёҳу сафед дорад. Дарозии сару бадани он одатан 70–90 сантиметр, дарозии думаш 8–10 сантиметр ва вазнаш тақрибан 11–18 килограмм мебошад. Хорҳои дарози гардан ва китфи он метавонанд ба 15–30 сантиметр расанд.<ref name="Indica"/> === Паҳншавӣ дар Тоҷикистон === Мувофиқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017), ҷайраи ҳиндӣ дар қисматҳои ҷанубу ғарбӣ, марказӣ ва шимолии кишвар, дар баландиҳои аз 300 то 2600 метр аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="RedBook"/> Ин намуд бештар дар доманакӯҳҳо, дараҳои серсанг, нишебиҳои ноҳамвор, буттазорҳо ва ҷангалзорҳои сирак вомехӯрад. Дар минтақаҳои ҳамвор баъзан дар наздикии заминҳои азхудкардаи инсон паноҳ меёбад. Дар нашри соли 2017-и Китоби сурх зикр шудааст, ки ҷайра аз як қатор заминҳои кишоварзии водиҳои Зарафшон, Сирдарё ва доманакӯҳҳои Ҳисор аз байн рафтааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайра дар баъзе ҳудудҳои табиии муҳофизатшавандаи Тоҷикистон низ ба қайд гирифта шудааст: * '''Мамнуъгоҳи «Бешаи палангон»''' — ҷайраи ҳиндӣ дар қатори дигар ширхӯрони мамнуъгоҳ номбар шудааст.<ref name="TigerForest">{{cite web |title=Бешаи палангон |url=https://old.vkd.tj/index.php/tj/mavzehoi-sajjohi/27562-beshai-palangon |publisher=Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Резервати биосферии «Ромит»''' — ҷайра аз ҷумлаи ҳайвоноти ин минтақа мебошад.<ref name="Romit">{{cite web |title=Табиатшиносӣ (Олами атрофи мо) |url=https://maorif.tj/storage/libraries/01J3F0N5HG245RXK1A3SZ86WVF.pdf |publisher=Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Мамнуъгоҳи «Даштиҷум»''' — ҷайра дар рӯйхати ҳайвоноти ваҳшии ин мамнуъгоҳ оварда шудааст.<ref name="Dashtijum">{{cite news |title=Мамнуъгоҳи Даштиҷум ва ҳифзи ҳайвоноти нодир |url=https://peshina.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=47274 |work=Ҷумҳурият |year=2022 |language=tg}}</ref> * '''Парваришгоҳи давлатии «Зарафшон»''' — дар як таҳқиқоти илмӣ мавҷудияти ҷайра бо номи илмии таърихии ''Hystrix leucura satunini'' сабт шудааст.<ref name="Karimi">{{cite thesis |last=Каримӣ |first=Мадина Давронзода |title=Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ |type=Диссертатсияи PhD |publisher=Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров |year=2025 |pages=77, 91 |url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-057/KarimiMD/KarimiMD.pdf |language=tg}}</ref> === Саршумор === Дар «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017) саршумори умумии ҷайраи ҳиндӣ дар кишвар аз 850 то 1300 фард арзёбӣ шудааст. Тибқи ҳамин манбаъ, тақрибан 70 дарсади саршумори он дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон ҷойгир буд.<ref name="RedBook"/> Дар таҳқиқоти Мадина Каримӣ (2025), ки аз маълумоти хоҷагии ҷангали ноҳияи Шаҳристон истифода кардааст, дар парваришгоҳи «Дараи Сабз» барои солҳои 2018–2023 мутаносибан 4, 6, 4, 4, 6 ва 6 сар ҷайраи ҳиндӣ сабт шудааст.<ref name="Karimi"/> Ин рақамҳо ба давраи ҷамъоварии маълумот тааллуқ доранд ва набояд ҳамчун саршумори имрӯзаи тамоми ҷайраҳои Тоҷикистон қабул карда шаванд. === Хусусиятҳои зиндагӣ дар Тоҷикистон === Ҷайраи ҳиндӣ дар Тоҷикистон бештар шабона фаъол аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳҳои зеризаминӣ ё миёни сангҳо пинҳон шуда, шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар шароити Тоҷикистон ин намуд одатан соле як маротиба афзоиш мекунад. Модинаҳои ҳомила аз моҳи март то август ба қайд гирифта шудаанд ва метавонанд аз як то чор бача таваллуд кунанд.<ref name="RedBook"/> Дар минтақаҳои кишоварзӣ ҷайра баъзан дар наздикии полезҳо зиндагӣ карда, аз зироатҳои кишоварзӣ ғизо мегирад. == Ҳифзи ҷайраҳо == Мақоми ҳифзи намудҳои гуногуни ҷайраҳо яксон нест. Баъзе намудҳо дар ҳудуди васеъ паҳн шудаанд, вале саршумори баъзеи дигар аз шикор, нобуд шудани муҳити зист ва дигар таъсирҳои фаъолияти инсон осеб мебинад. Дар миқёси ҷаҳон ҷайраи ҳиндӣ аз ҷониби [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат]] (IUCN) ба гурӯҳи намудҳои камхатар (LC — Least Concern) дохил карда шудааст. Аммо дар Тоҷикистон ҳамин намуд дар «Китоби сурх» мақоми '''осебпазир (VU — Vulnerable)''' дорад.<ref name="IUCN">{{cite web |last1=Amori |first1=G. |last2=Hutterer |first2=R. |last3=Kryštufek |first3=B. |title=Hystrix indica |url=https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |website=The IUCN Red List of Threatened Species |year=2021 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |language=en}}</ref><ref name="RedBook"/> Ин фарқ нишон медиҳад, ки намуди дар ҷаҳон нисбатан паҳншуда метавонад дар як кишвар камшумор бошад. Тибқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон», омилҳои асосии камшавии саршумори ҷайра дар кишвар инҳоянд: * шикори ғайриқонунӣ; * аз худ кардани заминҳои ҳамвор ва доманакӯҳҳо барои кишоварзӣ; * аз ҳад зиёд чаронидани чорво; * вайроншавии муҳити табиии зист; * зимистонҳои сахт ва сербарф.<ref name="RedBook"/> Барои ҳифзи ҷайра назорати шикори ғайриқонунӣ, нигоҳдории ҷойҳои зист ва маҳдуд кардани фаъолияти зараровари инсон дар ин минтақаҳо зарур дониста мешавад. Нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» бо иштироки Кумитаи ҳифзи муҳити зист ва олимони Академияи илмҳо таҳия шудааст. Ҳадафи он омӯзиш, ҳифз ва барқарор намудани саршумори намудҳои нодири ҳайвоноту рустаниҳои кишвар мебошад.<ref name="EcoSughd">{{cite web |title=Нашри дуюми Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон |url=https://ecosugd.tj/tj/faoliyatho/hifziolaminabotot/118-kitobisurh2.html |publisher=Раёсати ҳифзи муҳити зисти вилояти Суғд |date=2016-12-23 |language=tg}}</ref> == Таснифоти илмӣ == Оилаи ''Hystricidae'' ба қатори хояндаҳо (''Rodentia'') ва гурӯҳи ''Hystricognathi'' мансуб аст. Номи илмии оила бо номи зоологи олмонӣ Готтҳелф Фишер фон Валдҳайм вобаста буда, дар таснифоти бисёр манбаъҳои илмӣ соли 1817 ҳамчун соли муқаррар шудани он оварда мешавад.<ref name="ITIS">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=584571 |website=Integrated Taxonomic Information System |language=en}}</ref> Аз рӯи пойгоҳи Mammal Diversity Database, 11 намуди зиндаи ҷайраҳо ба се ҷинс тақсим мешаванд.<ref name="MDD"/> === Ҷинси ''Hystrix'' === Ин ҷинс ҳашт намуди ҷайраҳои калонро дар бар мегирад. Онҳо бо дукҳои дароз, бадани пурқувват ва думи нисбатан кӯтоҳ фарқ мекунанд. '''Зерҷинси ''Acanthion'':''' * ''[[Hystrix brachyura]]'' — ҷайраи малайӣ. * ''[[Hystrix javanica]]'' — ҷайраи сундаӣ (явагӣ). '''Зерҷинси ''Hystrix'':''' * ''[[Hystrix africaeaustralis]]'' — ҷайраи ҷануби Африқо. * ''[[Hystrix cristata]]'' — ҷайраи тоҷдор. * ''[[Hystrix indica]]'' — ҷайраи ҳиндӣ. '''Зерҷинси ''Thecurus'':''' * ''[[Hystrix crassispinis]]'' — ҷайраи ғафсхор. * ''[[Hystrix pumila]]'' — ҷайраи филиппинӣ. * ''[[Hystrix sumatrae]]'' — ҷайраи суматраӣ. Аз ин гурӯҳ ҷайраи ҳиндӣ дар Осиёи Ғарбӣ, Марказӣ ва Ҷанубӣ паҳн шудааст. Ҷайраи тоҷдор дар қисматҳои Африқо ва ҷануби Аврупо, аз ҷумла Италия, зиндагӣ мекунад. Намудҳои дигари ҷинс асосан дар Осиёи Ҷанубӣ ва Ҷанубу Шарқӣ вомехӯранд.<ref name="MDD"/><ref name="Cristata"/> === Ҷинси ''Atherurus'' === [[File:Atherurus africanus.jpg|thumb|Ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'')]] Ҷинси ''Atherurus'' ду намуд дорад: * ''[[Atherurus africanus]]'' — ҷайраи африқоии думхасмонанд. * ''[[Atherurus macrourus]]'' — ҷайраи осиёии думхасмонанд. Ин ҷайраҳо нисбат ба намояндагони калони ҷинси ''Hystrix'' хурдтар мебошанд. Думи онҳо дарозтар буда, дар нӯгаш дастаи мӯйҳои сахту хорҳои паҳн ҷойгир аст. Аз ҳамин сабаб думашон ба хас монанд менамояд.<ref name="Africa"/> Ҷайраи африқоии думхасмонанд бештар дар ҷангалҳои Африқои Марказӣ ва Ғарбӣ зиндагӣ мекунад. Ҷайраи осиёии думхасмонанд дар ҷангалҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, аз ҷумла Чин, Мянма, Таиланд, Ветнам ва кишварҳои ҳамсоя паҳн шудааст.<ref name="Africa"/><ref name="AtherurusAsia"/> === Ҷинси ''Trichys'' === Ҷинси ''Trichys'' танҳо як намуди зинда дорад: * ''[[Trichys fasciculata]]'' — ҷайраи думдароз. Ин намуд дар ҷазираҳои Борнео, Суматра ва нимҷазираи Малай паҳн шудааст. Ҷайраи думдароз аз дигар намояндагони оила хурдтар буда, думи нисбатан дароз ва хорҳои кӯтоҳ дорад. Хорҳои он одатан аз панҷ сантиметр дарозтар нестанд. Ин намуд бештар дар ҷангалҳои намноки тропикӣ зиндагӣ мекунад ва ғайр аз ҳаракат дар рӯи замин метавонад ба дарахту буттаҳо низ барояд.<ref name="Trichys"/> === Ҷинсҳои нобудшуда === Ғайр аз намудҳои зинда, аз оилаи ҷайраҳо як қатор ҷинсҳо ва намудҳои қадимӣ низ маълуманд. Ба онҳо ин ҷинсҳои нобудшуда дохил мешаванд: * †''[[Miohystrix]]'' * †''[[Sivacanthion]]'' * †''[[Xenohystrix]]'' Баъзе намудҳои нобудшудаи ҷинси ''Hystrix'' низ аз боқимондаҳои сангшуда маълуманд, аз ҷумла: * †''[[Hystrix primigenia]]'' * †''[[Hystrix refossa]]'' * †''[[Hystrix paukensis]]'' Номгӯй ва ҷойгоҳи баъзе ҷинсу намудҳои сангшуда дар таҳқиқоти гуногун фарқ мекунад. == Таърихи пайдоиш ва таҳаввул == Боқимондаҳои сангшудаи ҷайраҳо аз давраи [[миосен]] маълуманд. Ин давра миллионҳо сол пеш оғоз шуда, дар он бисёр гурӯҳҳои ширхӯрони имрӯза ба вуҷуд омада ва паҳн шудаанд. Таҳқиқоти палеонтологӣ нишон медиҳанд, ки ҷайраҳои қадимӣ дар Африқо ва Авруосиё зиндагӣ мекарданд. Яке аз намояндагони қадимии оила ҷинси нобудшудаи ''Sivacanthion'' мебошад, ки боқимондаҳои он аз қабатҳои миосении нимҷазираи Ҳиндустон маълуманд.<ref name="FossilStudy"/> Дар таҳқиқоти илмие, ки соли 2019 дар маҷаллаи ''Anais da Academia Brasileira de Ciências'' нашр шудааст, осори хойидани устухон аз ҷониби ҷайраҳои қадимӣ низ баррасӣ шудааст. Муҳаққиқон дар устухони тақрибан 2,6 миллионсола, ки дар Ҳиндустон ёфт шудааст, нишонаҳои хосси дандонҳои ҷайраро муайян кардаанд. Ин бозёфт нишон медиҳад, ки хойидани устухон аз рафторҳои қадимии ин гурӯҳи хояндаҳо мебошад.<ref name="FossilStudy"/> == Ҷайраҳо ва инсон == [[File:Relief of porcupine in an Egyptian desert, detail of a wall fragment from the grave of Penhenuka at Saqqara, Egypt, Old Kingdom, 5th Dynasty, c. 2500 BCE. Neues Museum.jpg|thumb|Нақши ҷайра дар сангнигораи Мисри Қадим, тақрибан 2500 сол пеш аз милод. Осорхонаи нав, Берлин]] Ҷайраҳо аз замонҳои қадим ба инсон шинос буданд. Тасвири онҳо дар осори бостонии Миср низ дида мешавад. Яке аз чунин тасвирҳо дар порае аз нақши девории мақбараи қадимӣ дар Саққара ёфт шудааст. Дар баъзе минтақаҳои Африқо ва Осиё ҷайраҳоро барои гӯшт шикор мекунанд. Дар баробари ин, онҳо метавонанд ба киштзорҳо ва дарахтони мевадиҳанда зарар расонанд. Аз ҳамин сабаб муносибати инсон ба ҷайра дар минтақаҳои гуногун яксон нест.<ref name="Africa"/><ref name="Indica"/> Бо вуҷуди ин, ҷайраҳо қисми муҳими олами ҳайвоноти ваҳшӣ мебошанд. Онҳо бо истеъмоли рустаниҳо, кандани замин ва истифодаи лонаҳои зеризаминӣ дар муҳити табиӣ нақш доранд. Ҳифзи ҷайраҳо, махсусан дар минтақаҳое, ки саршуморашон кам шудааст, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии маҳаллӣ аҳамият дорад. == Нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Хояндаҳо]] * [[Ширхӯрон]] * [[Хорпушт]] * [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Олами ҳайвоноти Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{ПЭ}} == Адабиёт == * ''Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон''. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот. — Душанбе: Ганҷ, 2017. — С. 442–443. — ISBN 978-99975-45-16-9. * Wilson, D. E., Lacher, T. E., Mittermeier, R. A. (eds.). ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 6: Lagomorphs and Rodents I. — Barcelona: Lynx Edicions, 2016. — ISBN 978-84-941892-3-4. * Wilson, D. E., Reeder, D. M. (eds.). ''Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference''. 3rd ed. — Johns Hopkins University Press, 2005. — ISBN 978-0-8018-8221-0. * Nowak, R. M. ''Walker's Mammals of the World''. 6th ed. — Johns Hopkins University Press, 1999. — ISBN 978-0-8018-5789-8. * Macdonald, D. W. (ed.). ''The Encyclopedia of Mammals''. — Facts on File, 1984. — ISBN 978-0-87196-871-5. * Каримӣ М. Д. ''Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ''. — Хуҷанд, 2025. [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] b8a02r6on3h9gbq52xfchx8p2qt06p6 1490630 1490629 2026-10-21T20:21:19Z Zosya95 54344 1490630 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata 02 by Line1.jpg | image descr = [[Ҷайраи пӯпидор]] | latin = Hystricidae | wikispecies = Hystricidae | regnum = Ҷонварон | rang = Оила | author = Fischer de Waldheim, 1817 }} '''Ҷайраиҳо''' ({{lang-la|Hystricidae}}) — оилаи [[ширхӯрон]]и [[хояндаҳо]] ({{lang-la|Rodentia}}), ки бо бадани пур аз дукҳои дарозу сахт фарқ мекунанд. Онҳоро '''ҷайраҳои Дунёи Қадим''' низ меноманд. Ин оила дар Африқо, Осиё ва қисматҳои ҷанубии Аврупо паҳн шудааст. Ҷайраҳо асосан дар рӯи замин зиндагӣ мекунанд ва ғизои онҳо бештар аз рустаниҳо иборат аст.<ref name="ADWfamily">{{cite web |last=Myers |first=Phil |title=Hystricidae (Old World porcupines) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystricidae/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="GBIF">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://www.gbif.org/taxon/BC9 |website=Global Biodiversity Information Facility |language=en}}</ref> Ҷайраҳо аз хояндаҳои нисбатан калон ба шумор мераванд. Бадани онҳо пурқувват, пойҳояшон кӯтоҳ ва сарашон калон аст. Пушт ва паҳлуҳои онҳо бо хорҳои тез пӯшида шудаанд. Ин хорҳо барои муҳофизат аз ҳайвоноти дарранда хизмат мекунанд. Ҳангоми таҳдид ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад ва метавонад бо дукҳои худ ба душман осеб расонад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳои Дунёи Қадим ба ҷайраҳои амрикоӣ (''Erethizontidae'') монанд бошанд ҳам, ба оилаи дигар тааллуқ доранд. Ҳар ду оила ба гурӯҳи хояндаҳои ''Hystricognathi'' дохил мешаванд, вале аз ҷиҳати сохти бадан, тарзи зиндагӣ ва таърихи таҳаввул фарқ мекунанд. Ҷайраҳои Дунёи Қадим бештар заминзӣ ҳастанд, дар ҳоле ки бисёре аз ҷайраҳои амрикоӣ ба зиндагӣ дар дарахтон мутобиқ шудаанд.<ref name="ADWfamily"/> Мувофиқи таснифоти муосири ширхӯрон, оилаи ҷайраҳо 11 намуди зиндаро дар се ҷинс — ''Hystrix'', ''Atherurus'' ва ''Trichys'' — дар бар мегирад.<ref name="MDD">{{cite web |title=Hystricidae |url=https://www.mammaldiversity.org/family/hystricidae/ |website=Mammal Diversity Database |publisher=American Society of Mammalogists |language=en}}</ref> Дар Тоҷикистон намояндаи ин оила '''[[Ҷайраи ҳиндӣ]]''' (''Hystrix indica'') мебошад. Ин намуд ба «[[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]» дохил шуда, дар кишвар ҳамчун намуди осебпазир (VU) ҳифз карда мешавад.<ref name="RedBook">{{cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=442–443 |isbn=978-99975-45-16-9 |url=https://dokumen.pub/2-9789997545169.html |language=tg}}</ref> == Намуди зоҳирӣ == [[File:Hystricidae distribution map.svg|thumb|Минтақаҳои паҳншавии ҷайраҳои Дунёи Қадим]] Ҷайраҳо бадани дарозрӯя ва мустаҳкам, сари паҳн, фуки кӯтоҳ, чашмону гӯшҳои хурд ва пойҳои нисбатан кӯтоҳ доранд. Панҷаҳои онҳо бо нохунҳои сахт муҷаҳҳаз буда, барои кандани замин ва сохтани лона мувофиқанд. Ҳангоми роҳ рафтан ҷайраҳо тамоми кафи пойро ба замин мегузоранд.<ref name="ADWfamily"/> Андозаи ҷайраҳо вобаста ба намуд фарқ мекунад. Намудҳои калони ҷинси ''Hystrix'' метавонанд беш аз 25 килограмм вазн дошта бошанд. Дарозии бадани ҷайраи тоҷдор (''Hystrix cristata'') тақрибан 60–93 сантиметр буда, вазни он одатан аз 10 то 30 килограммро ташкил медиҳад.<ref name="Cristata">{{cite web |last=McPhee |first=M. Elsbeth |title=Hystrix cristata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Яке аз хурдтарин намояндагони оила ҷайраи думдароз (''Trichys fasciculata'') мебошад. Дарозии бадани он аз 27,9 то 48 сантиметр ва вазнаш аз 1,5 то 2,3 килограмм аст. Думи ин намуд метавонад то 23 сантиметр дарозӣ дошта бошад.<ref name="Trichys">{{cite web |last=Reister |first=Ariane |title=Trichys fasciculata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Trichys_fasciculata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Дукҳо ва хорҳои бадан === Аломати асосии ҷайраҳо дукҳои сахт ва нӯгтези онҳо мебошад. Ин дукҳо дар асл мӯйҳои тағйирёфтаанд, ки аз моддаи сахти [[кератин]] сохта шудаанд. Ҳамин модда дар таркиби мӯй ва нохунҳои ширхӯрон низ мавҷуд аст. Хорҳои ҷайраҳо аз рӯи дарозӣ, ғафсӣ ва шакл гуногунанд. Баъзеашон борик ва чандир буда, дигарҳояшон ғафс, дароз ва сахтанд. Дар бисёр намудҳо онҳо рахҳои сиёҳу сафед доранд. Хорҳои дароз бештар дар пушт ва қисми ақиби бадан ҷойгир мешаванд.<ref name="ADWfamily"/> Дар ҷайраи тоҷдор хорҳои гардан ва пушт метавонанд ба шакли тоҷ рост шаванд. Дукҳои муҳофизатии қисми ақиби бадани он то тақрибан 35 сантиметр дарозӣ доранд.<ref name="Cristata"/> Дар нӯги думи баъзе ҷайраҳо дукҳои кӯтоҳи дарунхолӣ ҷойгиранд. Вақте ки ҳайвон думашро меҷунбонад, ин дукҳо ба ҳам бархӯрда, садои тақ-тақ мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душман хизмат мекунад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳо, бар хилофи боварии маъмули мардум, хорҳои худро аз дур ба сӯи душман намепаронанд. Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани ҳайвони дигар метавонанд ба пӯсти он халанд ва аз бадани ҷайра ҷудо шаванд. Бинобар ин, онҳо воситаи муассири муҳофизат мебошанд.<ref name="ADWfamily"/> == Сохти бадан ва дандонҳо == Ҷайраҳо, мисли дигар хояндаҳо, дандонҳои пеши калон ва тез доранд. Ин дандонҳо барои хойидани реша, пӯсти дарахтон ва дигар ғизоҳои сахт хизмат мекунанд. Дандонҳои пеши онҳо пайваста месабзанд ва ҳангоми хойидан тадриҷан соида мешаванд. Ҷайраҳо дандонҳои ашк (канин) надоранд. Миёни дандонҳои пеш ва дандонҳои ақиб фосилаи холие мавҷуд аст, ки онро '''диастема''' меноманд. Ин хусусият барои бисёр хояндаҳо хос мебошад.<ref name="ADWfamily"/> Формулаи дандонии ҷайраҳо чунин аст: : <math>\frac{1.0.1.3}{1.0.1.3}\times2=20</math> Яъне ҷайра ҳамагӣ 20 дандон дорад: чор дандони пеш, чор дандони осиёи пеш ва дувоздаҳ дандони осиёи ақиб. Сохти косахонаи сари ҷайраҳо низ хусусиятҳои хос дорад. Дар баъзе намудҳо қисми бинӣ калон ва устухонҳои ҷоғ мустаҳкаманд. Сӯрохи зери косаи чашм васеъ буда, қисми мушакҳои ҷоғ аз он мегузарад. Ин сохтор ба ҷайраҳо имкон медиҳад, ки ғизои сахтро бо қувваи зиёд хоянд.<ref name="Cristata"/><ref name="ADWfamily"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Ҷайраҳои Дунёи Қадим дар минтақаҳои васеи Африқо ва Осиё зиндагӣ мекунанд. Ҳудуди паҳншавии онҳо қисматҳои шимолӣ, марказӣ ва ҷанубии Африқо, Осиёи Ғарбӣ, Осиёи Марказӣ, Осиёи Ҷанубӣ ва Осиёи Ҷанубу Шарқиро дар бар мегирад. Дар Аврупо онҳо асосан дар Италия ва баъзе ҷазираҳои баҳри Миёназамин вомехӯранд.<ref name="GBIF"/><ref name="Cristata"/> Муҳити зисти ҷайраҳо гуногун аст. Онҳо метавонанд дар мавзеъҳои зерин зиндагӣ кунанд: * ҷангалҳои кӯҳӣ ва ҳамворӣ; * ҷангалҳои тропикӣ ва субтропикӣ; * буттазорҳо ва алафзорҳо; * даштҳо ва нимбиёбонҳо; * доманакӯҳҳо ва дараҳои серсанг; * заминҳои кишоварзӣ ва боғзорҳои наздик ба муҳити табиӣ. Аксари ҷайраҳо ҷойҳои дорои паноҳгоҳи табиӣ, ба монанди ғорҳо, шикофҳои санг ва заминҳои барои кандани лона мувофиқро интихоб мекунанд. Баъзе намудҳо дар наздикии рӯдҳо ва сарчашмаҳои об низ вомехӯранд.<ref name="ADWfamily"/> Намудҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар минтақаҳои хушк ва санглох паҳн шудаанд. Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' асосан дар ҷангалҳои гарм ва намнок зиндагӣ мекунанд. Намуди ''Trichys fasciculata'' бошад, дар ҷангалҳои тропикии Осиёи Ҷанубу Шарқӣ вомехӯрад.<ref name="AtherurusAsia">{{cite web |last=Choe |first=Ginn |title=Atherurus macrourus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_macrourus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref><ref name="Trichys"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва паноҳгоҳ === Ҷайраҳо асосан шабгарданд. Онҳо бештари рӯзро дар лона, ғор ё шикофи санг мегузаронанд ва одатан бегоҳӣ ё шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун меоянд. Ин тарзи зиндагӣ ба онҳо имкон медиҳад, ки аз гармии рӯз ва хатари баъзе даррандаҳо дур бошанд.<ref name="Indica">{{cite web |last=Schlimme |first=Kurt |title=Hystrix indica |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_indica/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Бисёре аз ҷайраҳо лонаҳои зеризаминӣ мекананд. Онҳо инчунин метавонанд аз ғорҳои табиӣ, шикофҳои санг ва лонаҳои холии ҳайвоноти дигар истифода баранд. Лонаҳои баъзе намудҳо якчанд роҳрав ва даромадгоҳ доранд. Ҷайраҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар рӯи замин ҳаракат мекунанд. Баъзе намояндагони хурдтари оила, аз ҷумла ҷайраҳои думдароз, метавонанд ба дарахтону буттаҳо низ бароянд.<ref name="Trichys"/> Тарзи зиндагии иҷтимоии ҷайраҳо аз намуд вобаста аст. Баъзеашон танҳо ё ҷуфт-ҷуфт зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки дигар намудҳо гурӯҳҳои оилавӣ ташкил медиҳанд. Дар чунин гурӯҳҳо падару модар ва бачаҳои онҳо метавонанд як лонаро истифода баранд.<ref name="Africa">{{cite web |last=Ellis |first=Jennifer |title=Atherurus africanus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Ғизо === Ҷайраҳо асосан рустанихӯранд. Ғизои онҳо вобаста ба муҳити зист ва фасли сол фарқ мекунад. Онҳо бештар аз маводи зерин ғизо мегиранд: * реша ва бехи рустаниҳо; * пиёзакҳо ва лӯндаҳои зеризаминӣ; * меваҳо ва буттамева; * тухм ва навдаҳои рустаниҳо; * барг ва пӯсти дарахтон; * алафҳо ва баъзе зироатҳои кишоварзӣ. Баъзе ҷайраҳо устухонҳои хушки ҳайвонотро низ мехоянд. Ин рафтор метавонад барои гирифтани моддаҳои маъданӣ, аз ҷумла калсий, ва соидани дандонҳои пеш хизмат кунад.<ref name="ADWfamily"/><ref name="FossilStudy">{{cite journal |last1=Kaur |first1=Jagjeet |last2=Patnaik |first2=Rajeev |last3=Singh |first3=Bahadur |last4=Krishan |first4=Kewal |title=Porcupine gnaw marks on a Late Pliocene bone from the Upper Siwaliks exposed near Village Khetpurali (Haryana, India) |journal=Anais da Academia Brasileira de Ciências |year=2019 |volume=91 |issue=1 |doi=10.1590/0001-3765201920170910 |language=en}}</ref> Ҷайраҳо ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо метавонанд ба киштзор ва боғҳо ворид шаванд. Онҳо баъзан ба зироатҳои полезӣ, бехи дарахтони мевадиҳанда ва рустаниҳои кишоварзӣ зарар мерасонанд.<ref name="Indica"/> === Муҳофизат аз душман === Ҷайраҳо ҳайвоноти нисбатан сустҳаракат мебошанд. Ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо хатар онҳо бештар ба хорҳои худ такя мекунанд, на ба суръати давидан. Вақте ки ҷайра худро дар хатар мебинад, хорҳои пушташро рост мекунад ва метавонад садои ҳушдордиҳанда барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра баъзан қисми ақиби баданашро ба тарафи он мегардонад ва бо ҳаракати ногаҳонӣ хорҳояшро ба душман мерасонад.<ref name="ADWfamily"/> Даррандаҳои калон, аз ҷумла баъзе гурбашаклони ваҳшӣ, метавонанд ҷайраҳоро шикор кунанд. Аммо дукҳои дароз ва тез барои онҳо хатари ҷиддӣ доранд. Аз ин рӯ, ҷайраҳои калонсол нисбат ба бисёр хояндаҳои дигар аз даррандаҳо беҳтар муҳофизат карда мешаванд.<ref name="Indica"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳо ҳайвоноти зиндазоянд. Модина бачаҳои зинда таваллуд карда, онҳоро бо шир ғизо медиҳад. Шумораи бачаҳо, давраи ҳомиладорӣ ва вақти афзоиш вобаста ба намуд фарқ мекунад. Дар ҷайраи тоҷдор (''Hystrix cristata'') давраи ҳомиладорӣ тақрибан 112 рӯз давом мекунад ва модина одатан як ё ду бача таваллуд мекунад. Дар ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'') ҳомиладорӣ тақрибан 100–110 рӯз аст.<ref name="Cristata"/><ref name="Africa"/> Бачаҳои навзод нисбатан инкишофёфтаанд. Чашмони онҳо ҳангоми таваллуд ё чанде баъд аз он кушода мешаванд. Бадани онҳо бо мӯй ва хорҳои мулоим пӯшида аст. Хорҳо баъд аз таваллуд тадриҷан сахт мешаванд. Дар ҳафтаҳои аввали зиндагӣ бачаҳо бо шири модар ғизо мегиранд, вале баъдтар ба хӯрдани ғизои рустанӣ низ оғоз мекунанд. Дар баъзе намудҳо падар ҳам дар муҳофизати бачаҳо иштирок мекунад.<ref name="Cristata"/><ref name="AtherurusAsia"/> Ҷайраҳо нисбат ба бисёр хояндаҳои хурд сусттар афзоиш мекунанд. Шумораи ками бачаҳо ва вақти нисбатан дарози парвариши онҳо боис мешавад, ки саршумори ҷайраҳо баъд аз коҳиш ёфтан зуд барқарор нашавад. == Ҷайраҳо дар Тоҷикистон == [[File:Hystrix indica 2.jpg|thumb|Ҷайраи ҳиндӣ (''Hystrix indica'') — намояндаи оилаи ҷайраҳо дар Тоҷикистон]] Дар Тоҷикистон '''ҷайраи ҳиндӣ''' (''Hystrix indica'') зиндагӣ мекунад. Ин намуд яке аз калонтарин хояндаҳои ваҳшии кишвар ба шумор меравад. Номи тоҷикӣ ва мансубияти он ба оилаи ҷайраҳо дар нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» зикр шудааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайраи ҳиндӣ бадани калон, фуки паҳн ва хорҳои сиёҳу сафед дорад. Дарозии сару бадани он одатан 70–90 сантиметр, дарозии думаш 8–10 сантиметр ва вазнаш тақрибан 11–18 килограмм мебошад. Хорҳои дарози гардан ва китфи он метавонанд ба 15–30 сантиметр расанд.<ref name="Indica"/> === Паҳншавӣ дар Тоҷикистон === Мувофиқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017), ҷайраи ҳиндӣ дар қисматҳои ҷанубу ғарбӣ, марказӣ ва шимолии кишвар, дар баландиҳои аз 300 то 2600 метр аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="RedBook"/> Ин намуд бештар дар доманакӯҳҳо, дараҳои серсанг, нишебиҳои ноҳамвор, буттазорҳо ва ҷангалзорҳои сирак вомехӯрад. Дар минтақаҳои ҳамвор баъзан дар наздикии заминҳои азхудкардаи инсон паноҳ меёбад. Дар нашри соли 2017-и Китоби сурх зикр шудааст, ки ҷайра аз як қатор заминҳои кишоварзии водиҳои Зарафшон, Сирдарё ва доманакӯҳҳои Ҳисор аз байн рафтааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайра дар баъзе ҳудудҳои табиии муҳофизатшавандаи Тоҷикистон низ ба қайд гирифта шудааст: * '''Мамнуъгоҳи «Бешаи палангон»''' — ҷайраи ҳиндӣ дар қатори дигар ширхӯрони мамнуъгоҳ номбар шудааст.<ref name="TigerForest">{{cite web |title=Бешаи палангон |url=https://old.vkd.tj/index.php/tj/mavzehoi-sajjohi/27562-beshai-palangon |publisher=Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Резервати биосферии «Ромит»''' — ҷайра аз ҷумлаи ҳайвоноти ин минтақа мебошад.<ref name="Romit">{{cite web |title=Табиатшиносӣ (Олами атрофи мо) |url=https://maorif.tj/storage/libraries/01J3F0N5HG245RXK1A3SZ86WVF.pdf |publisher=Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Мамнуъгоҳи «Даштиҷум»''' — ҷайра дар рӯйхати ҳайвоноти ваҳшии ин мамнуъгоҳ оварда шудааст.<ref name="Dashtijum">{{cite news |title=Мамнуъгоҳи Даштиҷум ва ҳифзи ҳайвоноти нодир |url=https://peshina.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=47274 |work=Ҷумҳурият |year=2022 |language=tg}}</ref> * '''Парваришгоҳи давлатии «Зарафшон»''' — дар як таҳқиқоти илмӣ мавҷудияти ҷайра бо номи илмии таърихии ''Hystrix leucura satunini'' сабт шудааст.<ref name="Karimi">{{cite thesis |last=Каримӣ |first=Мадина Давронзода |title=Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ |type=Диссертатсияи PhD |publisher=Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров |year=2025 |pages=77, 91 |url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-057/KarimiMD/KarimiMD.pdf |language=tg}}</ref> === Саршумор === Дар «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017) саршумори умумии ҷайраи ҳиндӣ дар кишвар аз 850 то 1300 фард арзёбӣ шудааст. Тибқи ҳамин манбаъ, тақрибан 70 дарсади саршумори он дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон ҷойгир буд.<ref name="RedBook"/> Дар таҳқиқоти Мадина Каримӣ (2025), ки аз маълумоти хоҷагии ҷангали ноҳияи Шаҳристон истифода кардааст, дар парваришгоҳи «Дараи Сабз» барои солҳои 2018–2023 мутаносибан 4, 6, 4, 4, 6 ва 6 сар ҷайраи ҳиндӣ сабт шудааст.<ref name="Karimi"/> Ин рақамҳо ба давраи ҷамъоварии маълумот тааллуқ доранд ва набояд ҳамчун саршумори имрӯзаи тамоми ҷайраҳои Тоҷикистон қабул карда шаванд. === Хусусиятҳои зиндагӣ дар Тоҷикистон === Ҷайраи ҳиндӣ дар Тоҷикистон бештар шабона фаъол аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳҳои зеризаминӣ ё миёни сангҳо пинҳон шуда, шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар шароити Тоҷикистон ин намуд одатан соле як маротиба афзоиш мекунад. Модинаҳои ҳомила аз моҳи март то август ба қайд гирифта шудаанд ва метавонанд аз як то чор бача таваллуд кунанд.<ref name="RedBook"/> Дар минтақаҳои кишоварзӣ ҷайра баъзан дар наздикии полезҳо зиндагӣ карда, аз зироатҳои кишоварзӣ ғизо мегирад. == Ҳифзи ҷайраҳо == Мақоми ҳифзи намудҳои гуногуни ҷайраҳо яксон нест. Баъзе намудҳо дар ҳудуди васеъ паҳн шудаанд, вале саршумори баъзеи дигар аз шикор, нобуд шудани муҳити зист ва дигар таъсирҳои фаъолияти инсон осеб мебинад. Дар миқёси ҷаҳон ҷайраи ҳиндӣ аз ҷониби [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат]] (IUCN) ба гурӯҳи намудҳои камхатар (LC — Least Concern) дохил карда шудааст. Аммо дар Тоҷикистон ҳамин намуд дар «Китоби сурх» мақоми '''осебпазир (VU — Vulnerable)''' дорад.<ref name="IUCN">{{cite web |last1=Amori |first1=G. |last2=Hutterer |first2=R. |last3=Kryštufek |first3=B. |title=Hystrix indica |url=https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |website=The IUCN Red List of Threatened Species |year=2021 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |language=en}}</ref><ref name="RedBook"/> Ин фарқ нишон медиҳад, ки намуди дар ҷаҳон нисбатан паҳншуда метавонад дар як кишвар камшумор бошад. Тибқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон», омилҳои асосии камшавии саршумори ҷайра дар кишвар инҳоянд: * шикори ғайриқонунӣ; * аз худ кардани заминҳои ҳамвор ва доманакӯҳҳо барои кишоварзӣ; * аз ҳад зиёд чаронидани чорво; * вайроншавии муҳити табиии зист; * зимистонҳои сахт ва сербарф.<ref name="RedBook"/> Барои ҳифзи ҷайра назорати шикори ғайриқонунӣ, нигоҳдории ҷойҳои зист ва маҳдуд кардани фаъолияти зараровари инсон дар ин минтақаҳо зарур дониста мешавад. Нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» бо иштироки Кумитаи ҳифзи муҳити зист ва олимони Академияи илмҳо таҳия шудааст. Ҳадафи он омӯзиш, ҳифз ва барқарор намудани саршумори намудҳои нодири ҳайвоноту рустаниҳои кишвар мебошад.<ref name="EcoSughd">{{cite web |title=Нашри дуюми Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон |url=https://ecosugd.tj/tj/faoliyatho/hifziolaminabotot/118-kitobisurh2.html |publisher=Раёсати ҳифзи муҳити зисти вилояти Суғд |date=2016-12-23 |language=tg}}</ref> == Таснифоти илмӣ == Оилаи ''Hystricidae'' ба қатори хояндаҳо (''Rodentia'') ва гурӯҳи ''Hystricognathi'' мансуб аст. Номи илмии оила бо номи зоологи олмонӣ Готтҳелф Фишер фон Валдҳайм вобаста буда, дар таснифоти бисёр манбаъҳои илмӣ соли 1817 ҳамчун соли муқаррар шудани он оварда мешавад.<ref name="ITIS">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=584571 |website=Integrated Taxonomic Information System |language=en}}</ref> Аз рӯи пойгоҳи Mammal Diversity Database, 11 намуди зиндаи ҷайраҳо ба се ҷинс тақсим мешаванд.<ref name="MDD"/> === Ҷинси ''Hystrix'' === Ин ҷинс ҳашт намуди ҷайраҳои калонро дар бар мегирад. Онҳо бо дукҳои дароз, бадани пурқувват ва думи нисбатан кӯтоҳ фарқ мекунанд. '''Зерҷинси ''Acanthion'':''' * ''[[Hystrix brachyura]]'' — ҷайраи малайӣ. * ''[[Hystrix javanica]]'' — ҷайраи сундаӣ (явагӣ). '''Зерҷинси ''Hystrix'':''' * ''[[Hystrix africaeaustralis]]'' — ҷайраи ҷануби Африқо. * ''[[Hystrix cristata]]'' — ҷайраи тоҷдор. * ''[[Hystrix indica]]'' — ҷайраи ҳиндӣ. '''Зерҷинси ''Thecurus'':''' * ''[[Hystrix crassispinis]]'' — ҷайраи ғафсхор. * ''[[Hystrix pumila]]'' — ҷайраи филиппинӣ. * ''[[Hystrix sumatrae]]'' — ҷайраи суматраӣ. Аз ин гурӯҳ ҷайраи ҳиндӣ дар Осиёи Ғарбӣ, Марказӣ ва Ҷанубӣ паҳн шудааст. Ҷайраи тоҷдор дар қисматҳои Африқо ва ҷануби Аврупо, аз ҷумла Италия, зиндагӣ мекунад. Намудҳои дигари ҷинс асосан дар Осиёи Ҷанубӣ ва Ҷанубу Шарқӣ вомехӯранд.<ref name="MDD"/><ref name="Cristata"/> === Ҷинси ''Atherurus'' === [[File:Atherurus africanus.jpg|thumb|Ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'')]] Ҷинси ''Atherurus'' ду намуд дорад: * ''[[Atherurus africanus]]'' — ҷайраи африқоии думхасмонанд. * ''[[Atherurus macrourus]]'' — ҷайраи осиёии думхасмонанд. Ин ҷайраҳо нисбат ба намояндагони калони ҷинси ''Hystrix'' хурдтар мебошанд. Думи онҳо дарозтар буда, дар нӯгаш дастаи мӯйҳои сахту хорҳои паҳн ҷойгир аст. Аз ҳамин сабаб думашон ба хас монанд менамояд.<ref name="Africa"/> Ҷайраи африқоии думхасмонанд бештар дар ҷангалҳои Африқои Марказӣ ва Ғарбӣ зиндагӣ мекунад. Ҷайраи осиёии думхасмонанд дар ҷангалҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, аз ҷумла Чин, Мянма, Таиланд, Ветнам ва кишварҳои ҳамсоя паҳн шудааст.<ref name="Africa"/><ref name="AtherurusAsia"/> === Ҷинси ''Trichys'' === Ҷинси ''Trichys'' танҳо як намуди зинда дорад: * ''[[Trichys fasciculata]]'' — ҷайраи думдароз. Ин намуд дар ҷазираҳои Борнео, Суматра ва нимҷазираи Малай паҳн шудааст. Ҷайраи думдароз аз дигар намояндагони оила хурдтар буда, думи нисбатан дароз ва хорҳои кӯтоҳ дорад. Хорҳои он одатан аз панҷ сантиметр дарозтар нестанд. Ин намуд бештар дар ҷангалҳои намноки тропикӣ зиндагӣ мекунад ва ғайр аз ҳаракат дар рӯи замин метавонад ба дарахту буттаҳо низ барояд.<ref name="Trichys"/> === Ҷинсҳои нобудшуда === Ғайр аз намудҳои зинда, аз оилаи ҷайраҳо як қатор ҷинсҳо ва намудҳои қадимӣ низ маълуманд. Ба онҳо ин ҷинсҳои нобудшуда дохил мешаванд: * †''[[Miohystrix]]'' * †''[[Sivacanthion]]'' * †''[[Xenohystrix]]'' Баъзе намудҳои нобудшудаи ҷинси ''Hystrix'' низ аз боқимондаҳои сангшуда маълуманд, аз ҷумла: * †''[[Hystrix primigenia]]'' * †''[[Hystrix refossa]]'' * †''[[Hystrix paukensis]]'' Номгӯй ва ҷойгоҳи баъзе ҷинсу намудҳои сангшуда дар таҳқиқоти гуногун фарқ мекунад. == Таърихи пайдоиш ва таҳаввул == Боқимондаҳои сангшудаи ҷайраҳо аз давраи [[миосен]] маълуманд. Ин давра миллионҳо сол пеш оғоз шуда, дар он бисёр гурӯҳҳои ширхӯрони имрӯза ба вуҷуд омада ва паҳн шудаанд. Таҳқиқоти палеонтологӣ нишон медиҳанд, ки ҷайраҳои қадимӣ дар Африқо ва Авруосиё зиндагӣ мекарданд. Яке аз намояндагони қадимии оила ҷинси нобудшудаи ''Sivacanthion'' мебошад, ки боқимондаҳои он аз қабатҳои миосении нимҷазираи Ҳиндустон маълуманд.<ref name="FossilStudy"/> Дар таҳқиқоти илмие, ки соли 2019 дар маҷаллаи ''Anais da Academia Brasileira de Ciências'' нашр шудааст, осори хойидани устухон аз ҷониби ҷайраҳои қадимӣ низ баррасӣ шудааст. Муҳаққиқон дар устухони тақрибан 2,6 миллионсола, ки дар Ҳиндустон ёфт шудааст, нишонаҳои хосси дандонҳои ҷайраро муайян кардаанд. Ин бозёфт нишон медиҳад, ки хойидани устухон аз рафторҳои қадимии ин гурӯҳи хояндаҳо мебошад.<ref name="FossilStudy"/> == Ҷайраҳо ва инсон == [[File:Relief of porcupine in an Egyptian desert, detail of a wall fragment from the grave of Penhenuka at Saqqara, Egypt, Old Kingdom, 5th Dynasty, c. 2500 BCE. Neues Museum.jpg|thumb|Нақши ҷайра дар сангнигораи Мисри Қадим, тақрибан 2500 сол пеш аз милод. Осорхонаи нав, Берлин]] Ҷайраҳо аз замонҳои қадим ба инсон шинос буданд. Тасвири онҳо дар осори бостонии Миср низ дида мешавад. Яке аз чунин тасвирҳо дар порае аз нақши девории мақбараи қадимӣ дар Саққара ёфт шудааст. Дар баъзе минтақаҳои Африқо ва Осиё ҷайраҳоро барои гӯшт шикор мекунанд. Дар баробари ин, онҳо метавонанд ба киштзорҳо ва дарахтони мевадиҳанда зарар расонанд. Аз ҳамин сабаб муносибати инсон ба ҷайра дар минтақаҳои гуногун яксон нест.<ref name="Africa"/><ref name="Indica"/> Бо вуҷуди ин, ҷайраҳо қисми муҳими олами ҳайвоноти ваҳшӣ мебошанд. Онҳо бо истеъмоли рустаниҳо, кандани замин ва истифодаи лонаҳои зеризаминӣ дар муҳити табиӣ нақш доранд. Ҳифзи ҷайраҳо, махсусан дар минтақаҳое, ки саршуморашон кам шудааст, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии маҳаллӣ аҳамият дорад. == Нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Хояндаҳо]] * [[Ширхӯрон]] * [[Хорпушт]] * [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Олами ҳайвоноти Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{ПЭ}} == Адабиёт == * ''Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон''. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот. — Душанбе: Ганҷ, 2017. — С. 442–443. — ISBN 978-99975-45-16-9. * Wilson, D. E., Lacher, T. E., Mittermeier, R. A. (eds.). ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 6: Lagomorphs and Rodents I. — Barcelona: Lynx Edicions, 2016. — ISBN 978-84-941892-3-4. * Wilson, D. E., Reeder, D. M. (eds.). ''Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference''. 3rd ed. — Johns Hopkins University Press, 2005. — ISBN 978-0-8018-8221-0. * Nowak, R. M. ''Walker's Mammals of the World''. 6th ed. — Johns Hopkins University Press, 1999. — ISBN 978-0-8018-5789-8. * Macdonald, D. W. (ed.). ''The Encyclopedia of Mammals''. — Facts on File, 1984. — ISBN 978-0-87196-871-5. * Каримӣ М. Д. ''Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ''. — Хуҷанд, 2025. [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] 3v1lb517u82v4asodgkd3048vnazxaq 1490636 1490630 2026-10-22T03:34:56Z Zosya95 54344 /* Эзоҳ */ 1490636 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata 02 by Line1.jpg | image descr = [[Ҷайраи пӯпидор]] | latin = Hystricidae | wikispecies = Hystricidae | regnum = Ҷонварон | rang = Оила | author = Fischer de Waldheim, 1817 }} '''Ҷайраиҳо''' ({{lang-la|Hystricidae}}) — оилаи [[ширхӯрон]]и [[хояндаҳо]] ({{lang-la|Rodentia}}), ки бо бадани пур аз дукҳои дарозу сахт фарқ мекунанд. Онҳоро '''ҷайраҳои Дунёи Қадим''' низ меноманд. Ин оила дар Африқо, Осиё ва қисматҳои ҷанубии Аврупо паҳн шудааст. Ҷайраҳо асосан дар рӯи замин зиндагӣ мекунанд ва ғизои онҳо бештар аз рустаниҳо иборат аст.<ref name="ADWfamily">{{cite web |last=Myers |first=Phil |title=Hystricidae (Old World porcupines) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystricidae/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="GBIF">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://www.gbif.org/taxon/BC9 |website=Global Biodiversity Information Facility |language=en}}</ref> Ҷайраҳо аз хояндаҳои нисбатан калон ба шумор мераванд. Бадани онҳо пурқувват, пойҳояшон кӯтоҳ ва сарашон калон аст. Пушт ва паҳлуҳои онҳо бо хорҳои тез пӯшида шудаанд. Ин хорҳо барои муҳофизат аз ҳайвоноти дарранда хизмат мекунанд. Ҳангоми таҳдид ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад ва метавонад бо дукҳои худ ба душман осеб расонад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳои Дунёи Қадим ба ҷайраҳои амрикоӣ (''Erethizontidae'') монанд бошанд ҳам, ба оилаи дигар тааллуқ доранд. Ҳар ду оила ба гурӯҳи хояндаҳои ''Hystricognathi'' дохил мешаванд, вале аз ҷиҳати сохти бадан, тарзи зиндагӣ ва таърихи таҳаввул фарқ мекунанд. Ҷайраҳои Дунёи Қадим бештар заминзӣ ҳастанд, дар ҳоле ки бисёре аз ҷайраҳои амрикоӣ ба зиндагӣ дар дарахтон мутобиқ шудаанд.<ref name="ADWfamily"/> Мувофиқи таснифоти муосири ширхӯрон, оилаи ҷайраҳо 11 намуди зиндаро дар се ҷинс — ''Hystrix'', ''Atherurus'' ва ''Trichys'' — дар бар мегирад.<ref name="MDD">{{cite web |title=Hystricidae |url=https://www.mammaldiversity.org/family/hystricidae/ |website=Mammal Diversity Database |publisher=American Society of Mammalogists |language=en}}</ref> Дар Тоҷикистон намояндаи ин оила '''[[Ҷайраи ҳиндӣ]]''' (''Hystrix indica'') мебошад. Ин намуд ба «[[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]» дохил шуда, дар кишвар ҳамчун намуди осебпазир (VU) ҳифз карда мешавад.<ref name="RedBook">{{cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=442–443 |isbn=978-99975-45-16-9 |url=https://dokumen.pub/2-9789997545169.html |language=tg}}</ref> == Намуди зоҳирӣ == [[File:Hystricidae distribution map.svg|thumb|Минтақаҳои паҳншавии ҷайраҳои Дунёи Қадим]] Ҷайраҳо бадани дарозрӯя ва мустаҳкам, сари паҳн, фуки кӯтоҳ, чашмону гӯшҳои хурд ва пойҳои нисбатан кӯтоҳ доранд. Панҷаҳои онҳо бо нохунҳои сахт муҷаҳҳаз буда, барои кандани замин ва сохтани лона мувофиқанд. Ҳангоми роҳ рафтан ҷайраҳо тамоми кафи пойро ба замин мегузоранд.<ref name="ADWfamily"/> Андозаи ҷайраҳо вобаста ба намуд фарқ мекунад. Намудҳои калони ҷинси ''Hystrix'' метавонанд беш аз 25 килограмм вазн дошта бошанд. Дарозии бадани ҷайраи тоҷдор (''Hystrix cristata'') тақрибан 60–93 сантиметр буда, вазни он одатан аз 10 то 30 килограммро ташкил медиҳад.<ref name="Cristata">{{cite web |last=McPhee |first=M. Elsbeth |title=Hystrix cristata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Яке аз хурдтарин намояндагони оила ҷайраи думдароз (''Trichys fasciculata'') мебошад. Дарозии бадани он аз 27,9 то 48 сантиметр ва вазнаш аз 1,5 то 2,3 килограмм аст. Думи ин намуд метавонад то 23 сантиметр дарозӣ дошта бошад.<ref name="Trichys">{{cite web |last=Reister |first=Ariane |title=Trichys fasciculata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Trichys_fasciculata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Дукҳо ва хорҳои бадан === Аломати асосии ҷайраҳо дукҳои сахт ва нӯгтези онҳо мебошад. Ин дукҳо дар асл мӯйҳои тағйирёфтаанд, ки аз моддаи сахти [[кератин]] сохта шудаанд. Ҳамин модда дар таркиби мӯй ва нохунҳои ширхӯрон низ мавҷуд аст. Хорҳои ҷайраҳо аз рӯи дарозӣ, ғафсӣ ва шакл гуногунанд. Баъзеашон борик ва чандир буда, дигарҳояшон ғафс, дароз ва сахтанд. Дар бисёр намудҳо онҳо рахҳои сиёҳу сафед доранд. Хорҳои дароз бештар дар пушт ва қисми ақиби бадан ҷойгир мешаванд.<ref name="ADWfamily"/> Дар ҷайраи тоҷдор хорҳои гардан ва пушт метавонанд ба шакли тоҷ рост шаванд. Дукҳои муҳофизатии қисми ақиби бадани он то тақрибан 35 сантиметр дарозӣ доранд.<ref name="Cristata"/> Дар нӯги думи баъзе ҷайраҳо дукҳои кӯтоҳи дарунхолӣ ҷойгиранд. Вақте ки ҳайвон думашро меҷунбонад, ин дукҳо ба ҳам бархӯрда, садои тақ-тақ мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душман хизмат мекунад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳо, бар хилофи боварии маъмули мардум, хорҳои худро аз дур ба сӯи душман намепаронанд. Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани ҳайвони дигар метавонанд ба пӯсти он халанд ва аз бадани ҷайра ҷудо шаванд. Бинобар ин, онҳо воситаи муассири муҳофизат мебошанд.<ref name="ADWfamily"/> == Сохти бадан ва дандонҳо == Ҷайраҳо, мисли дигар хояндаҳо, дандонҳои пеши калон ва тез доранд. Ин дандонҳо барои хойидани реша, пӯсти дарахтон ва дигар ғизоҳои сахт хизмат мекунанд. Дандонҳои пеши онҳо пайваста месабзанд ва ҳангоми хойидан тадриҷан соида мешаванд. Ҷайраҳо дандонҳои ашк (канин) надоранд. Миёни дандонҳои пеш ва дандонҳои ақиб фосилаи холие мавҷуд аст, ки онро '''диастема''' меноманд. Ин хусусият барои бисёр хояндаҳо хос мебошад.<ref name="ADWfamily"/> Формулаи дандонии ҷайраҳо чунин аст: : <math>\frac{1.0.1.3}{1.0.1.3}\times2=20</math> Яъне ҷайра ҳамагӣ 20 дандон дорад: чор дандони пеш, чор дандони осиёи пеш ва дувоздаҳ дандони осиёи ақиб. Сохти косахонаи сари ҷайраҳо низ хусусиятҳои хос дорад. Дар баъзе намудҳо қисми бинӣ калон ва устухонҳои ҷоғ мустаҳкаманд. Сӯрохи зери косаи чашм васеъ буда, қисми мушакҳои ҷоғ аз он мегузарад. Ин сохтор ба ҷайраҳо имкон медиҳад, ки ғизои сахтро бо қувваи зиёд хоянд.<ref name="Cristata"/><ref name="ADWfamily"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Ҷайраҳои Дунёи Қадим дар минтақаҳои васеи Африқо ва Осиё зиндагӣ мекунанд. Ҳудуди паҳншавии онҳо қисматҳои шимолӣ, марказӣ ва ҷанубии Африқо, Осиёи Ғарбӣ, Осиёи Марказӣ, Осиёи Ҷанубӣ ва Осиёи Ҷанубу Шарқиро дар бар мегирад. Дар Аврупо онҳо асосан дар Италия ва баъзе ҷазираҳои баҳри Миёназамин вомехӯранд.<ref name="GBIF"/><ref name="Cristata"/> Муҳити зисти ҷайраҳо гуногун аст. Онҳо метавонанд дар мавзеъҳои зерин зиндагӣ кунанд: * ҷангалҳои кӯҳӣ ва ҳамворӣ; * ҷангалҳои тропикӣ ва субтропикӣ; * буттазорҳо ва алафзорҳо; * даштҳо ва нимбиёбонҳо; * доманакӯҳҳо ва дараҳои серсанг; * заминҳои кишоварзӣ ва боғзорҳои наздик ба муҳити табиӣ. Аксари ҷайраҳо ҷойҳои дорои паноҳгоҳи табиӣ, ба монанди ғорҳо, шикофҳои санг ва заминҳои барои кандани лона мувофиқро интихоб мекунанд. Баъзе намудҳо дар наздикии рӯдҳо ва сарчашмаҳои об низ вомехӯранд.<ref name="ADWfamily"/> Намудҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар минтақаҳои хушк ва санглох паҳн шудаанд. Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' асосан дар ҷангалҳои гарм ва намнок зиндагӣ мекунанд. Намуди ''Trichys fasciculata'' бошад, дар ҷангалҳои тропикии Осиёи Ҷанубу Шарқӣ вомехӯрад.<ref name="AtherurusAsia">{{cite web |last=Choe |first=Ginn |title=Atherurus macrourus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_macrourus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref><ref name="Trichys"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва паноҳгоҳ === Ҷайраҳо асосан шабгарданд. Онҳо бештари рӯзро дар лона, ғор ё шикофи санг мегузаронанд ва одатан бегоҳӣ ё шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун меоянд. Ин тарзи зиндагӣ ба онҳо имкон медиҳад, ки аз гармии рӯз ва хатари баъзе даррандаҳо дур бошанд.<ref name="Indica">{{cite web |last=Schlimme |first=Kurt |title=Hystrix indica |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_indica/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Бисёре аз ҷайраҳо лонаҳои зеризаминӣ мекананд. Онҳо инчунин метавонанд аз ғорҳои табиӣ, шикофҳои санг ва лонаҳои холии ҳайвоноти дигар истифода баранд. Лонаҳои баъзе намудҳо якчанд роҳрав ва даромадгоҳ доранд. Ҷайраҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар рӯи замин ҳаракат мекунанд. Баъзе намояндагони хурдтари оила, аз ҷумла ҷайраҳои думдароз, метавонанд ба дарахтону буттаҳо низ бароянд.<ref name="Trichys"/> Тарзи зиндагии иҷтимоии ҷайраҳо аз намуд вобаста аст. Баъзеашон танҳо ё ҷуфт-ҷуфт зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки дигар намудҳо гурӯҳҳои оилавӣ ташкил медиҳанд. Дар чунин гурӯҳҳо падару модар ва бачаҳои онҳо метавонанд як лонаро истифода баранд.<ref name="Africa">{{cite web |last=Ellis |first=Jennifer |title=Atherurus africanus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Ғизо === Ҷайраҳо асосан рустанихӯранд. Ғизои онҳо вобаста ба муҳити зист ва фасли сол фарқ мекунад. Онҳо бештар аз маводи зерин ғизо мегиранд: * реша ва бехи рустаниҳо; * пиёзакҳо ва лӯндаҳои зеризаминӣ; * меваҳо ва буттамева; * тухм ва навдаҳои рустаниҳо; * барг ва пӯсти дарахтон; * алафҳо ва баъзе зироатҳои кишоварзӣ. Баъзе ҷайраҳо устухонҳои хушки ҳайвонотро низ мехоянд. Ин рафтор метавонад барои гирифтани моддаҳои маъданӣ, аз ҷумла калсий, ва соидани дандонҳои пеш хизмат кунад.<ref name="ADWfamily"/><ref name="FossilStudy">{{cite journal |last1=Kaur |first1=Jagjeet |last2=Patnaik |first2=Rajeev |last3=Singh |first3=Bahadur |last4=Krishan |first4=Kewal |title=Porcupine gnaw marks on a Late Pliocene bone from the Upper Siwaliks exposed near Village Khetpurali (Haryana, India) |journal=Anais da Academia Brasileira de Ciências |year=2019 |volume=91 |issue=1 |doi=10.1590/0001-3765201920170910 |language=en}}</ref> Ҷайраҳо ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо метавонанд ба киштзор ва боғҳо ворид шаванд. Онҳо баъзан ба зироатҳои полезӣ, бехи дарахтони мевадиҳанда ва рустаниҳои кишоварзӣ зарар мерасонанд.<ref name="Indica"/> === Муҳофизат аз душман === Ҷайраҳо ҳайвоноти нисбатан сустҳаракат мебошанд. Ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо хатар онҳо бештар ба хорҳои худ такя мекунанд, на ба суръати давидан. Вақте ки ҷайра худро дар хатар мебинад, хорҳои пушташро рост мекунад ва метавонад садои ҳушдордиҳанда барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра баъзан қисми ақиби баданашро ба тарафи он мегардонад ва бо ҳаракати ногаҳонӣ хорҳояшро ба душман мерасонад.<ref name="ADWfamily"/> Даррандаҳои калон, аз ҷумла баъзе гурбашаклони ваҳшӣ, метавонанд ҷайраҳоро шикор кунанд. Аммо дукҳои дароз ва тез барои онҳо хатари ҷиддӣ доранд. Аз ин рӯ, ҷайраҳои калонсол нисбат ба бисёр хояндаҳои дигар аз даррандаҳо беҳтар муҳофизат карда мешаванд.<ref name="Indica"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳо ҳайвоноти зиндазоянд. Модина бачаҳои зинда таваллуд карда, онҳоро бо шир ғизо медиҳад. Шумораи бачаҳо, давраи ҳомиладорӣ ва вақти афзоиш вобаста ба намуд фарқ мекунад. Дар ҷайраи тоҷдор (''Hystrix cristata'') давраи ҳомиладорӣ тақрибан 112 рӯз давом мекунад ва модина одатан як ё ду бача таваллуд мекунад. Дар ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'') ҳомиладорӣ тақрибан 100–110 рӯз аст.<ref name="Cristata"/><ref name="Africa"/> Бачаҳои навзод нисбатан инкишофёфтаанд. Чашмони онҳо ҳангоми таваллуд ё чанде баъд аз он кушода мешаванд. Бадани онҳо бо мӯй ва хорҳои мулоим пӯшида аст. Хорҳо баъд аз таваллуд тадриҷан сахт мешаванд. Дар ҳафтаҳои аввали зиндагӣ бачаҳо бо шири модар ғизо мегиранд, вале баъдтар ба хӯрдани ғизои рустанӣ низ оғоз мекунанд. Дар баъзе намудҳо падар ҳам дар муҳофизати бачаҳо иштирок мекунад.<ref name="Cristata"/><ref name="AtherurusAsia"/> Ҷайраҳо нисбат ба бисёр хояндаҳои хурд сусттар афзоиш мекунанд. Шумораи ками бачаҳо ва вақти нисбатан дарози парвариши онҳо боис мешавад, ки саршумори ҷайраҳо баъд аз коҳиш ёфтан зуд барқарор нашавад. == Ҷайраҳо дар Тоҷикистон == [[File:Hystrix indica 2.jpg|thumb|Ҷайраи ҳиндӣ (''Hystrix indica'') — намояндаи оилаи ҷайраҳо дар Тоҷикистон]] Дар Тоҷикистон '''ҷайраи ҳиндӣ''' (''Hystrix indica'') зиндагӣ мекунад. Ин намуд яке аз калонтарин хояндаҳои ваҳшии кишвар ба шумор меравад. Номи тоҷикӣ ва мансубияти он ба оилаи ҷайраҳо дар нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» зикр шудааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайраи ҳиндӣ бадани калон, фуки паҳн ва хорҳои сиёҳу сафед дорад. Дарозии сару бадани он одатан 70–90 сантиметр, дарозии думаш 8–10 сантиметр ва вазнаш тақрибан 11–18 килограмм мебошад. Хорҳои дарози гардан ва китфи он метавонанд ба 15–30 сантиметр расанд.<ref name="Indica"/> === Паҳншавӣ дар Тоҷикистон === Мувофиқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017), ҷайраи ҳиндӣ дар қисматҳои ҷанубу ғарбӣ, марказӣ ва шимолии кишвар, дар баландиҳои аз 300 то 2600 метр аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="RedBook"/> Ин намуд бештар дар доманакӯҳҳо, дараҳои серсанг, нишебиҳои ноҳамвор, буттазорҳо ва ҷангалзорҳои сирак вомехӯрад. Дар минтақаҳои ҳамвор баъзан дар наздикии заминҳои азхудкардаи инсон паноҳ меёбад. Дар нашри соли 2017-и Китоби сурх зикр шудааст, ки ҷайра аз як қатор заминҳои кишоварзии водиҳои Зарафшон, Сирдарё ва доманакӯҳҳои Ҳисор аз байн рафтааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайра дар баъзе ҳудудҳои табиии муҳофизатшавандаи Тоҷикистон низ ба қайд гирифта шудааст: * '''Мамнуъгоҳи «Бешаи палангон»''' — ҷайраи ҳиндӣ дар қатори дигар ширхӯрони мамнуъгоҳ номбар шудааст.<ref name="TigerForest">{{cite web |title=Бешаи палангон |url=https://old.vkd.tj/index.php/tj/mavzehoi-sajjohi/27562-beshai-palangon |publisher=Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Резервати биосферии «Ромит»''' — ҷайра аз ҷумлаи ҳайвоноти ин минтақа мебошад.<ref name="Romit">{{cite web |title=Табиатшиносӣ (Олами атрофи мо) |url=https://maorif.tj/storage/libraries/01J3F0N5HG245RXK1A3SZ86WVF.pdf |publisher=Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Мамнуъгоҳи «Даштиҷум»''' — ҷайра дар рӯйхати ҳайвоноти ваҳшии ин мамнуъгоҳ оварда шудааст.<ref name="Dashtijum">{{cite news |title=Мамнуъгоҳи Даштиҷум ва ҳифзи ҳайвоноти нодир |url=https://peshina.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=47274 |work=Ҷумҳурият |year=2022 |language=tg}}</ref> * '''Парваришгоҳи давлатии «Зарафшон»''' — дар як таҳқиқоти илмӣ мавҷудияти ҷайра бо номи илмии таърихии ''Hystrix leucura satunini'' сабт шудааст.<ref name="Karimi">{{cite thesis |last=Каримӣ |first=Мадина Давронзода |title=Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ |type=Диссертатсияи PhD |publisher=Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров |year=2025 |pages=77, 91 |url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-057/KarimiMD/KarimiMD.pdf |language=tg}}</ref> === Саршумор === Дар «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017) саршумори умумии ҷайраи ҳиндӣ дар кишвар аз 850 то 1300 фард арзёбӣ шудааст. Тибқи ҳамин манбаъ, тақрибан 70 дарсади саршумори он дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон ҷойгир буд.<ref name="RedBook"/> Дар таҳқиқоти Мадина Каримӣ (2025), ки аз маълумоти хоҷагии ҷангали ноҳияи Шаҳристон истифода кардааст, дар парваришгоҳи «Дараи Сабз» барои солҳои 2018–2023 мутаносибан 4, 6, 4, 4, 6 ва 6 сар ҷайраи ҳиндӣ сабт шудааст.<ref name="Karimi"/> Ин рақамҳо ба давраи ҷамъоварии маълумот тааллуқ доранд ва набояд ҳамчун саршумори имрӯзаи тамоми ҷайраҳои Тоҷикистон қабул карда шаванд. === Хусусиятҳои зиндагӣ дар Тоҷикистон === Ҷайраи ҳиндӣ дар Тоҷикистон бештар шабона фаъол аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳҳои зеризаминӣ ё миёни сангҳо пинҳон шуда, шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар шароити Тоҷикистон ин намуд одатан соле як маротиба афзоиш мекунад. Модинаҳои ҳомила аз моҳи март то август ба қайд гирифта шудаанд ва метавонанд аз як то чор бача таваллуд кунанд.<ref name="RedBook"/> Дар минтақаҳои кишоварзӣ ҷайра баъзан дар наздикии полезҳо зиндагӣ карда, аз зироатҳои кишоварзӣ ғизо мегирад. == Ҳифзи ҷайраҳо == Мақоми ҳифзи намудҳои гуногуни ҷайраҳо яксон нест. Баъзе намудҳо дар ҳудуди васеъ паҳн шудаанд, вале саршумори баъзеи дигар аз шикор, нобуд шудани муҳити зист ва дигар таъсирҳои фаъолияти инсон осеб мебинад. Дар миқёси ҷаҳон ҷайраи ҳиндӣ аз ҷониби [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат]] (IUCN) ба гурӯҳи намудҳои камхатар (LC — Least Concern) дохил карда шудааст. Аммо дар Тоҷикистон ҳамин намуд дар «Китоби сурх» мақоми '''осебпазир (VU — Vulnerable)''' дорад.<ref name="IUCN">{{cite web |last1=Amori |first1=G. |last2=Hutterer |first2=R. |last3=Kryštufek |first3=B. |title=Hystrix indica |url=https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |website=The IUCN Red List of Threatened Species |year=2021 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |language=en}}</ref><ref name="RedBook"/> Ин фарқ нишон медиҳад, ки намуди дар ҷаҳон нисбатан паҳншуда метавонад дар як кишвар камшумор бошад. Тибқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон», омилҳои асосии камшавии саршумори ҷайра дар кишвар инҳоянд: * шикори ғайриқонунӣ; * аз худ кардани заминҳои ҳамвор ва доманакӯҳҳо барои кишоварзӣ; * аз ҳад зиёд чаронидани чорво; * вайроншавии муҳити табиии зист; * зимистонҳои сахт ва сербарф.<ref name="RedBook"/> Барои ҳифзи ҷайра назорати шикори ғайриқонунӣ, нигоҳдории ҷойҳои зист ва маҳдуд кардани фаъолияти зараровари инсон дар ин минтақаҳо зарур дониста мешавад. Нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» бо иштироки Кумитаи ҳифзи муҳити зист ва олимони Академияи илмҳо таҳия шудааст. Ҳадафи он омӯзиш, ҳифз ва барқарор намудани саршумори намудҳои нодири ҳайвоноту рустаниҳои кишвар мебошад.<ref name="EcoSughd">{{cite web |title=Нашри дуюми Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон |url=https://ecosugd.tj/tj/faoliyatho/hifziolaminabotot/118-kitobisurh2.html |publisher=Раёсати ҳифзи муҳити зисти вилояти Суғд |date=2016-12-23 |language=tg}}</ref> == Таснифоти илмӣ == Оилаи ''Hystricidae'' ба қатори хояндаҳо (''Rodentia'') ва гурӯҳи ''Hystricognathi'' мансуб аст. Номи илмии оила бо номи зоологи олмонӣ Готтҳелф Фишер фон Валдҳайм вобаста буда, дар таснифоти бисёр манбаъҳои илмӣ соли 1817 ҳамчун соли муқаррар шудани он оварда мешавад.<ref name="ITIS">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=584571 |website=Integrated Taxonomic Information System |language=en}}</ref> Аз рӯи пойгоҳи Mammal Diversity Database, 11 намуди зиндаи ҷайраҳо ба се ҷинс тақсим мешаванд.<ref name="MDD"/> === Ҷинси ''Hystrix'' === Ин ҷинс ҳашт намуди ҷайраҳои калонро дар бар мегирад. Онҳо бо дукҳои дароз, бадани пурқувват ва думи нисбатан кӯтоҳ фарқ мекунанд. '''Зерҷинси ''Acanthion'':''' * ''[[Hystrix brachyura]]'' — ҷайраи малайӣ. * ''[[Hystrix javanica]]'' — ҷайраи сундаӣ (явагӣ). '''Зерҷинси ''Hystrix'':''' * ''[[Hystrix africaeaustralis]]'' — ҷайраи ҷануби Африқо. * ''[[Hystrix cristata]]'' — ҷайраи тоҷдор. * ''[[Hystrix indica]]'' — ҷайраи ҳиндӣ. '''Зерҷинси ''Thecurus'':''' * ''[[Hystrix crassispinis]]'' — ҷайраи ғафсхор. * ''[[Hystrix pumila]]'' — ҷайраи филиппинӣ. * ''[[Hystrix sumatrae]]'' — ҷайраи суматраӣ. Аз ин гурӯҳ ҷайраи ҳиндӣ дар Осиёи Ғарбӣ, Марказӣ ва Ҷанубӣ паҳн шудааст. Ҷайраи тоҷдор дар қисматҳои Африқо ва ҷануби Аврупо, аз ҷумла Италия, зиндагӣ мекунад. Намудҳои дигари ҷинс асосан дар Осиёи Ҷанубӣ ва Ҷанубу Шарқӣ вомехӯранд.<ref name="MDD"/><ref name="Cristata"/> === Ҷинси ''Atherurus'' === [[File:Atherurus africanus.jpg|thumb|Ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'')]] Ҷинси ''Atherurus'' ду намуд дорад: * ''[[Atherurus africanus]]'' — ҷайраи африқоии думхасмонанд. * ''[[Atherurus macrourus]]'' — ҷайраи осиёии думхасмонанд. Ин ҷайраҳо нисбат ба намояндагони калони ҷинси ''Hystrix'' хурдтар мебошанд. Думи онҳо дарозтар буда, дар нӯгаш дастаи мӯйҳои сахту хорҳои паҳн ҷойгир аст. Аз ҳамин сабаб думашон ба хас монанд менамояд.<ref name="Africa"/> Ҷайраи африқоии думхасмонанд бештар дар ҷангалҳои Африқои Марказӣ ва Ғарбӣ зиндагӣ мекунад. Ҷайраи осиёии думхасмонанд дар ҷангалҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, аз ҷумла Чин, Мянма, Таиланд, Ветнам ва кишварҳои ҳамсоя паҳн шудааст.<ref name="Africa"/><ref name="AtherurusAsia"/> === Ҷинси ''Trichys'' === Ҷинси ''Trichys'' танҳо як намуди зинда дорад: * ''[[Trichys fasciculata]]'' — ҷайраи думдароз. Ин намуд дар ҷазираҳои Борнео, Суматра ва нимҷазираи Малай паҳн шудааст. Ҷайраи думдароз аз дигар намояндагони оила хурдтар буда, думи нисбатан дароз ва хорҳои кӯтоҳ дорад. Хорҳои он одатан аз панҷ сантиметр дарозтар нестанд. Ин намуд бештар дар ҷангалҳои намноки тропикӣ зиндагӣ мекунад ва ғайр аз ҳаракат дар рӯи замин метавонад ба дарахту буттаҳо низ барояд.<ref name="Trichys"/> === Ҷинсҳои нобудшуда === Ғайр аз намудҳои зинда, аз оилаи ҷайраҳо як қатор ҷинсҳо ва намудҳои қадимӣ низ маълуманд. Ба онҳо ин ҷинсҳои нобудшуда дохил мешаванд: * †''[[Miohystrix]]'' * †''[[Sivacanthion]]'' * †''[[Xenohystrix]]'' Баъзе намудҳои нобудшудаи ҷинси ''Hystrix'' низ аз боқимондаҳои сангшуда маълуманд, аз ҷумла: * †''[[Hystrix primigenia]]'' * †''[[Hystrix refossa]]'' * †''[[Hystrix paukensis]]'' Номгӯй ва ҷойгоҳи баъзе ҷинсу намудҳои сангшуда дар таҳқиқоти гуногун фарқ мекунад. == Таърихи пайдоиш ва таҳаввул == Боқимондаҳои сангшудаи ҷайраҳо аз давраи [[миосен]] маълуманд. Ин давра миллионҳо сол пеш оғоз шуда, дар он бисёр гурӯҳҳои ширхӯрони имрӯза ба вуҷуд омада ва паҳн шудаанд. Таҳқиқоти палеонтологӣ нишон медиҳанд, ки ҷайраҳои қадимӣ дар Африқо ва Авруосиё зиндагӣ мекарданд. Яке аз намояндагони қадимии оила ҷинси нобудшудаи ''Sivacanthion'' мебошад, ки боқимондаҳои он аз қабатҳои миосении нимҷазираи Ҳиндустон маълуманд.<ref name="FossilStudy"/> Дар таҳқиқоти илмие, ки соли 2019 дар маҷаллаи ''Anais da Academia Brasileira de Ciências'' нашр шудааст, осори хойидани устухон аз ҷониби ҷайраҳои қадимӣ низ баррасӣ шудааст. Муҳаққиқон дар устухони тақрибан 2,6 миллионсола, ки дар Ҳиндустон ёфт шудааст, нишонаҳои хосси дандонҳои ҷайраро муайян кардаанд. Ин бозёфт нишон медиҳад, ки хойидани устухон аз рафторҳои қадимии ин гурӯҳи хояндаҳо мебошад.<ref name="FossilStudy"/> == Ҷайраҳо ва инсон == [[File:Relief of porcupine in an Egyptian desert, detail of a wall fragment from the grave of Penhenuka at Saqqara, Egypt, Old Kingdom, 5th Dynasty, c. 2500 BCE. Neues Museum.jpg|thumb|Нақши ҷайра дар сангнигораи Мисри Қадим, тақрибан 2500 сол пеш аз милод. Осорхонаи нав, Берлин]] Ҷайраҳо аз замонҳои қадим ба инсон шинос буданд. Тасвири онҳо дар осори бостонии Миср низ дида мешавад. Яке аз чунин тасвирҳо дар порае аз нақши девории мақбараи қадимӣ дар Саққара ёфт шудааст. Дар баъзе минтақаҳои Африқо ва Осиё ҷайраҳоро барои гӯшт шикор мекунанд. Дар баробари ин, онҳо метавонанд ба киштзорҳо ва дарахтони мевадиҳанда зарар расонанд. Аз ҳамин сабаб муносибати инсон ба ҷайра дар минтақаҳои гуногун яксон нест.<ref name="Africa"/><ref name="Indica"/> Бо вуҷуди ин, ҷайраҳо қисми муҳими олами ҳайвоноти ваҳшӣ мебошанд. Онҳо бо истеъмоли рустаниҳо, кандани замин ва истифодаи лонаҳои зеризаминӣ дар муҳити табиӣ нақш доранд. Ҳифзи ҷайраҳо, махсусан дар минтақаҳое, ки саршуморашон кам шудааст, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии маҳаллӣ аҳамият дорад. == Нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Хояндаҳо]] * [[Ширхӯрон]] * [[Хорпушт]] * [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Олами ҳайвоноти Тоҷикистон]] == Адабиёт == * ''Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон''. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот. — Душанбе: Ганҷ, 2017. — С. 442–443. — ISBN 978-99975-45-16-9. * Wilson, D. E., Lacher, T. E., Mittermeier, R. A. (eds.). ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 6: Lagomorphs and Rodents I. — Barcelona: Lynx Edicions, 2016. — ISBN 978-84-941892-3-4. * Wilson, D. E., Reeder, D. M. (eds.). ''Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference''. 3rd ed. — Johns Hopkins University Press, 2005. — ISBN 978-0-8018-8221-0. * Nowak, R. M. ''Walker's Mammals of the World''. 6th ed. — Johns Hopkins University Press, 1999. — ISBN 978-0-8018-5789-8. * Macdonald, D. W. (ed.). ''The Encyclopedia of Mammals''. — Facts on File, 1984. — ISBN 978-0-87196-871-5. * Каримӣ М. Д. ''Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ''. — Хуҷанд, 2025. [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] e4nma3llo4lqyi0sfwspnddd47m9omb 1490637 1490636 2026-10-22T03:58:34Z Zosya95 54344 1490637 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata 02 by Line1.jpg | image descr = [[Ҷайраи пӯпидор]] | latin = Hystricidae | wikispecies = Hystricidae | regnum = Ҷонварон | rang = Оила | author = Fischer de Waldheim, 1817 }} '''Ҷайраиҳо''' ({{lang-la|Hystricidae}}) — оилаи [[ширхӯрон]]и [[Хояндаҳо|хоянда]] ({{lang-la|Rodentia}}), ки бадани пур аз дукҳои дарозу сахт доранд. Онҳоро '''ҷайраҳои Дунёи Қадим''' низ меноманд. Намояндагони ин оила дар [[Африқо]], [[Осиё]] ва минтақаҳои ҷанубии Аврупо паҳн шудаанд. Ҷайраҳо асосан дар болои замин зиндагӣ карда, ғизои онҳо бештар аз [[Гиёҳ|рустаниҳо]] иборат аст.<ref name="ADWfamily">{{cite web |last=Myers |first=Phil |title=Hystricidae (Old World porcupines) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystricidae/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="GBIF">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://www.gbif.org/taxon/BC9 |website=Global Biodiversity Information Facility |language=en}}</ref> Ҷайраҳо аз хояндаҳои нисбатан калон ба шумор рафта, бадани онҳо пурқувват, пойҳояшон кӯтоҳ ва сарашон калон аст. Пушт ва паҳлӯҳои онҳо бо хорҳои тез пӯшида шудаанд. Ин хорҳо барои муҳофизат аз ҳайвоноти [[Дарандаҳо|даранда]] хизмат мекунанд. Ҳангоми таҳдид ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад ва метавонад бо дукҳои худ ба душман осеб расонад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳои ин оила ба ҷайраҳои амрикоӣ (''Erethizontidae'') монанд бошанд ҳам, онҳо ба оилаи дигар тааллуқ доранд. Ҳар ду оила ба гурӯҳи хояндаҳои ''Hystricognathi'' дохил мешаванд, вале аз ҷиҳати сохти бадан, тарзи зиндагӣ ва таърихи таҳаввул фарқ мекунанд. Ҷайраҳои Дунёи Қадим бештар заминзӣ ҳастанд, дар ҳоле ки бисёре аз ҷайраҳои амрикоӣ ба зиндагӣ дар дарахтон мутобиқ шудаанд.<ref name="ADWfamily"/> Мувофиқи таснифоти муосири ширхӯрон, оилаи ҷайраҳо 11 намуди зиндаро дар се авлод — ''Hystrix'', ''Atherurus'' ва ''Trichys'' — дар бар мегирад.<ref name="MDD">{{cite web |title=Hystricidae |url=https://www.mammaldiversity.org/family/hystricidae/ |website=Mammal Diversity Database |publisher=American Society of Mammalogists |language=en}}</ref> Дар Тоҷикистон низ яке аз намояндагони ин оила, [[ҷайраи ҳиндӣ]] зиндагӣ мекунад. Аммо он ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дохил карда шудааст.<ref name="RedBook">{{cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=442–443 |isbn=978-99975-45-16-9 |url=https://dokumen.pub/2-9789997545169.html |language=tg}}</ref> == Намуди зоҳирӣ == [[File:Hystricidae distribution map.svg|thumb|Минтақаҳои паҳншавии ҷайраҳои Дунёи Қадим]] Ҷайраҳо бадани дарозрӯя ва мустаҳкам, сари паҳн, [[Фук|фуки]] кӯтоҳ, чашмону гӯшҳои хурд ва пойҳои нисбатан кӯтоҳ доранд. Панҷаҳои онҳо нохунҳои сахт дошта, барои кандани замин ва сохтани лона мувофиқанд. Ҳангоми роҳ рафтан ҷайраҳо тамоми кафи пойро ба замин мегузоранд.<ref name="ADWfamily"/> Андозаи ҷайраҳо вобаста ба намуд фарқ мекунад. Намудҳои калонаш метавонанд беш аз 25 кг вазн дошта бошанд. Дарозии бадани [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] тақрибан 60–93 см буда, вазни он одатан аз 10 то 30 килограммро ташкил медиҳад.<ref name="Cristata">{{cite web |last=McPhee |first=M. Elsbeth |title=Hystrix cristata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Яке аз хурдтарин намояндагони оила ҷайраи думдароз (''Trichys fasciculata'') мебошад. Дарозии бадани он аз 27,9 то 48 сантиметр ва вазнаш аз 1,5 то 2,3 килограмм аст. Думи ин намуд метавонад то 23 сантиметр дарозӣ дошта бошад.<ref name="Trichys">{{cite web |last=Reister |first=Ariane |title=Trichys fasciculata |url=https://animaldiversity.org/accounts/Trichys_fasciculata/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Дукҳо ва хорҳои бадан === Аломати асосии ҷайраҳо дукҳои сахт ва нӯгтези онҳо мебошад. Ин дукҳо дар асл мӯйҳои тағйирёфтаанд, ки аз моддаи сахти [[кератин]] сохта шудаанд. Хорҳои ҷайраҳо аз рӯи дарозӣ, ғафсӣ ва шакл гуногунанд. Баъзеашон борик ва чандир буда, дигарҳояшон ғафс, дароз ва сахтанд. Дар бисёр намудҳо онҳо рахҳои сиёҳу сафед доранд. Хорҳои дароз бештар дар пушт ва қисми ақиби бадан ҷойгир мешаванд.<ref name="ADWfamily"/> Дар ҷайраи тоҷдор хорҳои гардан ва пушт метавонанд ба шакли тоҷ рост шаванд. Дукҳои муҳофизатии қисми ақиби бадани он то тақрибан 35 сантиметр дарозӣ доранд.<ref name="Cristata"/> Дар нӯги думи баъзе ҷайраҳо дукҳои кӯтоҳи дарунхолӣ ҷойгиранд. Вақте ки ҳайвон думашро меҷунбонад, ин дукҳо ба ҳам бархӯрда, садои тақ-тақ мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душман хизмат мекунад.<ref name="ADWfamily"/> Ҷайраҳо, бар хилофи боварии маъмули мардум, хорҳои худро аз дур ба сӯи душман намепаронанд. Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани ҳайвони дигар метавонанд ба пӯсти он халанд ва аз бадани ҷайра ҷудо шаванд. Бинобар ин, онҳо воситаи муассири муҳофизат мебошанд.<ref name="ADWfamily"/> == Сохти бадан ва дандонҳо == Ҷайраҳо, мисли дигар хояндаҳо, дандонҳои пеши калон ва тез доранд. Ин дандонҳо барои хойидани реша, пӯсти дарахтон ва дигар ғизоҳои сахт хизмат мекунанд. Дандонҳои пеши онҳо пайваста месабзанд ва ҳангоми хойидан тадриҷан соида мешаванд. Ҷайраҳо дандонҳои ашк (канин) надоранд. Миёни дандонҳои пеш ва дандонҳои ақиб фосилаи холие мавҷуд аст, ки онро '''диастема''' меноманд. Ин хусусият барои бисёр хояндаҳо хос мебошад.<ref name="ADWfamily"/> Формулаи дандонии ҷайраҳо чунин аст: : <math>\frac{1.0.1.3}{1.0.1.3}\times2=20</math> Яъне ҷайра ҳамагӣ 20 дандон дорад: чор дандони пеш, чор дандони осиёи пеш ва дувоздаҳ дандони осиёи ақиб. Сохти косахонаи сари ҷайраҳо низ хусусиятҳои хос дорад. Дар баъзе намудҳо қисми бинӣ калон ва устухонҳои ҷоғ мустаҳкаманд. Сӯрохи зери косаи чашм васеъ буда, қисми мушакҳои ҷоғ аз он мегузарад. Ин сохтор ба ҷайраҳо имкон медиҳад, ки ғизои сахтро бо қувваи зиёд хоянд.<ref name="Cristata"/><ref name="ADWfamily"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Ҷайраҳои Дунёи Қадим дар минтақаҳои васеи Африқо ва Осиё зиндагӣ мекунанд. Ҳудуди паҳншавии онҳо қисматҳои шимолӣ, марказӣ ва ҷанубии Африқо, Осиёи Ғарбӣ, Осиёи Марказӣ, Осиёи Ҷанубӣ ва Осиёи Ҷанубу Шарқиро дар бар мегирад. Дар Аврупо онҳо асосан дар Италия ва баъзе ҷазираҳои баҳри Миёназамин вомехӯранд.<ref name="GBIF"/><ref name="Cristata"/> Муҳити зисти ҷайраҳо гуногун аст. Онҳо метавонанд дар мавзеъҳои зерин зиндагӣ кунанд: * ҷангалҳои кӯҳӣ ва ҳамворӣ; * ҷангалҳои тропикӣ ва субтропикӣ; * буттазорҳо ва алафзорҳо; * даштҳо ва нимбиёбонҳо; * доманакӯҳҳо ва дараҳои серсанг; * заминҳои кишоварзӣ ва боғзорҳои наздик ба муҳити табиӣ. Аксари ҷайраҳо ҷойҳои дорои паноҳгоҳи табиӣ, ба монанди ғорҳо, шикофҳои санг ва заминҳои барои кандани лона мувофиқро интихоб мекунанд. Баъзе намудҳо дар наздикии рӯдҳо ва сарчашмаҳои об низ вомехӯранд.<ref name="ADWfamily"/> Намудҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар минтақаҳои хушк ва санглох паҳн шудаанд. Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' асосан дар ҷангалҳои гарм ва намнок зиндагӣ мекунанд. Намуди ''Trichys fasciculata'' бошад, дар ҷангалҳои тропикии Осиёи Ҷанубу Шарқӣ вомехӯрад.<ref name="AtherurusAsia">{{cite web |last=Choe |first=Ginn |title=Atherurus macrourus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_macrourus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref><ref name="Trichys"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва паноҳгоҳ === Ҷайраҳо асосан шабгарданд. Онҳо бештари рӯзро дар лона, ғор ё шикофи санг мегузаронанд ва одатан бегоҳӣ ё шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун меоянд. Ин тарзи зиндагӣ ба онҳо имкон медиҳад, ки аз гармии рӯз ва хатари баъзе даррандаҳо дур бошанд.<ref name="Indica">{{cite web |last=Schlimme |first=Kurt |title=Hystrix indica |url=https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_indica/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Бисёре аз ҷайраҳо лонаҳои зеризаминӣ мекананд. Онҳо инчунин метавонанд аз ғорҳои табиӣ, шикофҳои санг ва лонаҳои холии ҳайвоноти дигар истифода баранд. Лонаҳои баъзе намудҳо якчанд роҳрав ва даромадгоҳ доранд. Ҷайраҳои ҷинси ''Hystrix'' бештар дар рӯи замин ҳаракат мекунанд. Баъзе намояндагони хурдтари оила, аз ҷумла ҷайраҳои думдароз, метавонанд ба дарахтону буттаҳо низ бароянд.<ref name="Trichys"/> Тарзи зиндагии иҷтимоии ҷайраҳо аз намуд вобаста аст. Баъзеашон танҳо ё ҷуфт-ҷуфт зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки дигар намудҳо гурӯҳҳои оилавӣ ташкил медиҳанд. Дар чунин гурӯҳҳо падару модар ва бачаҳои онҳо метавонанд як лонаро истифода баранд.<ref name="Africa">{{cite web |last=Ellis |first=Jennifer |title=Atherurus africanus |url=https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Ғизо === Ҷайраҳо асосан рустанихӯранд. Ғизои онҳо вобаста ба муҳити зист ва фасли сол фарқ мекунад. Онҳо бештар аз маводи зерин ғизо мегиранд: * реша ва бехи рустаниҳо; * пиёзакҳо ва лӯндаҳои зеризаминӣ; * меваҳо ва буттамева; * тухм ва навдаҳои рустаниҳо; * барг ва пӯсти дарахтон; * алафҳо ва баъзе зироатҳои кишоварзӣ. Баъзе ҷайраҳо устухонҳои хушки ҳайвонотро низ мехоянд. Ин рафтор метавонад барои гирифтани моддаҳои маъданӣ, аз ҷумла калсий, ва соидани дандонҳои пеш хизмат кунад.<ref name="ADWfamily"/><ref name="FossilStudy">{{cite journal |last1=Kaur |first1=Jagjeet |last2=Patnaik |first2=Rajeev |last3=Singh |first3=Bahadur |last4=Krishan |first4=Kewal |title=Porcupine gnaw marks on a Late Pliocene bone from the Upper Siwaliks exposed near Village Khetpurali (Haryana, India) |journal=Anais da Academia Brasileira de Ciências |year=2019 |volume=91 |issue=1 |doi=10.1590/0001-3765201920170910 |language=en}}</ref> Ҷайраҳо ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо метавонанд ба киштзор ва боғҳо ворид шаванд. Онҳо баъзан ба зироатҳои полезӣ, бехи дарахтони мевадиҳанда ва рустаниҳои кишоварзӣ зарар мерасонанд.<ref name="Indica"/> === Муҳофизат аз душман === Ҷайраҳо ҳайвоноти нисбатан сустҳаракат мебошанд. Ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо хатар онҳо бештар ба хорҳои худ такя мекунанд, на ба суръати давидан. Вақте ки ҷайра худро дар хатар мебинад, хорҳои пушташро рост мекунад ва метавонад садои ҳушдордиҳанда барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра баъзан қисми ақиби баданашро ба тарафи он мегардонад ва бо ҳаракати ногаҳонӣ хорҳояшро ба душман мерасонад.<ref name="ADWfamily"/> Даррандаҳои калон, аз ҷумла баъзе гурбашаклони ваҳшӣ, метавонанд ҷайраҳоро шикор кунанд. Аммо дукҳои дароз ва тез барои онҳо хатари ҷиддӣ доранд. Аз ин рӯ, ҷайраҳои калонсол нисбат ба бисёр хояндаҳои дигар аз даррандаҳо беҳтар муҳофизат карда мешаванд.<ref name="Indica"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳо ҳайвоноти зиндазоянд. Модина бачаҳои зинда таваллуд карда, онҳоро бо шир ғизо медиҳад. Шумораи бачаҳо, давраи ҳомиладорӣ ва вақти афзоиш вобаста ба намуд фарқ мекунад. Дар ҷайраи тоҷдор (''Hystrix cristata'') давраи ҳомиладорӣ тақрибан 112 рӯз давом мекунад ва модина одатан як ё ду бача таваллуд мекунад. Дар ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'') ҳомиладорӣ тақрибан 100–110 рӯз аст.<ref name="Cristata"/><ref name="Africa"/> Бачаҳои навзод нисбатан инкишофёфтаанд. Чашмони онҳо ҳангоми таваллуд ё чанде баъд аз он кушода мешаванд. Бадани онҳо бо мӯй ва хорҳои мулоим пӯшида аст. Хорҳо баъд аз таваллуд тадриҷан сахт мешаванд. Дар ҳафтаҳои аввали зиндагӣ бачаҳо бо шири модар ғизо мегиранд, вале баъдтар ба хӯрдани ғизои рустанӣ низ оғоз мекунанд. Дар баъзе намудҳо падар ҳам дар муҳофизати бачаҳо иштирок мекунад.<ref name="Cristata"/><ref name="AtherurusAsia"/> Ҷайраҳо нисбат ба бисёр хояндаҳои хурд сусттар афзоиш мекунанд. Шумораи ками бачаҳо ва вақти нисбатан дарози парвариши онҳо боис мешавад, ки саршумори ҷайраҳо баъд аз коҳиш ёфтан зуд барқарор нашавад. == Ҷайраҳо дар Тоҷикистон == [[File:Hystrix indica 2.jpg|thumb|Ҷайраи ҳиндӣ (''Hystrix indica'') — намояндаи оилаи ҷайраҳо дар Тоҷикистон]] Дар Тоҷикистон '''ҷайраи ҳиндӣ''' (''Hystrix indica'') зиндагӣ мекунад. Ин намуд яке аз калонтарин хояндаҳои ваҳшии кишвар ба шумор меравад. Номи тоҷикӣ ва мансубияти он ба оилаи ҷайраҳо дар нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» зикр шудааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайраи ҳиндӣ бадани калон, фуки паҳн ва хорҳои сиёҳу сафед дорад. Дарозии сару бадани он одатан 70–90 сантиметр, дарозии думаш 8–10 сантиметр ва вазнаш тақрибан 11–18 килограмм мебошад. Хорҳои дарози гардан ва китфи он метавонанд ба 15–30 сантиметр расанд.<ref name="Indica"/> === Паҳншавӣ дар Тоҷикистон === Мувофиқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017), ҷайраи ҳиндӣ дар қисматҳои ҷанубу ғарбӣ, марказӣ ва шимолии кишвар, дар баландиҳои аз 300 то 2600 метр аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="RedBook"/> Ин намуд бештар дар доманакӯҳҳо, дараҳои серсанг, нишебиҳои ноҳамвор, буттазорҳо ва ҷангалзорҳои сирак вомехӯрад. Дар минтақаҳои ҳамвор баъзан дар наздикии заминҳои азхудкардаи инсон паноҳ меёбад. Дар нашри соли 2017-и Китоби сурх зикр шудааст, ки ҷайра аз як қатор заминҳои кишоварзии водиҳои Зарафшон, Сирдарё ва доманакӯҳҳои Ҳисор аз байн рафтааст.<ref name="RedBook"/> Ҷайра дар баъзе ҳудудҳои табиии муҳофизатшавандаи Тоҷикистон низ ба қайд гирифта шудааст: * '''Мамнуъгоҳи «Бешаи палангон»''' — ҷайраи ҳиндӣ дар қатори дигар ширхӯрони мамнуъгоҳ номбар шудааст.<ref name="TigerForest">{{cite web |title=Бешаи палангон |url=https://old.vkd.tj/index.php/tj/mavzehoi-sajjohi/27562-beshai-palangon |publisher=Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Резервати биосферии «Ромит»''' — ҷайра аз ҷумлаи ҳайвоноти ин минтақа мебошад.<ref name="Romit">{{cite web |title=Табиатшиносӣ (Олами атрофи мо) |url=https://maorif.tj/storage/libraries/01J3F0N5HG245RXK1A3SZ86WVF.pdf |publisher=Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg}}</ref> * '''Мамнуъгоҳи «Даштиҷум»''' — ҷайра дар рӯйхати ҳайвоноти ваҳшии ин мамнуъгоҳ оварда шудааст.<ref name="Dashtijum">{{cite news |title=Мамнуъгоҳи Даштиҷум ва ҳифзи ҳайвоноти нодир |url=https://peshina.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=47274 |work=Ҷумҳурият |year=2022 |language=tg}}</ref> * '''Парваришгоҳи давлатии «Зарафшон»''' — дар як таҳқиқоти илмӣ мавҷудияти ҷайра бо номи илмии таърихии ''Hystrix leucura satunini'' сабт шудааст.<ref name="Karimi">{{cite thesis |last=Каримӣ |first=Мадина Давронзода |title=Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ |type=Диссертатсияи PhD |publisher=Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров |year=2025 |pages=77, 91 |url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-057/KarimiMD/KarimiMD.pdf |language=tg}}</ref> === Саршумор === Дар «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017) саршумори умумии ҷайраи ҳиндӣ дар кишвар аз 850 то 1300 фард арзёбӣ шудааст. Тибқи ҳамин манбаъ, тақрибан 70 дарсади саршумори он дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон ҷойгир буд.<ref name="RedBook"/> Дар таҳқиқоти Мадина Каримӣ (2025), ки аз маълумоти хоҷагии ҷангали ноҳияи Шаҳристон истифода кардааст, дар парваришгоҳи «Дараи Сабз» барои солҳои 2018–2023 мутаносибан 4, 6, 4, 4, 6 ва 6 сар ҷайраи ҳиндӣ сабт шудааст.<ref name="Karimi"/> Ин рақамҳо ба давраи ҷамъоварии маълумот тааллуқ доранд ва набояд ҳамчун саршумори имрӯзаи тамоми ҷайраҳои Тоҷикистон қабул карда шаванд. === Хусусиятҳои зиндагӣ дар Тоҷикистон === Ҷайраи ҳиндӣ дар Тоҷикистон бештар шабона фаъол аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳҳои зеризаминӣ ё миёни сангҳо пинҳон шуда, шабона барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар шароити Тоҷикистон ин намуд одатан соле як маротиба афзоиш мекунад. Модинаҳои ҳомила аз моҳи март то август ба қайд гирифта шудаанд ва метавонанд аз як то чор бача таваллуд кунанд.<ref name="RedBook"/> Дар минтақаҳои кишоварзӣ ҷайра баъзан дар наздикии полезҳо зиндагӣ карда, аз зироатҳои кишоварзӣ ғизо мегирад. == Ҳифзи ҷайраҳо == Мақоми ҳифзи намудҳои гуногуни ҷайраҳо яксон нест. Баъзе намудҳо дар ҳудуди васеъ паҳн шудаанд, вале саршумори баъзеи дигар аз шикор, нобуд шудани муҳити зист ва дигар таъсирҳои фаъолияти инсон осеб мебинад. Дар миқёси ҷаҳон ҷайраи ҳиндӣ аз ҷониби [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат]] (IUCN) ба гурӯҳи намудҳои камхатар (LC — Least Concern) дохил карда шудааст. Аммо дар Тоҷикистон ҳамин намуд дар «Китоби сурх» мақоми '''осебпазир (VU — Vulnerable)''' дорад.<ref name="IUCN">{{cite web |last1=Amori |first1=G. |last2=Hutterer |first2=R. |last3=Kryštufek |first3=B. |title=Hystrix indica |url=https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |website=The IUCN Red List of Threatened Species |year=2021 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T10751A197516522.en |language=en}}</ref><ref name="RedBook"/> Ин фарқ нишон медиҳад, ки намуди дар ҷаҳон нисбатан паҳншуда метавонад дар як кишвар камшумор бошад. Тибқи «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон», омилҳои асосии камшавии саршумори ҷайра дар кишвар инҳоянд: * шикори ғайриқонунӣ; * аз худ кардани заминҳои ҳамвор ва доманакӯҳҳо барои кишоварзӣ; * аз ҳад зиёд чаронидани чорво; * вайроншавии муҳити табиии зист; * зимистонҳои сахт ва сербарф.<ref name="RedBook"/> Барои ҳифзи ҷайра назорати шикори ғайриқонунӣ, нигоҳдории ҷойҳои зист ва маҳдуд кардани фаъолияти зараровари инсон дар ин минтақаҳо зарур дониста мешавад. Нашри дуюми «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» бо иштироки Кумитаи ҳифзи муҳити зист ва олимони Академияи илмҳо таҳия шудааст. Ҳадафи он омӯзиш, ҳифз ва барқарор намудани саршумори намудҳои нодири ҳайвоноту рустаниҳои кишвар мебошад.<ref name="EcoSughd">{{cite web |title=Нашри дуюми Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон |url=https://ecosugd.tj/tj/faoliyatho/hifziolaminabotot/118-kitobisurh2.html |publisher=Раёсати ҳифзи муҳити зисти вилояти Суғд |date=2016-12-23 |language=tg}}</ref> == Таснифоти илмӣ == Оилаи ''Hystricidae'' ба қатори хояндаҳо (''Rodentia'') ва гурӯҳи ''Hystricognathi'' мансуб аст. Номи илмии оила бо номи зоологи олмонӣ Готтҳелф Фишер фон Валдҳайм вобаста буда, дар таснифоти бисёр манбаъҳои илмӣ соли 1817 ҳамчун соли муқаррар шудани он оварда мешавад.<ref name="ITIS">{{cite web |title=Hystricidae Fischer de Waldheim, 1817 |url=https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=584571 |website=Integrated Taxonomic Information System |language=en}}</ref> Аз рӯи пойгоҳи Mammal Diversity Database, 11 намуди зиндаи ҷайраҳо ба се ҷинс тақсим мешаванд.<ref name="MDD"/> === Ҷинси ''Hystrix'' === Ин ҷинс ҳашт намуди ҷайраҳои калонро дар бар мегирад. Онҳо бо дукҳои дароз, бадани пурқувват ва думи нисбатан кӯтоҳ фарқ мекунанд. '''Зерҷинси ''Acanthion'':''' * ''[[Hystrix brachyura]]'' — ҷайраи малайӣ. * ''[[Hystrix javanica]]'' — ҷайраи сундаӣ (явагӣ). '''Зерҷинси ''Hystrix'':''' * ''[[Hystrix africaeaustralis]]'' — ҷайраи ҷануби Африқо. * ''[[Hystrix cristata]]'' — ҷайраи тоҷдор. * ''[[Hystrix indica]]'' — ҷайраи ҳиндӣ. '''Зерҷинси ''Thecurus'':''' * ''[[Hystrix crassispinis]]'' — ҷайраи ғафсхор. * ''[[Hystrix pumila]]'' — ҷайраи филиппинӣ. * ''[[Hystrix sumatrae]]'' — ҷайраи суматраӣ. Аз ин гурӯҳ ҷайраи ҳиндӣ дар Осиёи Ғарбӣ, Марказӣ ва Ҷанубӣ паҳн шудааст. Ҷайраи тоҷдор дар қисматҳои Африқо ва ҷануби Аврупо, аз ҷумла Италия, зиндагӣ мекунад. Намудҳои дигари ҷинс асосан дар Осиёи Ҷанубӣ ва Ҷанубу Шарқӣ вомехӯранд.<ref name="MDD"/><ref name="Cristata"/> === Ҷинси ''Atherurus'' === [[File:Atherurus africanus.jpg|thumb|Ҷайраи африқоии думхасмонанд (''Atherurus africanus'')]] Ҷинси ''Atherurus'' ду намуд дорад: * ''[[Atherurus africanus]]'' — ҷайраи африқоии думхасмонанд. * ''[[Atherurus macrourus]]'' — ҷайраи осиёии думхасмонанд. Ин ҷайраҳо нисбат ба намояндагони калони ҷинси ''Hystrix'' хурдтар мебошанд. Думи онҳо дарозтар буда, дар нӯгаш дастаи мӯйҳои сахту хорҳои паҳн ҷойгир аст. Аз ҳамин сабаб думашон ба хас монанд менамояд.<ref name="Africa"/> Ҷайраи африқоии думхасмонанд бештар дар ҷангалҳои Африқои Марказӣ ва Ғарбӣ зиндагӣ мекунад. Ҷайраи осиёии думхасмонанд дар ҷангалҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, аз ҷумла Чин, Мянма, Таиланд, Ветнам ва кишварҳои ҳамсоя паҳн шудааст.<ref name="Africa"/><ref name="AtherurusAsia"/> === Ҷинси ''Trichys'' === Ҷинси ''Trichys'' танҳо як намуди зинда дорад: * ''[[Trichys fasciculata]]'' — ҷайраи думдароз. Ин намуд дар ҷазираҳои Борнео, Суматра ва нимҷазираи Малай паҳн шудааст. Ҷайраи думдароз аз дигар намояндагони оила хурдтар буда, думи нисбатан дароз ва хорҳои кӯтоҳ дорад. Хорҳои он одатан аз панҷ сантиметр дарозтар нестанд. Ин намуд бештар дар ҷангалҳои намноки тропикӣ зиндагӣ мекунад ва ғайр аз ҳаракат дар рӯи замин метавонад ба дарахту буттаҳо низ барояд.<ref name="Trichys"/> === Ҷинсҳои нобудшуда === Ғайр аз намудҳои зинда, аз оилаи ҷайраҳо як қатор ҷинсҳо ва намудҳои қадимӣ низ маълуманд. Ба онҳо ин ҷинсҳои нобудшуда дохил мешаванд: * †''[[Miohystrix]]'' * †''[[Sivacanthion]]'' * †''[[Xenohystrix]]'' Баъзе намудҳои нобудшудаи ҷинси ''Hystrix'' низ аз боқимондаҳои сангшуда маълуманд, аз ҷумла: * †''[[Hystrix primigenia]]'' * †''[[Hystrix refossa]]'' * †''[[Hystrix paukensis]]'' Номгӯй ва ҷойгоҳи баъзе ҷинсу намудҳои сангшуда дар таҳқиқоти гуногун фарқ мекунад. == Таърихи пайдоиш ва таҳаввул == Боқимондаҳои сангшудаи ҷайраҳо аз давраи [[миосен]] маълуманд. Ин давра миллионҳо сол пеш оғоз шуда, дар он бисёр гурӯҳҳои ширхӯрони имрӯза ба вуҷуд омада ва паҳн шудаанд. Таҳқиқоти палеонтологӣ нишон медиҳанд, ки ҷайраҳои қадимӣ дар Африқо ва Авруосиё зиндагӣ мекарданд. Яке аз намояндагони қадимии оила ҷинси нобудшудаи ''Sivacanthion'' мебошад, ки боқимондаҳои он аз қабатҳои миосении нимҷазираи Ҳиндустон маълуманд.<ref name="FossilStudy"/> Дар таҳқиқоти илмие, ки соли 2019 дар маҷаллаи ''Anais da Academia Brasileira de Ciências'' нашр шудааст, осори хойидани устухон аз ҷониби ҷайраҳои қадимӣ низ баррасӣ шудааст. Муҳаққиқон дар устухони тақрибан 2,6 миллионсола, ки дар Ҳиндустон ёфт шудааст, нишонаҳои хосси дандонҳои ҷайраро муайян кардаанд. Ин бозёфт нишон медиҳад, ки хойидани устухон аз рафторҳои қадимии ин гурӯҳи хояндаҳо мебошад.<ref name="FossilStudy"/> == Ҷайраҳо ва инсон == [[File:Relief of porcupine in an Egyptian desert, detail of a wall fragment from the grave of Penhenuka at Saqqara, Egypt, Old Kingdom, 5th Dynasty, c. 2500 BCE. Neues Museum.jpg|thumb|Нақши ҷайра дар сангнигораи Мисри Қадим, тақрибан 2500 сол пеш аз милод. Осорхонаи нав, Берлин]] Ҷайраҳо аз замонҳои қадим ба инсон шинос буданд. Тасвири онҳо дар осори бостонии Миср низ дида мешавад. Яке аз чунин тасвирҳо дар порае аз нақши девории мақбараи қадимӣ дар Саққара ёфт шудааст. Дар баъзе минтақаҳои Африқо ва Осиё ҷайраҳоро барои гӯшт шикор мекунанд. Дар баробари ин, онҳо метавонанд ба киштзорҳо ва дарахтони мевадиҳанда зарар расонанд. Аз ҳамин сабаб муносибати инсон ба ҷайра дар минтақаҳои гуногун яксон нест.<ref name="Africa"/><ref name="Indica"/> Бо вуҷуди ин, ҷайраҳо қисми муҳими олами ҳайвоноти ваҳшӣ мебошанд. Онҳо бо истеъмоли рустаниҳо, кандани замин ва истифодаи лонаҳои зеризаминӣ дар муҳити табиӣ нақш доранд. Ҳифзи ҷайраҳо, махсусан дар минтақаҳое, ки саршуморашон кам шудааст, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии маҳаллӣ аҳамият дорад. == Нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Хояндаҳо]] * [[Ширхӯрон]] * [[Хорпушт]] * [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Олами ҳайвоноти Тоҷикистон]] == Адабиёт == * ''Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон''. Ҷилди 2: Олами ҳайвонот. — Душанбе: Ганҷ, 2017. — С. 442–443. — ISBN 978-99975-45-16-9. * Wilson, D. E., Lacher, T. E., Mittermeier, R. A. (eds.). ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 6: Lagomorphs and Rodents I. — Barcelona: Lynx Edicions, 2016. — ISBN 978-84-941892-3-4. * Wilson, D. E., Reeder, D. M. (eds.). ''Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference''. 3rd ed. — Johns Hopkins University Press, 2005. — ISBN 978-0-8018-8221-0. * Nowak, R. M. ''Walker's Mammals of the World''. 6th ed. — Johns Hopkins University Press, 1999. — ISBN 978-0-8018-5789-8. * Macdonald, D. W. (ed.). ''The Encyclopedia of Mammals''. — Facts on File, 1984. — ISBN 978-0-87196-871-5. * Каримӣ М. Д. ''Хусусиятҳои ташкили сайёҳии экологӣ дар ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшавандаи вилояти Суғд (Дараи Сабз) ва таъсири он ба устуворияти геоэкологӣ''. — Хуҷанд, 2025. [[Гурӯҳ:Хояндаҳо]] 533a4now9u6nzchfiniyuittr6961y2 14 330914 1490605 1469023 2026-10-21T16:46:17Z Zosya95 54344 1490605 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хояндаҳо аз рӯи кишвар]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Осиёи Миёна]] mdcmiz99z8xgxetb5op7m5flwaanu1u 0 334291 1490580 1489951 2026-10-21T14:13:32Z Zosya95 54344 1490580 wikitext text/x-wiki {{Гули миллӣ | кишвар = {{парчам|Тоҷикистон}} | мақом = расмӣ | сана = | гул1 = Лола | тасвир1 = Tulipa 'Fusilier' 2016 08.JPG | илмӣ1 = Tulipa | маҳаллӣ1 = Лола | гул2 = Сияҳгӯш | тасвир2 = Iris warleyensis Y01.jpg | илмӣ2 = Iris | маҳаллӣ2 = {{hlist|Гули Сиёвуш|Гули наврӯзӣ|Баҳоргул|Наврӯзгулак}} }} '''Гули миллӣ''' [[Гул|гул]] ё [[Гиёҳ|рустаниест]], ки ҳамчун рамзи табиӣ ё фарҳангии як кишвар шинохта мешавад. Дар кишварҳои гуногуни ҷаҳон гулҳо ва рустаниҳои муайян ҳамчун рамзҳои миллӣ интихоб шудаанд. Баъзе кишварҳо як гулро ҳамчун рамзи умумимиллӣ эътироф кардаанд, дар ҳоле ки дар баъзеи дигар, минтақаҳо ва [[Воҳиди марзию маъмурӣ|воҳидҳои маъмурӣ]] низ рамзҳои гулии худро доранд.<ref name="canada">{{cite web |title=About provincial and territorial symbols |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/provincial-territorial-symbols-canada/about.html |website=Government of Canada |language=en }}</ref> Гулҳои миллӣ бо роҳҳои гуногун интихоб мешаванд. Бархе аз онҳо бо санадҳои расмии давлатӣ эътироф гардида, баъзеи дигар дар натиҷаи назарсанҷиҳо ва ташаббусҳои мардумӣ интихоб мешаванд.<ref name="kew">{{cite web |last=Couch |first=Charlotte A. |title=Guinea: The Campaign for a National Flower |url=https://www.kew.org/read-and-watch/guinea-the-campaign-national-flower |website=Royal Botanic Gardens, Kew |date=2018-02-14 |language=en }}</ref> Интихоби гули миллӣ аксаран ба хусусиятҳои табиӣ, таърихӣ ва фарҳангии кишвар вобаста аст. Дар ин раванд омилҳое чун фаровонӣ ва паҳншавии рустанӣ, бумӣ будани он, хусусиятҳои биологӣ, таърих, асотир ва анъанаҳои фарҳангии мардум нақши муҳим мебозанд.<ref name="guinea">{{cite web |title=Le Choix de la Fleur Nationale |url=https://www.herbierguinee.org/le-choix-dune-fleur-nationale.html |website=Herbier National de Guinée |language=fr }}</ref><ref name="singapore">{{cite web |title=National Flower |url=https://www.nhb.gov.sg/what-we-do/our-work/community-engagement/education/resources/national-symbols/national-flower |website=National Heritage Board |language=en }}</ref> Дар [[Тоҷикистон]] ду гул — [[Сияҳгӯш|гули Сиёвуш (сияҳгӯш)]] ва [[Лола|лола]] — ҳамчун гулҳои миллӣ эътироф гардидаанд.<ref name="tajikistan">{{cite web |title=Гулҳои Сиёвуш ва Лола ҳамчун гулҳои миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон эътироф гардидаанд |url=https://mfa.tj/tg/cairo/view/19074/gulhoi-sijovush-va-lola-hamchun-gulhoi-millii-jumhurii-tojikiston-etirof-gardidaand |website=Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2026-07-07 |language=tg }}</ref><ref name="siyavush">{{cite web |title=Гули Сиёвуш ва Лола: нигини кӯҳсор ва рамзҳои безаволи миллӣ |url=https://vak.tj/hac_new/index.php/navgoni/malumoti-umumi/3012-guli-sijovush-va-lola-nigini-k-sor-va-ramz-oi-bezavoli-mill |website=Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2026-06-12 }}</ref> '''Рӯйхати гулҳои миллии кишварҳои ҷаҳон''' — рӯйхати гулҳо ва растаниҳое мебошад, ки ҳамчун [[Рамзҳои миллӣ|рамзҳои миллӣ]] ё [[Рамзҳои давлатӣ|давлатӣ]] дар кишварҳои гуногун пазируфта шудаанд. Баъзе гулҳо бо қарори расмии мақомоти давлатӣ интихоб гардидаанд, дар ҳоле ки дигарон дар натиҷаи анъанаҳои таърихӣ, фарҳангӣ ё овоздиҳии мардумӣ ба рамзҳои миллӣ табдил ёфтаанд. Гулҳои миллӣ метавонанд рамзи зебоӣ, таърих, ҳувияти миллӣ, истиқлолият ва хусусиятҳои табиии кишвар бошанд. Баъзе кишварҳо зиёда аз як гули миллӣ доранд. Дар баъзе ҳолатҳо рамзи гулӣ на як [[Намуд (таксономия)|намуди]] муайян, балки тамоми [[Авлод (биология)|авлоди]] растаниҳо ё [[Навъ (растанӣ)|навъи боғӣ]] мебошад.<ref name="ANBG">[https://www.anbg.gov.au/emblems/world-emblems.html Floral Emblems of the World]. Australian National Botanic Gardens. Маълумоти таҳқиқоти R. C. J. Lim, H. H. Tan ва H. T. W. Tan (2013).</ref> Дар рӯйхати зер: * '''Расмӣ''' — рамзе, ки мақоми он тавассути санади давлатӣ ё манбаи расмӣ тасдиқ шудааст; * '''Ғайрирасмӣ''' — гуле, ки ҳамчун рамзи фарҳангӣ ё мардумӣ шинохта шудааст; * '''Зикршуда''' — гуле, ки дар манбаъҳо ҳамчун гули миллӣ оварда шудааст, аммо мақоми ҳуқуқии он ба тасдиқи иловагӣ ниёз дорад. == Гулҳои миллии кишварҳо == === Африқо === {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гули миллӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Алҷазоир]] | — | — | Дар манбаъҳои санҷидашуда гули миллии расмӣ тасдиқ нашуд |- | [[Эфиопия]] | [[Калла (растанӣ)|Каллаи ҳабашӣ]] | ''[[Zantedeschia aethiopica]]'' | Зикршуда |- | [[Маврикий]] | Руизияи Бутон | ''[[Ruizia boutoniana]]'' (пештар ''Trochetia boutoniana'')<ref name="KewRuizia">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77217529-1 Ruizia boutoniana]. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> | Расмӣ |- | [[Нигерия]] | Костуси зард | ''[[Costus spectabilis]]''<ref>[https://ntda.gov.ng/media.assets.php The Nigerian National Assets]. Nigerian Tourism Development Authority.</ref> | Расмӣ |- | [[Сейшел]] | Орхидеяи парандаи тропикӣ | ''[[Angraecum eburneum]]'' | Расмӣ |- | [[Африқои Ҷанубӣ]] | Протеяи шоҳӣ | ''[[Protea cynaroides]]''<ref name="SA">[https://www.gov.za/about-sa/national-flower National flower]. Government of South Africa.</ref> | Расмӣ |- | [[Тунис]] | [[Ёсуман]] | ''[[Jasminum]]'' spp. | Ғайрирасмӣ |- | [[Зимбабве]] | Глориозаи бошукӯҳ (савсани оташин) | ''[[Gloriosa superba]]'' | Расмӣ |- | [[Комор]] | [[Иланг-иланг]] | ''[[Cananga odorata]]'' | Зикршуда |- | [[Гвинея]] | Вернонияи Ҷалон | ''[[Vernonia djalonensis]]'' | Соли 2018 дар овоздиҳии мардумӣ интихоб шудааст; тасдиқи давлатии он бояд санҷида шавад |} === Осиё === {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гули миллӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Афғонистон]] | [[Лола]] | ''[[Tulipa]]'' spp. | Ғайрирасмӣ |- | [[Банглодеш]] | [[Нилуфар|Нилуфари обӣ]] (шапла) | ''[[Nymphaea nouchali]]'' | Расмӣ |- | [[Бутон]] | Кӯкнори кабуд | ''[[Meconopsis gakyidiana]]''<ref name="Bhutan">[https://nbc.gov.bt/the-national-flower-of-bhutan-found-to-be-a-new-species/ The National Flower of Bhutan found to be a new species!]. National Biodiversity Centre, Bhutan, 27 March 2017.</ref> | Расмӣ |- | [[Бруней]] | Симпур | ''[[Dillenia suffruticosa]]'' | Расмӣ |- | [[Камбоҷа]] | Ромдуол | ''[[Sphaerocoryne lefevrei]]'' | Расмӣ (2005) |- | [[Ҳиндустон]] | [[Нилуфар|Нилуфари ҳиндӣ]] | ''[[Nelumbo nucifera]]'' | Расмӣ |- | rowspan="3" | [[Индонезия]] | Ёсуми арабӣ (гули миллӣ) | ''[[Jasminum sambac]]'' | Расмӣ |- | Орхидеяи шабпаракмонанд (гули дилрабо) | ''[[Phalaenopsis amabilis]]'' | Расмӣ |- | Раффлезияи Арнолд (гули нодир) | ''[[Rafflesia arnoldii]]'' | Расмӣ |- | [[Эрон]] | Нилуфари обӣ | ''[[Nymphaea]]'' spp. | Рамзи таърихӣ ва фарҳангӣ; гули миллии расмӣ тасдиқ нашудааст |- | [[Исроил]] | Анемонаи тоҷдор | ''[[Anemone coronaria]]'' | Интихоби мардумӣ (2013) |- | [[Ҷопон]] | [[Сакура]]; [[Довудӣ (гул)|довудӣ]] | ''[[Prunus]]'' spp.; ''[[Chrysanthemum]]'' spp. | Ғайрирасмӣ; довудӣ рамзи хонадони императорӣ мебошад<ref name="Japan">[https://www.ca.emb-japan.go.jp/itpr_en/sakura-2021.html Special feature: Sakura]. Embassy of Japan in Canada, 2021.</ref> |- | [[Урдун]] | Савсани сиёҳ | ''[[Iris nigricans]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Кувайт]] | Арфаҷ | ''[[Rhanterium epapposum]]'' | Расмӣ |- | [[Лаос]] | Плумерия (чампа) | ''[[Plumeria]]'' spp. | Рамзи миллӣ |- | [[Малайзия]] | [[Гибискус|Гибискуси чинӣ]] | ''[[Hibiscus rosa-sinensis]]'' | Расмӣ (1960)<ref name="Malaysia">[https://www.malaysia.gov.my/en/government/kenali-malaysia/national-flower National Flower]. Government of Malaysia.</ref> |- | [[Малдив]] | [[Садбарг|Садбарги гулобӣ]] | ''[[Rosa]]'' (гурӯҳи Polyantha) | Расмӣ |- | [[Муғулистон]] | Скабиозаи муғулӣ | ''[[Scabiosa comosa]]'' | Расмӣ (2014) |- | [[Мянмар]] | Падаук | ''[[Pterocarpus macrocarpus]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Непал]] | Рододендрони дарахтмонанд | ''[[Rhododendron arboreum]]''<ref name="Nepal">[https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/np/np029en.html Constitution of Nepal (2015)], моддаи 9(3).</ref> | Расмӣ |- | [[Кореяи Шимолӣ]] | Магнолияи Зиболд (монгнан) | ''[[Magnolia sieboldii]]'' | Расмӣ |- | [[Фаластин]] | Савсани Фаққуа | ''[[Iris haynei]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Покистон]] | Ёсуми сафед | ''[[Jasminum officinale]]''<ref name="Pakistan">[https://mofa.gov.pk/ankara-national-symbols-of-pakistan National Symbols of Pakistan]. Ministry of Foreign Affairs, Pakistan.</ref> | Расмӣ |- | [[Филиппин]] | Ёсуми арабӣ (сампагита) | ''[[Jasminum sambac]]'' | Расмӣ (1934) |- | [[Арабистони Саудӣ]] | Ёсуми калондаста | ''[[Jasminum grandiflorum]]'' | Зикршуда; мақоми расмӣ тасдиқи иловагӣ мехоҳад |- | [[Сингапур]] | Орхидеяи «Мисс Ҷоаким» | ''Papilionanthe'' Miss Joaquim (маъруф ба ''Vanda'' Miss Joaquim)<ref name="Singapore">[https://www.nhb.gov.sg/what-we-do/our-work/community-engagement/education/resources/national-symbols/national-flower National Flower]. National Heritage Board, Singapore.</ref> | Расмӣ (1981) |- | [[Кореяи Ҷанубӣ]] | [[Гибискус|Гибискуси суриягӣ]] (мугунҳва) | ''[[Hibiscus syriacus]]'' | Рамзи миллии эътирофшуда |- | [[Шри-Ланка]] | Нилуфари кабуди обӣ | ''[[Nymphaea nouchali]]''<ref name="SriLanka">[https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6113&id=16&lang=en&option=com_content&view=article The National Flower of Sri Lanka]. Cabinet Decision, 10 June 2015.</ref> | Расмӣ (1986; номи илмӣ соли 2015 мушаххас шуд) |- | [[Тайван]] | [[Олуча|Гули олу]] | ''[[Prunus mume]]'' | Расмӣ (1964) |- | [[Тоҷикистон]] | [[Савсан|Гули Сиёвуш (сияҳгӯш)]] ва [[Лола]] | ''[[Iris (растанӣ)|Iris]]'' spp. ва ''[[Tulipa]]'' spp. | Расмӣ (2026)<ref name="Tajik">[https://mfa.tj/tg/kuwait/view/19035/gulhoi-sijovush-va-lola-nigini-kuhsor-va-ramzhoi-bezavoli-milli Гулҳои Сиёвуш ва Лола: нигини кӯҳсор ва рамзҳои безаволи миллӣ]. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1 июли 2026.</ref> |- | [[Таиланд]] | Кассияи найчагул (ратчапхрук) | ''[[Cassia fistula]]'' | Расмӣ (2001) |- | [[Амороти Муттаҳидаи Араб]] | Трибулуси уммонӣ | ''[[Tribulus omanense]]'' | Зикршуда; мақоми расмӣ тасдиқи иловагӣ мехоҳад |- | [[Ветнам]] | [[Нилуфар|Нилуфари ҳиндӣ]] | ''[[Nelumbo nucifera]]'' | Ғайрирасмӣ; рамзи фарҳангии васеъ истифодашаванда |} === Аврупо === {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гули миллӣ ё рамзӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Албания]] | [[Кӯкнор|Кӯкнори саҳроӣ]] | ''[[Papaver rhoeas]]'' | Ғайрирасмӣ |- | [[Андорра]] | Наргиси шоирона | ''[[Narcissus poeticus]]'' | Рамзӣ |- | [[Австрия]] | Эделвейси кӯҳӣ | ''[[Leontopodium nivale]]'' | Рамзӣ |- | [[Белгия]] | Кӯкнори сурх | ''[[Papaver rhoeas]]'' | Рамзӣ |- | [[Белорус]] | [[Зағир]] ва гули гандум | ''[[Linum]]'' spp.; ''[[Centaurea cyanus]]'' | Ғайрирасмӣ |- | [[Булғористон]] | [[Садбарг]] | ''[[Rosa]]'' spp. | Рамзӣ |- | [[Хорватия]] | Савсани хорватӣ | ''[[Iris croatica]]'' | Ғайрирасмӣ |- | [[Қибрис]] | Сикламени қибрисӣ | ''[[Cyclamen cyprium]]'' | Расмӣ |- | [[Чехия]] | [[Зирфун]] | ''[[Tilia]]'' spp. | Рамзи дарахтӣ, на гули алоҳида |- | [[Дания]] | Гули бобунамонанд (маргаритка) | ''[[Leucanthemum vulgare]]'' ё ''[[Argyranthemum frutescens]]'' | Рамзӣ |- | [[Англия]] | Садбарги Тюдорҳо | Нишони рамзии [[Садбарг|садбарг]] | Рамзи таърихӣ |- | [[Эстония]] | Гули кабуди гандум | ''[[Centaurea cyanus]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Финландия]] | Савсани водӣ | ''[[Convallaria majalis]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Фаронса]] | Савсани рамзии ''fleur-de-lis'', гули гандум, маргаритка ва кӯкнор | ''[[Iris]]'', ''Centaurea cyanus'', ''Argyranthemum frutescens'', ''Papaver rhoeas'' | Рамзҳои таърихӣ ва фарҳангӣ; гули миллии расмӣ муқаррар нашудааст |- | [[Олмон]] | Гули кабуди гандум | ''[[Centaurea cyanus]]'' | Рамзи таърихӣ |- | [[Гернси]] | Неринаи гернсӣ | ''[[Nerine sarniensis]]'' | Рамзи маҳаллӣ |- | [[Маҷористон]] | [[Лола]] | ''[[Tulipa]]'' spp. | Рамзи фарҳангӣ |- | [[Исландия]] | Дриасаи ҳаштгулбарга | ''[[Dryas octopetala]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Итолиё]] | Гули дарахти қулфинаймонанд | ''[[Arbutus unedo]]'' | Рамзи фарҳангӣ, бе тасдиқи мақоми гули миллии расмӣ |- | [[Латвия]] | Маргариткаи саҳроӣ | ''[[Leucanthemum vulgare]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Литва]] | Садоб | ''[[Ruta graveolens]]'' | Рамзи фарҳангӣ |- | [[Малта]] | Кентаврияи малтагӣ | ''[[Cheirolophus crassifolius]]'' | Расмӣ |- | [[Нидерланд]] | Гули маргаритка | ''[[Bellis perennis]]'' | Дар овоздиҳии мардумии соли 2023 интихоб шудааст<ref name="Netherlands">[https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/artikelen/nationale-bloem Winnaar: Madeliefje is onze Nationale Bloem]. BNNVARA, 4 June 2023.</ref> |- | [[Ирландияи Шимолӣ]] | [[Зағир]] ва барги [[Шабдар]] | ''[[Linum usitatissimum]]''; ''[[Trifolium]]'' spp. | Рамзҳои таърихӣ |- | [[Македонияи Шимолӣ]] | Кӯкнори сурх | ''[[Papaver rhoeas]]'' | Рамзӣ |- | [[Лаҳистон]] | Кӯкнори сурх | ''[[Papaver rhoeas]]'' | Рамзи фарҳангӣ |- | [[Португалия]] | [[Лаванд]]; [[Мехчагул]] | ''[[Lavandula]]'' spp.; ''[[Dianthus caryophyllus]]'' | Ғайрирасмӣ |- | [[Руминия]] | [[Пион]] | ''[[Paeonia]]'' spp.<ref name="Romania">[https://www.senat.ro/Legis/Lista.aspx?cod=24436 Legea nr. 285/2022 privind declararea bujorului ca floare națională a României]. Senatul României.</ref> | Расмӣ (2022) |- | [[Русия]] | [[Бобуна]] | ''[[Matricaria]]'' spp. | Ғайрирасмӣ |- | [[Шотландия]] | [[Хор]] (тисл) | Намудҳои гуногуни хордорон | Рамзи миллӣ |- | [[Сербия]] | Рамондаи Наталия | ''[[Ramonda nathaliae]]'' | Рамзи миллӣ ва ёдбуд |- | [[Словакия]] | [[Зирфун]] | ''[[Tilia]]'' spp. | Рамзи дарахтӣ |- | [[Словения]] | [[Мехчагул]] | ''[[Dianthus caryophyllus]]'' | Рамзи фарҳангӣ |- | [[Испания]] | [[Мехчагул]] | ''[[Dianthus caryophyllus]]'' | Ғайрирасмӣ |- | [[Шветсия]] | Зангӯлагиёҳи гирдбарг | ''[[Campanula rotundifolia]]'' | Дар овоздиҳии мардумӣ соли 2021 интихоб шудааст |- | [[Швейтсария]] | Эделвейси кӯҳӣ | ''[[Leontopodium nivale]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Туркия]] | [[Лола]] | ''[[Tulipa]]'' spp. | Рамзи таърихӣ ва фарҳангӣ |- | [[Украина]] | [[Офтобпараст]] ва калина | ''[[Helianthus annuus]]''; ''[[Viburnum opulus]]'' | Рамзҳои фарҳангӣ |- | [[Уэлс]] | [[Наргис]] ва пиёзи гандана | ''[[Narcissus]]'' spp.; ''[[Allium ampeloprasum]]'' var. ''porrum'' | Рамзҳои анъанавӣ |} === Амрикои Шимолӣ === {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гули миллӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Канада]] | Гули миллии ягонаи расмӣ надорад; [[Заранг|заранг]] рамзи дарахтии кишвар мебошад | ''[[Acer]]'' spp. | Дарахти миллӣ аз соли 1996<ref name="Canada">[https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/official-symbols-canada.html Official symbols of Canada]. Government of Canada.</ref> |- | [[Мексика]] | [[Георгина|Далия]] | ''[[Dahlia]]'' spp.<ref name="Mexico">[https://www.gob.mx/agricultura/articulos/dalia-orgullosa-flor-nacional Dalia: orgullosa flor nacional]. Secretaría de Agricultura y Desarrollo Rural, México.</ref> | Расмӣ (1963) |- | [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] | [[Садбарг]] | ''[[Rosa]]'' spp. | Расмӣ (1986) |} === Амрикои Марказӣ ва ҳавзаи Кариб === {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гули миллӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Антигуа ва Барбуда]] | Агаваи каратто | ''[[Agave karatto]]'' | Расмӣ |- | [[Багама]] | Текомаи зард | ''[[Tecoma stans]]'' | Расмӣ |- | [[Барбадос]] | Қайсалпинияи зебо | ''[[Caesalpinia pulcherrima]]'' | Расмӣ |- | [[Белиз]] | Орхидеяи сиёҳ | ''[[Prosthechea cochleata]]'' | Расмӣ |- | [[Коста-Рика]] | Орхидеяи бунафш | ''[[Guarianthe skinneri]]'' | Расмӣ (1939) |- | [[Куба]] | Занҷабили сафедгул | ''[[Hedychium coronarium]]'' | Расмӣ (1936) |- | [[Доминика]] | Буа-кваиб | ''[[Poitea carinalis]]'' (пештар ''Sabinea carinalis'')<ref name="Dominica">[https://www.dominica.gov.dm/about-dominica/national-symbols/national-flower National Flower]. Government of Dominica.</ref> | Расмӣ (1978) |- | [[Ҷумҳурии Доминикан]] | Садбарги Баяибе | ''[[Leuenbergeria quisqueyana]]'' | Расмӣ (2011) |- | [[Эл-Салвадор]] | Гули изоте | ''[[Yucca gigantea]]'' | Расмӣ |- | [[Гренада]] | Бугенвиллея | ''[[Bougainvillea]]'' spp.<ref name="Grenada">[https://www.gov.gd/national-symbols National Symbols]. Government of Grenada.</ref> | Расмӣ |- | [[Гватемала]] | Орхидеяи роҳибаи сафед | ''[[Lycaste skinneri]]'' var. ''alba'' | Расмӣ (1934) |- | [[Ҳаитӣ]] | [[Гибискус]] | ''[[Hibiscus]]'' spp. | Рамзи миллӣ |- | [[Ҳондурас]] | Орхидеяи дигбиана | ''[[Rhyncholaelia digbyana]]'' | Расмӣ |- | [[Ямайка]] | Гваякуми доруӣ | ''[[Guaiacum officinale]]'' | Расмӣ |- | [[Никарагуа]] | Плумерия (сакуонхоче) | ''[[Plumeria rubra]]'' | Расмӣ (1971) |- | [[Панама]] | Орхидеяи рӯҳулқудс | ''[[Peristeria elata]]'' | Расмӣ |- | [[Сент-Китс ва Невис]] | Делоникси шоҳӣ | ''[[Delonix regia]]''<ref name="SKN">[https://www.embassydc.gov.kn/national-symbols-of-st-kitts-and-nevis/ National Symbols of St. Kitts and Nevis]. Embassy of Saint Kitts and Nevis.</ref> | Расмӣ |- | [[Сент-Люсия]] | Садбарг ва маргаритка | ''[[Rosa]]'' spp.; навъҳои маъруф ба «Marguerite» | Рамзҳои миллӣ |- | [[Сент-Винсент ва Гренадинҳо]] | Гули дарахти Суфриер | ''[[Spachea perforata]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Тринидад ва Тобаго]] | Шакония | ''[[Warszewiczia coccinea]]''<ref name="TT">[https://foreign.gov.tt/about/trinidad-tobago/national-symbols/national-flower/ National Flower]. Ministry of Foreign and CARICOM Affairs, Trinidad and Tobago.</ref> | Расмӣ |} === Уқёнусия === {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гули миллӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Австралия]] | Акасияи тиллоӣ | ''[[Acacia pycnantha]]''<ref name="Australia">[https://www.pmc.gov.au/honours-and-symbols/australian-national-symbols/australian-floral-emblem Australian floral emblem]. Australian Government.</ref> | Расмӣ (1988) |- | [[Фиҷи]] | Тагимаутсия | ''[[Medinilla waterhousei]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Полинезияи Фаронса]] | Тиаре (гарденияи таҳитӣ) | ''[[Gardenia taitensis]]'' | Рамзи ҳудудӣ |- | [[Зеландияи Нав]] | Ковай ва похутукава | ''[[Sophora]]'' spp.; ''[[Metrosideros excelsa]]'' | Ғайрирасмӣ<ref name="NZ">[https://www.doc.govt.nz/nature/native-plants/kowhai/ Kōwhai]. Department of Conservation, New Zealand.</ref> |- | [[Самоа]] | Теиула | ''[[Alpinia purpurata]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Тонга]] | Ҳейлала | ''[[Garcinia sessilis]]'' | Рамзи миллӣ |} === Амрикои Ҷанубӣ === {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гули миллӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Аргентина]] | Сейбо | ''[[Erythrina crista-galli]]''<ref name="Argentina">[https://www.argentina.gob.ar/pais/ceibo La Flor Nacional]. Gobierno de Argentina.</ref> | Расмӣ (1942) |- | [[Боливия]] | Кантута ва патуҳу | ''[[Cantua buxifolia]]'' ва ''[[Heliconia rostrata]]''<ref name="Bolivia">[https://www.senapi.gob.bo/normativas/constitucion-politica-del-estado/constitucion-politica-del-estado-plurinacional-de-bolivia Constitución Política del Estado], моддаи 6.</ref> | Расмӣ |- | [[Бразилия]] | Ипеи зард | ''[[Handroanthus chrysotrichus]]'' | Ғайрирасмӣ |- | [[Чили]] | Копиҳуе | ''[[Lapageria rosea]]'' | Расмӣ |- | [[Колумбия]] | Орхидеяи Триана | ''[[Cattleya trianae]]'' | Рамзи эътирофшуда, вале бо қонуни махсус расмӣ нашудааст |- | [[Эквадор]] | [[Садбарг]] ва [[Орхидея]] | ''[[Rosa]]'' spp.; ''[[Orchidaceae]]'' | Ғайрирасмӣ |- | [[Гайана]] | Викторияи амазонӣ | ''[[Victoria amazonica]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Парагвай]] | Мбурукуя (гулҳои шаҳват) | ''[[Passiflora caerulea]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Перу]] | Кантута | ''[[Cantua buxifolia]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Суринам]] | Иксораи сурх (фая-лоби) | ''[[Ixora coccinea]]'' | Рамзи фарҳангӣ |- | [[Уругвай]] | Сейбо | ''[[Erythrina crista-galli]]'' | Рамзи миллӣ |- | [[Венесуэла]] | Орхидеяи моҳи май | ''[[Cattleya mossiae]]'' | Расмӣ (1951) |} == Рамзҳои гулии минтақаҳо == Ғайр аз гулҳои миллӣ, бисёр кишварҳо барои воҳидҳои маъмурию ҳудудӣ, аз ҷумла [[Музофот|музофотҳо]], [[Иёлат|иёлатҳо]] ва [[Вилоят|вилоятҳо]], гулҳои махсус интихоб кардаанд. === Канада === Ҳамаи 10 музофот ва се ҳудуди Канада рамзҳои гулии худро доранд.<ref name="Canada"/> {| class="wikitable sortable" ! Музофот ё ҳудуд ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ |- | [[Алберта]] | Садбарги худрӯ | ''[[Rosa acicularis]]'' |- | [[Бритониёи Колумбия]] | Дерен (корнуси уқёнуси Ором) | ''[[Cornus nuttallii]]'' |- | [[Манитоба]] | Пулсатиллаи прерия | ''[[Pulsatilla nuttalliana]]'' |- | [[Ню-Брансуик]] | Бунафшаи арғувонӣ | ''[[Viola cucullata]]'' |- | [[Нюфаундленд ва Лабрадор]] | Саррасенияи арғувонӣ | ''[[Sarracenia purpurea]]'' |- | [[Ҳудудҳои Шимолу Ғарбӣ]] | Дриасаи ҳаштгулбарга | ''[[Dryas octopetala]]'' |- | [[Нова Скотия]] | Эпигеяи хазанда | ''[[Epigaea repens]]'' |- | [[Нунавут]] | Сангшиканакҳои арғувонӣ | ''[[Saxifraga oppositifolia]]'' |- | [[Онтарио]] | Триллиуми сафед | ''[[Trillium grandiflorum]]'' |- | [[Ҷазираи Шоҳзода Эдвард]] | Орхидеяи кафшакшакл | ''[[Cypripedium acaule]]'' |- | [[Квебек]] | Савсани рангоранг | ''[[Iris versicolor]]'' |- | [[Саскачеван]] | Савсани сурхи ғарбӣ | ''[[Lilium philadelphicum]]'' |- | [[Юкон]] | Иван-чой | ''[[Chamaenerion angustifolium]]'' |} === Австралия === Дар Австралия ҳар як иёлат ва ҳудуди асосӣ рамзи гулии худро дорад.<ref name="ANBGAustralia">[https://www.anbg.gov.au/emblems/ Floral Emblems]. Australian National Botanic Gardens.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Иёлат ё ҳудуд ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ |- | [[Ҳудуди пойтахтии Австралия]] | Зангӯлагули шоҳӣ | ''[[Wahlenbergia gloriosa]]'' |- | [[Уэлси Нави Ҷанубӣ | Варатаи Уэлси Нави Ҷанубӣ | ''[[Telopea speciosissima]]'' |- | [[Ҳудуди Шимолӣ (Австралия)|Ҳудуди Шимолӣ]] | Садбарги биёбонии Стёрт | ''[[Gossypium sturtianum]]'' |- | [[Квинсленд]] | Орхидеяи Куктаун | ''[[Dendrobium phalaenopsis]]'' (номи дар санади давлатӣ истифодашуда: ''Dendrobium bigibbum'' var. ''phalaenopsis'') |- | [[Австралияи Ҷанубӣ]] | Нахӯди биёбонии Стёрт | ''[[Swainsona formosa]]'' |- | [[Тасмания]] | Эвкалипти кабуди тасманӣ | ''[[Eucalyptus globulus]]'' |- | [[Виктория (иёлат)|Виктория]] | Эпакриси гулобӣ | ''[[Epacris impressa]]'' |- | [[Австралияи Ғарбӣ]] | Панҷаи кенгуруи сурху сабз | ''[[Anigozanthos manglesii]]'' |} === Белгия === Дар Белгия баъзе минтақаҳо рамзҳои гулии махсус доранд. {| class="wikitable sortable" ! Минтақа ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Брюссел]] | [[Савсан|Савсани зард]] | ''[[Iris pseudacorus]]'' | Рамзи расмии минтақа (1991) |- | [[Валлония]] | Гайлардияи сурху зард | ''[[Gaillardia]]'' spp. | Рамзи расмии гулӣ (2015)<ref name="Wallonia">[https://wallex.wallonie.be/eli/loi-decret/2015/12/03/2015205753/2015/12/21 Décret du 3 décembre 2015 officialisant l'emblème floral de la Wallonie]. Gouvernement wallon.</ref> |} === Чин === {| class="wikitable sortable" ! Минтақа ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Ҳонконг]] | Баугинияи Ҳонконг | ''[[Bauhinia × blakeana]]'' | Рамзи расмии минтақаи махсуси маъмурӣ |- | [[Макао]] | [[Нилуфар|Нилуфари ҳиндӣ]] | ''[[Nelumbo nucifera]]'' | Рамзи расмии минтақаи махсуси маъмурӣ |} Гули баугиния дар парчам ва нишони Ҳонконг тасвир шудааст. Нилуфар бошад, яке аз унсурҳои асосии парчам ва нишони Макао мебошад. === Шветсия === {| class="wikitable sortable" ! Минтақа ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ |- | [[Смоланд]] | Линнеяи шимолӣ | ''[[Linnaea borealis]]'' |} Гули линнея ба шарафи табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] номгузорӣ шудааст. Ин растанӣ дар минтақаи Смоланд, зодгоҳи Линней, яке аз рамзҳои маҳаллӣ ба шумор меравад. === Норвегия === {| class="wikitable sortable" ! Минтақа ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ |- | [[Эстфолл]] | Савсани водӣ | ''[[Convallaria majalis]]'' |- | [[Тромс]] | Троллиуси аврупоӣ | ''[[Trollius europaeus]]'' |} === Ирландия === {| class="wikitable sortable" ! Минтақа ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ |- | [[Оффали]] | Андромедаи ботлоқӣ | ''[[Andromeda polifolia]]'' |} === Покистон === Барои баъзе воҳидҳои маъмурии Покистон гулҳо ва растаниҳои рамзӣ пешниҳод ё ба таври ғайрирасмӣ истифода мешаванд. Ин рӯйхат мақоми рамзҳои давлатии расмиро надорад ва аксари номгузориҳо ба тасдиқи манбаъҳои мустақил ниёз доранд. {| class="wikitable sortable" ! Минтақа ! Гул ё растании рамзӣ ! Номи илмӣ |- | [[Исломобод]] | Ҷакаранда ва садбарги боғӣ | ''[[Jacaranda mimosifolia]]''; ''[[Rosa]]'' (Hybrid Tea Group) |- | [[Балуҷистон]] | Хурмои худрӯ ва лолаи ҷангалӣ | ''[[Phoenix sylvestris]]''; ''[[Tulipa sylvestris]]'' |- | [[Хайбар-Пахтунхво]] | Санавбари афғонӣ ва лолаи Клузиус | ''[[Pinus eldarica]]''; ''[[Tulipa clusiana]]'' |- | [[Панҷоб (Покистон)|Панҷоб]] | Далбергияи сису ва катарантуси гулобӣ | ''[[Dalbergia sissoo]]''; ''[[Catharanthus roseus]]'' |- | [[Синд]] | Дарахти ним ва нилуфари ҳиндӣ | ''[[Azadirachta indica]]''; ''[[Nelumbo nucifera]]'' |- | [[Гилгит-Балтистон]] | Арз ва аквилегияи Ҳимолой | ''[[Cedrus deodara]]''; ''[[Aquilegia pubiflora]]'' |- | [[Кашмири Озод]] | [[Чинор]] ва рододендрон | ''[[Platanus orientalis]]''; ''[[Rhododendron]]'' spp. |} === Испания === {| class="wikitable sortable" ! Минтақа ! Гули рамзӣ ! Номи илмӣ ! Мақом |- | [[Каталония]] | Ҷорӯбгиёҳи испанӣ (гинеста) | ''[[Spartium junceum]]'' | Рамзи фарҳангӣ |- | [[Галисия]] | Улекси аврупоӣ (чорима) | ''[[Ulex europaeus]]'' | Рамзи фарҳангӣ |} === Подшоҳии Муттаҳида === Дар чор кишвари таркибии [[Подшоҳии Муттаҳида]] гулҳо ва растаниҳои гуногун ҳамчун рамзҳои миллӣ истифода мешаванд. {| class="wikitable sortable" ! Кишвар ! Гул ё растании рамзӣ ! Номи илмӣ |- | [[Англия]] | Садбарги Тюдорҳо | Рамзи таркибӣ аз садбаргҳои сурху сафед |- | [[Шотландия]] | Хори шотландӣ | Намудҳои гуногуни растаниҳои хордор |- | [[Уэлс]] | [[Наргис]] ва гандана | ''[[Narcissus]]'' spp.; ''[[Allium ampeloprasum]]'' var. ''porrum'' |- | [[Ирландияи Шимолӣ]] | [[Зағир]], шабдар ва савсани норанҷӣ | ''[[Linum usitatissimum]]''; ''[[Trifolium]]'' spp.; ''[[Lilium bulbiferum]]'' |} ==== Гулҳои рамзии шаҳристонҳо ==== Дар соли 2002 созмони бритониёии ҳифзи растаниҳо [[Plantlife]] бо мақсади ҷашн гирифтани 50-солагии ба тахт нишастани [[Елизаветаи II]] барои шаҳристонҳои Бритониё озмуни интихоби гулҳои рамзӣ баргузор кард. Дар натиҷаи озмун 94 гул интихоб шуд. Баъзе намудҳо ҳамчун рамзи якчанд шаҳристон пазируфта шуданд. Масалан, [[Ангуштпона (растанӣ)|ангуштпонаи арғувонӣ]] (''[[Digitalis purpurea]]'') барои чор минтақа — Аргайл, Бирмингем, Лестершир ва Монмутшир — интихоб гардид. Намудҳои дигари барои чанд минтақа интихобшуда инҳоянд: * ''[[Andromeda polifolia]]'' — Кардиганшир, Киркудбрайтшир ва Тайрон; * ''[[Primula veris]]'' — Нортгемптоншир, Суррей ва Вустершир; * ''[[Campanula rotundifolia]]'' — Антрим, Дамфрисшир ва Йоркшир; * ''[[Armeria maritima]]'' — Бютшир, Пембрукшир ва ҷазираҳои Силли; * ''[[Parnassia palustris]]'' — Камберленд ва Сатерленд; * ''[[Pulsatilla vulgaris]]'' — Кембриҷшир ва Ҳартфордшир; * ''[[Papaver rhoeas]]'' — Эссекс ва Норфолк. Гарчанде аксари гулҳои интихобшуда ба флораи табиии минтақаҳои худ мансубанд, баъзе аз онҳо растаниҳои аз дигар ҷойҳо воридшуда мебошанд. === Иёлоти Муттаҳидаи Амрико === Ҳар яке аз 50 иёлати [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] гули расмии худро дорад. Ҳудудҳои вобаста ба ИМА, аз ҷумла [[Пуэрто-Рико]], [[Гуам]], [[Самоаи Амрико]], [[Ҷазираҳои Виргини ИМА]] ва [[Ҷазираҳои Марианаи Шимолӣ]], низ рамзҳои гулии маҳаллӣ доранд. ''Мақолаи асосӣ: [[:en:List of U.S. state and territory flowers|Рӯйхати гулҳои иёлатҳо ва ҳудудҳои Иёлоти Муттаҳида]].'' == Адабиёт == {{reflist}} {{Рамзҳои миллӣ}} j34bj4df2e2xw4h16hnhb3l62hsvjau 0 334300 1490581 1490538 2026-10-21T14:25:28Z Zosya95 54344 /* Корбурд */ 1490581 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}</ref> | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголаи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] [[Гурӯҳ:Глориоза]] n7zsnxrkgrqugk1t4qhzb1loj07n3cy 1490582 1490581 2026-10-21T14:27:36Z Zosya95 54344 1490582 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}</ref> | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] [[Гурӯҳ:Глориоза]] nn9njf69zjr8sdnmpapuwi3a9arm0yk 1490610 1490582 2026-10-21T17:11:01Z Zosya95 54344 1490610 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] [[Гурӯҳ:Глориоза]] a69bydtfijoezrx8fbu8h5cvqrf06sv 0 334346 1490593 1490528 2026-10-21T15:41:21Z Zosya95 54344 1490593 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии бумӣ}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги думи кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар Итолиё зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии нимҷазираи Итолиё, ҷазираи Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир ҳудуди паҳншавии он ба самти шимоли Итолиё васеъ гардидааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> === Пайдоиш дар Аврупо === Пайдоиши ҷайраи пӯпидор дар Итолиё муддати дароз мавзӯи баҳси илмӣ будааст. Бархе пажӯҳишгарон эҳтимол медиҳанд, ки ин намуд аз давраҳои қадим дар Аврупо вуҷуд дошт. Ба ақидаи дигарон, ҷайраҳоро одамон аз Африқои Шимолӣ ба Итолиё овардаанд. Таҳқиқоти [[Генетика|генетикии]] соли 2009 нишон дод, ки ҷайраҳои итолиёӣ бо ҷамъиятҳои ҷайраҳои Тунис робитаи наздики генетикӣ доранд. Муаллифон эҳтимоли ворид шудани ин намудро дар давраи [[Руми Қадим]] пешниҳод карданд.<ref name="Trucchi2009">Trucchi, E. & Sbordoni, V. (2009). [https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-109 Unveiling an ancient biological invasion: molecular analysis of an old European alien, the crested porcupine (Hystrix cristata)]. BMC Evolutionary Biology, 9, 109.</ref> Бо вуҷуди ин, арзёбии аврупоии IUCN дар соли 2024 таъкид мекунад, ки масъалаи пайдоиши ин намуд дар Итолиё пурра ҳал нашудааст. Ҳузури он дар ин кишвар ҳадди ақал аз давраҳои пеш аз асри XV маълум аст.<ref name="IUCNeurope"/> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад. Он дар [[Ҷангал|ҷангалҳои]] хушк, саваннаҳо, [[Бутта|буттазорҳо]], [[Дашт|даштҳо]], минтақаҳои санглох ва заминҳои [[Кишоварзӣ|кишоварзӣ]] зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар минтақаҳои саваннагӣ ва ҷангалҳои гуногун зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 метр дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal"/> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои мураккаб мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW"/> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун мебарояд ва метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Бар хилофи зиндагии гурӯҳӣ дар лона, онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99819-3 Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо барорад. Дар сурати идома ёфтани таҳдид, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, метавонад ба самти он ҳаракат кунад ва бо хорҳои тезаш зарба занад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи тасаввури маъмул, ҷайра хорҳояшро ба монанди тир ба масофа партоб намекунад. Хорҳо ҳангоми тамос бо бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] sv41zgj2zl3tdcse6fh2ad1d1ac3540 1490594 1490593 2026-10-21T16:01:17Z Zosya95 54344 /* Хусусиятҳои зоҳирӣ */ 1490594 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии бумӣ}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи он ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|IUCN]] дар соли 2016, ҷайраи пӯпидор ба гурӯҳи намудҳои дорои хатари ками нобудшавӣ (LC — Least Concern) дохил мешавад. Сабаби асосӣ паҳншавии васеи ин намуд дар Африқо ва Аврупо мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли умумии саршумори ҷаҳонии он пурра маълум нест.<ref name="IUCNglobal"/> Дар баъзе минтақаҳои Африқои Шимолӣ, аз ҷумла Марокаш, шумораи ҷайраҳои пӯпидор коҳиш ёфтааст. Шикори аз ҳад зиёд ва таъқиб аз ҷониби инсон аз омилҳои асосии таҳдид ба онҳо мебошанд. Дар Аврупо вазъи намуд нисбатан мусоид аст. Тибқи арзёбии аврупоии IUCN, ки соли 2024 нашр шудааст, саршумори ҷайраи пӯпидор дар Итолиё тамоюли афзоиш дорад ва ҳудуди паҳншавиаш васеъ мегардад.<ref name="IUCNeurope"/> Ин намуд дар Итолиё таҳти ҳимояи қонун қарор дорад. Он инчунин ба замимаи II Конвенсияи Берн ва замимаи IV Дастури Иттиҳоди Аврупо оид ба муҳити зист ва намудҳои ҳайвонот дохил карда шудааст.<ref name="IUCNeurope"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] igo07dsp7lprxdixrnl6m6vy4urue5v 1490595 1490594 2026-10-21T16:01:52Z Zosya95 54344 /* Вазъи ҳифз */ 1490595 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии бумӣ}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи он ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шаванд. Дар табиат [[Шер|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони эҳтимолии ин намуд мебошанд, ҳарчанд хорҳои сахти ҷайра ҳамла ба онро барои [[Дарранда|даррандагон]] хатарнок мегардонанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла ғалладона, [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан якҳамсар буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Афзоиши онҳо ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2019 нишон дод, ки ҷайраҳои ваҳшӣ метавонанд дар фаслҳои гуногуни сол насл оваранд. Дар оилаҳои мушоҳидашуда дар як сол аз як то се бор таваллуд ва дар ҳар навбат як ё ду бача ба қайд гирифта шуд. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз таваллуд бори аввал аз лона берун меомаданд.<ref name="Coppola2021"/> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол дар гурӯҳи оилавӣ мемонанд.<ref name="Coppola2021"/> Ҷайраи пӯпидор одатан дар давоми як ё ду соли аввал ба андозаи ҷонвари болиғ мерасад. Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои пӯпидор то 28 сол сабт шудааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳои киштшаванда ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Таҳқиқоти соли 2024 дар Итолиёи Марказӣ нишон дод, ки ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар боғҳои мева, токзорҳо ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] интихоб мекунанд. Муҳаққиқон барои коҳиш додани ихтилоф байни ҷайраҳо ва кишоварзон истифодаи чораҳои пешгирикунандаро тавсия додаанд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикор ва куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо аз омилҳои коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] gm3rxx4kkpd8q3duv1t75xnbrsg5i9y 1490596 1490595 2026-10-21T16:19:24Z Zosya95 54344 /* Муҳофизат аз душманон */ 1490596 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии бумӣ}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] mys6iltnama4ltedrdni42t3mqyhylj 1490597 1490596 2026-10-21T16:27:35Z Zosya95 54344 1490597 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии бумӣ}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. == Решаи ном == Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] [[File:Crested_porcupine.jpg|thumb|Дар асорат]] Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] [[File:Crested_porcupine.jpg|thumb|Дар асорат]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 0fgb9u5t8gqic9y2qrawragq9kksxg7 1490598 1490597 2026-10-21T16:30:39Z Zosya95 54344 1490598 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии бумӣ}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] [[File:Crested_porcupine.jpg|thumb|Дар асорат]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 0txxut04mi44zhpzzlg6jbqomae18bg 1490599 1490598 2026-10-21T16:32:04Z Zosya95 54344 1490599 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | iucnstatus = LC | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hystrix cristata'' |name-list-style=amp |author=Amori, G. |author2=De Smet, K. |date=2016 |article-number=e.T10746A22232484 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] [[File:Crested_porcupine.jpg|thumb|Дар асорат]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] b7deorvekidtg5w5y2czn5va7lkh365 1490600 1490599 2026-10-21T16:34:35Z Zosya95 54344 1490600 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] [[File:Crested_porcupine.jpg|thumb|Дар асорат]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] hxo4tmnvakc319f65zvxvd10ee59cyv 1490601 1490600 2026-10-21T16:39:14Z Zosya95 54344 /* Муносибат бо инсон */ 1490601 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] [[File:Crested_porcupine.jpg|thumb|Дар асорат]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] im090702vkh27j3ltbf0axt9slsy8dq 1490602 1490601 2026-10-21T16:39:34Z Zosya95 54344 /* Муносибат бо инсон */ 1490602 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро ба вуҷуд меоранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 3dqxh9mjt1rdanoawtxwuehjv65k9l2 1490603 1490602 2026-10-21T16:40:11Z Zosya95 54344 /* Решаи ном */ 1490603 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро мегиранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад. Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд. Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд. Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] b1pz8eyjv6itfaupzk95cr3x0i4a3fc 1490606 1490603 2026-10-21T16:55:30Z Zosya95 54344 1490606 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref><ref name="MDD2026">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001286/ Hystrix cristata (Linnaeus, 1758)]. Mammal Diversity Database.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро мегиранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|Skeleton of a crested porcupine]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад.<ref name="Rattle2025">Schianini, V., Gamba, M., Mori, E. & Palagi, E. (2025). [https://doi.org/10.1007/s42991-024-00454-y What do rattle quills tell? A morphological analysis of the rattling in the African crested porcupine]. Mammalian Biology, 105, 49–56.</ref> Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref><ref name="Range2013">Mori, E., Sforzi, A. & Di Febbraro, M. (2013). [https://doi.org/10.1080/11250003.2013.857729 From the Apennines to the Alps: recent range expansion of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758 (Mammalia: Rodentia: Hystricidae) in Italy]. Italian Journal of Zoology, 80(4), 469–480.</ref><ref name="Range2018">Mori, E., Sforzi, A., Bogliani, G. & Milanesi, P. (2018). [https://doi.org/10.1007/s10584-018-2261-8 Range expansion and redefinition of a crop-raiding rodent associated with global warming and temperature increase]. Climatic Change, 150, 319–331.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /><ref name="Den2005">Monetti, L., Massolo, A., Sforzi, A. & Lovari, S. (2005). [https://doi.org/10.1080/08927014.2005.9522604 Site selection and fidelity by crested porcupines for denning]. Ethology Ecology & Evolution, 17(2), 149–159.</ref> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref><ref name="Social2025">Mori, E., Gallese, F. & Ancillotto, L. (2025). [https://doi.org/10.1007/s10211-025-00459-x Social behaviour of the crested porcupine in urban and rural areas]. Acta Ethologica, 28, 109–117.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /><ref name="Defense2014">Mori, E., Maggini, I. & Menchetti, M. (2014). [https://doi.org/10.1515/mammalia-2013-0126 When quills kill: the defence strategy of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Mammalia, 78(2), 229–234.</ref> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref><ref name="Bone2018">Mori, E., Lovari, S. & Mazza, G. (2018). [https://doi.org/10.1007/s00265-018-2504-8 The bone collector: temporal patterns of bone-gnawing behaviour define osteophagia as a female prerogative in a large rodent]. Behavioral Ecology and Sociobiology, 72, 89.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд.<ref name="Social2025" /> Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /><ref name="Repro2016">Mori, E., Menchetti, M., Lucherini, M., Sforzi, A. & Lovari, S. (2016). [https://doi.org/10.1016/j.mambio.2016.03.004 Timing of reproduction and paternal cares in the crested porcupine]. Mammalian Biology, 81(4), 345–349.</ref> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд.<ref name="Repro2016" /> Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref><ref name="Range2018" /> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] qtfs3gbo67tzxoarn4rlg5kx3st35s6 1490608 1490606 2026-10-21T17:01:49Z Zosya95 54344 1490608 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref><ref name="MDD2026">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001286/ Hystrix cristata (Linnaeus, 1758)]. Mammal Diversity Database.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро мегиранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|Косахонаи сар]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|[[Устухонбандӣ]]]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад.<ref name="Rattle2025">Schianini, V., Gamba, M., Mori, E. & Palagi, E. (2025). [https://doi.org/10.1007/s42991-024-00454-y What do rattle quills tell? A morphological analysis of the rattling in the African crested porcupine]. Mammalian Biology, 105, 49–56.</ref> Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref><ref name="Range2013">Mori, E., Sforzi, A. & Di Febbraro, M. (2013). [https://doi.org/10.1080/11250003.2013.857729 From the Apennines to the Alps: recent range expansion of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758 (Mammalia: Rodentia: Hystricidae) in Italy]. Italian Journal of Zoology, 80(4), 469–480.</ref><ref name="Range2018">Mori, E., Sforzi, A., Bogliani, G. & Milanesi, P. (2018). [https://doi.org/10.1007/s10584-018-2261-8 Range expansion and redefinition of a crop-raiding rodent associated with global warming and temperature increase]. Climatic Change, 150, 319–331.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /><ref name="Den2005">Monetti, L., Massolo, A., Sforzi, A. & Lovari, S. (2005). [https://doi.org/10.1080/08927014.2005.9522604 Site selection and fidelity by crested porcupines for denning]. Ethology Ecology & Evolution, 17(2), 149–159.</ref> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref><ref name="Social2025">Mori, E., Gallese, F. & Ancillotto, L. (2025). [https://doi.org/10.1007/s10211-025-00459-x Social behaviour of the crested porcupine in urban and rural areas]. Acta Ethologica, 28, 109–117.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /><ref name="Defense2014">Mori, E., Maggini, I. & Menchetti, M. (2014). [https://doi.org/10.1515/mammalia-2013-0126 When quills kill: the defence strategy of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Mammalia, 78(2), 229–234.</ref> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref><ref name="Bone2018">Mori, E., Lovari, S. & Mazza, G. (2018). [https://doi.org/10.1007/s00265-018-2504-8 The bone collector: temporal patterns of bone-gnawing behaviour define osteophagia as a female prerogative in a large rodent]. Behavioral Ecology and Sociobiology, 72, 89.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд.<ref name="Social2025" /> Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /><ref name="Repro2016">Mori, E., Menchetti, M., Lucherini, M., Sforzi, A. & Lovari, S. (2016). [https://doi.org/10.1016/j.mambio.2016.03.004 Timing of reproduction and paternal cares in the crested porcupine]. Mammalian Biology, 81(4), 345–349.</ref> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд.<ref name="Repro2016" /> Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref><ref name="Range2018" /> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] 97birf548ywo907y3xjl0t7zl0fs1f1 1490609 1490608 2026-10-21T17:02:04Z Zosya95 54344 /* Хусусиятҳои зоҳирӣ */ 1490609 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо хорҳои дарозу ало ва "тоҷ"-и хордор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref><ref name="MDD2026">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001286/ Hystrix cristata (Linnaeus, 1758)]. Mammal Diversity Database.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и хордори он ишора мекунад. Хорҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро мегиранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|[[Косахонаи сар]]]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|[[Устухонбандӣ]]]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт хорҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо хорҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин хорҳо ба 35 см мерасад. Хорҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра хорҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад.<ref name="Rattle2025">Schianini, V., Gamba, M., Mori, E. & Palagi, E. (2025). [https://doi.org/10.1007/s42991-024-00454-y What do rattle quills tell? A morphological analysis of the rattling in the African crested porcupine]. Mammalian Biology, 105, 49–56.</ref> Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref><ref name="Range2013">Mori, E., Sforzi, A. & Di Febbraro, M. (2013). [https://doi.org/10.1080/11250003.2013.857729 From the Apennines to the Alps: recent range expansion of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758 (Mammalia: Rodentia: Hystricidae) in Italy]. Italian Journal of Zoology, 80(4), 469–480.</ref><ref name="Range2018">Mori, E., Sforzi, A., Bogliani, G. & Milanesi, P. (2018). [https://doi.org/10.1007/s10584-018-2261-8 Range expansion and redefinition of a crop-raiding rodent associated with global warming and temperature increase]. Climatic Change, 150, 319–331.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /><ref name="Den2005">Monetti, L., Massolo, A., Sforzi, A. & Lovari, S. (2005). [https://doi.org/10.1080/08927014.2005.9522604 Site selection and fidelity by crested porcupines for denning]. Ethology Ecology & Evolution, 17(2), 149–159.</ref> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref><ref name="Social2025">Mori, E., Gallese, F. & Ancillotto, L. (2025). [https://doi.org/10.1007/s10211-025-00459-x Social behaviour of the crested porcupine in urban and rural areas]. Acta Ethologica, 28, 109–117.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо хорҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /><ref name="Defense2014">Mori, E., Maggini, I. & Menchetti, M. (2014). [https://doi.org/10.1515/mammalia-2013-0126 When quills kill: the defence strategy of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Mammalia, 78(2), 229–234.</ref> Хорҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref><ref name="Bone2018">Mori, E., Lovari, S. & Mazza, G. (2018). [https://doi.org/10.1007/s00265-018-2504-8 The bone collector: temporal patterns of bone-gnawing behaviour define osteophagia as a female prerogative in a large rodent]. Behavioral Ecology and Sociobiology, 72, 89.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд.<ref name="Social2025" /> Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Хорҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /><ref name="Repro2016">Mori, E., Menchetti, M., Lucherini, M., Sforzi, A. & Lovari, S. (2016). [https://doi.org/10.1016/j.mambio.2016.03.004 Timing of reproduction and paternal cares in the crested porcupine]. Mammalian Biology, 81(4), 345–349.</ref> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд.<ref name="Repro2016" /> Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref><ref name="Range2018" /> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва хорҳояшон шикор мекунанд. Хорҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] d3qm8sfe8v9nysuhzweflk086enj4hn 0 334383 1490631 1490344 2026-10-21T20:32:55Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Карл Иванович Максимович]] на [[Карл Максимович]] 1490631 wikitext text/x-wiki #равона [[Карл Максимович]] o5n22jnlkyn5k7axnt22k568bs8fma8 0 334418 1490627 1490508 2026-10-21T19:21:37Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Ҷайраҳо]] to [[Ҷайра]] 1490508 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 0 334442 1490574 1490573 2026-10-21T12:01:24Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490574 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли гармо''' — раванди [[физика|физикии]] интиқоли [[энергия]]и ҳароратӣ аз ҷисми гармтар ба ҷисми сардтар, ё бевосита (ҳангоми тамос) ё тавассути гузаштан аз садди аз ягон [[масолеҳ]] сохташуда. Агар ҷисмҳои физикии як низом дар ҳароратҳои гуногун қарор дошта бошанд, пас интиқоли энергияи ҳароратӣ ё интиқоли гармо аз як ҷисм ба ҷисми дигар то барқарор шудани [[мувозинати термодинамикӣ]] ба вуҷуд меояд. Интиқоли худ ба худи гармо ҳамеша аз ҷисми гарм ба ҷисми нисбатан сардтар ба амал меояд, ки ин натиҷаи қонуни дуввуми [[термодинамика]] мебошад. Се равиши содатарини интиқоли гармо вуҷуд доранд: [[гармигузаронӣ]], [[конвексия]] ва [[афканишоти ҳароратӣ]]. Инчунин намудҳои гуногуни интиқоли мураккаби гармо вуҷуд доранд, ки зернамудҳои равиши содатарин мебошанд. == Манбаъҳои дохилии гармо == Манбаъҳои дохилии гармо – мафҳуми назарияи интиқоли гармо аст, ки раванди ба вуҷуд омадани энергияи гармо (баъзан фурӯбурди он)-ро дар дохили ҷисмҳои моддӣ бе ягон додан ё интиқоли энергияи гармо аз берун ба вуҷуд меорад. Ба манбаъҳои дохилии гармо дохил мешаванд: ҷудошавии гармо ҳангоми кор иҷро кардани [[ҷараёни электрӣ]], [[реаксияи ҳастаӣ|реаксияҳои ҳастаӣ]] ё [[реаксияҳои кимиёӣ]]. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == {{ЭМТ|Интиқоли гармо|8|муаллиф=}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] oin59dlom1bb84lwkahvw0co6sj7r88 1490575 1490574 2026-10-21T12:02:02Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490575 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли гармо''' — раванди [[физика|физикии]] интиқоли [[энергия]]и ҳароратӣ аз ҷисми гармтар ба ҷисми сардтар, ё бевосита (ҳангоми тамос) ё тавассути гузаштан аз садди аз ягон масолеҳ сохташуда. Агар ҷисмҳои физикии як низом дар ҳароратҳои гуногун қарор дошта бошанд, пас интиқоли энергияи ҳароратӣ ё интиқоли гармо аз як ҷисм ба ҷисми дигар то барқарор шудани мувозинати термодинамикӣ ба вуҷуд меояд. Интиқоли худ ба худи гармо ҳамеша аз ҷисми гарм ба ҷисми нисбатан сардтар ба амал меояд, ки ин натиҷаи қонуни дуввуми [[термодинамика]] мебошад. Се равиши содатарини интиқоли гармо вуҷуд доранд: [[гармигузаронӣ]], конвексия ва афканишоти ҳароратӣ. Инчунин намудҳои гуногуни интиқоли мураккаби гармо вуҷуд доранд, ки зернамудҳои равиши содатарин мебошанд. == Манбаъҳои дохилии гармо == Манбаъҳои дохилии гармо – мафҳуми назарияи интиқоли гармо аст, ки раванди ба вуҷуд омадани энергияи гармо (баъзан фурӯбурди он)-ро дар дохили ҷисмҳои моддӣ бе ягон додан ё интиқоли энергияи гармо аз берун ба вуҷуд меорад. Ба манбаъҳои дохилии гармо дохил мешаванд: ҷудошавии гармо ҳангоми кор иҷро кардани ҷараёни электрӣ, реаксияҳои ҳастаӣ ё реаксияҳои кимиёӣ. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == {{ЭМТ|Интиқоли гармо|8|муаллиф=}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 3wri0q1nagmloowmk2mqaz3e7rdfsk7 0 334443 1490577 2026-10-21T12:04:00Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интиқоли ғайриқонунӣ''' — кирдори бадқасдона ва ғайриқонунии аз як ҷо ба ҷои дигар бурда расондани [[амвол]] бо истифода аз ҳама гуна воситаҳои дастрас. Роҳҳои маъмули интиқоли ғайриқонунӣ: почта, бағоҷ, воситаҳои техникию автоматӣ, ҳайвонот, парандаҳо ва... 1490577 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли ғайриқонунӣ''' — кирдори бадқасдона ва ғайриқонунии аз як ҷо ба ҷои дигар бурда расондани [[амвол]] бо истифода аз ҳама гуна воситаҳои дастрас. Роҳҳои маъмули интиқоли ғайриқонунӣ: почта, бағоҷ, воситаҳои техникию автоматӣ, ҳайвонот, парандаҳо ва ғ. Дар ҳуқуқи маъмурӣ интиқоли ғайриқонунӣ қисми таркибии ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ дар соҳаҳои ҳифзи саломатӣ, вазъи беҳдоштию эпидемиологии аҳолӣ ва ахлоқи ҷомеа, истифодаи ҷангал, ҳифзи олами ҳайвоноту наботот ва ғ. мебошад. Дар ҳуқуқи ҷиноятӣ интиқоли ғайриқонунӣ қисми таркибии ҷиноятҳо ба муқобили озодӣ, обрӯ ва эътибори шахсият, амнияти ҷамъиятӣ ва ғ. шуда метавонад. Қонунгузорӣ барои чунин ҳолатҳо масъулияти ҳуқуқиро муайян кардааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == - {{ЭМТ|Интиқоли ғайриқонунӣ|8|муаллиф=А. Афзалов}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳуқуқ]] 3hk2a5pgkv2dk1iklhpwwjg5uopvyed 1490579 1490577 2026-10-21T12:05:00Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490579 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли ғайриқонунӣ''' — кирдори бадқасдона ва ғайриқонунии аз як ҷо ба ҷои дигар бурда расондани [[амвол]] бо истифода аз ҳама гуна воситаҳои дастрас. Роҳҳои маъмули интиқоли ғайриқонунӣ: почта, бағоҷ, воситаҳои техникию автоматӣ, ҳайвонот, парандаҳо ва ғайра Дар ҳуқуқи маъмурӣ интиқоли ғайриқонунӣ қисми таркибии ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ дар соҳаҳои ҳифзи саломатӣ, вазъи беҳдоштию эпидемиологии аҳолӣ ва ахлоқи ҷомеа, истифодаи ҷангал, ҳифзи олами ҳайвоноту наботот ва ғайра мебошад. Дар ҳуқуқи ҷиноятӣ интиқоли ғайриқонунӣ қисми таркибии ҷиноятҳо ба муқобили озодӣ, обрӯ ва эътибори шахсият, амнияти ҷамъиятӣ ва ғайра шуда метавонад. Қонунгузорӣ барои чунин ҳолатҳо масъулияти ҳуқуқиро муайян кардааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == - {{ЭМТ|Интиқоли ғайриқонунӣ|8|муаллиф=А. Афзалов}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳуқуқ]] a1jxmgumwqpted1vzmubcp3ridnsbfs 0 334444 1490585 2026-10-21T15:10:31Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Таксон | name = Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ | image = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | image_upright = 1.2 | image_caption = Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">Hoffmann, M. & Cox, N. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T2353A22231384.en ''Atherurus africanus'']. The IUCN Red List of Threatened... 1490585 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ | image = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | image_upright = 1.2 | image_caption = Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">Hoffmann, M. & Cox, N. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T2353A22231384.en ''Atherurus africanus'']. The IUCN Red List of Threatened Species 2016. Нусхаи ислоҳшуда, 2017.</ref> | genus = Atherurus | species = africanus | authority = [[Ҷон Эдвард Грей|J. E. Gray]], 1842 | range_map = Atherurus africanus distribution map.png | range_map_caption = Ҳудуди паҳншавии ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш бо дастаи хорҳои мӯқаламмонанд пӯшида шудааст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва гиёҳхӯр буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳои хурд якҷо шаванд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба қатори хояндаҳо (Rodentia), оилаи ҷайраҳои ҷаҳони қадим (Hystricidae) ва ҷинси ''Atherurus'' мансуб аст. Ин намудро соли 1842 табиатшиноси англис [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''Atherurus'' ба шумор меравад. Намуди дигари он ҷайраи думпӯпакдори осиёӣ (''Atherurus macrourus'') мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии Осиё зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' аз намояндагони ҷинси ''Hystrix'', аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] (''Hystrix cristata''), бо андозаи хурдтар, бадани дарозрӯя ва мавҷудияти дастаи хорҳои махсус дар нӯги дум фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани калламуши калон шабоҳат дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз қаҳваранги тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Ҳамчунин нигаред == * [[Ҷайраҳо]] * [[Ҷайраи пӯпидор]] * [[Хояндаҳо]] * [[Ширхӯрон]] * [[Фаунаи Африқо]] * [[Ҷангалҳои тропикӣ]] * [[Гуногунии биологӣ]] * [[Ҳифзи табиат]] == Эзоҳ == {{reflist}} {{Commons category|Atherurus africanus}} {{Wikispecies|Atherurus africanus}} {{Taxonbar|from=Q787416}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] aw64xfil12xpzvkl1xcka60mj7hpac6 1490586 1490585 2026-10-21T15:14:57Z Zosya95 54344 1490586 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Atherurus | latin = Atherurus africanus | author = [[J. E. Gray]], 1842 | range map = Atherurus africanus distribution map.png | range legend = Ҳудуди паҳншавии ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш бо дастаи хорҳои мӯқаламмонанд пӯшида шудааст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва гиёҳхӯр буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳои хурд якҷо шаванд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба қатори хояндаҳо (Rodentia), оилаи ҷайраҳои ҷаҳони қадим (Hystricidae) ва ҷинси ''Atherurus'' мансуб аст. Ин намудро соли 1842 табиатшиноси англис [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''Atherurus'' ба шумор меравад. Намуди дигари он ҷайраи думпӯпакдори осиёӣ (''Atherurus macrourus'') мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии Осиё зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' аз намояндагони ҷинси ''Hystrix'', аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] (''Hystrix cristata''), бо андозаи хурдтар, бадани дарозрӯя ва мавҷудияти дастаи хорҳои махсус дар нӯги дум фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани калламуши калон шабоҳат дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз қаҳваранги тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Ҳамчунин нигаред == * [[Ҷайраҳо]] * [[Ҷайраи пӯпидор]] * [[Хояндаҳо]] * [[Ширхӯрон]] * [[Фаунаи Африқо]] * [[Ҷангалҳои тропикӣ]] * [[Гуногунии биологӣ]] * [[Ҳифзи табиат]] == Эзоҳ == {{reflist}} {{Commons category|Atherurus africanus}} {{Wikispecies|Atherurus africanus}} {{Taxonbar|from=Q787416}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] t3zr9toc06xwc4ek3wpvy1c9ygjauae 1490588 1490586 2026-10-21T15:18:27Z Zosya95 54344 1490588 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Atherurus | latin = Atherurus africanus | wikispecies = Atherurus africanus | author = [[J. E. Gray]], 1842 | range map = Atherurus africanus distribution map.png | range legend = Ҳудуди паҳншавии ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш бо дастаи хорҳои мӯқаламмонанд пӯшида шудааст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва гиёҳхӯр буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳои хурд якҷо шаванд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба қатори хояндаҳо (Rodentia), оилаи ҷайраҳои ҷаҳони қадим (Hystricidae) ва ҷинси ''Atherurus'' мансуб аст. Ин намудро соли 1842 табиатшиноси англис [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''Atherurus'' ба шумор меравад. Намуди дигари он ҷайраи думпӯпакдори осиёӣ (''Atherurus macrourus'') мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии Осиё зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' аз намояндагони ҷинси ''Hystrix'', аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] (''Hystrix cristata''), бо андозаи хурдтар, бадани дарозрӯя ва мавҷудияти дастаи хорҳои махсус дар нӯги дум фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани калламуши калон шабоҳат дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз қаҳваранги тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Ҳамчунин нигаред == * [[Ҷайраҳо]] * [[Ҷайраи пӯпидор]] * [[Хояндаҳо]] * [[Ширхӯрон]] * [[Фаунаи Африқо]] * [[Ҷангалҳои тропикӣ]] * [[Гуногунии биологӣ]] * [[Ҳифзи табиат]] == Эзоҳ == {{reflist}} {{Commons category|Atherurus africanus}} {{Wikispecies|Atherurus africanus}} {{Taxonbar|from=Q787416}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] blvw2a5tukyncesswaji02rl2s9dwuy 1490589 1490588 2026-10-21T15:19:47Z Zosya95 54344 1490589 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Atherurus | latin = Atherurus africanus | wikispecies = Atherurus africanus | author = [[J. E. Gray]], 1842 | range map = Atherurus africanus distribution map.png | range legend = Ҳудуди паҳншавии ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш бо дастаи хорҳои мӯқаламмонанд пӯшида шудааст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва гиёҳхӯр буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳои хурд якҷо шаванд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба қатори хояндаҳо (Rodentia), оилаи ҷайраҳои ҷаҳони қадим (Hystricidae) ва ҷинси ''Atherurus'' мансуб аст. Ин намудро соли 1842 табиатшиноси англис [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''Atherurus'' ба шумор меравад. Намуди дигари он ҷайраи думпӯпакдори осиёӣ (''Atherurus macrourus'') мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии Осиё зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> Ҷайраҳои ҷинси ''Atherurus'' аз намояндагони ҷинси ''Hystrix'', аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] (''Hystrix cristata''), бо андозаи хурдтар, бадани дарозрӯя ва мавҷудияти дастаи хорҳои махсус дар нӯги дум фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани калламуши калон шабоҳат дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз қаҳваранги тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Инчунин нигаред == * [[Ҷайра]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] f94eb6a7yr7ghoy0ejolvn9gvjt4y8g 1490592 1490589 2026-10-21T15:30:56Z Zosya95 54344 1490592 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Atherurus | latin = Atherurus africanus | wikispecies = Atherurus africanus | author = [[J. E. Gray]], 1842 | range map = Atherurus africanus distribution map.png | range legend = Ҳудуди паҳншавии ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш ба [[Мӯйқалам|мӯйқалам]] монанд аст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд гурӯҳҳои хурд ташкил диҳанд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ин намудро соли 1842 табиатшиноси [[Инглисҳо|англис]] [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''[[Atherurus]]'' ба шумор меравад. Намуди дигари он [[Ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ|ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ]] ({{lang-la|Atherurus macrourus}}) мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии [[Осиё]] зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> [[Ҷайраи думмӯйқалам|Ҷайраҳои думмӯйқалам]] аз намояндагони [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Ҷайра|ҷайраҳои]] дигар хурдтар буда, бадани дарозрӯя ва нӯги думи махсус фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани [[Калламуш|калламуши]] калон монандӣ дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Инчунин нигаред == * [[Ҷайра]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] shx6kw7c2d76ty3d3cl7zi22r4crlde 1490604 1490592 2026-10-21T16:42:37Z Zosya95 54344 /* Инчунин нигаред */ 1490604 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Atherurus | latin = Atherurus africanus | wikispecies = Atherurus africanus | author = [[J. E. Gray]], 1842 | range map = Atherurus africanus distribution map.png | range legend = Ҳудуди паҳншавии ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш ба [[Мӯйқалам|мӯйқалам]] монанд аст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд гурӯҳҳои хурд ташкил диҳанд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ин намудро соли 1842 табиатшиноси [[Инглисҳо|англис]] [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''[[Atherurus]]'' ба шумор меравад. Намуди дигари он [[Ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ|ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ]] ({{lang-la|Atherurus macrourus}}) мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии [[Осиё]] зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> [[Ҷайраи думмӯйқалам|Ҷайраҳои думмӯйқалам]] аз намояндагони [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Ҷайра|ҷайраҳои]] дигар хурдтар буда, бадани дарозрӯя ва нӯги думи махсус фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани [[Калламуш|калламуши]] калон монандӣ дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи пӯпидор]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] iiqefw5jvhnkteakx4q88vwiiu09ajz 1490607 1490604 2026-10-21T16:56:03Z Zosya95 54344 1490607 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Atherurus | latin = Atherurus africanus | wikispecies = Atherurus africanus | author = [[J. E. Gray]], 1842 | range map = Atherurus africanus distribution map.png | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш ба [[Мӯйқалам|мӯйқалам]] монанд аст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд гурӯҳҳои хурд ташкил диҳанд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ин намудро соли 1842 табиатшиноси [[Инглисҳо|англис]] [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''[[Atherurus]]'' ба шумор меравад. Намуди дигари он [[Ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ|ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ]] ({{lang-la|Atherurus macrourus}}) мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии [[Осиё]] зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> [[Ҷайраи думмӯйқалам|Ҷайраҳои думмӯйқалам]] аз намояндагони [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Ҷайра|ҷайраҳои]] дигар хурдтар буда, бадани дарозрӯя ва нӯги думи махсус фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани [[Калламуш|калламуши]] калон монандӣ дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи пӯпидор]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] 8pldvjsmc5rvwfefx65nqtto9qbgslc 10 334445 1490587 2026-10-21T15:16:19Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Hystricidae|rang=Авлод|latin= Atherurus|name=Ҷайраи думмӯйқалам}} 1490587 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Hystricidae|rang=Авлод|latin= Atherurus|name=Ҷайраи думмӯйқалам}} rog8uvi32rdpdi0lzxtn4hggjxfibxm 0 334446 1490590 2026-10-21T15:20:39Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] 1490590 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] p40wfj7iztp3uny464ksnlsx17ww2xw 14 334447 1490591 2026-10-21T15:22:06Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{main|Ҷайраи думмӯйқалам}} {{Commons category|Atherurus}} [[Гурӯҳ:Ҷайраиҳо]] 1490591 wikitext text/x-wiki {{main|Ҷайраи думмӯйқалам}} {{Commons category|Atherurus}} [[Гурӯҳ:Ҷайраиҳо]] 0aks1x1o78maaozl20n1xppsspfnytd 0 334448 1490611 2026-10-21T17:16:09Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[File:Human skull side simplified (bones).svg|thumb|Косахонаи сари инсон аз паҳлӯ бо нишон додани устухонҳои асосӣ]] '''Косахонаи сар''' ({{lang-la|cranium}} ин маҷмӯи [[Устухон|устухонҳо]] ва дар баъзе [[Мӯҳрадорон|мӯҳрадорон]] сохторҳои [[Тағояк|тағоякие]] мебошад, ки асоси [[Сар|сарро]] ташкил д... 1490611 wikitext text/x-wiki [[File:Human skull side simplified (bones).svg|thumb|Косахонаи сари инсон аз паҳлӯ бо нишон додани устухонҳои асосӣ]] '''Косахонаи сар''' ({{lang-la|cranium}} ин маҷмӯи [[Устухон|устухонҳо]] ва дар баъзе [[Мӯҳрадорон|мӯҳрадорон]] сохторҳои [[Тағояк|тағоякие]] мебошад, ки асоси [[Сар|сарро]] ташкил дода, [[Мағзи сар|мағзи сар]] ва узвҳои асосии ҳисро муҳофизат мекунад. Косахонаи сар қисми болоии [[Устухонбандӣ|устухонбандии]] меҳварии бадан буда, такягоҳи сохторҳои [[Рӯй|рӯй]], [[Чашм|чашм]], [[Бинӣ|бинӣ]], [[Ҷоғ|ҷоғҳо]] ва [[Дандон|дандонҳо]] мебошад.<ref name="NCI">{{cite web |title=Skull |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/skull |publisher=National Cancer Institute |website=NCI Dictionary of Cancer Terms}}</ref><ref name="OpenStax">{{cite book |title=Anatomy and Physiology 2e |chapter=7.2 The Skull |publisher=OpenStax |year=2022 |url=https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/7-2-the-skull}}</ref> Косахонаи сари инсон аз ду қисми асосӣ — '''қисми мағзӣ''' ва '''қисми рӯй''' иборат аст. Қисми мағзӣ ковокии муҳофизаткунандаи мағзи сарро ташкил медиҳад, дар ҳоле ки қисми рӯй барои ташаккули шакли рӯй, ҷойгиршавии узвҳои ҳис, нафаскашӣ ва хоидани ғизо аҳамият дорад. Дар анатомияи инсон косахонаи сар одатан аз 22 устухон иборат ҳисобида мешавад, ки ҳашттои онҳо ба қисми мағзӣ ва чордаҳтои дигар ба қисми рӯй мансубанд.<ref name="OpenStax"/><ref name="StatPearls">{{cite book |title=Anatomy, Head and Neck, Skull |publisher=StatPearls Publishing |website=NCBI Bookshelf |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499834/}}</ref> Дар муҳрадорони гуногун шакл, андоза ва сохти косахонаи сар фарқ мекунад. Масалан, дар [[Наҳанг|наҳангҳо]] ва дигар моҳиҳои тағоякдор қисми зиёди косахонаи сар аз тағояк иборат аст, дар ҳоле ки дар ширхӯрон ва парандагон сохтори устухонии он мураккабтар мебошад.<ref name="Kardong">{{cite book |last=Kardong |first=Kenneth V. |title=Vertebrates: Comparative Anatomy, Function, Evolution |edition=7 |publisher=McGraw-Hill Education |year=2015}}</ref> == Истилоҳшиносӣ == Истилоҳи '''косахонаи сар''' дар адабиёти муосири биологӣ ва тиббии Тоҷикистон ба таври васеъ истифода мешавад. Дар китоби дарсии «Биология: анатомия, физиология ва гигиенаи одам» барои синфи 9, ки аз ҷониби нашриёти «Маориф» соли 2023 нашр шудааст, сохти косахонаи сар дар бахши устухонбандии инсон шарҳ дода мешавад.<ref name="Ustoev">{{cite book |last=Устоев |first=М. |title=Биология: анатомия, физиология ва гигиенаи одам |edition=Нашри панҷум |publisher=Маориф |location=Душанбе |year=2023 |pages=240 |isbn=978-99985-39-09-9 |url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf}}</ref> Дар китоби «Анатомияи ҷоғу рӯй, бемориҳои дандон ва ковокии даҳон» (2023), ки бо иштироки мутахассисони соҳаи тандурустии Тоҷикистон таҳия шудааст, истилоҳҳои «косахонаи сар», «устухонҳои косахонаи сар», «асоси косахонаи сар» ва «гунбади косахонаи сар» ба кор рафтаанд.<ref name="Oymahmadov">{{cite book |last=Оймаҳмадов |first=Ҳ. Д. |author2=Бодамаев, И. П. |author3=Ҳайдаров, А. М. |title=Анатомияи ҷоғу рӯй, бемориҳои дандон ва ковокии даҳон |publisher=Бебок |location=Душанбе |year=2023 |pages=152 |isbn=978-99985-55-72-3 |url=https://www.khkt.tj/ru/news/154-anatomiyai-o-u-r-j-bemori-oi-dandon-va-kovokii-da-on.html}}</ref> Калимаи '''ҷумҷума''' дар «Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ» ҳамчун муродифи «косахонаи сар» шарҳ дода шудааст. Ин вожа дар осори адабӣ, фарҳангҳои забон ва баъзе матнҳои тиббӣ низ истифода мешавад.<ref name="Farhang">{{cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |publisher=Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ |location=Душанбе |year=2008 |chapter=Ҷумҷума |url=https://www.andoz.tj/docs/zakoni/Фарҳанги%20тафсирии%20забони%20тоҷикӣ%20(иборат%20аз%202%20ҷилд).%20Ҷилди%202%20[О%20–%20Я]%20(2008).pdf}}</ref> Дар истилоҳоти байналмилалии анатомӣ калимаҳои ''skull'' ва ''cranium'' аксаран ба маънои тамоми косахонаи сар истифода мешаванд. Аммо дар баъзе асарҳои махсуси анатомӣ ''cranium'' метавонад танҳо ба қисми мағзии косахона ишора кунад.<ref name="StatPearls"/> == Вазифаҳо == Косахонаи сар дар фаъолияти организм вазифаҳои муҳими муҳофизатӣ, такягоҳӣ ва ҳаракатӣ дорад. === Муҳофизати мағзи сар === Вазифаи асосии косахонаи сар муҳофизати [[Мағзи сар|мағзи сар]] аз таъсири механикии муҳити беруна мебошад. Устухонҳои қисми мағзӣ девораи сахтеро ташкил медиҳанд, ки мағзи сарро иҳота мекунад. Дар дохили ин ковокӣ мағзи сар бо [[Пардаҳои мағзи сар|пардаҳои мағзи сар]] ва моеъи мағзию ҳароммағзӣ иҳота гардидааст. Ин сохторҳо якҷоя ба муҳофизати бофтаҳои асаб мусоидат мекунанд. Бо вуҷуди устувории косахонаи сар, зарбаҳои сахт метавонанд боиси шикастани устухонҳо, осеби мағзи сар ё хунравии дохили косахона шаванд.<ref name="NCI"/> === Такягоҳи узвҳои ҳис === Косахонаи сар барои ҷойгиршавии узвҳои ҳис шароити устувор фароҳам меорад. Дар қисми пеши он косахонаҳои чашм ҷойгиранд, ки кураҳои чашм, мушакҳои ҳаракатдиҳандаи онҳо ва дигар сохторҳои вобастаро муҳофизат мекунанд. Қисмҳои устухони чакка дар ташкил кардани ковокиҳои [[Гӯши миёна|гӯши миёна]] ва [[Гӯши дарунӣ|дарунӣ]] иштирок мекунанд. Устухонҳои бинӣ ва қисми рӯй инчунин дар ташаккули ковокии бинӣ ва роҳҳои гузариши ҳаво саҳм доранд.<ref name="OpenStax"/> === Хоидан ва ҳаракати ҷоғ === Устухонҳои ҷоғи боло ва ҷоғи поён такягоҳи дандонҳо мебошанд. Ба онҳо мушакҳои хоидан пайваст мешаванд. Ҳаракати ҷоғи поён барои газидан, майда кардани ғизо ва талаффузи овозҳо аҳамият дорад. === Пайвастшавии мушакҳо === Ба сатҳи косахонаи сар мушакҳои гуногуни рӯй, сар ва гардан пайваст мешаванд. Ин мушакҳо дар ҳаракати ҷоғ, ифодаи чеҳра, ҳаракатҳои сар ва нигоҳ доштани мавқеи он иштирок мекунанд. == Сохти косахонаи сари инсон == [[File:Sobo 1909 38.png|thumb|Косахонаи сари инсон аз пеш]] Косахонаи сари одами болиғ одатан аз 22 устухони асосӣ иборат аст. Аз ин шумора ҳашт устухон қисми мағзӣ ва чордаҳ устухон қисми рӯйро ташкил медиҳанд. Аксари устухонҳо ба воситаи пайвастагиҳои нахдори мустаҳкам — дарзҳо — ба ҳам пайваст шудаанд. Ҷоғи поён ягона устухони асосии косахонаи сар мебошад, ки нисбат ба устухонҳои дигар ҳаракати васеъ дорад.<ref name="OpenStax"/> === Қисми мағзӣ === Қисми мағзии косахонаи сар, ки дар анатомияи байналмилалӣ ''neurocranium'' номида мешавад, мағзи сарро иҳота мекунад. Он аз '''гунбади косахонаи сар''' ва '''асоси косахонаи сар''' иборат аст. Гунбад қисми болоию паҳлӯии ковокиро ташкил медиҳад, дар ҳоле ки асос дар қисми поён ҷой гирифта, такягоҳи мағзи сар мебошад. Қисми мағзӣ аз ҳашт устухон иборат аст: {| class="wikitable" ! Устухон ! Номи лотинӣ ! Шумора ! Ҷойгиршавӣ |- | [[Устухони пешона]] | ''Os frontale'' | 1 | Қисми пеши косахонаи сар ва пешонӣ |- | [[Устухони фарқи сар]] | ''Os parietale'' | 2 | Қисмҳои болоӣ ва паҳлӯии гунбад |- | [[Устухони чакка]] | ''Os temporale'' | 2 | Қисмҳои паҳлӯӣ ва поёнии косахонаи сар |- | [[Устухони пушти сар]] | ''Os occipitale'' | 1 | Қисми ақиб ва асоси косахонаи сар |- | [[Устухони фонашакл]] | ''Os sphenoidale'' | 1 | Қисми марказии асоси косахонаи сар |- | [[Устухони тӯршакл]] | ''Os ethmoidale'' | 1 | Байни косахонаҳои чашм ва қисми болоии ковокии бинӣ |} Номҳои тоҷикии ин устухонҳо дар адабиёти тахассусии анатомияи ҷоғу рӯй истифода шудаанд.<ref name="Oymahmadov"/> ==== Устухони пешона ==== Устухони пешона қисми пеши гунбади косахонаи сарро ташкил медиҳад. Он дар ташаккули пешонӣ, қисми болоии косахонаҳои чашм ва қисми пеши асоси косахонаи сар иштирок мекунад. Дар дохили ин устухон ковокиҳои ҳаводор, ки ҷавфҳои пешонӣ номида мешаванд, ҷой дошта метавонанд. ==== Устухонҳои фарқи сар ==== Ду устухони фарқи сар қисмҳои зиёди гунбади косахонаро ташкил медиҳанд. Онҳо дар хатти миёнаи сар ба воситаи дарзи саҳмӣ ё фарқисарӣ ба ҳам пайваст мешаванд. Аз пеш ин устухонҳо бо устухони пешона ва аз қафо бо устухони пушти сар пайваст мебошанд. ==== Устухонҳои чакка ==== Устухонҳои чакка дар ду тарафи косахонаи сар ҷойгиранд. Онҳо дар ташаккули асоси косахона ва девораҳои паҳлӯии он иштирок мекунанд. Дар дохили онҳо сохторҳои гӯши миёна ва дарунӣ ҷойгиранд. Устухони чакка инчунин бо ҷоғи поён буғум ташкил медиҳад. ==== Устухони пушти сар ==== Устухони пушти сар қисми ақиби косахона ва як қисми асоси онро ташкил медиҳад. Дар қисми поёнии ин устухон '''сӯрохии калони пушти сар''' ҷойгир аст. Тавассути он мағзи дарозрӯя ба [[Ҳароммағз|ҳароммағз]] мегузарад. Дар ду тарафи сӯрохии калон барҷастагиҳои буғумӣ мавҷуданд, ки бо муҳраи якуми гардан пайваст мешаванд.<ref name="OpenStax"/> ==== Устухони фонашакл ==== Устухони фонашакл дар қисми марказии асоси косахона ҷойгир шуда, бо якчанд устухони дигар пайваст мебошад. Ин устухон дар ташаккули асоси косахонаи сар, косахонаҳои чашм ва девораҳои баъзе ковокиҳои сар иштирок мекунад. Дар қисми болоии он чуқурие мавҷуд аст, ки ғадуди гипофиз дар он ҷойгир мешавад. ==== Устухони тӯршакл ==== Устухони тӯршакл дар қисми пеши асоси косахонаи сар ва байни косахонаҳои чашм ҷойгир аст. Он дар ташаккули девораҳои ковокии бинӣ иштирок карда, дорои лавҳаи сӯрохдор мебошад. Аз сӯрохиҳои хурди он нахҳои асаби шомма мегузаранд. === Қисми рӯй === Қисми рӯй, ки дар анатомияи байналмилалӣ ''viscerocranium'' ё ''facial skeleton'' номида мешавад, асоси устухонии рӯйро ташкил медиҳад. Ин қисм дар ташаккули косахонаҳои чашм, ковокии бинӣ, коми сахт, ҷоғҳо ва такягоҳи дандонҳо иштирок мекунад. Қисми рӯй дар таснифи маъмул аз 14 устухон иборат аст: шаш ҷуфт ва ду устухони тоқ.<ref name="OpenStax"/> {| class="wikitable" ! Устухон ! Номи лотинӣ ! Шумора |- | [[Устухони ҷоғи боло]] | ''Maxilla'' | 2 |- | [[Устухони рухсора]] | ''Os zygomaticum'' | 2 |- | [[Устухони бинӣ]] | ''Os nasale'' | 2 |- | [[Устухони ашк]] | ''Os lacrimale'' | 2 |- | [[Устухони ком]] | ''Os palatinum'' | 2 |- | [[Суфраи поёнии бинӣ]] | ''Concha nasalis inferior'' | 2 |- | [[Поза (устухон)|Поза]] | ''Vomer'' | 1 |- | [[Устухони ҷоғи поён]] | ''Mandibula'' | 1 |} ==== Ҷоғи боло ва ҷоғи поён ==== Ҷоғи боло аз ду устухон ташкил шуда, қисми болоии дастгоҳи хоиданро ташкил медиҳад. Он инчунин дар сохтани қисми пеши коми сахт, девораи ковокии бинӣ ва қисми поёнии косахонаҳои чашм иштирок мекунад. Ҷоғи поён устухони калонтарин ва мустаҳкамтарини қисми рӯй буда, ҳаракатҳои асосии хоиданро иҷро мекунад. Ҷоғи поён бо устухонҳои чакка ба воситаи '''буғуми чаккаву ҷоғи поён''' пайваст мешавад.<ref name="Oymahmadov"/> ==== Устухонҳои рухсора ==== Устухонҳои рухсора барҷастагиҳои ду тарафи рӯйро ташкил медиҳанд. Онҳо инчунин дар ташаккули канори паҳлӯии косахонаҳои чашм иштирок мекунанд. Аз пайвастшавии шохаҳои устухонҳои рухсора ва чакка камони рухсора ба вуҷуд меояд, ки барои пайвастшавии баъзе мушакҳои хоидан аҳамият дорад. ==== Устухонҳои бинӣ ва ашк ==== Устухонҳои бинӣ қисми болоии пули биниро ташкил медиҳанд. Устухонҳои ашк дар девораи дарунии косахонаи чашм ҷой дошта, дар ташаккули роҳи гузариши ашк иштирок мекунанд. ==== Устухонҳои ком ва поза ==== Устухонҳои ком қисми қафои коми сахтро ташкил медиҳанд. Поза устухони тоқи қисми рӯй буда, дар ташаккули қисми поёнии девораи миёнии ковокии бинӣ иштирок мекунад. == Пайвастшавии устухонҳои косахонаи сар == [[File:Human skull side simplified (bones).svg|thumb|Пайвастшавии устухонҳои косахонаи сар]] Аксари устухонҳои косахонаи сар тавассути '''дарзҳо''' ба ҳам пайваст мешаванд. Дарзҳо пайвастагиҳои нахдори мустаҳкам мебошанд, ки ҳаракати устухонҳоро нисбат ба якдигар хеле маҳдуд мекунанд. Онҳо ҳамзамон барои инкишофи косахонаи сар дар давраи кӯдакӣ аҳамият доранд.<ref name="OpenStaxSutures">{{cite book |title=Anatomy and Physiology 2e |chapter=9.2 Fibrous Joints |publisher=OpenStax |year=2022 |url=https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/9-2-fibrous-joints}}</ref> === Дарзҳои асосӣ === Дар анатомияи косахонаи сар якчанд дарзи муҳимро фарқ мекунанд: * '''Дарзи саҳмӣ (фарқисарӣ)''' — байни ду устухони фарқи сар ҷойгир аст. * '''Дарзи иклилӣ (тоҷӣ, коронарӣ)''' — устухони пешонаро бо устухонҳои фарқи сар мепайвандад. * '''Дарзи ломшакл (ламбдашакл)''' — устухони пушти сарро бо устухонҳои фарқи сар пайваст мекунад. * '''Дарзи пулакшакл''' — дар байни устухонҳои чакка ва фарқи сар ҷойгир мебошад. * '''Дарзи пешонагӣ''' — дар косахонаи сари тифли навзод байни ду қисми устухони пешона ҷойгир аст. Номҳои «дарзи саҳмӣ», «дарзи фарқисарӣ», «дарзи иклилӣ» ва «дарзи ломшакл» дар китоби «Кори ҳамширагӣ дар момоӣ», ки барои муассисаҳои таълимии тиббии Тоҷикистон нашр шудааст, истифода мешаванд.<ref name="Jonova">{{cite book |last=Ҷонова |first=Б. Ю. |title=Кори ҳамширагӣ дар момоӣ |publisher=Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон |location=Душанбе |year=2019 |pages=142–145 |url=https://moh.tj/wp-content/uploads/2024/10/KORI-AMSHIRAG-DAR-MOMO-baroi-om-zgoron-va-donish-yoni-kolle-oi-tibb-.pdf}}</ref> === Буғуми чаккаву ҷоғи поён === Ҷоғи поён ба воситаи ду буғуми чаккаву ҷоғи поён бо косахонаи сар пайваст мешавад. Ин буғумҳо барои ҳаракатҳои боло, поён, пеш, қафо ва паҳлӯии ҷоғ имконият фароҳам меоранд. Онҳо дар хоидан, сухан гуфтан ва кушодану бастани даҳон иштирок мекунанд. == Ковокиҳо ва сӯрохиҳои косахонаи сар == Косахонаи сар танҳо аз устухонҳои сахт иборат нест. Дар он ковокиҳо, сӯрохиҳо, ҷӯякҳо ва чуқуриҳои гуногун мавҷуданд. Ин сохторҳо барои ҷойгиршавии узвҳо, гузариши рагҳои хунгард ва асабҳо, инчунин пайвастшавии мушакҳо аҳамият доранд. === Ковокии косахонаи сар === Ковокии косахонаи сар фазоест, ки мағзи сар дар дохили он ҷойгир мешавад. Сатҳи дарунии он бо шакли сохторҳои мағзи сар, рагҳои хунгард ва пардаҳои мағз алоқаманд мебошад. Дар асоси ковокӣ се чуқурии асосӣ фарқ карда мешавад: * чуқурии пеши косахонаи сар; * чуқурии миёнаи косахонаи сар; * чуқурии қафои косахонаи сар. Қисмҳои гуногуни мағзи сар дар ин чуқуриҳо ҷой мегиранд.<ref name="OpenStax"/> === Сӯрохии калони пушти сар === Сӯрохии калони пушти сар (''foramen magnum'') дар асоси устухони пушти сар ҷойгир мебошад. Тавассути он қисми поёнии танаи мағз ба ҳароммағз мегузарад. Аз ин минтақа инчунин рагҳои хунгард ва дигар сохторҳои асабӣ мегузаранд. Ин сӯрохӣ яке аз муҳимтарин нишонаҳои анатомии косахонаи сар ба шумор меравад. === Косахонаҳои чашм === Косахонаҳои чашм ду ковокии устухоние мебошанд, ки дар қисми пеши косахонаи сар ҷойгиранд. Онҳо кураҳои чашм, мушакҳои ҳаракатдиҳандаи чашм, асабҳо ва рагҳои хунгардро дар бар мегиранд. Дар ташаккули девораҳои косахонаи чашм якчанд устухони қисми мағзӣ ва рӯй иштирок мекунанд. === Ковокии бинӣ === Ковокии бинӣ аз девораҳои устухонӣ ва тағоякӣ ташкил ёфтааст. Дар девораҳои паҳлӯии он суфраҳои бинӣ ҷойгиранд, ки сатҳи дохилии ковокиро зиёд мекунанд. Девораи миёнии устухонии бинӣ асосан аз лавҳаи устухони тӯршакл ва устухони поза ташкил шудааст. === Ҷавфҳои атрофи бинӣ === Дар баъзе устухонҳои косахонаи сар ковокиҳои ҳаводор ҷой доранд, ки '''ҷавфҳои атрофи бинӣ''' номида мешаванд. Ба онҳо ҷавфҳои пешонӣ, фонашакл, ҷоғи боло ва ҳуҷайраҳои ҳаводори устухони тӯршакл дохил мешаванд. Ин ковокиҳо бо роҳҳои бинӣ алоқа дошта, бо пардаи луобӣ пӯшида шудаанд. Онҳо дар кам кардани вазни умумии косахонаи сар ва тағйир додани хусусиятҳои садои инсон иштирок мекунанд.<ref name="OpenStax"/> == Инкишофи косахонаи сар == Косахонаи сар дар давраи инкишофи ҷанин аз бофтаҳои ибтидоии пайвандӣ ва тағоякӣ ташаккул меёбад. Устухонҳои гуногуни он бо роҳҳои мухталиф инкишоф меёбанд. Қисме аз онҳо бевосита аз бофтаи пайвандии ҷанин устухон мешаванд, дар ҳоле ки дигар қисмҳо аввал сохтори тағоякӣ дошта, сипас ба устухон табдил меёбанд. Устухонҳои гунбади косахонаи сар асосан бо роҳи устухоншавии мустақим инкишоф меёбанд. Дар ташаккули қисми асосӣ бошад, устухоншавӣ тавассути марҳилаи тағоякӣ нақши муҳим дорад.<ref name="Development">{{cite book |title=Anatomy and Physiology 2e |chapter=7.5 Embryonic Development of the Axial Skeleton |publisher=OpenStax |url=https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/7-5-embryonic-development-of-the-axial-skeleton}}</ref> === Косахонаи сари тифли навзод === [[File:Sobo 1909 104.png|thumb|Косахонаи сари тифли навзод аз паҳлӯ]] Косахонаи сари тифли навзод аз косахонаи сари шахси болиғ фарқ мекунад. Дар навзод қисми мағзӣ нисбат ба қисми рӯй калонтар мебошад. Устухонҳои гунбад ҳанӯз пурра ба ҳам наздик нашудаанд ва байни онҳо ҷойҳои бо бофтаи пайвандӣ пӯшидашуда мавҷуданд. Ин сохторҳо ҳангоми таваллуд ба тағйир ёфтани шакли сар мусоидат мекунанд ва баъд аз таваллуд барои калон шудани мағзи сар шароит фароҳам меоранд.<ref name="Fontanelles">{{cite book |last=Lipsett |first=Brody J. |author2=Reddy, Vamsi |author3=Steanson, Kim |title=Anatomy, Head and Neck: Fontanelles |publisher=StatPearls Publishing |year=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542197/}}</ref> === Лифакҳои сар === Ҷойҳои бо бофтаи нахдор пӯшидашудаи байни устухонҳои косахонаи сари навзод '''лифакҳои сар''' номида мешаванд. Дар истилоҳоти байналмилалӣ онҳо ''fontanelles'' мебошанд. Лифакҳо дар ҷойҳои ба ҳам расидани дарзҳои косахонаи сар ҷойгиранд. Дар косахонаи сари навзод одатан шаш лифак фарқ карда мешавад: * як лифаки калон ё пеши сар; * як лифаки хурд ё қафои сар; * ду лифаки паҳлӯии пеш; * ду лифаки паҳлӯии қафо. ==== Лифаки калони сар ==== Лифаки калон дар байни устухонҳои пешонӣ ва фарқи сар ҷойгир буда, шакли ромбмонанд дорад. Он аз ҳама калонтарини лифакҳо мебошад ва одатан дар давоми соли аввал ё дуюми ҳаёт тадриҷан маҳкам мешавад. Вақти маҳкамшавӣ дар кӯдакони гуногун фарқ мекунад.<ref name="Fontanelles"/> ==== Лифаки хурди сар ==== Лифаки хурд дар байни устухонҳои фарқи сар ва пушти сар ҷойгир аст. Он шакли секунҷа дошта, одатан дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд маҳкам мешавад. Дар китоби тиббии «Кори ҳамширагӣ дар момоӣ» истилоҳҳои '''«лифаки калони (қидомии) сар»''' ва '''«лифаки хурди (қафогии) сар»''' истифода шудаанд.<ref name="Jonova"/> === Афзоиши косахонаи сар === Баъди таваллуд андозаи косахонаи сар бо калоншавии мағзи сар ва устухонҳои рӯй зиёд мешавад. Дарзҳо дар давраи кӯдакӣ барои афзоиши устухонҳои косахона аҳамият доранд. Бо гузашти вақт баъзе пайвастагиҳо устухон мешаванд, аммо вақти устухоншавии пурраи дарзҳо дар одамон хеле гуногун аст ва ҳамаи онҳо дар як синни муайян маҳкам намешаванд. == Косахонаи сари муҳрадорон == Сохти косахонаи сар дар гурӯҳҳои гуногуни муҳрадорон натиҷаи таърихи тӯлонии эволютсионӣ мебошад. Дар ҷараёни эволютсия ин сохтор ба тағйирёбии андозаи мағзи сар, инкишофи узвҳои ҳис, тарзи ғизогирӣ ва шакли ҳаракати ҷонварон мутобиқ шудааст.<ref name="Kardong"/> === Пайдоиш ва таҳаввул === Дар анатомияи муқоисавӣ сохторҳои косахонаи сари муҳрадорон аз рӯйи пайдоиши эволютсионӣ ва тарзи инкишоф ба се маҷмӯи асосӣ ҷудо карда мешаванд: * '''Хондрокраниум''' — сохтори ибтидоии тағоякие, ки асосан мағзи сар ва баъзе узвҳои ҳисро иҳота мекунад; * '''Дерматокраниум''' — устухонҳои пӯстпайдо, ки қисми зиёди сохторҳои берунии косахонаи сари бисёр муҳрадоронро ташкил медиҳанд; * '''Спланхнокраниум''' — сохторҳое, ки бо камонҳои ҳалқӣ, ҷоғҳо ва дастгоҳи такягоҳии ғалсамаҳо алоқаманданд. Ин се мафҳум бештар барои шарҳи таърихи пайдоиш ва инкишофи косахонаи сар истифода мешаванд ва набояд бо ду қисми анатомии косахонаи сари инсон яксон ҳисобида шаванд.<ref name="FishEvolution">{{cite journal |title=Evolution and development of the fish jaw skeleton |year=2019 |journal=Developmental Dynamics |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8299565/}}</ref> === Моҳиҳо === Дар [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] сохти косахонаи сар вобаста ба гурӯҳи онҳо фарқ мекунад. Дар моҳиҳои тағоякдор, аз ҷумла наҳангҳо ва [[Скатҳо|скатҳо]], косахонаи сар асосан аз тағояк ташкил ёфтааст. Дар моҳиҳои устухондор бошад, қисми зиёди косахонаи сар аз устухонҳо иборат буда, баъзе устухонҳо нисбат ба якдигар ҳаракат карда метавонанд. Ин хусусият махсусан барои ҳаракати ҷоғҳо ва тарзи гирифтани ғизо аҳамият дорад.<ref name="FishEvolution"/> === Обхокиҳо === Дар [[Обхокиҳо|обхокиҳо]] косахонаи сар одатан нисбатан ҳамвор ва сабук мебошад. Дар бисёр намояндагони имрӯзаи ин гурӯҳ шумораи баъзе устухонҳои косахона нисбат ба муҳрадорони қадим камтар шудааст. Сохти косахонаи сар ба хусусиятҳои муҳити обӣ ва хушкӣ, инчунин тарзи ғизогирии ин ҷонварон вобаста мебошад.<ref name="Kardong"/> === Хазандагон === Косахонаи сари [[Хазандагон|хазандагон]] аз устухонҳои гуногун ташкил ёфта, вобаста ба гурӯҳ шаклҳои мухталиф дорад. Дар баъзе гурӯҳҳо дар қисмати чаккаи косахонаи сар сӯрохиҳои махсус мавҷуданд. Онҳо бо сохтори мушакҳои ҷоғ ва тарзи хоидани ғизо алоқаманданд. Дар [[Морҳо|морҳо]] пайвастшавии баъзе устухонҳои косахона нисбатан ҳаракатпазир буда, барои фурӯ бурдани тӯъмаҳои калон мусоидат мекунад. === Парандагон === [[File:CuckooSkull.jpg|thumb|Косахонаи сари куку]] Дар [[Парандагон|парандагон]] косахонаи сар одатан нисбатан сабук мебошад. Ҷоғҳо ба шакли [[Нӯл|нӯл]] тағйир ёфтаанд. Дар бисёр парандагон устухонҳои гуногун ба ҳам пайваст шуда, сохтори мустаҳкам ва сабукро ташкил медиҳанд. Сохти косахонаи сар ва нӯл вобаста ба тарзи ғизогирӣ фарқ мекунад. Масалан, дар парандагони донхӯр, моҳихӯр ва дарранда шакли нӯл ва пайвастшавии ҷоғҳо хусусиятҳои махсус доранд. === Ширхӯрон === Косахонаи сари [[Ширхӯрон|ширхӯрон]] бо инкишофи қисми мағзӣ, сохтори махсуси гӯши миёна ва пайвастшавии бевоситаи ҷоғи поён бо устухони чакка фарқ мекунад. Дар ширхӯрон ҷоғи поён асосан аз як устухон дар ҳар тараф ташкил шуда, устухонҳои хурди шунавоӣ дар гӯши миёна ҷойгиранд. Шакли косахонаи сар ба тарзи ғизогирӣ ва рафтори ҳайвон вобаста аст. Дар [[Даррандагон|даррандагон]] ҷоғҳо ва мушакҳои хоидан барои газидани пурқувват мутобиқ шудаанд. Дар бисёр [[Хояндаҳо|хояндагон]] сохтори ҷоғ ва дандонҳои пеш барои хоидани ғизои сахт махсус гардидааст. Дар [[Приматҳо|приматҳо]], махсусан инсон, қисми мағзии косахона нисбатан калон буда, ҷойгиршавии косахонаҳои чашм барои биниши дуқабата мусоидат мекунад.<ref name="Kardong"/> == Аҳамияти тиббӣ == Косахонаи сар дар соҳаҳои анатомия, [[Неврология|неврология]], [[Нейрохирургия|нейрохирургия]], [[Стоматология|стоматология]], ҷарроҳии ҷоғу рӯй ва тибби кӯдакон аҳамияти калон дорад. ### Осебҳои косахонаи сар === Осебҳои косахонаи сар метавонанд ҳангоми афтидан, садамаҳои нақлиётӣ, зарбаҳои сахт ё дигар таъсирҳои механикӣ ба вуҷуд оянд. Шикастҳои косахонаи сар вобаста ба ҷойгиршавӣ ва шаклашон гуногун мешаванд. Баъзе шикастҳо танҳо устухонҳоро фаро мегиранд, вале дигар осебҳо метавонанд бо хунравӣ ё осеб дидани бофтаҳои мағзи сар ҳамроҳ бошанд. Дар тибби тоҷикӣ истилоҳи '''«осеби косахона ва мағзи сар»''' истифода мешавад. Он дар протоколҳои клиникии соҳаи тандурустии Тоҷикистон низ ба кор рафтааст.<ref name="TajikProtocol">{{cite report |title=Протоколҳои клиникӣ оид ба бемориҳои асаб ва ҳолатҳои таъҷилӣ |publisher=Маркази ҷумҳуриявии клиникии тибби оилавӣ |url=https://fammedcenter.tj/wp-content/uploads/2021/07/Протокол%20эл.вариант%20КАТС2020.pdf}}</ref> === Краниосиностоз === '''Краниосиностоз''' ҳолатест, ки ҳангоми он як ё якчанд дарзи косахонаи сари кӯдак пеш аз муҳлати муқаррарӣ устухон мешаванд. Ин ҳолат метавонад боиси тағйир ёфтани шакли косахонаи сар ва маҳдуд гардидани афзоиши он дар баъзе самтҳо шавад. Дар ҳолатҳои вазнин афзоиши номувофиқи косахонаи сар метавонад бо фишори баланди дохили косахона ва дигар мушкилоти инкишофӣ алоқаманд бошад.<ref name="Craniosynostosis">{{cite journal |title=Craniosynostosis |journal=Plastic and Reconstructive Surgery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3060331/}}</ref> === Аҳамияти ташхисӣ === Барои омӯзиши сохти косахонаи сар ва ташхиси осебҳо усулҳои гуногуни тасвирбардории тиббӣ истифода мешаванд. Ба онҳо [[Рентгенография|рентгенография]], [[Томографияи компютерӣ|томографияи компютерӣ]] ва дар ҳолатҳои зарурӣ [[Томографияи магнитӣ-резонансӣ|томографияи магнитӣ-резонансӣ]] дохил мешаванд. Томографияи компютерӣ имкон медиҳад, ки устухонҳои косахонаи сар, шикастҳо ва тағйироти сохтори онҳо бо тафсилоти зиёд омӯхта шаванд. == Аҳамият дар антропология ва бостоншиносӣ == Косахонаи сар яке аз объектҳои муҳими таҳқиқот дар [[Антропология|антропология]], [[Бостоншиносӣ|бостоншиносӣ]] ва [[Палеонтология|палеонтология]] мебошад. Шакл ва сохти косахонаи сар метавонанд дар омӯзиши таърихи эволютсионии инсон ва дигар ҳайвонот, хусусиятҳои инкишофи устухонҳо ва баъзе нишонаҳои бемориҳои гузашта кумак расонанд. Дар таҳқиқоти боқимондаҳои устухонӣ донишмандон андоза, таносуб ва хусусиятҳои анатомии косахонаи сарро месанҷанд. Барои чунин таҳқиқот усулҳои [[Остеология|остеология]], антропометрия ва таҳлили тасвирҳои сеченака истифода мешаванд. === Краниометрия === '''Краниометрия''' илми ченкунии косахонаи сар ва таносубҳои асосии он мебошад. Дар ин усул дарозӣ, бар, баландӣ ва баъзе андозаҳои дигари косахонаи сар муайян карда мешаванд. Яке аз нишондиҳандаҳои маъруф '''нишондоди сар''' ё индекси сар мебошад, ки таносуби бари сар ба дарозии онро ифода мекунад. Дар таҳқиқоти муосир хусусиятҳои косахонаи сар бо назардошти фарқияти инфиродӣ, синну сол, ҷинс ва омилҳои муҳитӣ омӯхта мешаванд. Аз рӯйи шакли косахонаи сари як шахс наметавон ба таври қатъӣ мансубияти этникӣ, қобилияти зеҳнӣ ё хусусиятҳои шахсияти ӯро муайян кард. == Таърихи омӯзиш == Косахонаи сар аз замонҳои қадим мавриди таваҷҷуҳи табибон ва донишмандон қарор дошт. Дар бисёр минтақаҳои ҷаҳон бостоншиносон косахонаҳое пайдо кардаанд, ки дар онҳо нишонаҳои амалиёти ҷарроҳии қадимӣ мушоҳида мешаванд. Яке аз чунин амалиётҳо '''трепанатсия''' мебошад, ки ҳангоми он дар устухони косахонаи сар сӯрохӣ ба вуҷуд оварда мешуд. Далелҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки чунин амалиётҳо ҳанӯз дар давраҳои пеш аз таърих иҷро мешуданд. Дар баъзе косахонаҳои ёфтшуда нишонаҳои шифо ёфтани устухон мушоҳида мешаванд, ки аз зинда мондани баъзе одамон баъди амалиёт шаҳодат медиҳанд.<ref name="Trepanation">{{cite journal |title=Cranial trepanation and healing process in modern patients—Bioarchaeological and anthropological implications |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7704229/}}</ref> Дар давраҳои баъдӣ омӯзиши косахонаи сар ба рушди анатомия, ҷарроҳӣ ва илми асабшиносӣ мусоидат кард. Имрӯз омӯзиши сохти косахонаи сар бо истифода аз томографияи компютерӣ, моделсозии сеченака ва усулҳои муосири анатомӣ анҷом дода мешавад. == Ҳамчунин нигаред == * [[Устухонбандӣ]] * [[Устухон]] * [[Сар]] * [[Мағзи сар]] * [[Ҷоғ]] * [[Анатомияи инсон]] * [[Остеология]] * [[Муҳрадорон]] * [[Антропология]] * [[Нейрохирургия]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Устоев, М. ''Биология: анатомия, физиология ва гигиенаи одам''. Нашри панҷум. — Душанбе: Маориф, 2023. — 240 саҳ. ISBN 978-99985-39-09-9. * Оймаҳмадов, Ҳ. Д., Бодамаев, И. П., Ҳайдаров, А. М. ва дигарон. ''Анатомияи ҷоғу рӯй, бемориҳои дандон ва ковокии даҳон''. — Душанбе: Бебок, 2023. — 152 саҳ. ISBN 978-99985-55-72-3. * Ҷонова, Б. Ю. ''Кори ҳамширагӣ дар момоӣ''. — Душанбе, 2019. * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. — Душанбе, 2008. * Kardong, Kenneth V. ''Vertebrates: Comparative Anatomy, Function, Evolution''. 7th edition. McGraw-Hill Education, 2015. * ''Anatomy and Physiology 2e''. OpenStax, 2022. * ''Anatomy, Head and Neck, Skull''. StatPearls Publishing. == Пайвандҳои берунӣ == * [https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/7-2-the-skull The Skull] — OpenStax Anatomy and Physiology. * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499834/ Anatomy, Head and Neck, Skull] — NCBI Bookshelf. * [https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/skull Skull] — National Cancer Institute. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Skulls Skulls] — аксҳо ва тасвирҳои косахонаи сар дар Викианбор. {{Commons category|Skulls}} [[Гурӯҳ:Устухонҳо]] [[Гурӯҳ:Анатомияи сар ва гардан]] [[Гурӯҳ:Устухонбандӣ]] [[Гурӯҳ:Анатомияи муҳрадорон]] 7s6yvl4sk1g2x7ejdm39gnz2rsxng52 14 334449 1490613 2026-10-21T17:28:11Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490613 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1490618 1490613 2026-10-21T17:49:57Z Zosya95 54344 1490618 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Ширхӯрон аз рӯи кишвар]] [[Гурӯҳ:Осиёи Миёна]] n9lvompos6d7t0nzk1gy27x8kg55513 1490619 1490618 2026-10-21T17:50:05Z Zosya95 54344 1490619 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Ширхӯрон аз рӯи кишвар]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Осиёи Миёна]] 07wylbnseqrnv4n5uh3eqe3ol20do8w 14 334450 1490614 2026-10-21T17:30:52Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{main|Глориоза}} [[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]] 1490614 wikitext text/x-wiki {{main|Глориоза}} [[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]] cfbt8yplqzv4wt7ywy92w9xclc2oasc 14 334451 1490615 2026-10-21T17:40:31Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490615 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1490616 1490615 2026-10-21T17:42:37Z Zosya95 54344 1490616 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Mammals of Europe}} [[Гурӯҳ:Ширхӯрон аз рӯи қитъа|Аврупо]] [[Гурӯҳ:Мӯҳрадорони Аврупо|Ширхӯрон]] 976rodnte3wl8ata6093wb1hqv0i8eb 14 334452 1490617 2026-10-21T17:44:39Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons category|Mammals of Africa}} [[Гурӯҳ:Ширхӯрон аз рӯи қитъа|Африқо]] [[Гурӯҳ:Мӯҳрадорони Африқо|Ширхӯрон]] 1490617 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Mammals of Africa}} [[Гурӯҳ:Ширхӯрон аз рӯи қитъа|Африқо]] [[Гурӯҳ:Мӯҳрадорони Африқо|Ширхӯрон]] i3ovbar1d9man9v7ob42k50l8srp2js 14 334453 1490620 2026-10-21T17:51:04Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Ширхӯрон аз рӯи қитъа|Осиё]] [[Гурӯҳ:Мӯҳрадорони Осиё|Ширхӯрон]] 1490620 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Ширхӯрон аз рӯи қитъа|Осиё]] [[Гурӯҳ:Мӯҳрадорони Осиё|Ширхӯрон]] jvj1llakbq780cu1py9u8avwdgo559v 14 334454 1490621 2026-10-21T18:05:58Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Хояндаҳо аз рӯи қитъа|Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] 1490621 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хояндаҳо аз рӯи қитъа|Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] 37qdd64lon9h2l2ig9zud4h4lz539xv 0 334455 1490622 2026-10-21T18:07:43Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490622 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334456 1490623 2026-10-21T18:08:16Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490623 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 334457 1490624 2026-10-21T18:11:01Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490624 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1490625 1490624 2026-10-21T18:14:43Z Zosya95 54344 1490625 wikitext text/x-wiki [[File:Central Asia - political map 2008.svg|thumb|300px|right|{{center|Марзҳои сиёсии '''[[Осиёи Миёна]]'''.}}]] Ин гурӯҳ мақолаҳоеро дар бораи '''[[хояндаҳо]]и [[Осиёи Миёна]]''' дар бар мегирад. Дар доираи ин гурӯҳ ба Осиёи Миёна кишварҳои [[Қазоқистон]], [[Қирғизистон]], [[Туркманистон]], [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбекистон]] дохил мешаванд. [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Осиё|Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Осиёи Миёна]] grzhnozerf9skuct5cvgs0u546v8csp 14 334458 1490626 2026-10-21T18:16:29Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Хояндаҳо аз рӯи қитъа|Осиё]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Осиё|Хояндаҳо]] 1490626 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хояндаҳо аз рӯи қитъа|Осиё]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Осиё|Хояндаҳо]] g2wvfh3pn07usihgc4jcmc5wqcrvj6a 0 334459 1490628 2026-10-21T19:21:37Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Ҷайраҳо]] to [[Ҷайра]] 1490628 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷайра]] 4h653bz1jsrvkc1100gbyekvqkxv19l 0 334460 1490638 2026-10-22T04:05:06Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Дигар маъноҳо}} [[Акс:Tapirus.terrestris.flehmen.jpg|thumb|Фуки [[тапир]]и амрикоӣ (''Tapirus terrestris'') ҳангоми нишон додани вокуниши флемен.]] '''Фук''', '''пӯз''' ё '''пӯза''' — қисми барҷастаи [[рӯй]]и [[ҳайвонот]], ки [[бинӣ]], [[даҳон]], [[лаб]]ҳо ва қисмҳои пеши [[ҷоғ]]ро дар бар мегирад. Фук дар бис... 1490638 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо}} [[Акс:Tapirus.terrestris.flehmen.jpg|thumb|Фуки [[тапир]]и амрикоӣ (''Tapirus terrestris'') ҳангоми нишон додани вокуниши флемен.]] '''Фук''', '''пӯз''' ё '''пӯза''' — қисми барҷастаи [[рӯй]]и [[ҳайвонот]], ки [[бинӣ]], [[даҳон]], [[лаб]]ҳо ва қисмҳои пеши [[ҷоғ]]ро дар бар мегирад. Фук дар бисёр ҳайвонот, махсусан [[ширхӯрон]], хуб инкишоф ёфта, барои [[нафаскашӣ]], [[бӯйгирӣ]], гирифтани ғизо ва дарки муҳити атроф хизмат мекунад. Шакл, дарозӣ ва андозаи он аз намуд ва тарзи зиндагии ҳайвон вобаста аст.<ref name="Evans">{{cite book |last1=Evans |first1=Howard E. |last2=de Lahunta |first2=Alexander |title=Miller's Anatomy of the Dog |edition=4 |publisher=Elsevier |year=2013 |isbn=9780323266239 |language=en}}</ref> Дар анатомия қисми пешбаромадаи рӯйи ҳайвонро баъзан бо истилоҳи лотинии '''рострум''' (''rostrum'') низ ифода мекунанд. Дар баъзе ҳайвонот ин қисми рӯй шакли махсус гирифтааст, масалан [[хартум]]и фил, фуки кӯтоҳу ҳаракаткунандаи тапир ё нӯли сахти парандаҳо. Бо вуҷуди ин, ин сохторҳо аз ҷиҳати анатомӣ яксон нестанд. == Сохти анатомӣ == Фук аз якчанд қисм ва бофта иборат буда, сохт ва андозаи он дар ҳайвоноти гуногун фарқ мекунад. Дар аксари ширхӯрон асоси онро устухонҳои қисми пеши косахонаи сар, ҷоғҳои боло ва поён, мушакҳо, пӯст, лабҳо ва бофтаҳои нарм ташкил медиҳанд. Қисмҳои асосии фуки ширхӯрон инҳоянд: * '''Бинӣ''' — узви нафаскашӣ ва бӯйгирӣ, ки дар қисми пеш ё болои фук ҷойгир аст. * '''Сӯрохиҳои бинӣ''' — ду сӯрохие, ки ҳаво тавассути онҳо ба ковокии бинӣ дохил мешавад. * '''Лабҳо''' — бофтаҳои нарме, ки даҳонро иҳота карда, дар гирифтани ғизо иштирок мекунанд. * '''Ҷоғи боло''' — қисми устухонии рӯй, ки дандонҳои боло дар он ҷойгиранд. * '''Ҷоғи поён''' — қисми ҳаракаткунандаи даҳон, ки барои газидан ва хоидани ғизо хизмат мекунад. * '''Мушакҳо''' — бофтаҳое, ки ҳаракати лабҳо, бинӣ ва ҷоғро таъмин мекунанд. * '''Пӯст ва мӯй''' — рӯйпӯши берунии фук, ки онро аз осеб ва таъсири муҳит муҳофизат мекунад. * '''Мӯйҳои ҳискунанда''' — мӯйҳои махсуси ҳассос, ки ба ҳайвон барои дарки ашёи наздик ёрӣ мерасонанд. Дар дохили қисми бинии фук ковокии бинӣ ҷойгир аст. Ин ковокӣ аз роҳҳои гузариши ҳаво, пардаи луобӣ ва қисмҳои махсуси ҳисси бӯй иборат мебошад. Ҳангоми нафаскашӣ ҳаво аз сӯрохиҳои бинӣ гузашта, ба роҳҳои нафас дохил мешавад.<ref name="DogAnatomy">{{cite web |title=The Neurologic Evaluation of Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/dog-owners/brain-spinal-cord-and-nerve-disorders-of-dogs/the-neurologic-evaluation-of-dogs |website=Merck Veterinary Manual |publisher=Merck & Co. |language=en}}</ref> === Бинӣ ва сатҳи берунии он === Дар бисёр ширхӯрон, аз ҷумла сагҳо, гурбаҳо ва баъзе ҳайвоноти ваҳшӣ, қисми пеши бинӣ бо пӯсти махсуси бемӯй пӯшида шудааст. Ин сатҳ аксаран намнок буда, аз пӯсти дигар қисмҳои рӯй фарқ мекунад. Сатҳи бемӯйи гирди сӯрохиҳои бинӣ дар анатомия '''ринариум''' ({{lang-la|rhinarium}}) ном дорад. Дар анатомияи байторӣ барои қисми бемӯйи бинии саг истилоҳи ''planum nasale'' низ истифода мешавад.<ref name="Nasal">{{cite web |title=Nasal Dermatoses of Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/integumentary-system/nasal-dermatoses-of-dogs/nasal-dermatoses-of-dogs |website=Merck Veterinary Manual |year=2024 |language=en}}</ref> Намнокии бинӣ метавонад ба ҳолати муҳит ва фаъолияти ғадудҳои пӯст вобаста бошад. Бинии ҳайвони солим ҳамеша тар намемонад ва хушк шудани он ба танҳоӣ нишонаи беморӣ нест. === Мӯйҳои ҳискунанда === Дар атрофи фуки бисёр ширхӯрон мӯйҳои нисбатан дароз, сахт ва ҳассос мерӯянд. Ин мӯйҳо '''вибриссаҳо''' ({{lang-la|vibrissae}}) ном доранд. Онҳоро бо забони сода мӯйлабҳои ҳискунанда низ меноманд. Вибриссаҳо аз мӯйҳои одии бадан фарқ мекунанд. Решаи онҳо дар пӯст чуқуртар ҷойгир буда, бо нӯгҳои зиёди асаб алоқаманд аст. Ҳангоми ба чизе расидани мӯй ё тағйир ёфтани ҳаракати ҳаво, ин асабҳо ба мағзи сар хабар медиҳанд.<ref name="Hair">{{cite web |title=Hair |url=https://animaldiversity.org/collections/mammal_anatomy/hair/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> Мӯйҳои ҳискунанда ба ҳайвон имкон медиҳанд: * ашёи наздикро бе расидани бевоситаи фук эҳсос кунад; * дар ҷойҳои торик роҳ ёбад; * паҳнои сӯрох ё роҳравро муайян намояд; * ҳангоми шикор ҳаракати сайдро эҳсос кунад; * чашм ва фукро аз бархӯрд бо ашёи атроф муҳофизат намояд. Ин мӯйҳо махсусан дар [[гурба]]ҳо, [[саг]]ҳо, [[хояндаҳо]] ва дигар ширхӯрон хуб инкишоф ёфтаанд. Дар гурбаҳо онҳо дар ду тарафи фук, болои чашм ва баъзе қисмҳои дигари бадан ҷойгир мешаванд.<ref name="Hair"/><ref name="Whiskers">{{cite web |last=Coren |first=Stanley |title=Why Do Dogs Have Whiskers? |url=https://www.akc.org/expert-advice/health/why-do-dogs-have-whiskers/ |website=American Kennel Club |language=en}}</ref> === Асабҳо ва мушакҳо === Фук аз узвҳои ҳассоси бадани ширхӯрон ба шумор меравад. Пӯст, лабҳо, ковокии бинӣ ва мушакҳои он бо асабҳои гуногун алоқаманданд. Яке аз асабҳои асосии ин минтақа '''асаби сегона''' (''nervus trigeminus'') мебошад. Он ҷуфти панҷуми асабҳои косахонаи сар буда, ҳиссиёти қисми зиёди рӯй, лабҳо ва ковокии биниро таъмин мекунад. Шохаҳои ҳаракатии он инчунин дар кори баъзе мушакҳои хоидан иштирок менамоянд. '''Асаби рӯй''' (''nervus facialis'') ҷуфти ҳафтуми асабҳои косахонаи сар аст. Он ҳаракати як қатор мушакҳои рӯй, аз ҷумла мушакҳои лабҳо ва бинӣ, инчунин ҳаракатҳои ифодакунандаи ҳолати ҳайвонро таъмин мекунад.<ref name="Nerves">{{cite web |title=Facial Paralysis in Animals |url=https://www.merckvetmanual.com/nervous-system/facial-paralysis/facial-paralysis-in-animals |website=Merck Veterinary Manual |language=en}}</ref> Мушакҳои ҷоғ барои газидан ва хоидани ғизо, мушакҳои лабҳо бошад, барои гирифтани хӯрок, ҳаракати даҳон ва баъзе намудҳои ишораи рӯй хизмат мекунанд. == Вазифаҳои фук == Фук танҳо қисми зоҳирии рӯй нест. Он дар ҳаёти ҳаррӯзаи ҳайвонот якчанд вазифаи муҳимро иҷро мекунад. === Бӯйгирӣ === Яке аз вазифаҳои асосии қисми бинии фук дарки бӯй мебошад. Дар ковокии бинӣ ҳуҷайраҳои махсуси ҳискунандаи бӯй ҷойгиранд. Онҳо моддаҳои бӯйдори ҳаворо қабул карда, тавассути асаби бӯйгирӣ ба мағзи сар хабар мерасонанд. Дар ҳайвоноте, ки ҳисси бӯйгирии пурқувват доранд, ковокии бинӣ ва қисмҳои ҳискунандаи бӯй хуб инкишоф ёфтаанд. Масалан, сагҳо барои ёфтани ғизо, шинохтани ҳайвоноти дигар, пайгирии из ва муайян кардани бӯйҳои гуногун аз бинӣ истифода мебаранд.<ref name="DogAnatomy"/> Бӯйгирӣ барои бисёр ширхӯрон дар муошират низ муҳим аст. Ҳайвон метавонад аз бӯйи пешоб, ғадудҳои пӯст ва дигар нишонаҳои бӯйдор ҳузури ҳайвони дигарро муайян кунад. === Нафаскашӣ === Фук дар нафаскашии бисёр ҳайвонот низ иштирок мекунад. Ҳаво аз сӯрохиҳои бинӣ ба ковокии бинӣ дохил шуда, баъдан ба ҳалқ ва роҳҳои поёнии нафас мегузарад. Дар ковокии бинӣ ҳаво пеш аз расидан ба шуш то андозае гарм, намнок ва аз зарраҳои чангу ғубор пок карда мешавад. Ин раванд ба муҳофизати роҳҳои нафас мусоидат мекунад. Сохти бинӣ ва фук дар намудҳои гуногуни ҳайвонот ба муҳити зиндагӣ ва талаботи нафаскашии онҳо мутобиқ шудааст. === Гирифтани ғизо === Дар баъзе ҳайвонот фук барои ҷустуҷӯ ва гирифтани ғизо аҳамияти калон дорад. Сагҳо, гурбаҳо ва дигар даррандаҳо бо ёрии даҳону ҷоғ ғизоро мегиранд ва онро бо дандонҳо медаранд ё мехоянд. Дар ҳайвоноти рустанихӯр лабҳо метавонанд ҳаракатпазир бошанд ва барои гирифтани алаф, барг ва навдаҳо истифода шаванд. Масалан, хукҳо бо ёрии фуки мустаҳками худ хокро мекобанд ва аз зери он решаҳо, кирмҳо ва дигар ғизоҳоро пайдо мекунанд.<ref name="Pig">{{cite web |title=Pig |url=https://kids.nationalgeographic.com/animals/mammals/facts/pig |website=National Geographic Kids |language=en}}</ref> === Ҳисси ламс === Пӯст ва мӯйҳои ҳискунандаи фук ба ҳайвонот дар дарки ашёи атроф ёрӣ мерасонанд. Ин вазифа махсусан барои ҳайвоноти шабгард, зери замин зиндагӣкунанда ва онҳое, ки дар ҷойҳои торик ҳаракат мекунанд, муҳим аст. Ҳангоми расидани фук ё мӯйҳои ҳискунанда ба ашёи атроф, асабҳо ба мағзи сар хабар мерасонанд. Ҳайвон метавонад ба ин васила мавқеъ, андоза ё ҳаракати ашёро эҳсос кунад.<ref name="Hair"/> == Гуногунии шакли фук == Фук дар ҳайвоноти гуногун шаклу андозаи яксон надорад. Ин фарқиятҳо дар ҷараёни таҳаввул ба вуҷуд омада, бо тарзи ғизогирӣ, хусусиятҳои бӯйгирӣ ва муҳити зист алоқаманданд. === Дар ширхӯрони дарранда === Дар [[гург]]ҳо, [[рӯбоҳ]]ҳо ва бисёр намудҳои саг фук дароз ва нисбатан борик мебошад. Ин шакл барои ҷойгиршавии узвҳои бинӣ ва ҷоғҳо мувофиқ аст. Дар [[хирс]]ҳо ва бисёр [[гурбашаклон]] фук нисбатан паҳн ва кӯтоҳтар аст. Дар гурбаҳои калон, ба монанди [[шер]] ва [[паланг]], қисми пеши рӯй ва ҷоғҳо пурқувват буда, дандонҳои калони ашк барои доштани сайд хизмат мекунанд. Дар гурбаҳои хонагӣ фук нисбатан кӯтоҳ буда, дар ду тарафи он мӯйлабҳои ҳискунанда ҷойгир шудаанд. === Дар хукҳо === [[Акс:Sus scrofa domesticus.jpg|thumb|Фуки хук барои кандани хок ва ҷустуҷӯи ғизо мутобиқ шудааст.]] Фуки хукҳо кӯтоҳ ё миёнадароз буда, нӯги паҳн ва ҳамвор дорад. Сӯрохиҳои бинӣ дар ин қисми паҳни фук ҷойгир шудаанд. Қисми пеши фуки хук аз бофтаҳои мустаҳкам иборат буда, барои зер кардани хок, кандани замин ва ҷустуҷӯи ғизо мувофиқ шудааст. Пӯсти ин қисми фук ба ламс ҳассос аст. Хукҳо бо ёрии он решаҳо, ҳашарот ва дигар маводи ғизоиро аз хок пайдо мекунанд.<ref name="Pig"/> === Дар хояндаҳо === Дар бисёр [[хояндаҳо]], аз ҷумла [[муш]]ҳо, [[каламуш]]ҳо ва [[санҷоб]]ҳо, фук кӯтоҳ ё нӯгтез аст. Мӯйлабҳои дароз ва ҳассос, ки дар атрофи фук ҷойгиранд, ба ин ҳайвонот барои ҳаракат дар сӯрохҳо, ёфтани ғизо ва дарки ашёи наздик ёрӣ мерасонанд. Ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо баъзе хояндаҳо фуки худро пайваста ҳаракат дода, муҳити атрофро месанҷанд. === Дар приматҳо === Фук дар намояндагони [[приматҳо]] дараҷаҳои гуногуни инкишоф дорад. Дар баъзе [[маймун]]ҳо, аз ҷумла павианҳо, қисми пеши рӯй дароз буда, бинӣ ва ҷоғҳо ба пеш баромадаанд. Дар лемурҳо низ фуки нисбатан дароз дида мешавад. Дар маймунҳои одамшакл, аз ҷумла [[шимпанзе]] ва [[горилла]], қисми пеши рӯй нисбат ба бисёре аз маймунҳои дигар кӯтоҳтар аст, ҳарчанд ҷоғҳо метавонанд ба пеш баромада бошанд. Дар [[инсон]] фуки барҷастаи ба ҳайвоноти дигар хос вуҷуд надорад. Бинӣ ҳамчун қисми алоҳидаи рӯй баромада меистад, вале ҷоғҳо ва даҳон дар муқоиса бо бисёр приматҳои дигар камтар ба пеш баромадаанд.<ref name="Wilkins">{{cite book |last=Wilkins |first=Adam S. |title=Making Faces: The Evolutionary Origins of the Human Face |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674725522 |language=en}}</ref> === Дар тапирҳо === [[Тапир]]ҳо ширхӯрони калоне мебошанд, ки бо фуки дароз ва ҳаракатпазири худ фарқ мекунанд. Дар ин ҳайвонот қисми пеши бинӣ ва лаби боло якҷоя дароз шуда, сохтори хартуммонандро ба вуҷуд овардаанд. Ин сохтор мулоим ва чандир буда, тапир метавонад онро ба самтҳои гуногун ҳаракат диҳад. Тапирҳо бо ёрии он баргу навдаҳоро гирифта, ба даҳон меоранд. Хартуми кӯтоҳи тапир инчунин барои бӯйгирӣ ва ҳис кардани ашёи наздик хизмат мекунад.<ref name="Tapirs">{{cite web |title=Tapiridae (tapirs) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Tapiridae/ |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |language=en}}</ref> === Дар филҳо === [[Акс:AmersfoortZooYoungAsianElephant.jpg|thumb|Фили осиёӣ (''Elephas maximus''). Хартуми фил аз бинӣ ва лаби боло ба вуҷуд омадааст.]] Дар [[фил]]ҳо бинӣ ва лаби боло ба узви махсуси дарозу ҳаракатпазир — '''хартум''' — табдил ёфтаанд. Хартум аз фуки одии ширхӯрон фарқ мекунад, зеро вазифаҳои бештарро иҷро менамояд. Фил бо хартум нафас мекашад, бӯйҳоро ҳис мекунад, об мегирад, ғизоро ба даҳон мебарад ва ашёи гуногунро мебардорад. Дар китоби тоҷикӣ «Ҳамадон бош» низ шарҳ дода шудааст, ки хартуми фил дар ҷойи бинӣ ва лаби боло қарор дошта, барои гирифтани об, ғизо ва дигар амалҳо истифода мешавад.<ref name="Hamadon">{{cite book |title=Ҳамадон бош |page=188 |url=https://kitobkhon.net/wp-content/uploads/2025/08/kitobkhon-net-hamadon-bosh.pdf |language=tg}}</ref> === Дар моҳиҳо === Истилоҳи фук дар зоология барои тавсифи қисми пеши сари баъзе моҳиҳо низ истифода мешавад. Дар бисёре аз [[наҳанг]]ҳо фук пеш аз даҳон ба тарафи пеш баромадааст ва даҳон дар сатҳи поёнии сар ҷойгир мешавад. Шакли фук метавонад нӯгтез, гирд ё паҳн бошад. Дар китоби дарсии «Зоология» барои синфи 8 фуки дароз яке аз аломатҳои хоси бисёр моҳиҳои тағоякдор номбар шудааст.<ref name="Zoology"/> Дар анатомияи муқоисавӣ барои қисми пешбаромадаи сари баъзе моҳиҳо истилоҳи '''рострум''' низ кор фармуда мешавад. == Фук дар сагҳо == [[Акс:Lamtara Golden Spritzer.jpg|thumb|Саги зоти коллии дарозмӯй бо фуки дароз ва борик.]] Фук яке аз қисмҳои муҳимми сари [[саг]] буда, шакли он дар зотҳои гуногун хеле фарқ мекунад. Дар анатомияи саг фук қисми пеши рӯйро, ки аз минтақаи поёни пешона оғоз шуда, то нӯги бинӣ идома меёбад, дар бар мегирад. Ба он бинӣ, лабҳо, қисми пеши ҷоғҳо ва бофтаҳои нарми атрофи даҳон дохил мешаванд.<ref name="Evans"/> Дар қисми болоии фук бинӣ ва роҳҳои бӯйгирӣ ҷойгиранд. Дар қисми поёнӣ бошад, даҳон, дандонҳо ва сохторҳои барои гирифтани ғизо зарур мавҷуданд. Дар сагҳо ҳадди миёни пешона ва қисми болоии фук '''гузариши пешона ба фук''' ({{lang-en|stop}}) номида мешавад. Ин гузариш дар баъзе зотҳо равшан ва дар баъзеи дигар камнамоён аст. Дар ду тарафи даҳони баъзе зотҳои саг лабҳои болоӣ овезон буда, аз ҷоғи поён поёнтар мефароянд. Чунин лабҳои овезон дар зотҳои гуногуни сагҳои шикорӣ ва сагҳои бузург дида мешаванд. === Намудҳои фук аз рӯйи дарозӣ === Аз рӯйи дарозии қисми рӯй ва шакли косахонаи сар сагҳоро одатан ба се гурӯҳи асосӣ ҷудо мекунанд. ==== Фуки дароз ==== [[Акс:Lamtara Golden Spritzer.jpg|thumb|Фуки дароз ва борики коллии дарозмӯй.]] Сагҳои дарозфук (''dolichocephalic'') косахонаи нисбатан дароз ва борик доранд. Қисми пеши рӯй дар онҳо ба таври равшан ба пеш кашида шудааст. Ба ин гурӯҳ баъзе зотҳои саг, аз ҷумла коллии дарозмӯй, грейҳаунд ва борзой дохил мешаванд. ==== Фуки миёна ==== [[Акс:Cocker spaniel angielski zloty photoshop.jpg|thumb|Фуки миёнадарози кокер-спаниели англисӣ.]] Сагҳои миёнафук (''mesocephalic'' ё ''mesaticephalic'') косахонаи сари дорои дарозӣ ва паҳнои нисбатан мутавозин доранд. Фуки онҳо на аз ҳад дароз ва на хеле кӯтоҳ мебошад. Ба ин гурӯҳ бисёр зотҳои саг, аз ҷумла кокер-спаниели англисӣ, лабрадор-ретривер ва бигл дохил мешаванд. ==== Фуки кӯтоҳ ==== [[Акс:Pug 600.jpg|thumb|Фуки хеле кӯтоҳи саги зоти паг.]] Сагҳои кӯтоҳфук (''brachycephalic'') қисми пеши рӯйи кӯтоҳ ва косахонаи нисбатан паҳн доранд. Дар баъзе зотҳо бинӣ ва даҳон қариб дар як сатҳ ҷойгир мешаванд. Ба ин гурӯҳ паг, булдоги фаронсавӣ, булдоги англисӣ ва баъзе зотҳои дигар дохил мешаванд. Дар сагҳои дорои фуки хеле кӯтоҳ баъзан роҳҳои нафас танг мешаванд. Ин ҳолат метавонад нафаскаширо душвор гардонад, махсусан ҳангоми давидан, гармии ҳаво ва фаъолияти ҷисмонӣ. Баъзе аз ин сагҳо ба бемории '''синдроми басташавии роҳҳои нафаси сагҳои кӯтоҳфук''' гирифтор мешаванд.<ref name="Airway">{{cite web |title=Initial Triage and Resuscitation of Small Animal Emergency Patients |url=https://www.merckvetmanual.com/emergency-medicine-and-critical-care/evaluation-and-initial-treatment-of-small-animal-emergency-patients/initial-triage-and-resuscitation-of-small-animal-emergency-patients |website=Merck Veterinary Manual |language=en}}</ref> Ин мушкил бештар ба тағйироти анатомии бинӣ, коми нарм ва роҳҳои нафас алоқаманд аст. == Фук ва ҳисси бӯй == Дар бисёр ҳайвонот ҳисси бӯй бо фаъолияти ковокии бинӣ, ки дар қисми фук ҷойгир аст, алоқаманд мебошад. Ҳуҷайраҳои махсуси ҳискунандаи бӯй моддаҳои кимиёвии ҳаворо қабул мекунанд. Маълумоти гирифташуда тавассути асабҳо ба мағзи сар интиқол меёбад. Дар ҳайвоноти гуногун қобилияти дарки бӯй яксон нест. Сагҳо ва бисёр дигар ширхӯрон метавонанд бӯйҳои сустро муайян карда, аз онҳо барои ҷустуҷӯи ғизо, шинохти ҳайвоноти дигар ва пайгирии из истифода баранд. Баъзе ширхӯрон узви иловагии дарки моддаҳои бӯйдор доранд, ки онро '''узви вомероназалӣ''' ё '''узви Якобсон''' меноманд. Ин узв дар дарки баъзе нишонаҳои кимиёвии ҳайвоноти дигар, аз ҷумла феромонҳо, иштирок мекунад. === Вокуниши флемен === [[Акс:Tapirus.terrestris.flehmen.jpg|thumb|Тапири амрикоӣ ҳангоми вокуниши флемен.]] Дар баъзе ширхӯрон, аз ҷумла [[асп]]ҳо, [[гурба]]ҳо, [[паланг]]ҳо ва тапирҳо, ҳаракати махсуси лаби боло мушоҳида мешавад, ки онро '''вокуниши флемен''' ({{lang-en|flehmen response}}) меноманд. Ҳангоми ин рафтор ҳайвон лаби болоии худро баланд ё ба ақиб мегардонад ва баъзан дандонҳои пеши худро намоён мекунад. Ҳамзамон метавонад сар ва гарданашро баланд намояд. Ин ҳаракат ба дарки баъзе моддаҳои кимиёвии муҳит, махсусан нишонаҳои бӯйдори ҳайвоноти дигар, алоқаманд аст. Вокуниши флемен дар бисёр намудҳо бо кори узви вомероназалӣ вобастагӣ дорад.<ref name="Flehmen">{{cite web |last=Perkins |first=Wendy |title=We Have Lip Up! |url=https://sandiegozoowildlifealliance.org/story-hub/2018/06/15/we-have-lip-up |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |date=2018-06-15 |language=en}}</ref> Аз рӯйи намуди зоҳирӣ чунин менамояд, ки ҳайвон табассум ё лабханд мекунад, вале ин ҳаракат бештар барои омӯзиши бӯйҳои муҳит хизмат менамояд. == Фарқи фук аз дигар узвҳои сар == Дар забони тоҷикӣ якчанд калима барои ифодаи қисми пеши сари ҳайвонот истифода мешавад. Гарчанде баъзе аз онҳо ба ҳам наздиканд, маънои онҳо яксон нест. ; Фук : Қисми пешбаромадаи рӯйи ҳайвон, ки бинӣ, даҳон ва бофтаҳои гирди онҳоро дар бар мегирад. ; Пӯз : Муродифи фук, махсусан барои ифодаи қисми гирдогирди даҳони ҳайвонот. ; Пӯза : Шакли дигари номи пӯз, ки дар фарҳангҳои тоҷикӣ ҳамчун муродифи фук оварда шудааст. ; Тумшуқ : Калимаи гуфтугӯӣ барои фук ё қисми пеши даҳони ҳайвон. Дар «Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ» пайдоиши туркии ин вожа нишон дода шудааст.<ref name="Farhang"/> ; Бинӣ : Узви нафаскашӣ ва бӯйгирӣ. Бинӣ метавонад қисми фук бошад, вале мафҳуми «фук» аз «бинӣ» васеътар аст. ; Хартум : Узви дароз ва ҳаракатпазир, ки дар филҳо аз бинӣ ва лаби боло ба вуҷуд омадааст. Дар тапирҳо низ сохтори кӯтоҳи хартуммонанд мавҷуд аст. ; Нӯл : Қисми сахти пеши даҳони [[парандаҳо]], ки барои гирифтани ғизо, муҳофизат ва дигар амалҳо хизмат мекунад. Нӯл аз ҷиҳати сохт аз фуки маъмулии ширхӯрон фарқ мекунад. ; Пӯзбанд : Восита ё банде, ки ба даҳон ё фуки ҳайвон баста мешавад. Дар фарҳангҳои тоҷикӣ «пӯзбанд» ҳамчун навъи даҳанбанд шарҳ ёфтааст.<ref name="Farhang"/> == Калимаи «фук» дар забони тоҷикӣ == Истилоҳи «фук» дар фарҳангҳо, адабиёти бадеӣ ва матнҳои омӯзишии тоҷикӣ ба кор рафтааст. Дар «Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ» калимаи «фук» ҳамчун вожаи гуфтугӯӣ сабт шудааст. Дар ҳамин фарҳанг барои «пӯз» маънои гирдогирди даҳон оварда шуда, «фук» ва «тумшуқ» муродифҳои он дониста шудаанд.<ref name="Farhang"/> Дар шарҳи вожаҳои китоби «Наврӯзнома» низ истилоҳи «пӯз (фук)» барои ифодаи қисми пеши рӯйи асп истифода шудааст.<ref name="Navruznoma">{{cite book |title=Наврӯзнома |url=https://khirad.tj/books/navruznoma.pdf |language=tg}}</ref> Дар адабиёти муосири тоҷикӣ калимаи «фук» барои тавсифи симои ҳайвонот низ истифода мешавад. Масалан, дар ҳикояи «Вафодор»-и Муҳаббати Юсуф, ки матни онро Китобхонаи миллии Тоҷикистон нашр кардааст, сагча бо фуки сиёҳ тасвир шуда, баъдтар бӯй кардани шир бо фук баён мегардад.<ref name="Vafodor">{{cite web |title=Бо бачаҳо. Муҳаббати Юсуф. «Вафодор» |url=https://kmt.tj/bo-bacha-o-mu-abbati-jusuf-vafodor/ |publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон |date=2022-11-30 |language=tg}}</ref> Дар таҳқиқоти забоншиносии А. Муродов «Сабку услуби қиссаҳои Болта Ортиқов» низ истифодаи калимаи «тумшуқ» дар нутқи қаҳрамонони асари «Полвон» баррасӣ шуда, «фук» ҳамчун муродифи адабии он нишон дода шудааст.<ref name="Murodov"/> Ин мисолҳо нишон медиҳанд, ки калимаҳои «фук» ва «пӯз» дар забони тоҷикӣ собиқаи истифода дошта, барои тавсифи узвҳои берунии ҳайвонот корбурд доранд. == Инчунин нигаред == * [[Бинӣ]] * [[Даҳон]] * [[Ҷоғ]] * [[Лаб]] * [[Косахонаи сар]] * [[Ҳисси бӯй]] * [[Хартум]] * [[Нӯл]] * [[Анатомия]] * [[Ширхӯрон]] == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Сари ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Рӯй]] [[Гурӯҳ:Анатомияи ширхӯрон]] cvwyeezgsslx4ijzoqq1opq5pt5aqlp 10 334461 1490639 2026-10-22T04:14:44Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Erinaceota |rang = Оила |latin = Soricidae |name = Ҳашаротхӯриҳо }} 1490639 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Erinaceota |rang = Оила |latin = Soricidae |name = Ҳашаротхӯриҳо }} 2owgv3csdb34jua86qrj8ugcei7t79f 1490643 1490639 2026-10-22T04:17:57Z Zosya95 54344 1490643 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Eulipotyphla |rang = Оила |latin = Soricidae |name = Ҳашаротхӯриҳо }} plgnzvzp3zo7fzsu5bt81dj4lm9vlu9 0 334462 1490642 2026-10-22T04:15:57Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Хокканак]] to [[Ҳашаротхӯр]] 1490642 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҳашаротхӯр]] 2uasnhm0556rjiadig7b5lwcak22h1p 10 334463 1490644 2026-10-22T04:20:15Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Placentalia|rang=Қатор|latin=Eulipotyphla|name=Ҳашаротхӯрон|monoaut=}} 1490644 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Placentalia|rang=Қатор|latin=Eulipotyphla|name=Ҳашаротхӯрон|monoaut=}} 496mjuf6ytdekumf8t2wb6xe0wqiaf4 0 334464 1490645 2026-10-22T04:23:59Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Ҳашаротхӯрон]] 1490645 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҳашаротхӯрон]] 089ekxrl4mhdptaozyp1ciqvduyslgo 0 334466 1490650 2026-10-22T09:46:47Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интиқоли пул''' '''—''' интиқол (ҳаракат)-и маблағҳои пулӣ аз ирсолкунанда ба номи қабулкунанда, ки тавассути операторони низомҳои пардохтии миллӣ ва байналмилалӣ анҷом меёбад. == Миёнарав == Дар низоми Интиқоли пул доимо ирсолкунанда, қабулкунанда ва миёнара... 1490650 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли пул''' '''—''' интиқол (ҳаракат)-и маблағҳои пулӣ аз ирсолкунанда ба номи қабулкунанда, ки тавассути операторони низомҳои пардохтии миллӣ ва байналмилалӣ анҷом меёбад. == Миёнарав == Дар низоми Интиқоли пул доимо ирсолкунанда, қабулкунанда ва миёнарав (оператор), ки барои хидматрасониҳои худ ҳаққи муайянро меситонад, амал мекунанд. Ҳоло шумораи зиёди низомҳои байналмилалии Интиқоли пул– «Золотая Корона», «[[Western Union|Вестерн юнион]]», «Контакт», «Юнистрим» ва ғайра дар ҳамаи кишварҳо, аз ҷумла дар Тоҷикистон, амал мекунанд. Ин низомҳо бо тарзи интиқол, муҳлат ва андозаи ҳаққи хидматрасонӣ аз якдигар фарқ мекунанд. Солҳои охир Интиқоли пул ба воситаи кортҳои бонкӣ амалӣ мешавад, яъне аз як корти бонкӣ ба корти дигар пул интиқол мешавад. Чунин намуди интиқолро «p2p» ё ин ки «card to card» меноманд. == Интиқоли дохилӣ == Интиқоли пуле, ки дар ҳудуди як мамлакат амалӣ гардонида мешавад, интиқоли дохилӣ ва маблағҳои пулии ба хориҷа ирсолшаванда интиқоли беруна ё фаромарзӣ номида мешаванд. Интиқоли пули фаромарзӣ барои баъзе кишварҳои дар ҳоли рушд ҳамчун яке аз манбаъҳои даромад хидмат мекунад. Интиқоли пули байналмилалӣ, маъмулан, ба гурӯҳи алоҳидаи молиявӣ-иқтисодӣ дохил ва римесса номида мешавад. Интиқоли пул ҳамчунин барои пардохти нархи молу амволи гуногун, иҷрои кор ё хидматрасонӣ анҷом дода мешавад. Дар ҳолатҳои зарурӣ ирсолкунанда ба амалиётгари низоми пардохтӣ ҳуҷҷатҳоеро, ки асоси таъйиноти интиқоли маблағҳои пулиро тасдиқ менамоянд, пешниҳод мекунад. Бонки марказии мамлакат, бонки тиҷоратӣ, Низоми байналмилалӣ ва миллии Интиқоли пул, Ташкилоти молиявии ғайрибонкӣ, ки ҳуқуқи чунин хидматрасониро доранд, миёнарави низоми пардохтӣ шуда метавонанд. Ҳар як шахси воқеӣ ё ҳуқуқӣ ирсолкунанда ва қабулкунандаи Интиқоли пул буда метавонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интиқоли пул|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пул]] pt1bh4ntu082jfhiafcuem18oyp5fqb 0 334467 1490651 2026-10-22T09:54:43Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интиқоли телеграфии пул''' ({{lang-en|telegraphic transfer,}} TT) — интиқол (ҳаракат)-и маблағҳои пулӣ, ки тавассути [[интиқолдиҳанда]] (трансфер)-и кабелӣ ё [[телефон]] ба ҳар давлати дунё анҷом дода мешавад. == Мафҳум == Интиқоли телеграфии пул, маъмулан, бо асъори қабулкунанда... 1490651 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли телеграфии пул''' ({{lang-en|telegraphic transfer,}} TT) — интиқол (ҳаракат)-и маблағҳои пулӣ, ки тавассути [[интиқолдиҳанда]] (трансфер)-и кабелӣ ё [[телефон]] ба ҳар давлати дунё анҷом дода мешавад. == Мафҳум == Интиқоли телеграфии пул, маъмулан, бо асъори қабулкунандаи пардохт анҷом меёбад ва ба ҳисоби ӯ дар бонки муайян интиқол дода шуда, ҳангоми пешниҳоди шиноснома пардохт карда мешавад. == Интиқол дар ИҶШС == Дар [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]] то [[соли 1929]] ҳаққи хидмат барои Интиқоли телеграфии пул бо харидани маркаҳо, ки ба барга (бланк)-и интиқол часпонида мешуданд, амалӣ мегардид. Баъдан ҳаққи хидмат дар шакли пули нақд гирифта мешуд. == Интиқоли ба дигар давлатҳо == Ҳоло дар якчанд мамлакати дунё аз телеграф чун шакли куҳнашудаи алоқа даст кашидаанд. Масалан, дар Нидерландия [[соли 2004]] кори телеграф қатъ гардид. [[Соли 2006]] оператори миллии амрикоии қадимтарин Western Union қатъи хидматрасонии худро расман эълон кард. [[Соли 2013]] дар [[Ҳиндустон]] ба кори телеграф хотима дода шуд. Дар Канада, Белгия, Олмон, Шветсия ва Ҷопон, аз ҷумла дар давлатҳои ИДМ, хидматрасониҳо тавассути телеграф ҳанӯз идома доранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интиқоли телеграфии пул|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пул]] kmd9ij21na5tb55ampzh6ndzg0ps77l 0 334468 1490652 2026-10-22T10:01:01Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интиқоли хаттии энергия''' — тавсифи [[Физика|физикии]] сифати афканишоти ионзо; бузургии талафоти ионии энергия дар воҳиди [[Замон|вақт]] дар [[Модда (химия)|модда]]. == Мафҳум == Интиқоли хаттии энергияро ҳамчун нисбати энергияи пурра ''dE'', ки ба зарра модда дар... 1490652 wikitext text/x-wiki '''Интиқоли хаттии энергия''' — тавсифи [[Физика|физикии]] сифати афканишоти ионзо; бузургии талафоти ионии энергия дар воҳиди [[Замон|вақт]] дар [[Модда (химия)|модда]]. == Мафҳум == Интиқоли хаттии энергияро ҳамчун нисбати энергияи пурра ''dE'', ки ба зарра модда дар натиҷаи бархӯрдҳо дар роҳи ''dl'' медиҳад, ба дарозии ҳамин роҳ муайян мекунанд: ''L= dE/dl.'' Барои зарраҳои бебарқа Интиқоли хаттии энергия татбиқ намешавад, вале қиматҳои Интиқоли хаттии энергияи зарраҳои барқаноки дуввумӣ, ки дар модда ба вуҷуд меоянд, истифода мешаванд. Бо эВ/нм чен мекунанд. Қиматҳои Интиқоли хаттии энергия аз 0,2 (барои фотонҳои баландэнергия) то 104 эВ/нм (барои ҳастапораҳои тақсимоти уран) тағйир меёбад. Мафҳуми Интиқоли хаттии энергия дар радиобиология ҳангоми баҳодиҳии падидаҳои радиобиологӣ аз намудҳои гуногуни афканишот (дозиметрия) васеъ истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интиқоли хаттии энергия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] a7hmfoi0c1agup8pl02eyptvpl5urtu 0 334469 1490653 2026-10-22T10:12:06Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интифоза''' ({{lang-ar|انتفاضة}}‎ – «шӯриш», «раҳоӣ»), қиёми оммавии мардуми [[Давлати Фаластин|Фаластин]] ба муқобили давлати [[Исроил]]. == Оғози шӯриш == Баъди [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] [[Яҳудият|яҳудиён]] бо пуштибонии [[Британияи Кабир]] дар заминҳои... 1490653 wikitext text/x-wiki '''Интифоза''' ({{lang-ar|انتفاضة}}‎ – «шӯриш», «раҳоӣ»), қиёми оммавии мардуми [[Давлати Фаластин|Фаластин]] ба муқобили давлати [[Исроил]]. == Оғози шӯриш == Баъди [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] [[Яҳудият|яҳудиён]] бо пуштибонии [[Британияи Кабир]] дар заминҳои фаластиниён сокин шуда, тадриҷан маҳалла ва шаҳракҳои яҳудинишинро бунёд карданд. Соли 1948 хилофи қатъномаи СММ дар бораи таъсиси ду давлат дар Фаластин (1947) танҳо давлати яҳудиён – Исроил таъсис ёфта, фаластиниҳо аз ин ҳақ маҳрум шуданд. Баъдан нокомии давлатҳои арабии минтақа дар муборизаи зидди Исроил ва шиддати сиёсати миллатгароёнаи яҳудиён мардуми Фаластинро водор кард, ки зидди сиёсати Исроил қиём кунанд. Интифоза дар шаклҳои гуногун зоҳир гардид: эътирози наврасону ҷавонон; муборизаи мусаллаҳона ва бойкоти маҳсулоти Исроил. == Интифоза рух додааст == То ҳол ду Интифоза рух додааст: 1) Интифозаи якум («инқилоби сангӣ») дар пайи ҳодисаи пахш шудани чанд нафар фаластинӣ тавассути мошини боркаши исроилӣ оғоз гардид (09.12.1987). Дар ин давра силоҳи асосии фаластиниён дар муқобили артиши Исроил сангу яроқи худсохт буд. Мувофиқи Созишномаи Осло, ки августи 1993 дар байни Исроил ва Созмони озодибахши Фаластин ба имзо расида буд, Интифозаи якум расман хотима ёфта, дар соҳили ғарбии д. Урдун ва Навори Ғазза Маъмурияти миллии Фаластин таъсис дода шуд (1994). Дар раванди Интифоза 111 исроилӣ ва тақрибан 2000 фаластинӣ кушта шуданд. 1) Интифозаи дуввум («Интифозаи ал-Ақсо») дар эътироз бо ҳузури ходими сиёсии Исроил [[Ариел Шарон|А. Шарон]] дар Ҳарами Қудси Шариф оғоз гардид. Фаластиниҳо ҷониби А. Шарон сангпартоӣ карданд. Дар ҷавоб неруҳои низомии Исроил чанд нафарро захмӣ ва қатл карданд. Ҳамзамон дар натиҷаи ихтилофи назари ҳукумати Исроил ва Маъмурияти миллии Фаластин дар масъалаи таъсиси давлати мустақили Фаластин ва муайян кардани мақоми Байтулмуқаддаси Шарқӣ вазъият мураккаб шуда, Интифоза густариш ёфт. Дар қиёс ба Интифозаи якум, арабҳои муқими Исроил дар ин раванд аз фаластиниҳо пуштибонӣ карданд. Дар пайи таркишу ҳамлаҳои анҷомдодаи гурӯҳҳои мусаллаҳи фаластинӣ дар ш-ҳои Исроил, неруҳои исроилӣ дар баъзе шаҳрҳои Фаластин амалиёти ҳарбӣ ташкил намуданд. Баъдан Исроил зери фишори ҷомеаи ҷаҳонӣ аз тавсеаи амалиёт худдорӣ кард. Пас аз фавти сарвари Маъмурияти миллии Фаластин Ёсир Арафот ва роҳбари ҳаракати ҲАМОС Аҳмад Ёсин (2004) Интифозаи дуввум тадриҷан хомӯш гардид. Талафоти ҷонибҳо дар раванди Интифозаи дуввум дақиқ нест. Натиҷаи Интифоза: фаластиниҳо соҳиби мухторият шуданд; Исроил зери фишори ҷомеаи ҷаҳонӣ ба мизи музокира нишаст ва сарбозонашро аз соҳили ғарбии д. Урдун ва Навори Ғазза баровард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интифоза|8|муаллифН. Сафаров.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷанг]] 2qutyacru4fye05gvpwvabd704kf99c 0 334470 1490654 2026-10-22T11:02:59Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интихоб''' ( {{lang-ar|انتخاب}} – ҷудо карда гирифтан, хоста гирифтан, баргузидани чизе ё касе аз байни чизҳо ва касон, чида гирифтан) — ҳалли номуайяние дар фаъолияти инсонӣ дар шароити бисёрии гузинаҳо тавассути қабул кардани масъулият барои амалисозии яке аз... 1490654 wikitext text/x-wiki '''Интихоб''' ( {{lang-ar|انتخاب}} – ҷудо карда гирифтан, хоста гирифтан, баргузидани чизе ё касе аз байни чизҳо ва касон, чида гирифтан) — ҳалли номуайяние дар фаъолияти инсонӣ дар шароити бисёрии гузинаҳо тавассути қабул кардани масъулият барои амалисозии яке аз имкониятҳои мавҷуд; беҳтарин гузиниши як ё якчанд чизе ё касе аз байни гузинаҳои мавҷуд. == Мафҳум ва тарзҳои интихоб == Аксар вақт Интихоб баргузидан ё писандидани чизе аз миёни маҷмӯи ашё (ғояҳо, арзишҳо, фаъолиятҳо, машғулиятҳо, ҳадафҳо ва ғайра) ва баргузидани касе аз миёни ҷамъе (масалан, баргузидани ҳунарпешае барои иҷрои нақше ва ғайра) дар назар дошта мешавад. Дар раванди ҳалли назарию амалии масъалае, чизе ё коре ҳамеша якчанд гузина пайдо мешавад. Фақат ҳамон дам масъала ҳалшуда шуморида мешавад, ки Интихоби ниҳоӣ сурат гирад, зеро маҳз ҳамин навъи фаъолият пурмаҳсул пиндошта мешавад. Барои пурмаҳсулии Интихоб иҷрои масъалаҳои зер тавсия дода мешаванд: 1. Асоснок бошанд. 2. Бо қарору масъалаҳои пешин дар тазод набошанд. 3. Сари вақт иҷро шаванд. 4. Иҷрояшон ҳатмӣ бошад. Интихоб фардӣ, гурӯҳӣ ва умумӣ шуда метавонад. Шахс ҳуқуқ дорад, ки барои Интихоби масъалае қарори қатъӣ қабул кунад ва барои он ҳавасманд ва дар айни ҳол масъул аст. Интихоб бо яке аз тарзҳои зер сурат мегирад: 1. Тасодуфӣ (бо воситаҳое, ки номафҳуму шарҳнопазиранд ва аз шароите вобаста нестанд). 2. Иродаӣ (аз табиати Интихобкунанда вобаста аст). 3. Вобаста ба меъёрҳои муайян (Интихоб-кунанда бояд собит кунад, ки натиҷаҳои Интихоб дурусту пурсамар мебошанд). Дар гузашта барои Интихоби масъалае бештар ба меъёрҳои таҷриба, дурусту мантиқӣ будани андеша такя мешуд, ҳоло ба он дақиқию муназзамӣ илова шудааст; илми нав – «назарияи таҳқиқи амалиёт» зуҳур кардааст, ки ҳадафаш таҳқиқи масъалаҳоест, ки бо қабули қарори ниҳоӣ дар раванди Интихоб иртибот доранд. Масъалаҳое, ки дар асоси усулҳои он ҳал мешаванд «тарроҳии муносибтарин масъалаҳо» ном дорад. == Интихоб дар фалсафа == Дар таърихи афкори фалсафию динӣ мафҳуми Интихоб ҳамеша мавриди баҳсу андеша будааст, бахусус дар инсоншиносии фалсафӣ Интихоб дар чаҳорчӯби мавзӯи озодии ирода баррасӣ мешуд. Суоли асосӣ ин буд: «Оё инсон дар интихоб соҳибихтиёр аст ё амалҳову интихоби ӯ пешакӣ аз қазову қадар, иродаи илоҳӣ ё маҷмӯи сабаб ва қонунҳои табиӣ вобастаанд? (Нигар ''Ҷабр ва ихтиёр, Қазову қадар''). Ғояи Интихоб ҳамчун воситаи ба ҳадаф расидан аз ҷониби Арасту матраҳ шудааст. Ӯ Интихобро ҳамчун яке аз ҷанбаҳои фаъолияти худрайъгирӣ баррасӣ кардааст, ки бошуурона сурат мегирад ва баръакси шавқу рағбат ва тамоюлот мебошад; натиҷаи он аз худи инсон вобаста аст, ҳарчанд натиҷаи пешакии он муайян нест. Барои Августини Қиддис озодии Интихоб дар робита бо масъалаи некию бадӣ гуногун аст: инсон озодона роҳи савобу гуноҳро Интихоб мекунад, ҳарчанд аз фазилати Худованд вобаста аст. Дар ҳар як ирода ва Интихоби неки инсон баракату фазилати Ӯ ниҳон мебошад. Ба андешаи Интихоб Кант, Г. Ҳегел ва Ж. Сартр моҳияти маънавиёту ахлоқи инсонӣ фақат Интихоби ҳадафи олӣ мебошад. Мас., Кант вазифаи маънавии инсонро дар Интихоби чизе ё амале масъули натиҷаҳои он медонад. Дар фалсафаи вуҷудӣ (экзистенсиализм) Интихоб дар баробари озодӣ ва масъулият амри айнӣ ва воқеӣ буда, кафили шахсиятдории фард дар ҷомеа аст. Моҳияти инсон аз назари вуҷудгароён маҳсули ирода ва Интихоби худи ӯст. Ж. Сартр мегӯяд: «Интихоби чунону чунин будан дар айни ҳол тасдиқи он чӣ мо интихоб мекунем низ ҳаст. Зеро мо ҳаргиз бадиро интихоб намекунем ва ин роҳи мо наметавонад барои дигарон хуб бошад». То ибтидои асри 20 фаҳмиши падидаҳои олам дар чаҳорчӯби усули сабабият (''детерминизм'') шарҳ дода мешуд. Дар асри XX чунин андешае роиҷ гардид, ки тибқи он инсон дар Интихоб комилан соҳибихтиёр ва масъули Интихоби хеш мебошад. == Интихоби ахлоқӣ == Дар илми ахлоқ Интихоб дар заминаи масъалаи ихтилофи ахлоқӣ, муборизаи некӣ ва бадӣ ва ангезаҳои марбут ба он баррасӣ мешавад. Мавзӯи матраҳ асосан Интихоби огоҳона бо дарки возеҳи гузинаҳои мавҷуд ба шумор мерафт: «Кадом интихоб дурусту ҳақ аст ва чаро ва кадомаш на?». Дар ахлоқ роҷеъ ба Интихоб ду назар маъмул аст: 1. Инсон танҳо рафторро ҳамчун воситаи ноил шудан ба мақсади олии азалӣ метавонад ба майли худ озодона Интихоб кунад (Арасту, Локк). 2. Танҳо Интихоби ҳадафи олӣ моҳияти ахлоқӣ дорад (Кант, Ҳегел). Интихоби ахлоқӣ нишондиҳандаи сатҳи озодии маънавии шахсият ва ҷомеа мебошад (Нигар низ ''Ахлоқ,'' ''Озодӣ''). Озодии Интихоб ба ин маънист, ки инсон (гурӯҳи одамон, ҷомеа) на танҳо ахлоқро Интихоб, балки дар ҳолатҳои мушаххас (бахусус дар ҳолати тазод) мутобиқи Интихоби ахлоқии худ амал мекунад. Дар таносуб бо идеал Интихоб ахлоқӣ ва ғайриахлоқӣ, муносиб ва номуносиб, одилона ва беадолатона ва ғайра мешавад. Инсон дар зиндагӣ вобаста ба вазъият на танҳо миёни хубу бад, балки бадтар ва бадтарин низ Интихоб мекунад. == Интихоб дар равоншиносӣ == Дар равоншиносӣ Интихоб вуҷуди гузинаҳои гуногун барои татбиқ, санҷиш ва тамрини ирода аст. Вуҷуди Интихоб бо асосноккунии озодии иродаи инсон иртибот дошта, ҳар як ашёи маълум дилхоҳ мавҷуди зиндаро ба худ ҷазб ё баръакс аз худ дур мекунад; ба аввалӣ майл мекунад ва дуввумиро намепазирад, аз он дур мешавад ва ҳатто нобуд мекунад. Аммо барои он ки ашёи муайянро мавҷуди муайян пазирад ё напазирад, мавҷуди «хоҳанда» бояд онро аз дигар ашё фарқ гузорад ва ҳукми худро бар он содир кунад, зеро ҳар як муносибати иродавӣ ҳатман бо шинохт, ташхису ҳукм алоқаманд аст. Аз ин рӯ баҳси авлавияти ирода бар шуур ё баръакс бунёди устувор надорад. «Хостан» ва «ирода кардан» вобаста ба зинаҳои рушди маърифат, дараҷаҳои гуногун дорад. Мавҷудоте, ки фақат дорои ҳиссиёти сатҳи ибтидоӣ мебошанд (мас., ҳайвоноти содаи раванди таҳаввулот ва рустаниҳо), ирода дар шакли савқи табиӣ (инстинкт) доранд, ки гироиши мустақими бешуурона ё тамоюлест, ки аз воқеияти муҳит барангехта мешавад. Мавҷудоти сатҳи баланди инкишоф (мас., ҳайвоноти даранда, алафхорон ва ғ.), ҳиссиёту рағбат ва илова бар ин ирода ва ҳатто ақли сатҳи муайянро низ моликанд. Интихоб дар онҳо фақат дар шакли ғариза вуҷуд дорад, вале инсон ба ҷуз ҳиссиёт, рағбат ва ирода, аз ақлу шуури сатҳи хеле баланд бархурдор аст ва Интихоб дар вуҷуди ӯ бошуурона ва бо тафаккур сурат мегирад; ғоя, ормон ва мафҳумҳо низ дар раванди Интихоб ба ӯ хидмат мерасонанд. Равоншиносон ба ин ақидаанд, ки рафтор, эҳсосот, ангеза, ниёзҳо ва авлавиятҳо (афзалиятҳо)-и инсон решаи Интихобҳои муҳимми зиндагии ӯро ташкил медиҳанд. Интихоб дар равоншиносии умумӣ ҳамчун марҳилаи раванди қабули қарор баррасӣ мешавад. Мавзӯи омӯзиш дар он асосан талаботест, ки барои қабули дастурамали муносиби Интихоб мусоидат мекунад ё монеъ мешавад. == Интихоб дар улуми иҷтимоӣ == Дар улуми иҷтимоӣ мавзӯи Интихоб ғолибан ба масоили рафтори сиёсӣ ё истеъмолӣ марбут аст. Моделҳои иҷтимоӣ-равоншиносии Интихоб ҷараёни инкишофи робитаи ашёву падидаҳои мухталиф (муносиботи иҷтимоӣ), таҳаввули дониш, андешаҳо ва омодагӣ барои фаъолияти амалӣ мувофиқи Интихобро ифода мекунанд. Тибқи равоншиносии шахс инсон дар Интихоб ва пайомадҳои он шахсан масъул аст. Пешбинии пайомади ҳар як гузина ва Интихоби роҳи беҳтарин имконнопазир аст. Аз ин рӯ, Интихоб ҳамеша ба таваккалу ''изтироб'' ва масъулиятпазирӣ вобаста аст. Гурез аз Интихоб аз нокомилии шахсият ё ихтилоли равонӣ дарак медиҳад. Қобилият ва омодагӣ барои бар дӯш гирифтани бори Интихоб вижагии шахсияти мустақил ва комил аст. Дар назарияи Интихоби шахсӣ (Н. Наумова), стратегияи оқилонаи ҳадафманди фард дар ҳолати номуайянӣ дониста мешавад. Мудрик бо такя ба ҷойгузинҳо (алтернативаҳо)-и сохтаи худ ва бо истифода аз имконоти мавҷуда Интихоб мекунад. Дар равоншиносии назорати олами берун (External Control Psychology) Интихоб дар доираи мавзӯи ихтиёроти шахсӣ таҳқиқ мешавад. Галссер – яке асосгузорони назарияи Интихоб муътақид аст, ки авлавияти ниёзҳо барои ҳар касе мутафовит аст. Ҳар навъи рафторе, ки аз афрод сар мезанад Интихобшудаст ва барои коҳиши сатҳи нокомӣ ё амалишавии ниёзи хос анҷом дода мешавад. Таҳқиқоти озмоишӣ ва таҷрибаҳои болинӣ (клиникавӣ) нишон медиҳанд, ки Интихоб, ҳамчун навъи хосси фаъолияти зеҳниву ботинӣ дорои ангезаҳо, абзор, восита ва ҷараёни инкишоф аст. Дар ҷараёни Интихоб шуур, ки аз фаъолнокии он ифшои усул ва роҳҳои Интихоби фаъолият вобастаанд, нақши муҳим дорад, аммо маҳаки асосии Интихоб кашф, таҳлил ва қиёси гузина набуда, масъулияти ботинӣ барои татбиқи яке аз онҳост. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интихоб|8|муаллиф=У. Камолов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Мафҳумҳои ахлоқӣ]] [[Гурӯҳ:Фарояндҳои зеҳнӣ]] 9vz0kawjejqd5rgykn9wg2px0x29i4a 0 334471 1490655 2026-10-22T11:17:23Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интихоби касб,''' интихоби бошууронаи соҳаи муайяни фаъолияти меҳнатӣ ва машғулият; низоми тадбирҳои илман асоснокшуда ва фаъолияти бевоситаи мутахассисони соҳаҳои гуногун ([[Омӯзгор|омӯзгорон]], [[Равоншиносӣ|равоншиносон]], [[Ҷомеашиносӣ|ҷомеашиносон]] ва... 1490655 wikitext text/x-wiki '''Интихоби касб,''' интихоби бошууронаи соҳаи муайяни фаъолияти меҳнатӣ ва машғулият; низоми тадбирҳои илман асоснокшуда ва фаъолияти бевоситаи мутахассисони соҳаҳои гуногун ([[Омӯзгор|омӯзгорон]], [[Равоншиносӣ|равоншиносон]], [[Ҷомеашиносӣ|ҷомеашиносон]] ва ғайра), ки ба раванди худмуайянкунии касбӣ ё шуғлӣ (вобаста ба хислати шахс ва талаботи иқтисодӣ) мусоидат мекунад. == Мафҳум == Интихоби касб марҳилаи ибтидоии худмуайянкунии касбӣ мебошад ва нишонаҳои аввалини он дар давраи кӯдакӣ мушоҳида мешаванд. Ҳангоми Интихоби касб аҳаммияти иҷтимоӣ, нуфузу эътибори шуғли мавриди интихоб, имконият, қобилияту арзишҳои фардӣ (дастовардҳо, иҷтимоишавӣ, салоҳиятнокӣ), майлу рағбат, масъулиятшиносӣ, муносибати шахс ба худ (худогоҳӣ, худбаҳодиҳӣ) ва муҳит ба назар гирифта мешаванд. Унсурҳое, ки дар раванди Интихоби касб муассиранд: омилҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ, равандҳои маърифатӣ, ҳолати эҳсосотиву иродавии шахс (дониш, завқ, майлу хоҳиш, хусусият ва қобилияти инфиродӣ, тасаввуроту иттилоот оид ба хусусиятҳои фаъолияти касбӣ), тандурустӣ ва ғайра Интихоби дурусти касб ба инсон имкон медиҳад, ки неруи ҷисмонӣ, ақлонӣ ва маънавии худро истифода намуда, фаъолияти меҳнатии худро босамар гардонад. Интихоби нодурусти касб дар ҳаёти шахсӣ ва иҷтимоӣ боиси пайомадҳои ногувор хоҳад шуд. Ниҳодҳои иҷтимоӣ (мактаб, оила, [[Васоити ахбори омма|ВАО]] ва ғайра) дар худмуайянкунии касбии ҷавонон нақши муҳим доранд. == Раванди таълиму тарбия == Интихоби касб дар мактабҳои таҳсилоти миёнаи умумии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷузви таркибии раванди таълиму тарбия (махсусан дар дарси кушод ва соати тарбиявӣ, ташкили гӯшаҳои махсус доир ба Интихоби касб дар назди муассисаҳои таълимӣ) буда, дар барномаҳои таълимии фанҳои «Меҳнат ва санъат» (синфҳои 1–4), «Асосҳои касбу ҳунар (технология)» (синфҳои 5–9), «Технология» (синфи 10) соатҳои махсус ҷудо карда шудаанд. Самтҳои асосии роҳнамои касбӣ: маълумотдиҳӣ (шиносоии гурӯҳҳои мухталифи аҳолӣ бо намудҳои муосири истеҳсолот, талаботи бозори меҳнат ва дурнамои рушди он, шаклу шароити омодакунии қувваи корӣ, талаботи тахассусӣ, захираҳои инсонӣ ва ғайра); ташкили машғулиятҳои беруназмактабӣ ва марказҳои касбинтихобкунӣ дар минтақаҳо; машварати касбӣ (ташкил ва баргузории машварат оид ба касбинтихобкунии хонандагон тавассути ҷалби корхонаву ташкилотҳо ва соҳибкорони хурду миёна, тавсияҳо оид ба Интихоби касб ва ноилшавӣ ба сатҳи баланди касбият); мутобиқшавӣ ва иҷтимоишавии касбӣ (ташаккули муносибатҳои иҷтимоӣ миёни корфармоёну коргарон ва ғайра); тарбияи касбӣ [ташаккули ҳиссиёти меҳнатдӯстӣ, масъулиятшиносии касбӣ, завқу рағбат миёни ҷавонон); рушди касбии шахсият, пешравӣ дар иҷрои вазифаҳои ҷамъиятию давлатӣ (ишғоли мансаб), аз ҷумла тағйир додани касб ва тайёрии касбӣ]. Ҳоло барои Интихоби касб пурсишномаву саволномаҳои психологию педагогӣ ва лавҳаҳои «Интихоби касб»-ро истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интихоби касб|8|муаллиф=Н. Абдурашидов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Касбҳо]] [[Гурӯҳ:Таҳсилоти касбӣ]] [[Гурӯҳ:Идораи ҳайати коргарон]] en9sevwv4rspcshh98rwbgh1zsz84ir 1490656 1490655 2026-10-22T11:18:12Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490656 wikitext text/x-wiki '''Интихоби касб —''' интихоби бошууронаи соҳаи муайяни фаъолияти меҳнатӣ ва машғулият; низоми тадбирҳои илман асоснокшуда ва фаъолияти бевоситаи мутахассисони соҳаҳои гуногун ([[Омӯзгор|омӯзгорон]], [[Равоншиносӣ|равоншиносон]], [[Ҷомеашиносӣ|ҷомеашиносон]] ва ғайра), ки ба раванди худмуайянкунии касбӣ ё шуғлӣ (вобаста ба хислати шахс ва талаботи иқтисодӣ) мусоидат мекунад. == Мафҳум == Интихоби касб марҳилаи ибтидоии худмуайянкунии касбӣ мебошад ва нишонаҳои аввалини он дар давраи кӯдакӣ мушоҳида мешаванд. Ҳангоми Интихоби касб аҳаммияти иҷтимоӣ, нуфузу эътибори шуғли мавриди интихоб, имконият, қобилияту арзишҳои фардӣ (дастовардҳо, иҷтимоишавӣ, салоҳиятнокӣ), майлу рағбат, масъулиятшиносӣ, муносибати шахс ба худ (худогоҳӣ, худбаҳодиҳӣ) ва муҳит ба назар гирифта мешаванд. Унсурҳое, ки дар раванди Интихоби касб муассиранд: омилҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ, равандҳои маърифатӣ, ҳолати эҳсосотиву иродавии шахс (дониш, завқ, майлу хоҳиш, хусусият ва қобилияти инфиродӣ, тасаввуроту иттилоот оид ба хусусиятҳои фаъолияти касбӣ), тандурустӣ ва ғайра Интихоби дурусти касб ба инсон имкон медиҳад, ки неруи ҷисмонӣ, ақлонӣ ва маънавии худро истифода намуда, фаъолияти меҳнатии худро босамар гардонад. Интихоби нодурусти касб дар ҳаёти шахсӣ ва иҷтимоӣ боиси пайомадҳои ногувор хоҳад шуд. Ниҳодҳои иҷтимоӣ (мактаб, оила, [[Васоити ахбори омма|ВАО]] ва ғайра) дар худмуайянкунии касбии ҷавонон нақши муҳим доранд. == Раванди таълиму тарбия == Интихоби касб дар мактабҳои таҳсилоти миёнаи умумии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷузви таркибии раванди таълиму тарбия (махсусан дар дарси кушод ва соати тарбиявӣ, ташкили гӯшаҳои махсус доир ба Интихоби касб дар назди муассисаҳои таълимӣ) буда, дар барномаҳои таълимии фанҳои «Меҳнат ва санъат» (синфҳои 1–4), «Асосҳои касбу ҳунар (технология)» (синфҳои 5–9), «Технология» (синфи 10) соатҳои махсус ҷудо карда шудаанд. Самтҳои асосии роҳнамои касбӣ: маълумотдиҳӣ (шиносоии гурӯҳҳои мухталифи аҳолӣ бо намудҳои муосири истеҳсолот, талаботи бозори меҳнат ва дурнамои рушди он, шаклу шароити омодакунии қувваи корӣ, талаботи тахассусӣ, захираҳои инсонӣ ва ғайра); ташкили машғулиятҳои беруназмактабӣ ва марказҳои касбинтихобкунӣ дар минтақаҳо; машварати касбӣ (ташкил ва баргузории машварат оид ба касбинтихобкунии хонандагон тавассути ҷалби корхонаву ташкилотҳо ва соҳибкорони хурду миёна, тавсияҳо оид ба Интихоби касб ва ноилшавӣ ба сатҳи баланди касбият); мутобиқшавӣ ва иҷтимоишавии касбӣ (ташаккули муносибатҳои иҷтимоӣ миёни корфармоёну коргарон ва ғайра); тарбияи касбӣ [ташаккули ҳиссиёти меҳнатдӯстӣ, масъулиятшиносии касбӣ, завқу рағбат миёни ҷавонон); рушди касбии шахсият, пешравӣ дар иҷрои вазифаҳои ҷамъиятию давлатӣ (ишғоли мансаб), аз ҷумла тағйир додани касб ва тайёрии касбӣ]. Ҳоло барои Интихоби касб пурсишномаву саволномаҳои психологию педагогӣ ва лавҳаҳои «Интихоби касб»-ро истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интихоби касб|8|муаллиф=Н. Абдурашидов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Касбҳо]] [[Гурӯҳ:Таҳсилоти касбӣ]] [[Гурӯҳ:Идораи ҳайати коргарон]] mc6njsk3lbfthshyraowrlky3yaoh4n 0 334472 1490657 2026-10-22T11:31:38Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интихоби сунъӣ''' — фарояндест, ки дар он ҳайвону гиёҳ бар асоси сифатҳои матлуби худ аз назари инсон, тавассути парваришдиҳандагон барои афзоиши насл баргузида мешаванд. == Воридшави ба илм == Назарияи Интихоби сунъӣро ба илм [[соли 1859]] Чарлз Дарвин|Ч. ''Дар... 1490657 wikitext text/x-wiki '''Интихоби сунъӣ''' — фарояндест, ки дар он ҳайвону гиёҳ бар асоси сифатҳои матлуби худ аз назари инсон, тавассути парваришдиҳандагон барои афзоиши насл баргузида мешаванд. == Воридшави ба илм == Назарияи Интихоби сунъӣро ба илм [[соли 1859]] [[Чарлз Дарвин|Ч. ''Дарвин'']] ворид кардааст. Интихоби сунъӣ замонҳои қадим бешуурона сурат мегирифт. Одамон ҳайвоноти муфидро хонагӣ ва тухми рустаниҳои ғизобобро кишт мекарданд. Баъдан зарурати рӯёнидани зотҳои нави ҳайвонот ва парвариши навъҳои беҳтарини зироат ба миён омад. Ҳамин тавр, дар нимаи дуввуми асри XVIII санъати селексия, яъне Интихоби сунъӣи бошуурона арзи ҳастӣ кард. Пажӯҳишҳо дар самти Интихоби сунъӣ барои Ч. Дарвин зинаи муҳимми амалӣ гардонидани назарияи таҳаввулоти организмҳо бо роҳи интихоби табиӣ маҳсуб мешуданд. Ӯ фарқи муҳимми таъсироти интихоби сунъӣ ва интихоби табииро қайд кард, яъне Интихоби сунъӣ аз рӯи аломатҳои барои инсон муҳим сурат мегирад, аммо интихоби табиӣ барои афзун гардидани қобилияти ҳаётӣ ва боқӣ гузоштани насл зарур аст. Дар робита ба ин, [[соли 1938]] И. И. ''Шмалгаузен'' собит намуд, ки интихоби табиӣ боиси устувор гардидани бисёр аломатҳои муфид ва рушди василаҳои тасбити инкишофи фардӣ (''онтогенез'') мешавад. Баръакси ин, Интихоби сунъӣ боиси таҷзия ва нестшавии баъзе амалҳои организм мегардад. Аз ин рӯ, бисёр вақт таъсири генҳо, ки қаблан (дар асли табиӣ) нуҳуфта буданд, ҳамчун зуҳуроти номатлуби Интихоби сунъӣ ба гунаи дигар рӯ мезананд. Дар натиҷа тағйирпазирии фенотипии организмҳо, ки зери таъсири Интихоби сунъӣ қарор гирифтаанд, хеле меафзояд, вариатсияҳои нав қобилияти ҳаётии мавҷудотро дар шароити табиӣ заиф мекунанд (таъсири ноустуворгардони Интихоби сунъӣ). Корҳои селексионерон то имрӯз дар соҳаи чорводорӣ ва рустанипарварӣ моҳияти худро гум накардаанд. Интихоби сунъӣ ду навъи асосӣ дорад: интихоби умумӣ (аз байн бурдани фардҳое, ки ҷавобгӯи талаботи зотофарӣ ва навъофарӣ нестанд) ва Интихоби сунъӣи фардӣ (барои зуд такомул ёфтани сифатҳои зот ё навъ мусоидат мекунад). == Нигар низ == ''[[Инбридинг]]'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интихоби сунъӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Биологияи таҳаввулӣ]] das7hg5w5zkakdxhyzk5z8bwo457yrj 0 334473 1490658 2026-10-22T11:48:57Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интихобот''' — раванди баргузидани шахсе барои уҳдадориҳои мансабии умумӣ аз тариқи раъйдиҳӣ. == Мафҳум ва таърихи интихобот == Интихобот яке аз рукнҳои асосии ҳокимияти мардумӣ, шакли ифодаи иродаи сиёсии халқ ва омили дар амал татбиқ кардани ҳуқуқҳои кон... 1490658 wikitext text/x-wiki '''Интихобот''' — раванди баргузидани шахсе барои уҳдадориҳои мансабии умумӣ аз тариқи раъйдиҳӣ. == Мафҳум ва таърихи интихобот == Интихобот яке аз рукнҳои асосии ҳокимияти мардумӣ, шакли ифодаи иродаи сиёсии халқ ва омили дар амал татбиқ кардани ҳуқуқҳои конститутсионии шаҳрвандон ва интихоб кардану интихоб шудан ба мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва худидоракунии маҳаллӣ, роҳи қонунӣ гардонидани ҳокимияти сиёсӣ ва демократикунонии ҷомеа мебошад. Интихобот раванди демократии сиёсӣ ва натиҷаи ҷустуҷӯи дуру дароз ва ихтилофноки таърихии ҷомеаи инсонӣ барои дарёфти тарҳи беҳтарини ташаккул, рушд ва идораи давлат мебошад. == Намудҳои интихобот == Истилоҳи «овоздиҳӣ» таърихи қадим дошта, аз Спарта боқӣ мондааст, ки дар он мақомоти олии ҳокимияти давлатӣ (герусия) дар раванди маҷлиси умумӣ (апелла) ва бо роҳи фарёдзании умумӣ ташкил мешуданд. Узви герусия шахсе интихоб мешуд, ки ба тарафдории ӯ аз ҳама баландтар фарёд мезаданд. Маҳфуми «қуттии интихобот» ҳам аз Афинаи Қадим ба замони мо расидааст. Афинагиҳои қадим дар рафти овоздиҳӣ ба қуттии Интихобот сангҳои сафед ё сиёҳи худ – «бюллетен»-ро мепартофтанд. Санги сиёҳ маънои «зид» ва санги сафед маънои «тарафдор»-ро дошт. Ибораи маъмули «сақои сиёҳ партофтан» ба маънои муқобил овоз додан истифода мешуд. Дар шаҳр-давлатҳои Юнони Қадим ба мансаби давлатӣ шумори каме аз шаҳрвандони ҷинси мард, озод ва сарватманд бо овоздиҳии бевосита ва ошкоро интихоб мешуданд. Дар Ҷумҳурии қадими Рум ҳайатҳои судро қишри озоди он кишвар бармегузиданд. Интихоботи Англия аз асри XIII мелод оғоз шуд. Раъйгирии махфӣ аз соли 1882 ҷорӣ шуда, занон соли 1928 ҳуқуқи интихоботиро соҳиб гардиданд. == Тарзҳо ва шаклҳои овоздиҳӣ == Дар замони муосир мамлакатҳое, ки дар онҳо Интихоботи намояндагони мардумӣ ба мақомоти ҳокимияти давлатӣ вуҷуд надошта бошад, ангуштшуморанд. На дар ҳамаи кишварҳо Интихобот бо роҳи демократӣ гузаронида мешавад. Намудҳои Интихобот (вобаста аз хусусияти таъсири байниҳамдигарии давлат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ): 1. Интихоботе, ки дар шароити тобеи давлат будани ҷомеаи шаҳрвандӣ гузаронида мешавад. Ин хосси низомҳои сиёсии авторитарӣ буда, тамоми қарорҳои асосӣ дар бораи ҳайати вакилон, мундариҷаи барномаҳои пешазинтихоботӣ пешакӣ аз тарафи роҳбарияти сиёсии мамлакат (хунта, олигархия, ҳизби яккаҳукмрон ва ғайра) қабул мешаванд. Интихобкунандагон дар бораи номзадҳо ва барномаҳои онҳо чизе намедонанд. Набудани имконияти интихоби номзади беҳтарин ва ташкили манзараи сохтаи дастгирии умумихалқӣ аз он далолат мекунад, ки дар ин кишварҳо ҳуқуқи воқеии ташаббуси интихобкунӣ на дар дасти мардум, балки дар дасти бюрократияи ҳизбӣ мебошад. Чунин амалия на фақат хосси собиқ ИҶШС буд, балки дар Покистон, Индонезия, Филиппин ва чанд кишвари дигар низ ҷой дошт. 2. Интихоботе, ки дар шароити ноустувории таносуби қувваҳои давлат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ сурат мегирад. Чунин низом аксар вақт дар мамлакатҳои ҷануби Аврупо ва Амрикои Лотинӣ низ ҷой дорад. Дар ин қитъаҳо тартиботи демократӣ ҳанӯз побарҷо нест ва кӯшишҳои демократикунонии ҳокимият аз ҷониби сарварони давлатҳои онҳо ба муқобилати сахти қувваҳои зиддидемократӣ рӯ ба рӯ мешаванд. Амалигардонии як қатор ислоҳот воситаи муваффақияти бештар дар роҳи пиёда кардани арзишҳои демократӣ мебошад. Бартарии раванди мазкур дар он аст, ки қувваҳои ба ҳам зид дар фазои Интихоботи демократӣ зистанро ёд мегиранд ва мухолифон моҳияти «рақобати роҳбарӣ»-ро дарк мекунанд. 3. Интихоботе, ки дар шароити низоми демократӣ ва тобеи ҷомеаи шаҳрвандӣ будани давлат гузаронида мешавад. Баробарии қувваҳо, ҳуқуқҳо, рушди мутаносиби ҷомеа, давлат ва фард, боварии байни даъвогарон ба ҳокимият ва озодии баёни иродаи шаҳрвандон хусусиятҳои асосии ин намуди Интихобот мебошанд. == Аслҳои асосии интихоботи демократӣ == Вобаста ба он ки ба кадом мақомоти ҳокимияти сиёсӣ номзад интихоб мешавад, Интихобот ба ҳокимияти қонунгузор – парламент, иҷроия, мақомоти сатҳи гуногун ва судӣ фарқ мекунад. Дар Тоҷикистон танҳо вакилони парламент, Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва мақомоти маҳаллии ҳокимияти намояндагӣ интихоб мешаванд. Пас аз ҷанги шаҳрвандӣ дар ҷумҳурӣ бо мақсади ором нигоҳ доштани вазъи сиёсӣ роҳбарони мақомоти ҳокимияти иҷроя ва худидораи маҳаллӣ на интихоб, балки таъйин мешаванд. Дар бархе аз мамлакатҳои демократии дунё [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]], [[Фаронса]], [[Русия]] ва ғайра роҳбарони ҳокимияти иҷроия ва судӣ интихоб мешаванд. Интихобот аз рӯи намояндагии марзӣ ба мақомоти ҳокимияти давлатӣ (президент, парламент), минтақавӣ (губернаторҳо, вакилони вилояту шаҳрҳо), ноҳияҳо, шаҳрҳо ё худидораи маҳаллӣ тақсим мешаванд. Намудҳои овоздиҳӣ: алтернативӣ (аз ду як касро интихоб кардан), кумулятивӣ (маҷмӯӣ) ва меъёрӣ. Овоздиҳии алтернативӣ барои интихобкунандае, ки ба ҳавзаи Интихобот меояд, як овоз пешбинӣ мекунад. Ӯ метавонад ин овозро ба тарафдорӣ ё бар зидди номзади муайян диҳад (иттиҳодия, ҳизб, ҷунбиши интихобшаванда). Дар овоздиҳии кумулятивӣ шумораи овозҳои интихобкунанда назар ба шумораи интихобшавандагон зиёдтар аст. Интихобкунанда ҳуқуқ дорад, ки ҳамаи овозҳои худро ба як номзад диҳад ё онҳоро мувофиқи салоҳдид ва таваҷҷуҳи худ дар байни номзадҳо баробар тақсим кунад. Интихобкунанда ҳуқуқ дорад, ки чун низоми овоздиҳии кумулятивӣ ҳамаи овозҳои худро ба яке аз номзадҳо диҳад ва ё мувофиқи салоҳдиди худ дар байни онҳо тақсим намояд. Ғайр аз ин низомҳо тартибҳои дигари овоздиҳӣ аз қабили низоми «рейтинг» ва «ақида-низом», («поинт-систем»), ки маъмулан, ҳангоми Интихоботи мақомоти ҳокимияти давлатӣ кам истифода мешаванд, вуҷуд доранд. Овоздиҳии «бевосита» («пламинг») ба интихобкунанда имконият медиҳад, ки дар варақаи овоздиҳӣ ҳамон шумораи интихобшавандагонеро хат занад ё монад, ки онҳоро зарур медонад. Ақида-низом низ бо тартиби овоздиҳии бевосита (пламинг), вале бе хат задани номзадҳо ё ҳизбҳо гузаронида мешавад. Интихобкунанда дар варақҳои овоздиҳии (рейтингӣ, масалан, рақамҳои 1, 2, 3, 4, ва ғайра) номзад ва ташкилоти интихобшавандаро мегузорад. Дар Интихобот он номзад ё ташкилоте баранда мешавад, ки рейтинги аз ҳама баландро мегирад. Яке аз мураккабтарин шаклҳои низоми рейтингӣ ин овоздиҳии афзалиятдиҳӣ (преферентӣ) мебошад, ки аз рӯи усули «овози додашуда» (квотаи Друп) гузаронида мешавад. Дар ин низом ғолиб номзаде дониста мешавад, ки аз квотаҳои ҷудошуда овози зиёдтар гирифтааст. == Низом ва вазифаҳои интихобот == Интихобот ба мақомоти ҳокимияти давлатӣ дар ду шакл гузаронида мешавад: умумихалқӣ ва маҳаллӣ. Интихоботи маҳаллӣ, дар сурати ташкил кардани воҳидҳои нави маъмурию ҳудудӣ ва ё рафтани вакил бо сабаби фаъолият карда натавонистан, бозхонд, фавт, тағйир ёфтани қонунгузории Интихобот ва ғайра гузаронида мешавад. Интихоботҳо навбатӣ ва ғайринавбатӣ, пеш аз муҳлат ва такрорӣ мешаванд. Мубориза барои Интихоботи ғайринавбатӣ аслиҳаи хуб дар сиёсат буда, қонунӣ будани он аз рӯи мувофиқати он ба талаботи конститутсия муайян мешавад. Интихоботҳои бевосита, бавосита ва бисёрзина вуҷуд доранд. Дар Интихоботи бевосита намояндагонро худи шаҳрвандон интихоб мекунанд. Дар Интихоботи бевосита аксаран бештар вакилони палатаи поёнии парламент, парламентҳои якпалатагӣ, мақомоти ҳокимияти вилоятҳо, шаҳру ноҳияҳо ва деҳот интихоб мешаванд. Дар баъзе аз мамлакатҳои мусулмонӣ (Покистон, Бангладеш) шумораи муайяни занҳо ба вакилии палатаи поёнӣ аз ҷониби худи парламент интихоб мешаванд. Дар парламенти якпалатагӣ шумораи муайяни вакилонро метавонад президент аз ҳисоби шаҳрвандони шинохтаи мамлакат таъйин намояд (дар Миср то 10 нафар). Дар Тоҷикистон аз 33 нафар узви палатаи болоӣ – Маҷлиси миллии Маҷлиси Олӣ 25 нафар дар маҷлисҳои умумии вакилони мақомоти намояндагии ҳокимиятҳои маҳал интихоб мешаванд ва 8 нафари дигар аз ҷониби президент таъйин мегарданд. Дар бисёре аз мамлакатҳо президентҳо, вакилони палатаи поинӣ ва болоии парламент ([[Бразилия]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]) ва сарвазирон (Исроил) бо роҳи Интихобот интихоб мешаванд. Дар бисёр давлатҳо мақомоти олии ҳокимият ва шахсони мансабдор, аз ҷумла, дар мамлакатҳои демократӣ, бо роҳи Интихоботи бавосита интихоб мешаванд. Интихоботи бавосита метавонад дар ду шакл: бавосита ва бисёрзина амалӣ гардад. Дар ҳолати якум мушовараи махсуси интихоботӣ гузаронида мешавад. Мас., ҳангоми интихоби Президенти ИМА интихобкунандагон ба тарафдории овоздиҳандагони ҳизбҳои гуногун овоз медиҳанд. Баъдан овоздиҳандагон дар маркази иёлатҳои худ ҷамъ омада, ба тарафдории номзад ба президент, ки пештар эълон мешавад, овоз медиҳанд. Дар ҳолати дуввум Интихоботро мақомоти доимамалкунанда мегузаронад. Ниҳоди президентӣ аз ҷониби парламент дар [[Юнон]], [[Туркия]], [[Тоҷикистон]] (ибтидои солҳои 90) интихоб мешавад. Дар Интихоботи бисёрзинагӣ мақомоти поинии намояндагонро шаҳрвандон интихоб мекунанд. Интихоботи демократиро як қатор аслҳое муайян мекунанд, ки дар қонунгузории интихоботӣ ҳамчун шарти зарурии таъмини ҳуқуқ ба овоздиҳӣ ва ё ҳуқуқи овоз мебошанд, зеро бе таъмин намудани ин ҳуқуқ дигар ҳуқуқҳои инсон маъное ҳам надоранд. Инкори он нишони ҳадафҳои авторитарӣ ё тоталитарӣ доштани қувваҳое мебошад, ки қудратро дар даст доранд. Муҳимтарин аслҳои Интихобот: 1. Умумӣ будан. Яъне ҳамаи шаҳрвандон, новобаста ба ҷинс, мансубияти нажодӣ, миллӣ, синфӣ ва касбӣ, забон, даромад, таҳсилот ва ғайра ҳуқуқи ширкати фаъол ба сифати интихобкунанда ва ғайрифаъол ба сифати номзад дар Интихоботро доранд. Ҳамзамон, барои татбиқи ин асл як қатор маҳдудиятҳо мавҷуданд, ки асосан ба синну сол, ноқисулақлӣ ва доғи судӣ вобаста мебошанд. Дар баъзе мамлакатҳо то имрӯз маҳдудияти табақавию синфӣ (дар собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ) ва маҳдудияти ҷинсӣ (дар якчанд мамлакати мусулмонӣ) ҷой дорад. 2. Ҳуқуқи баробари интихоботӣ. Барои татбиқи он ба мақомоти қонунгузор вакилоне интихоб мешаванд, ки ба тарафдории ҳар яки онҳо шумораи баробари интихобкунандагон овоз медиҳанд; ҳар як интихобкунанда имконияти баробари таъсир расондан ба қарори овоздиҳандагонро дорад; барои пешбарии номзадҳо шумораи овозҳо ҷамъ ва барои тарғибу ташвиқи барномаи пешазинтихоботӣ ва шахсияти номзадҳо шароити якхела фароҳам оварда мешавад. Ба ин хотир дар баъзе мамлакатҳо маблағгузории сирф давлатии маъракаи интихоботӣ ба роҳ монда шудааст. Баъзан бо мақсади васеъ намудани ҳуқуқҳои интихоботии қишрҳои муайяни аҳолӣ ин асл вайрон мешавад. Масалан, дар Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ, Зимбабве, Русия, давлати Фиҷи барои ақаллиятҳои миллӣ ҳисса (квота)-ҳо ҷудо мешаванд. Риояи ин асл аз дуруст «қайчӣ» кардани ҳудудҳои ҳавзаҳои интихоботӣ вобастагӣ дорад. 3. Интихоботи бевосита. Интихобкунандагон бевосита намояндагону вакилон, аъзои парламент, президент ва дигар намояндагони мақомоти ҳокимияти сиёсиро бе дахолати миёнаравон интихоб мекунанд. Ин асл барои иштироки ҳақиқию умумии интихобкунандагон ва ҳамаҷониба қонунӣ будани маъракаи интихоботӣ имконият медиҳад; байни интихобкунандагону номзадҳо ягон фосилае вуҷуд надорад, касе аз номи онҳо овоз намедиҳад ва тақаллуб вуҷуд надорад. 4. Махфӣ будани овоздиҳӣ. Бо роҳу воситаҳои гуногуни хусусияти техникидошта махфӣ будани қарори интихобкунанда дар бораи номзади мушаххас таъмин ва эҳтимолияти дахолати қувваҳои берунаро ба интихобкунанда кам мекунад. 5. Рақобатнокии интихобот. Дар арафаи Интихобот давлат ва ҳукумат барои интихобшавандагон чунин шароитро фароҳам меоварад: муборизаи шаффофи ҳизбҳои гуногун барои ба даст овардани боварии интихобкунандагон ва онҳоро бо барномаи пешазинтихоботии худ шиносонидан; ошкор кардани камбудиҳои барномаҳои ҳарифон. 6. Озодии Интихобот Дар раванди Интихобот ба интихобкунандагону фаъолон, номзадҳо ва ташкилкунандагони Интихобот фишори сиёсӣ, маъмурӣ, иҷтимоиву иқтисодӣ, равонию иттилоотӣ роҳ дода намешавад. 7. Имконияти интихоби номзад. Аслан моҳияти Интихобот аз байни якчанд номзад интихоб кардани беҳтарин нафар мебошад. Дар сурати мавҷуд будани танҳо як номзад ё ҳизб овоздиҳандагон онро на интихоб, балки маъқул медонанд. Дар мамлакатҳое, ки то ҳол низоми бисёрҳизбӣ ташаккул наёфтааст, баъзан ҳолатҳое рух медиҳанд, ки бо сабаби эътибори баланд доштани сарвари сиёсӣ, қувваҳои мухолифин номзадҳои худро пешбарӣ намекунанд, зеро медонанд, ки имконияти дар Интихобот баранда шуданро надоранд. Дар чунин шароит иқтидори демкоратии Интихобот ба таври ҷиддӣ коҳиш меёбад. 8. Даврӣ ва мунтазамии Интихобот Дар муҳлатҳои муқарраркардаи қонун ташкил ва гузаронидани Интихобот ба интихобкунандагон имконият медиҳад, ки фаъолияти намояндагони худро назорат кунанд, то ки ба суистифода аз ҳокимият роҳ дода нашавад. 9. Пешбинӣ кардани имкониятҳои баробар ба ҳизбҳову номзадҳо, ки мувозинати иқтидори моддию иттилоотии онҳоро дар бар мегирад. Ин баробарӣ бо роҳҳои зерин таъмин мешавад: муқаррар кардани ҳаҷми ҳатталимкони хароҷот ба ҳар як ҳизб барои гузаронидани Интихобот; маҳдуд кардани ҳаҷми маблағҳои ташкилоту шахсони алоҳида, ки ба фонди ҳизбу номзадҳо гузаронида мешаванд; ба онҳо додани вақти баробари ройгон дар телевизион ва радиои давлатӣ. 10. Имконияти назорати ҷамъиятии Интихобот Ширкати нозирони ватаниву хориҷӣ эътибори раванди Интихоботро барои давлате, ки дар он маъракаи интихоботӣ баргузор мешавад, баланд мебардорад. == Шароитҳои самаранокии интихобот == Дар ҳаёти сиёсии имрӯза се шакли муайян кардани натиҷаҳои Интихобот, ки онро низоми Интихобот меноманд, истифода мешавад: 1. Низоми аксарият (мажоритарӣ), ки дар се шакл гузаронида мешавад: аксари нисбӣ – ғолиб номзаде дониста мешавад, ки назар ба дигар номзадҳо шумораи зиёдтари овозҳои муқарраршударо мегирад; аксари мутлақ – ғолиб номзаде дониста мешавад, ки аз нисф зиёди овозҳоро (50+1) гирифтааст; аксарияти касбӣ, ки барои ғолиб гардидани номзад гирифтани аксарияти овозҳои муқарраршударо (2/3,3/4) пешбинӣ мекунад. Ин шаклҳои Интихобот асосан ҳангоми ҳал кардани масъалаҳои конститутсионӣ истифода мешаванд. 2. Низоми баробарӣ (пропорсиалӣ), ки дар он овозҳо ба тарафдории рӯйхати номзадҳои аз ҷониби ҳизбҳо пешбаришуда дода мешаванд ва ҷойҳо қатъиян мувофиқи шумораи овозҳои гирифтаи ҳизбҳо тақсим мешаванд. 3. Низоми омехта, ки моҳиятан ифодаи низоми мажоритарӣ ва пропорсиалӣ буда, ҳар як интихобкунанда дар як вақт ҳам ба тарафдории номзади мушаххас аз рӯи ҳавзаи интихоботии якмандата ва ҳам аз рӯи ҳавзаи интихоботии умумимиллӣ овоз медиҳад. Ин низом, маъмулан, барои ба даст овардани созиш дар байни ҳизбҳое истифода мешавад, ки тарафдори низоми мажоритарӣ ҳастанд ё низоми пропорсиалиро авло медонанд. Вазифаҳои асосии Интихобот: ташкили низоми доимоамалкунандаи намояндагӣ; омӯхтан, ҳамоҳанг кардан ва ҳимояи манфиатҳои гурӯҳҳои мухталифи ҷомеа; ба роҳ мондани рақобати солими манфиатҳо дар давраи Интихобот ва ба ҳамин васила бо роҳи осоишта ҳал кардани ихтилофҳои иҷтимоие, ки дар байни қишрҳои ҷомеа ҷой доранд; дастраси мақомоти ҳокимияти давлатӣ гардонидани фикру мулоҳизаҳои мардум роҷеъ ба мушкилоти мавҷуди ҷомеа; бо роҳи қонунӣ ташаккул додани ниҳодҳои давлатӣ, ҷомеапазирии сиёсии шахс ва ғ. Таҷрибаи таърихии халқу миллатҳо собит кардааст, ки на ҳама вақт бо роҳи Интихоботи умумихалқӣ беҳтарин шахсиятҳо ба сари қудрат оварда мешаванд, зеро самарнокии Интихобот ба як қатор шароитҳои иҷтимоию иқтисодӣ, сиёсиву ҳуқуқӣ ва фарҳангиву ахлоқие вобаста мебошад, ки фароҳам набуданашон метавонад Интихоботро ба омили зиддииҷтимоӣ табдил диҳад. Муҳимтарин шароити хуби демократӣ инҳоанд: муносибатҳои пурқуввати моликиятдорӣ, ки фишангҳои бозаргонӣ ва озодии соҳибкориро пешбинӣ мекунанд (дар соҳаи иқтисодиёт); мавҷудияти «синфи миёна»-и аз ҷиҳати иқтисодӣ побарҷо (дар соҳаи иҷтимоӣ); мавҷуд будани анъанаҳои демократӣ, ҷомеаи шаҳрвандии баркамол, низоми бисёрҳизбии пурқувват ҳамчун инъикоси гуногунии манфиатҳои иҷтимоӣ, дастнигари давлат набудани ВАО ва гуногунандешии сиёсӣ (дар соҳаи сиёсат); мавҷудияти конститутсияи ҷавобгӯи талаботи санадҳои меъёрии байналмилалӣ ҳамчун навъи шартномаи байни давлат ва халқ (дар соҳаи ҳуқуқ); ташаккули сатҳи баланди фарҳанги сиёсии мардум, баланд будани шуури худшиносии миллӣ, аз ҷониби аҳолӣ дарк кардани мансубияти хеш ба умумияти таърихию миллии худ ҳамчун заминаи ватандӯстӣ, эҳтиром ба қонун ва ҳисси масъулиятшиносии давлатӣ (дар соҳаи фарҳанг). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интихобот|8|муаллиф=С. Ҷононов.}} {{ПБ} [[Гурӯҳ:Интихобот]] 6jhpb2aggneeiawppi4jvml7h4liwi7