ፖለቲካዊ ዓፈና ምዃኑ’ዩ

ዊኪፔዲያ tiwiki https://ti.wikipedia.org/wiki/%E1%88%98%E1%89%A0%E1%8C%88%E1%88%B2_%E1%8C%88%E1%8C%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ሜድያ ፍሉይ ምይይጥ ተጠቃሚ ምይይጥ ተጠቃሚ ዊኪፐድያ ምይይጥ ዊኪፐድያ ፋይል ምይይጥ ፋይል ሜድያዊኪ ምይይጥ ሜድያዊኪ ሞደል ምይይጥ ሞደል ሓገዝ ምይይጥ ሓገዝ መደብ ምይይጥ መደብ ማዕጾ ምይይጥ ማዕጾ TimedText TimedText talk ሞድዩል ምይይጥ ሞድዩል Event Event talk ፖለቲካዊ ዓፈና ምዃኑ’ዩ 0 6572 26103 25887 2026-09-25T00:06:45Z InternetArchiveBot 7470 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 26103 wikitext text/x-wiki '''ፖለቲካዊ ዓፈና ምዃኑ’ዩ''' እዚ ድማ ኣብ ሕብረተሰብ ንሓደ ውልቀ ሰብ ወይ ጉጅለ ውልቀሰባት ኣብ ፖለቲካዊ ህይወት ብፍላይ ድማ ኣብ ፖለቲካዊ ህይወት ሕብረተሰብ ዘለዎም ተሳትፎ ንምድራት ወይ ንምክልኻል ኣብ ዜጋታት ዘለዎም ደረጃ ብምንካይ ዝፍጸም ስደት እዩ። እዚ ድማ ከም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት፡ ማእሰርቲ፡ ዓመጽ ወይ ራዕዲ ዝኣመሰሉ ኣድልዎ ዝመልኦ ፖሊሲታት፡ ከም ቅትለት፡ ስቅያት፡ ብግዴታ ምጥፋእ፡ ከምኡ’ውን ካልእ ዘይሕጋዊ መቕጻዕቲ ፖለቲካውያን ደለይቲ ፍትሒ ዝረጋገጽ እዩ። [[File:ET-Red Terror Martyr Memorial Museum, Addis Abeba (1).JPG|thumb|250px|ቤተ መዘክር ግዳያት ቀይሕ ራዕዲ ኣብ ርእሰ ከተማ ኢትዮጵያ ኣዲስ ኣበባ]] == ኣብነታት == === ጥንታዊት ዓለም === [[File:Burning of jan hus at the stake at council of constance.jpg|thumb|220px|ኣብ ማእከላይ ዘመን ዝነበረ ሰባት ምንዳድ]] ካብ ጥንቲ ኣትሒዙ ቤተ ክርስቲያን ዳርጋ ኣብ ኩለን ሃገራት ምስ መንግስቲ ብቐረባ ዝተኣሳሰረ ኮይኑ፡ ፖለቲካዊ ስደት ምስ ፍልልይ ሃይማኖታዊ ኣረኣእያ ዝተኣሳሰር እዩ። እዚ ክሳብ ሰውራ ፈረንሳ ኣብ መወዳእታ መበል 18 ክፍለ ዘመን ቀጺሉ <ref>Salomon, H. P. and Sassoon, I. S. D., and Saraiva, Antonio José. The Marrano Factory. The Portuguese Inquisition and Its New Christians, 1536–1765 (Brill, 2001), Introduction pp. XXX.</ref>። === ሃጸያዊ ግዝኣት ሩስያ === [[File:Taras Shevchenko 1859.jpg|thumb|180px|ታራስ ሸቭቸንኮ፡ ዩክሬናዊ ጸሓፊ]] ኣብ መንጎ 1721ን 1917ን ንመግዛእቲ ዛር ዘይቅበሎ ሰብ ናብ ሳይቤርያ ይስደድ: መሰሉ ይምንጠል: ወይ ይቕተል። እዚ ኣብቶም ንባርነት ዝቃወሙን ንሰብኣዊ መሰላት ዝጣበቑን ዲሰምብሪስት እውን ነይሩ። ኣብ ግዝኣት ሩስያ እቲ ዝያዳ ፍሉጥ ግዳይ ፖለቲካዊ ዓፈና ዝነበረ ዓቢ ዩክሬናዊ ገጣሚ ታራስ ሸቭቸንኮ እዩ <ref>Фелькнер В. И. Записки генерал-лейтенанта В. И. Фелькнера. 14-е декабря 1825 года // Русская старина, 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — СПб., 1875. — С. 202—230.</ref>። === ናዚ ጀርመን === [[File:Hitler and Mussolini June 1940.jpg|thumb|220px|ጀርመናዊ ውልቀ መላኺ ኣዶልፍ ሂትለርን ኢጣልያዊ ውልቀ መላኺ ቤኒቶ ሙሶሊኒን]] [[File:Auschwitz - gas chamber (10901307583).jpg|thumb|220px|ናዚ ጀርመን መዳጎኒ ደምበ፣ ንሰባት ብህይወት ንምንዳድ ዝሕግዝ ፎርኖ]] ካብ 1933 ክሳብ 1945 ብዘይካ ናዚ ኩለን ፖለቲካዊ ውድባት ኣብ ጀርመንን ኣብተን ጎበጣ ሃገራትን ተኣጊደን ነይረን። ጌስታፖ ዝተባህለ መቕጻዕቲ ምስጢራዊ ፖሊስ፡ ኣብ ቤተ መጻሕፍቲ ዘሚቱ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ መጻሕፍቲ ኣቃጺሉ። ሓወልትታት ስነ ህንጻን ክቡር ሙዚቃዊ ስርሓት ብሰንኪ ኣይሁዳዊ መበቆሎም ዓንዩ፣ ቅርስታት ድማ ካብ ቤተ መዘክር ኣብ ዝተጎበጣ ሃገራት ተዘሚቱ። ንገለ ጀርመናውያንን ንኹሎም ኣባላት "ትሑት ዓሌታትን"-ባልት፡ ስላቭ፡ ጸለምቲ ወዘተ--ሰብኣዊ መሰላት ብሰፊሑ ምኽሓድ ስለዝነበረ፡ ንስርዓታዊ ምጽናት መዳጎኒ መዓስከራት ተጣይሹ። እዚ ክሳብ ጀርመን ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም ኣብ 1945 ትስዓር ቀጸለ።ኣብ ባህሊ ጀርመንን ካልኦት ብዙሓት ባህልታት ኤውሮጳን ዘይዕረ ጉድኣት በጺሑ <ref>Harold C. Deutsch "Symposium: New Perspectives on the German Resistance against National Socialism" pp. 322–99 from Central European History, Volume 14, 1981.</ref> <ref>Michael C. Thomsett The German Opposition To Hitler: the Resistance, the Underground, and Assassination Plots, 1938–1945 Jefferson, NC; London : McFarland, 1997.</ref> <ref>Stargardt, Nicholas, "Beyond 'Consent' or 'Terror': Wartime Crises in Nazi Germany", History Workshop Journal, Volume 72, Issue 1, 1 October 2011, pp. 190–204.</ref>። === ሶቭየት ሕብረት === [[File:Gustavs Klucis-Marx-Engels-Lenin-Stalin.jpg|thumb|220px|ስነ-ሓሳባውያን ኮሚኒዝምን ውልቀመለኽቲ ሶቭየትን ምዃኖም ይፍለጥ]] [[File:Uroczysko Kuropaty - kwiecień 2013 (16).jpg|thumb|220px|ኩራፓቲ፡ ቤላሩስ። ኣብ ሕብረት ሶቭየት ነበር እቲ ዝዓበየ መካነ መቓብር፡ ኣብቲ ብሚስጢራዊ ኣገልግሎታት ሶቭየት ዝተፈጸመ ቅትለት ዝፍጸመሉ ቦታ ዝርከብ]] ካብ 1917 ክሳብ 1922 ኣብ እዋን "ኲናት ሓድሕድ" መንግስቲ ሶቭየት ብዘይካ ሰራሕተኛታትን ሓረስቶትን ንኹሎም ኣባላት ጸላኢ ደርብታት ሕብረተሰብ የሳድድ ስለ ዝነበረ፡ ንሳቶም እዮም ቀንዲ ግዳይ ናይቲ ብሰራዊት ሶቭየት ዝፍጸም ዝነበረ ስደትን ቅትለትን ዝኾኑ። [[ስርዓት ስታሊን|ካብ መወዳእታ 1920ታት ክሳብ 1950ታት ዘመነ ስታሊን ኣንጻር ሰብኣውነት ዘስካሕክሕ ገበናት ተራእዩ - ሆሎዶሞር፡ ዓቢ ራዕዲን ስርዓት መዳጎኒ መዓስከር ጉላግን፡ እዚ ድማ ብተበግሶ ለኒን ብ1919 ዝጀመረ ግን ከኣ ኣብ ትሕቲ ጆሴፍ ስታሊን ዝተሰፍሐ እዩ]]። ካብ 1960ታት ክሳብ 1980ታት መንግስቲ ሶቭየት ምስ ኮሚኒስታዊ ኣተሓሳስባኡ ዘይሰማማዕ ሰብ የሳድድ ነበረ፣ ኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ድማ ይቐትል ነበረ። ንወራር ሶቭየት ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝቃወም ሰብ ብትሪ ይቕጻዕ ነይሩ። ፖለቲካዊ ዓፈና ኣብ 1991 ተዛዚሙ <ref>{{Cite web |title=How the Red Terror set a macabre course for the Soviet Union |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/red-terror-set-macabre-course-soviet-union |access-date=2026-03-17 |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222175025/https://www.nationalgeographic.com/history/article/red-terror-set-macabre-course-soviet-union}}</ref>። === ኢትዮጵያ === [[File:Mengistu Haile Mariam.jpg|thumb|220px|ኢትዮጵያዊ ውልቀ መላኺ መንግስቱ]] ኣብ 1976-1978 ኣብ እዋን ቀይሕ ራዕዲ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን ሞይቶም <ref>[https://ethiopanorama.com/?p=212167 ህዳር 14/1967 ዓም፡ ባልታወጀው ቀይ ሽብር ያለቁት የቀድሞው መንግስት ባለስልጣናት የተረሸኑበት ቀን = መንግስቱ ሙሴ]</ref>። === ሰሜን ኮርያ === [[File:North Korea people are welcoming Kim Jong-un and Vladimir Putin at Kim Il-sung square.jpg|thumb|220px|ፑቲንን መራሒ ሰሜን ኮርያን]] ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ሰሜን ኮርያ ገና ዘስካሕክሕ እዩ። ፖለቲካዊ ዓፈና ሰፊሕ እዩ <ref>[https://www.hrw.org/news/2025/02/17/north-koreas-unrelenting-human-rights-crisis North Korea’s Unrelenting Human Rights Crisis]</ref>። === ቻይና === [[File:Vladimir Putin meeting Xi Jinping (2024) 2.jpg|thumb|220px|ፑቲንን ናይ ሕጂ መራሒ ቻይናን]] ኣብ እዋን ምልዓል ማኦ ዜዶንግን ባህላዊ ሰውራ ዝበሃልን ኣስታት 40 ሚልዮን ሰባት በቲ ገዛኢ ስርዓት ተቐቲሎም <ref>[https://usun.usmission.gov/joint-statement-on-the-human-rights-situation-in-china/ Joint Statement on the Human Rights Situation in China]</ref>። ኣብ ዓለም ብብዝሒ ዝተኣስሩ ጋዜጠኛታት ቻይና እያ ዘላ። <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/china-second-sentencing-zhang-zhan-deeply-disturbing China: Second sentencing of Zhang Zhan deeply disturbing]</ref>። === ኢራን === [[File:Public execution for a convicted of rape in Qarchak, Varamin - 26 October 2011 (13900804092451).jpg|thumb|180px|ኣብ ኢራን ንሓደ ሰብኣይ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ምቕታል]] ድሕሪ እስላማዊ ሰውራ እታ ሃገር ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ብሃይማኖታዊ ምኽንያት ኣብ ልዕሊ ሰባት ብጃምላዊ ቅትለትን ካልእ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ዝልለ ስርዓት ወዲቓ <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/iran-un-experts-demand-transparency-and-accountability-following-nationwide Iran: UN experts demand transparency and accountability following nationwide protests]</ref>። === ሩስያ === [[File:Vladimir Putin at 2022 Victory Parade.jpg|thumb|220px|ቭላድሚር ፑቲን]] [[File:Холодноярівці розбили техніку окупанта на Харківщині 02.jpg|thumb|220px|ኣብ ዝተሰብረ ወተሃደራዊ መሳርሒታት ሩስያ ዝነበረ ምልክት Z ምልክት ዘመነ ፑቲን ኮይኑ ኣሎ]] [[ስርዓት ቭላድሚር ፑቲን|ቭላድሚር ፑቲን ኣብ 1999 ናብ ስልጣን ምስ መጸ፡ ቀስ ብቐስ ናብ ሓሳባት ምልካውነት ሶቭየትን ካልእ ኣረጊት ዓቃባዊ ሓሳባትን ንድሕሪት ምምላስ ጀሚሩ፡ እዚ ድማ ኣብ ሩስያ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ኣብ መበል 21 ክፍለ ዘመን ኣንጻር ጎረባብታ ሃገራት፡ ማለት ቸቸንያ፡ ጆርጅያን ዩክሬንን ብዙሕ ውግኣት ክጅምርን ምኽንያት ኮይኑ]] <ref>[https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/11/20/human-rights-violations-in-russia-eu-sanctions-an-additional-ten-individuals/ Human rights violations in Russia: EU sanctions an additional ten individuals]</ref>። === ቤላሩስ === [[File:Vladimir Putin and Alexander Lukashenko (2025-05-09).jpg|thumb|220px|ሉካሸንኮን ፑቲንን ዝበሃሉ ምዃኖም ይፍለጥ]] [[File:Armed Lukashenko troopers, 15 November 2020 s07.jpg|thumb|220px|ንኡስ ወተሃደራዊ ጉጅለታት ቤላሩስ ኣንጻር እቲ ሉካሸንኮ ዘታለሎ ምትላል ውጽኢት ፕረዚደንታዊ ምርጫ 2020 ዝቃወም ሰላማዊ ተቓውሞታት ይብትኑ ኣለዉ።]] ኣብ ትሕቲ ምልኪ ኣሌክሳንደር ሉካሸንኮ ካብ 1995 ጀሚሩ፡ ቤላሩስ ኣብ ኤውሮጳ ዝበዝሐ ቁጽሪ ፖለቲካዊ እሱራት ዘለዋ ሃገር ኮይና ኣላ። ኩሎም ተቓውሞታት ኣንጻር ምሕደራ ሉካሸንኮ ብፍሉይ ጭካነ ተዓፊኖም እዮም። እቲ ውልቀመላኺ ቤላሩስ ንቭላድሚር ፑቲን ሃገሩ ንሰራዊት ሩስያ ወተሃደራዊ መዓስከር ክትከውን እውን ኣቕሪቡሉ፡ ኣብ 2022 ድማ ኣብ [[ወራር ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን]] ተሓባባሪ ኮይኑ <ref>[https://digitallibrary.un.org/record/3907052?v=pdf Situation of human rights in Belarus in the context of the 2020 presidential election : report of the United Nations High Commissioner for Human Rights]</ref> <ref>[https://news.un.org/en/story/2025/02/1160156 Belarus: Violations remain ‘widespread and systematic’, says independent expert group]</ref> <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/12/belarus-freeing-political-prisoners-does-not-end-policy-repression-warns-un Belarus: Freeing political prisoners does not end policy of repression, warns UN expert]</ref>። == ከምኡውን ርአ፤ == * [[ገበን ኲናት]] == መወከሲታት == ju4n8uurmbpcfrbunw89vtm2h6y7vxd ሞደል:Smalldiv 10 6637 26102 2026-09-24T18:45:13Z GatoLiteral 11543 ገጽ ምስ «<div style="font-size:85%;">{{#if: 1 |  {{{1}}} }}</div><includeonly>{{SAFESUBST:#if:{{{1|}}}||[[Category:Pages using small with an empty input parameter]]}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>» ተፈጢሩ 26102 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:85%;">{{#if: 1 |  {{{1}}} }}</div><includeonly>{{SAFESUBST:#if:{{{1|}}}||[[Category:Pages using small with an empty input parameter]]}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4q4fm7ovwl4n6dh35o6cqm2k4gxtwy5