Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 15494 269134 203837 2026-05-19T18:08:15Z Анжела Н 33860 269134 wikitext text/x-wiki Görnükli türkmen dramaturgy '''Güseýin Muhtarow''' [[1914]]-nji ýylda [[Eýran]]yň [[Maşat]] şäherinde eneden bolýar. Ol ýaşlykda ýetim galýar. Onuň 6 ýaşynda ejesi, 10 ýaşynda hem kakasy aradan çykýar. Ol açlykdan ölmezlik üçin, tikinçä şägirt bolup işe girýär. Ýaşajyk Güseýin her gün diýen ýaly ussanyň teýeneli sözlerini eşitmeli, taýagyna çydamaly bolýar. Güseýini bu ýagdaýdan onuň [[Türkmenistan]]yň [[Mary]] şäherinde ýaşaýan doganoglany Gulam Ryza diýen adam halas edýär. Onuň haýyşy boýunça Güseýin [[1926]]-njy ýylda [[Mary|Mara]] getirilýär. Geljekki dramaturg üçin täze durmuşyň, täze dünýäniň gapysy giňden açylýar. Ol mekdep-internata girýär. Şundan soň ol dürli mekdeplerde okaýar.<ref>Türkmen Edebiýaty-Jora Allakow, Tirkeş Sadykow, Romanguly Mustakow</ref> <ref>Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniýersitetiniň talyplary</ref><br /> G.Muhtarow [[1932]]-nji ýyldan, okuwyň daşyndan, ilki pionerwožatyý, soňra öz terbiýelenen çagalar öýünde terbiýeçi bolup işleýär. Orta mekdebi we mugallymçylyk kursuny gutarandan soň, ol dürli mekdeplerde çagalara bilim berýär. G.Muhtarow [[1941]]-nji ýylda [[Mary]]daky öz okan mekdep­-internatyna direktor bellenilýär.<br /> G.Muhtarowda ýaşlygyndan teatra, kino uly höwes döreýär. Ol drama gurnagyna gatnaşyp, onuň işjeň agzasyna öwrülýär, ençeme rollary ýerine ýetirýär. Hut drama gurnagynda ol teatryň manysyna düşünýär we ony tüýs ýürekden söýýär, käte bir aktly pýesalar ýazmaga-da synanyşýar.<br /> G.Muhtarow [[1939]]-njy ýylda «''Çopan''» diýen ilkinji pýesasyny döredýär. Ol pýesa tomaşaçylar tarapyndan gowy garşylanýar. Bu ýagdaý Güseýinde öz zehinine bolan ynam döredýär we ony döredijilik işine ruhlandyrýar.<br /> G.Muhtarow [[B.Pürliýew]] bilen bilelikde işläp başlaýar. Olar [[1941]]-nji ýylda «''Men – başlyk''», [[1942]]-nji ýylda «''Söýgi we töhmet''» pýesalaryny döredýärler. Bu pýesalar döwlet we welaýat teatrlarynyň sahnalarynda görkezilýär. Şundan soň G.Muhtarowy [[SSSR]] [[Ýazyjylar birleşigi]]niň agzalygyna kabul edýärler. Bu üstünlikler bilen ruhlanan G.Muhtarow ýene-de [[B.Pürliýew]] bilen birlikde «''Arzuw''», «''Kirli gyz''» diýen pýesalary ýazýar.<br /> G.Muhtarow [[1944]]-nji ýylda Goşun hataryna alynýar. Ol [[Beýik Watançylyk urşy]] tamamlanansoň, [[Aşgabat|Aşgabada]] dola­nyp gelýär we [[Türkmenistan Ýazyjylar birleşigi]]nde konsultant bolup işe ýerleşýär. Şundan soň ol ýurdumyzyň sungat edaralarynda dürli wezipelerde işleýär.<br /> G.Muhtarow nirede işlese-de, döredijilik işini ýatdan çy­karmaýar. Ol dünýä belli dramaturglaryň eserlerini yzygiderli okaýar we bu kyn hünäriň tärlerini çuň ele almaga, dramaturgyň ussatlygynyň syrlaryna düşünmäge çalyşýar. [[1947]]-nji ýylda G.Muhtarowyň «''Jemal''» atly bir aktly pýesasy bütinsoýuz bäsleşikde baýrak alýar. Bu drama eseri awtora uly abraý getirýär we ony belli dramaturg hökmünde tanadýar. [[1948]]-nji ýylda A.M.Gorkiý adyndaky Edebiýat institutyna ( häzirki [[Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti]]) okuwa girýär. Okaýan döwründe G.Muhtarow diplom işi üçin goşgy bilen «''Murgabyň kenarynda''» pýesasyny ýazýar. G.Muhtarow [[1953]]-nji ýylda instituty üstünlikli tamamlaýar. Şundan soň ol «''Şadyýan myhman''», «''30-njy ýyllar''», «''Howply kök''», «''Iň soňky duşuşyklar''», «''Söýgi we ýigrenç''», «''Ajaýyp tebip''», «''Komsomol sözi''», «''Daň atanda''», «''Kim jenaýatkär?''», «''Durmuşa çykjak däl''» pýesalaryny ýazýar.<br /> Dramaturg bir aktly pýesalaryň ençemesini döredýär. Ol «''Jemal''» pýesasyndan başga-da «''Dostlar''», «''Süýjiniň ajy çagy''», «''Hiç kim bilmeli däl''», «''Kim jeza çekmeli?''» ýaly bir perdeli pýesalaryň hem awtorydyr. Dramaturgyň «''Dostlar''», «''Süýjiniň ajy çagy''» pýesalary birnäçe dile terjime edildi we ençeme halklaryň teatrlarynyň sahnasynda goýuldy. Dramaturgyň ýokarda ady tutulan bir aktly pýesalary ýurdumyzyň çeper höwesjeňler gurnaklarynyň köpüsiniň re­pertuaryna ymykly girdi. G.Muhtarow [[Gara Seýitliýew|G.Seýitliýew]] bilen hem birnäçe pýesa döredýär. Olar bilelikde «''Kümüş gapyrjak''», «''Çopan ogly''», «''Jogapkär sekretar''», «''Bagbanyň gyzy''» we bir aktly «''Atamyň arzuwy''» atly pýesalary tomaşaçylyra hödürlediler. G.Muhtarow [[Magtymguly adyndaky Opera we balet te­atry]] bilen hem ysnyşykly aragatnaşyk saklaýar. Ol bu teatr üçin ýazylan «''Ajaýyp tebip''», «''Sähra''» atly baletleriň, «''Gun­ça''» we [[Gara Seýitliýew]] bilen bilelikde döredilen «''Aýna''» diýen operalaryň librettolarynyň hem awtorydyr. Şonuň ýaly-da dramaturgyň pýesalarynyň birnäçesiniň esasynda kinofilmler döredildi.<br /> G.Muhtarow [[Zähmet Gyzyl Baýdak|«Zähmet Gyzyl Baýdak»]], [[Hormat nyşany|«Hormat nyşany»]] ordenleri, medallar, üç gezek [[TSSR|Türkmenistan SSR]] Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň Hormat haty bilen sylaglanýar we [[SSSR]]-iň Döwlet baýragyna mynasyp bolýar. Guseýn Muhtarowyň aýaly Maral Muhtarowa<br />G.Muhtarow [[1980]]-njy ýylda aradan çykýar.<br /> == Pýesalary == * Çopan * Men – başlyk * Söýgi we töhmet * Arzuw * Kirli gyz * Jemal * Murgabyň ke­narynda * Şadyýan myh­man * 30-njy ýyllar * Howply kök * Iň soňky duşuşyklar * Söýgi we ýigrenç * Ajaýyp tebip * Komsomol sözi * Daň atanda * Kim jenaýatkär? * Durmuşa çykjak däl * Jemal * Dostlar * Süýjiniň ajy çagy * Hiç kim bilmeli däl * Kim jeza çekmeli? * Kümüş gapyrjak * Çopan ogly * Jogapkär sekretar * Bagbanyň gyzy * Atamyň arzuwy * Markirlenen sanaw elementi == Balet we Opera == * Ajaýyp tebip * Sähra * Gunça * Aýna == Kaynag == <references /> [[Kategoriýa:Türkmenistan bilimi]] Teatr alymy Wladimir Pimenow dramaturgyň maşgalasyny suratlandyrdy we ýatlamalarynda aýalyny agzady. Pimenow V. Durmuş we sahna. - 1975. mq7883ntfaou03f4cu8fdz6c9qryl4z 11 24666 269133 2026-05-19T13:59:04Z MediaWiki message delivery 8652 /* Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop */ täze bölüm 269133 wikitext text/x-wiki == Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, This is a notice regarding the Template:Wikidata_image that is used in many pages. The template contains many operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed. As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this. '''// The change //''' Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality. '''// What you need to do //''' Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for your convenience: <syntaxhighlight lang=lua> {{ #if:{{NAMESPACE}}|| {{ #if:{{{1|}}} | | {{ #if:{{{2|}}} | | {{ #if:{{#property:P18}} | [[Category:No local image but image on Wikidata]] | }} }} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> </syntaxhighlight> '''Note:''' The '''<nowiki>[[Category:No local image but image on Wikidata]]</nowiki>''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed. Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! Sent by [[m:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] using the [[Ulanyjy:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ulanyjy çekişme:MediaWiki message delivery|gürleşme]]) 13:59, 19 maý 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=30565170 --> n80arkfvoa4fgofviah49qjn43qu161 0 24667 269135 2026-05-20T11:15:26Z Toplayjy 32441 Türkmen halky, taryh, türkmen jemgyýetiniň taryhy, taryhy ahlak-hukuk kadalary 269135 wikitext text/x-wiki Adamzat ösüşiniň (siwilizasiýasynyň) taryhyny seljereniňde adamlaryň bilelikde, toparlaýyn ýaşamagynyň ýeke-täk görnüşi – jemgyýetiň emele gelmeginiň tebigy kanunalaýyklygy bolan, ilki däp-dessurlaryň, soňra ahlak we dini kadalaryň emele gelmeginiň, jemgyýetleriň ulalmagynyň, agzalarynyň sanynyň artmagynyň netijesinde has çylşyrymly dolandyryş-guramaçylyk serişdeleriniň zerurlygynyň ýüze çykyp döwletiň we hukugyň döremeginiň taryhynyň tapgyrlaýyn amala aşandygyna göz ýetirmek bolýar. Şonuň üçinem däp-dessur, ahlak, dini, toparlaýyn, hukuk, tehniki kadalaryň ählisini özünde jemleýän jemgyýetçilik kadalar ulgamynyň emele gelmeginiň düýp esaslary öwrenilende, ilkinji nobatda ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşy barada söz açmak ýerlikli bolardy. Taryh ylymlaryndan belli bolşy ýaly, ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ösüşi esasan dört tapgyrdan ybaratdyr. I tapgyr. Takmynan, biziň eýýamymyzdan öňki (mundan beýle-de: b.e.ö.) 40 müň ýyl ozal, giçki gadymy daş asyry (paleolit) zamanynda, Zeminde ýaşaýan adamlaryň arasynda urug gurluşy döreýär. Bir ýa-da birnäçe maşgaladan ybarat bolan kiçiräk tirelere (uruglara) kowum-garyndaşlyk alamaty boýunça birleşen adamlar ot ýakmagy, daşdan, agaçdan gaňyrçak, ok-ýaý, palta we beýleki gurallary ýasamagy öwrenýärler, şeýle hem olaryň arasynda gepleşik dili emele gelip ugraýar. Türkmenistanyň çäkleriniň dürli ýerlerinden iň gadymy adamlaryň ýaşan döwrüne degişli daş gurallaryň tapylýandygy baradaky maglumatlar entek XIX asyryň ortalarynda peýda bolup başlapdyr. Günbatar Köpetdagdaky tapyndylaryň ýüze çykarylan ýerleri, esasan, Etrek ýakalarynda (Sumbar we Çendir derýalarynyň jülgelerinde) ýerleşipdir. Tapyndylaryň ýüze çykarylan ýerleri Sumbar derýasynyň çep kenarynda 10 km-e uzalyp gidýän aralykda ýaýrapdyr. Şol aralyk Sumbara gelip goşulýan Gargyjyk, Garaköl we Garrygalanyň çeşmeleriniň jülgeleri bilen dilkawlanýar. Bu ýerlerde gabat gelnen önümleriň şol döwre mahsuslarynyň arasynda derýa daşlarynyň böleklenip, bir tarapynyň gyralary döwlüp ýiteldilen guraly, ýagny uly gazawy, uly gyýçaklary we “pyşdyl” görnüşli daşlary bar eken. Çendir derýasynyň jülgesinden we Gyzylymam obasynyň ýakynyndan, derýanyň sag kenarynda ýerleşýän baýyrlardaky daşlaryň arasyndan irki daş asyrynyň gurallaryna meňzeş ýaraglar tapylypdyr. Bu ýerden tapylan gurallaryň has irilerine senetçilik serişdesi hökmünde baha bermegiň bolýandygy ylmy çeşmelerde bellenilýär . Etnologiýa ylmynyň usulyýet düzüminden peýdalanyp, türkmen halkynyň asyrlardan asyrlara geçip gelýän aw, awçylyk, balykçylyk, dermanlyk, azyklyk ot-çöpleri, ýabany ösýän ir-iýmişleri, kömelekleri çöplemek, tebigata aýawly garamak bilen bagly ynançlarynyň, edep-ahlak ýörelgeleriniň, däp-dessurlarynyň nakyllar, atalar sözleri görnüşinde galan özen many-mazmunynyň hut şol döwürlerde emele gelip başlandygyny çaklamak bolar. Mysal üçin: “Aw alan tazy burnundan bildirer”, “Aw aljak guşuň çüňki egri”, “Aw uranyňky, at süreniňki”, “Awça odun sataşar, odunça – aw”, “Awçy awçynyň yzyndan bir gaýda ýeter”, “Awçy garrar – garyp bolar, Aýal garrar – tebip bolar”, “Awçy görmese, it görer, it görmese, at görer”, “Awçy müň tümenlik düýş görse-de, awa ýorar”, “Awçy näçe al bilse, aw hem şonça ýol biler”, “Awçynyň ryzky aýagynda”, “Awuň müňe ýetse, ompa oturar”, “Awy azyk bilen tutarlar, adamy – söz bilen”, “Awynyň azy-da bir, köpi-de”, “Gyrawda towşan yzlan kak suwundan balyk gözlär” ýaly atalar sözleriniň gözbaşynyň şol döwürlerden gaýdýandygyny hasaplamak bolar . Mälim bolşy ýaly, hukuk kadalaryndan tapawutlylykda raýatlar hem-de halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda milli hukuk giňişliginde ýaşaýanlar tarapyndan ahlak kadalarynyň ýerine ýetirilmegi döwletiň mejbur ediji güýji bilen üpjün edilmeýär. Ahlak kadalary bozulan halatynda-da kanunda başgaça bellenilmese, adatça, diňe jemgyýetçilik ýazgaryşy ýaly şahsyýetiň özüni alyp barşyna täsir edýän temmi çäresi ulanylýar. Şunuň bilen baglylykda-da ata-babalarymyzyň iňňän gadymy döwürlerde döreden awçylyk bilen bagly ynançlarydyr ýol-ýörelgeleriniň mazmunynda şahsyýetiň tebigata, tebigy baýlyklara aýawly çemeleşmegi üçin onuň ruhy dünýäsine, ynsabyna täsir ediş serişdeleri göz öňünde tutulypdyr. Mysal üçin, awçylaryň bogaz haýwanlara ok çenemegiň günädigi, şeýle hereketiň awçyny şahsy betbagtlygyň üstünden eltýändigi, şeýle hem awçynyň awynyň sanynyň bellenen möçberden geçmeginiň hem awçy üçin durmuşyna şumluk getiriji ýazgytdygy hakyndaky ynançlary (“Awuň müňe ýetse, ompa oturar” diýen nakyl ýa-da “Towşan awçyny görüp, çommalyp otury¬berse, atmaly däl, atsaň, betbagtlyk getir¬ýär ”, “Durnanyň ýolbaşçysyny atsaň, ýoldaşla¬ry azaşyp ýörermiş. Atan adam uly günä gazanar ” diýen yrym-ynançlar). Şeýlelikde, ilkidirmuş jemgyýetçilik gurluşynda adat kadalary we dini kadalar iň wajyp jemgyýetçilik (sosial) kadalar bolupdyr. Ýokarda bellenip geçilişi ýaly, adat kadalary urugyň, taýpanyň we ş.m. hojalygyny, olaryň agzalarynyň gündelik durmuşyny, maşgala we beýleki gatnaşyklaryny, ilkidurmuş ahlagyny, dini däp-dessurlaryny kadalaşdyrmak üçin ýüze çykan tebigy zerurlygyň esasynda döräpdir. II tapgyr. Ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ösüşiniň ikinji tapgyrynda ata-babasynyň umumy bolandygy zerarly garyndaşlyk gatnaşyklary bilen berk bagly bolan birnäçe maşgalalardan ybarat uruglaryň ençemesi bileleşip, taýpa-ilkidurmuş jemgyýetçilik birleşmeleri döreýär. Ýüzýyllyklaryň dowamynda tejribe toplan adamlar gandüşer garyndaşlaryň nikalaşmagynyň netijesinde olardan bolan çagalaryň kemisli, näsag, igli bolýandyklaryny ýüze çykarypdyrlar. Şonuň üçinem uruglaryň içinde, ýakyn garyndaşlaryň arasyndaky nikalar gadagan edilipdir. Uruglaryň beýleki uruglar, taýpalaryň beýleki taýpalar bilen garyndaşlyk gatnaşygyna girmekleriniň netijesinde adamlaryň arasyndaky baglanyşyk has hem mäkämleşipdir we kähalatda birnäçe taýpalaryň birleşip halkyýeti emele getirmegine ýardam berýän şertler döräpdir. Ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ilkinji tapgyrynda uruglarda jemgyýetçilik dolandyryşyny aýallar amala aşyrypdyrlar. Adamlaryň ol ýa-da beýleki kowuma, uruga degişliligi ony dünýä inderen zenan, enesi boýunça kesgitlenipdir. Sebäbi taryh ylymlarynda eneleriň dolandyryşy (matriarhat) diýlip atlandyrylan şol döwürde, uruglaryň durmuşynda zenanyň orny juda uly bolupdyr. Zenanlar iýmit çöpläpdirler, aw awlapdyrlar, balykçylyk bilen meşgullanypdyrlar. Uruglarda häkimiýet enesinden gyzyna ýa-da urugyň zenanlarynyň has mynasybyna geçipdir. Ekerançylygyň we maldarçylygyň peýda bolmagynyň netijesinde uruglaryň iýmit üpjünçiligi tutuşlygyna diýen ýaly erkek kişiler tarapyndan amala aşyrylyp başlanypdyr. Şonuň bilen baglylykda-da, täze döreýän taýpalaryň durmuşynda erkek kişileriň ähmiýeti we derejesi artypdyr. Uruglar we taýpalar erkek kişilerden saýlanan serdarlar hem nesilden-nesle geçirilýän bilimleriň eýesi bolan porhanlar tarapyndan dolandyrylyp ugraýar. Dolandyryşynyň matriarhat görnüşi patriarhat bilen çalyşýar. Dolandyryşyň patriarhat görnüşine geçilmegi ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň assa-ýuwaşdan dargap başlamagyna getirýär. Şol döwürde taýpalarda häkimiýet uly ýaşly erkek kişileriň umumy ýygnagyna degişli bolupdyr. Umumy ýygnakda dolandyryş meseleleri, taýpadaşlaryň etmişleri üçin jeza bermek, öndürilen önümleri, goňşy taýpalar bilen uruşlaryň netijesinde alnan oljany paýlaşmak baradaky, şeýle hem taýpa serdarlarynyň we kethudalarynyň dolandyryş ygtyýarlyklarynyň çägini kesgitlemek ýaly soraglar çözülipdir. Dolandyryşyň bu görnüşinde uruglaryň kethudalarynyň, şonuň ýaly-da diňe başga taýpalar bilen uruş hereketleri amala aşyrylýan döwründe saýlanýan serkerdeleriň häkimiýeti diňe olaryň şahsy at-abraýyna, tejribesine we taýpanyň içinde gazanan hormat-sylaglaryna esaslanypdyr. Kethudanyň wezipesi hiç-hili artykmaçlyk ýa-da ýeňillik döretmändir. Jemgyýetçilik häkimiýeti diňe tutuş urugyň ýa-da tutuş taýpanyň ygtyýarlygynda bolupdyr. Köpçülik islendik pursatda iň bir ujypsyz sebäp boýunça-da kethudany ýa-da serdary ygtyýarlyklaryndan mahrum edip bilipdir. Häzirki düşünilýän manysynda alanyňda, oňyn (pozitiw) hukuk kadalarynyň ulgamy, ýagny döwlet tarapyndan kabul edilen kanunlar (kadalaşdyryjy hukuk namalar), şol döwürlerde bolmandyr. Emma eýýäm şol döwürlerde adatlar, däp-dessurlar, toparlaýyn kadalar, hemmeler üçin hökmany bolan ýazylmadyk ýeke-täk kadalar (mononormalar) hökmünde hukugyň başlangyçlary ýüze çykyp ugrapdyr. Görkezilenler bilen birlikde, ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň bu tapgyrynda dürli-dürli gadaganlyklaryň (tabularyň) urugyň, taýpanyň agzalarynyň arasyndaky gatnaşyklary düzgünleşdirmekde örän uly ähmiýeti bolupdyr. Gadaganlyklaryň berjaý edilmezligi üçin hudaýlar we ruhlar tarapyndan diňe bir günäkäre däl-de tutuş uruga, taýpa gutulgysyz jeza beriljekdigine bolan çäksiz hem şübhesiz ynam ikidurmuş jemgyýetlerinde olaryň örän berk berjaý edilmegini üpjün edipdir. Gadaganlyklar dürli görnüşlerde bolupdyr. Mysal üçin, ýakyn garyndaşlaryň arasyndaky nika bolan gadaganlyk; ýaşaýyş jaýyndan daşary çykmaklyga, toprak bilen galtaşmaklyga, häkime seretmeklige (göz degirmeklige), ýönekeý adamlar bilen nika gatnaşyklaryna girmeklige (ýapon we hytaý imperatorlary, afrika patyşalary üçin), iýmit galyndylaryny iýmeklige, ýörişden dolanyp gelen urşujylar bilen gepleşmeklige (olary olar tarapyndan öldürilen duşmanlaryň ruhlarynyň yzarlaýandyklary sebäpli) gadaganlyklar we ş.m.. Mundan başga-da urug-taýpa jemgyýetçilik gurluşynda rugsat bermek we oňyn (pozitiw) borçlandyrmak ýaly düzgünleşdiriş serişdeleri hem bolupdyr. Rugsat bermek, anyk möhletlerde haýsydyr bir anyk hereketleri etmeklige rugsat bermekligi aňladypdyr. Mysal üçin, haýwanlaryň belli-belli görnüşlerini belli bir wagtyň çäginde awlamaklyga, dürli ösümlikleri we olaryň miwelerini anyk möhletiň dowamynda we belli bir çäkde ýygnamaklyga, ol ýa-da beýleki çäklerde işleriň dürli görnüşlerini amala aşyrmaklyga, çeşmelerden peýdalanmaklyga rugsat bermek we ş.m.. Oňyn borçlandyrmak bolsa, ätiýaçlyk iýmit gorlary toplanylanda, ýaşaýyş jaýlary salnanda, oduň hemişe ýanyp durmagyna gözegçilik edilende, dürli gurallar taýýarlanylanda we ş.m. belli bir hereketleri amala aşyrmaga borçly etmegi aňladypdyr. Görkezilenlerden başga, gadymy adamalaryň özlerini alyp baryşlaryny düzgünleşdirmekde rowaýatlaryň, hekaýatlaryň (mifleriň) hem özboluşly orny bolupdyr. Olarda rowaýaty şahslaryň (hudaýlaryň, gahrymanlaryň, ruhlaryň we ş.m.) durmuşlary, görnükli hereketleri beýan edilipdir we ilkidurmuş adamlarynyň tebigat, daşlaryny gurşaýan dünýä, ynsanyň ömri, onuň manysy barada garaýyşlary açylyp görkezilipdir. B.e.ö. 9-6-njy müňýyllyklarda täze daş asyry (neolit) zamanasy başlanýar. Bellenip geçilişi ýaly, adamlar iýmit çöpleýjilikden we awçylykdan ýönekeý ekerançylyga geçip ugraýarlar. Senetçilik döreýär. Wagtyň geçmegi bilen jemgyýetçilik işjeňliginiň özbaşdak ugry hökmünde maldarçylyk peýda bolýar. Mallar we senetçiligiň miweleri alyş-çalyş etmegiň esasy serişdesine öwrülip, häzirki zamanda puluň ýerine ýetirýän wezipesini berjaý edip başlaýar. Netijede diňe maldarlar, daýhanlar we senetçiler tarapyndan öndürilen önümleri alyş-çalyş etmek bilen meşgullanýan adamlar – söwdagärler ýüze çykýar. Umumy adamzat ösüşiniň taryhy kanunalaýyklyklaryny göz öňünde tutup, biziň ýurdumyzyň çägindäki ekerançylyk medeniýetlerinde-de taryh ylmynda “ekerançylyk senenamalary (agrokalendarlar)” diýip atlandyrylan özboluşly düzgünleşdiriş häsiýetine eýe bolan, berk düzgünleriň we kadalaryň toplumlarynyň gadymy ata-babalarymyzyň durmuşyna ornandygyny hem-de olaryňam yrym-ynançlar, däp-dessurlar, ahlak kadalary, atalar sözleri görnüşinde biziň günlerimize gelip ýetendigini çaklamak bolar. Şol ekerançylyk senenamalarynda irki ekerançylyk jemgyýetiniň gündelik durmuşda etmeli işleri (ýeri sürmek, ekin ekmek, suwarmak, hasyly ýygnamak we ş.m.) örän jikme-jik beýan edilipdir. Ekerançylyk senenamasynyň kadalarynyň berjaý edilmegine bolsa ýörite adamlar – kethudalar, tejribeli ýaşulular, orta asyrlarda atlandyrylyşyna görä: suwuň hojaýyny – emiri-ab, mirap we ş.m. gözegçilik edipdirler. Mysal üçin, ylmy edebiýatlarda bellenilişi ýaly: “Türk¬men¬le¬riň ga¬dy¬my des¬sur¬la¬ry¬na gö¬rä, ýer¬le¬riň sü¬rüm işle¬rin¬de halk se¬ne¬na¬ma¬sy¬na la¬ýyk¬lyk¬da her aýyň 9, 19 we 29-nda ýyl¬dy¬zyň ýer¬le¬şi¬şi na¬zar-da tutulyp baş¬la¬nyp¬dyr. Şonuň üçin hem türk¬men¬ler¬de bu gün¬ler¬de ýer sü¬rüm iş¬le¬ri¬ne baş¬la¬maklyk (sü¬rüm işi, gu¬ýy gaz¬mak, pil bi¬len ýer ag¬dar¬mak, kät¬men bi¬len iş¬le¬mek, dok¬ma enjamy üçin ýere ga¬zyk dik¬mek, ja¬ýyň düý¬bü¬ni tutmak we beý¬le¬ki¬ler) ga¬da¬gan edi¬lip¬dir ”. Taryh ylmyndan we bu ugurdan ýazylan ylmy çeşmeleriň aglaba köpüsinden belli bolşy ýaly, Türkmenistan Orta Aziýada öndüriji hojalygyň, oturymly ýaşaýyş medeniýetiniň ilkinji ýüze çykan ojagy bolup durýar. B.e.ö. VI müňýyllykda Günorta Türkmenistanyň ýaşaýjylary Jeýtun medeniýetini döredipdirler. Jeýtunlylar pagsadan – saman külkesi garylan toýun palçykdan (şykgydan) jaý gurmagy başarypdyr, ekin meýdanlaryny suwarmagyň ýönekeý usullaryny ulanyp, düme ekin ekmek hem suwarymly ekerançylyk bilen meşgullanypdyrlar. Şonuň ýaly-da adamzat medeniýetiniň bu gadymy ojagynda oturymly ýaşaýyş medeniýetiniň esasy alamatlarynyň ýene-de biri bolan ýabany haýwanlary, mysal üçin goýun-geçileri eldekileşdirilip, jeýtunlylarda maldarçylyk hojalygynyň iň ýönekeý görnüşleri ýüze çykypdyr. Şonuň bilen bir hatarda-da jeýtun medeniýetinde toýun palçykdan dürli gaplar ýasalyp, olar güýçli otda bişirilipdir we gaplaryň daşy dürli reňkdäki nagyşlar bilen bezelip, külalçylyk seneti hem emele gelipdir. Gahryman Arkadagymyz bu barada şeýle belleýär: “B.e.ö. V müňýyllyga degişli Baharly etrabynyň günbatar çetindäki Bamy bilen gadymy Abiwerdiň ileri günortasyndaky Mäne aralygyny öz içine alýan Jeýtun medeniýetiniň ýadygärlikleri alymlaryň ünsüni özüne çekýär. Jeýtunlylar tebigy şertler sebäpli, esasan, Göksüýri (Tejen) oazisine göçýärler. Öňki ekerançylaryň janypkeşligi bilen bu ýerde ösen Änew medeniýeti döreýär ”. Görkezilenler bilen birlikde, takmynan b.e.ö. VII müňýyllygyň ahyrynda VI müňýyllygyň başlarynda oturymly ekerançylyga we maldarçylyga geçen Jeýtun medeniýetiniň ýaşaýjylary bilen bir döwürde, ülkämiziň demirgazyk we demirgazyk-günbatar sebitlerinde Kelteminar medeniýeti ady bilen belli, ýygnaýjylyk we awçylyk bilen meşgul bolan ilat ýaşapdyr. Aslynda Kelteminar arheologik ýadygärligi bilen baglanyşykly medeniýet örän köp ýerlere, şol sanda Merkezi Aziýanyň çäklerinden has daşarky ýurtlara-da ýaýrapdyr. Olaryň her biri ýerli ady bilen bellidir. Akjaderýada ýaşan kelteminarlylaryň ýaşaýyş jaýlarynyň galyndylaryndan we Tümmekkiçijigiň gonamçylygyndan ugur alyp, Kelteminar medeniýetli ilatyň durmuş gurluşy hakynda-da pikir ýöretmek mümkindigi ylmy çeşmelerde bellenilýär . Kelteminar obalary tire-taýpa ýaşululary tarapyndan dolandyrylan bolsa gerek diýlip çaklanylýar . III tapgyr. Wagtyň geçmegi bilen taýpalaryň jemgyýetçilik gurluşynyň diňe garyndaşlyk gatnaşyklary boýunça emele gelmegi tamamlanýar hem-de bir çäkde ýaşaýan we bähbitleriniň berk baglanyşyklydygy zerarly dürli uruglardan, taýpalardan bolan adamlaryň özara birleşmekleriniň netijesinde oba (goňşuçylyk) jemgyýetçilik gurluşy döreýär. Adamlaryň uly birleşmeleri ondan-oňa göçüp-gonup ýörmeklerini bes edýärler-de, oturymly obalar peýda bolýar. Şeýle obalarda ilatyň sany barha artýar. Köpçülikleýin zähmetiň netijesinde maşgalalar gurplanýarlar we obalar goňşy taýpalar ýa-da talaňçylyk bilen meşgullanyp ýören ykmanda taýpalar üçin arzyly olja öwrülýärler. Şeýle ýagdaýda-da oba jemgyýetiniň mundan beýläk dowam etmegi, onuň abadançylygyny hem goraglylygyny üpjün etmek zerurlygy, jemgyýeti dolandyrmagyň mäkäm we talap ediji, sähel bahana tapsa agyp-dönüp duran köpçüligiň kakabaş erkine öte garaşly bolmadyk, güýçli dolandyryş ulgamyny döretmegiň derwaýyslygyny ýüze çykarýar. Netijede berk häkimiýet-dolandyryş ulgamy emele getirilip, häkimiýetiň bolünişigi amala aşyrylýar. Häkimiýetiň atadan-ogla miras geçmegi kesgitlenenden soňra jemgyýetiň gatlaklara bölünmegi başlanýar. Başga iş bilen meşgullanman diňe dolandyryşy amala aşyrýan gatlak döreýär. Dürli taryhy maglumatlara esaslanyp, ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşy darganyndan soňky döwürde oba jemgyýetçilik gurluşlarynda häkimiýet üç topara bölünipdir diýen çaklamany öňe sürmek bolar. Olar şu aşakdakylardyr: - dünýewi häkimiýet. Kethudalar tarapyndan amala aşyrylypdyr we dolandyryş wezipelerini ýerine ýetiripdir. - harby häkimiýet. Serdarlar tarapyndan amala aşyrylypdyr we harby ýolbaşçylyk wezipelerini berjaý edipdir. - dini häkimiýet. Porhanlar, jadygöýler we tebipler tarapyndan amala aşyrylypdyr hem-de hereket edýän gurluşyň tertibiniň aňyýet esaslaryny döredipdir, jemgyýetiň ahlaklylyk ölçegleriniň berjaý edilmegine ýardam beripdir. Mälim bolşy ýaly, Jeýtun medeniýetini döreden taýpalar Türkmenistanyň, şonuň ýaly-da Orta Aziýanyň giňişliklerinde soňraky, has öňe giden medeniýetleriň kemala gelmeginde möhüm orny eýeläpdirler. Eneolit, ýagny Täze daş asyry ýa-da Mis-daş asyry hem-de Bürünç asyry eýýamlarynda Türkmenistanyň çäginde ýaşaýan adamlar gadymy dünýäniň beýleki merkezleri bolan Derýaralygynyň (Mesopatamiýanyň, ýagny häzirki Yragyň), Müsüriň, Hindistanyň we Hytaýyň şol wagtky ýaşaýjylary bilen deň hatarda Garadepe, Namazgadepe, Altyndepe, Akdepe ýaly köp sanly iri obalaryny – gadymy dünýäniň medeniýetiniň ösen ojaklaryny döredipdirler. Ýokarda bellenip geçilişi ýaly, ekerançylygyň hem-de oturymly maldarçylyk, ýagny ýarymçarwaçylyk bilen utgaşdyrylan hojalygyň ösmegi, önümçiligiň giňelmegi, azyk önümleriniň belli bir derejedäki elýeterliligine we ýaşaýşyjylaryň howpsuzlygynyň ýeterlik derejede üpjün edilmegine getiripdir. Bu bolsa öz gezeginde görkezilen oturymly ýaşaýyş merkezlerinde ilatyň sanynyň şol döwürler üçin gysga wagtda artmagyny ýüze çykaryp, netijede-de, şol obalar kem-kemden şäherlere öwrülipdir. Bu bolsa Türkmenistanyň çäginde şäher medeniýetini emele getirip, Günorta Türkmenistanyň Änew, Namazgadepe, Altyndepe, Akdepe ýaly şäherlerinde we şäherçelerinde ekerançylyk, maldarçylyk bilen bir hatarda hünärmentçiligiň hem üzül-kesil ösmegine getiripdir. Küýze ýasalýan çarhlar, toýun palçykdan ýasalan gap-çanaklary bişirmek üçin ýörite küreler peýda bolupdyr. Ýaraglary, zähmet we hojalyk gurallaryny, bezeg şaýlaryny ýasamak üçin mis, bürünç barha giňden peýdalanylýar. Has uzakdaky ülkeler bilen söwda, medeni aragatnaşyklar ýola goýulýar. Änew medeniýeti (eneolit) döwründe ekerançylykda täze öňegidişlikler gazanylýar. Ekilýän ekinleriň görnüşleri köpelýär, bugdaý ekmek giňden ýaýraýar. Änew medeniýetini öwrenen daşary ýurtly hem-de türkmenistanly arheologlaryň ýüze çykaran bugdaý däneleriniň galyndylary biziň Watanymyzyň ak bugdaýyň mekanydygyny subut etdi. Eneolit zamanynyň küýzegärçilik önümleriniň bezeginde haly gölleriniň nagyşlarynyň nusgalarynyň gabat gelmegi türkmen halkynyň bu gymmatly sungatynyň öz gözbaşyny iňňän gadymy döwürden, özem hut şu türkmen topragyndan alyp gaýdýandygynyň aýdyň şaýady boldy. Şeýlelikde, gadymy dünýäde ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ösüşi özüniň ahyrky tapgyryna – IV tapgyryna geçýär. IV tapgyr. Gadymy jemgyýetçilik gurluşlarynda görkezilen üýtgeşmeler bolup geçenden soňra, jemgyýeti degişli derejede dolandyrmak üçin täze, has kämil guramaçylyk usullarynyň we serişdeleriniň zerurlygy ýüze çykýar. Şonuň bilen birlikde-de, jemgyýetçilik köpçüliginden ýokarda durýan we diňe dolandyryş işi bilen meşgullanyp, jemgyýeti emele getirýän her bir adamy we dürli toparlary tutuş jemgyýetiň bähbidine hem-de bir maksada gulluk etdirmegi guramaçylykly mejbur etmegiň hötdesinden geljek ýörite guramanyň hökmanydygyna göz ýetirilýär. Ilkinji gadymy döwletler ýa-da ylymda atlandyrylyşy ýaly “protodöwletler” hem şeýle gurama hökmünde çykyş edýärler. Adamzadyň taryhynda şeýle ilkinji döwletler Aziýada, Demirgazyk Afrikada, Nil, Tigr, Ýewfrat, Ind, Ýanszy we beýleki derýalaryň jülgelerinde b.e.ö. IV müňýyllykda emele gelip başlapdyr. Käbir awtorlar tarapyndan başgaça: “gündogar döwleti” diýlip atlandyrylýan, ilkinji şäher-döwletleriň birnäçesi, ýokarda bellenip geçilişi ýaly, Türkmenistanyň çäklerinde-de döräpdir. Ahal welaýatynyň Kaka etrabynyň Mäne obasynyň golaýynda ýerleşen Altyndepe şäheriniň b.e.ö. IV müňýyllygyň başlarynda emele gelip, ilkinji „gündogar şäher-döwletiniň“ nusgawy alamatlaryny özüne jemläpdir diýip çaklamaga doly esas bar. Sebäbi XX asyryň 40-50-nji ýyllarynda Altyndepede düýpli gazuw-agtaryş işlerini geçiren alymlaryň biri, professor W.M.Massonyň 1981-nji ýylda neşir eden işinde Altyndepäniň eneolit zamanynda şäher bolandygyny, özi-de başly-barat jaýlardan ybarat däl-de, takyk çyzgylaryň esasynda oýlanyşykly gurlan, dürli ussahanalaryň kürenlere bölünen, daşy belent diwar bilen gurşalan şäher bolandygy barada ýazylýar. Şeýle kämil derejede şäher gurluşyk işini guramak we amala aşyrmak üçin hökmany ýagdaýda döwlet dolandyryş ulgamynyň zerurlygy öz-özünden düşnüklidir. Şol bir wagtda-da Altyndepede gul eýeçilik jemgyýetçilik gurluşyna mahsus taryhy galyndylaryň tapylmazlygy, adamzadyň bu gadymy şäher-döwletinde döwlet gurluşynyň gul eýeçilik döwletleriniň gurluşyndan düýpli tapawutlanandygyny çaklamaga esas berýär. Şonuň ýaly-da Murgap derýasynyň jülgesinde ýerleşen Gadymy Marguş döwleti hem adamzadyň ilkinji döwletleriniň anyk mysaly hökmünde çykyş edýär. Taryh ylmynyň gazananlaryna esaslanyp, Marguşly ymaratçylaryň Goňurda bina eden ajaýyp köşgi öz döwründe dolandyryş, edara ediş häsiýetli desgalaryň nusgawy görnüşi bolupdyr we binagärlik taslamasy hem-de kaşaňlygy babatynda şol döwrüň öňdebaryjy siwilizasiýalarynyň kybapdaş ymaratlaryndan kem bolmandyr. Ol özüniň umumy görnüşinde b.e.ö. II müňýyllykda şöhraty Jahana ýaýran Maridäki (Mesopotamiýada, häzirki Yragyň çäklerinde) köşge çalym edipdir. Goňurdepedäki „Şa şäheri” ýaly öňünden meýilleşdirilen taslama boýunça gurlan binagärlik ulgamy Gadymy Gündogaryň binagärlik tejribesinde birinji gezek gabat gelýär. Munuň özi eýýäm b.e.ö. III müňýyllygyň ahyrynda Marguşda Ýakyn we Orta Gündogarda aýratyn orun alan ýokary derejede ösen özbaşdak binagärlik mekdebiniň bolandygyny äşgär görkezýär . Toplanan maglumatlar Murgap derýasynyň gadymy hanasynyň aşaky akymynda bürünç asyrynda ýüze çykan we gülläp ösen siwilizasiýa syýasy gurluşy babatda monarhiýa kysymly (häkimligiň nesilden-nesle geçýän şalar tarapyndan dolandyrylýan döwlet) dolandyryş ulgamyna eýe bolandyr diýmäge esas berýär. Ýurduň dolandyryş we dini merkezi Goňurdepede ýerleşipdir. „Şa köşgüni” we dini-jemgyýetçilik desgalarynyň hem-de ymaratlaryň giden toplumyny öz içine alan ägirt uly giňişlikde ýönekeý şäher ilatynyň ýaşaýyş jaýlarynyň asla ýoklugy Demirgazyk Goňruň adaty bir şäher bolmandygyny äşgär görkezýär. Ol Marguşyň hökümdarynyň ýaşaýan, ýurdy edara edýän, şeýle hem hudaýlara gurban bermek we olara sežde etmek dessurlaryny berjaý edýän mukaddes we syrly „Şa şäheri” bolupdyr . Köşgüň we ybadathanalaryň binagärlik özeniniň bitewiligi Marguş ýurdunyň şasy diňe bir dünýewi hökümdar bolman, iň ýokary dini hadym, ruhany-şa bolupdyr diýmäge esas döredýär. Müsürdäki, Mesopotamiýadaky Gadymy Gündogar siwilizasiýalaryna mahsus bolşy ýaly, ähtimal, ol adaty adam däl-de, ylahy mukaddeslik, hudaýyň ýerdäki wekili hasap edilendir. Onuň şeýledigini merhum bolan hökümdarlary jaýlaýyş dessurlary hem tassyklaýar. Marguşyň hökümdaryny dünýeden ötenden soň hem paýtagtyň çäginde galdyrypdyrlar. Ony hut şu ýerde, köşkden uzak bolmadyk aralykda, ýörite gurlan uly hem içi oňat bezelen aramgähde jaýlapdyrlar. ''Çeşmesi: A.Çaryýew, S.Ataýew. Türkmen halkynyň we gadymy döwletleriň kanunçylyk esaslary. - Monografiýa. A.,2026.'' 3pl02phcrc4njod7udtw56id69wasmg 269136 269135 2026-05-20T11:23:10Z Toplayjy 32441 Harp ýalňyşlyklary düzedildi. 269136 wikitext text/x-wiki Adamzat ösüşiniň (siwilizasiýasynyň) taryhyny seljereniňde adamlaryň bilelikde, toparlaýyn ýaşamagynyň ýeke-täk görnüşi – jemgyýetiň emele gelmeginiň tebigy kanunalaýyklygy bolan, ilki däp-dessurlaryň, soňra ahlak we dini kadalaryň emele gelmeginiň, jemgyýetleriň ulalmagynyň, agzalarynyň sanynyň artmagynyň netijesinde has çylşyrymly dolandyryş-guramaçylyk serişdeleriniň zerurlygynyň ýüze çykyp döwletiň we hukugyň döremeginiň taryhynyň tapgyrlaýyn amala aşandygyna göz ýetirmek bolýar. Şonuň üçinem däp-dessur, ahlak, dini, toparlaýyn, hukuk, tehniki kadalaryň ählisini özünde jemleýän jemgyýetçilik kadalar ulgamynyň emele gelmeginiň düýp esaslary öwrenilende, ilkinji nobatda ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşy barada söz açmak ýerlikli bolardy. Taryh ylymlaryndan belli bolşy ýaly, ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ösüşi esasan dört tapgyrdan ybaratdyr. I tapgyr. Takmynan, biziň eýýamymyzdan öňki (mundan beýle-de: b.e.ö.) 40 müň ýyl ozal, giçki gadymy daş asyry (paleolit) zamanynda, Zeminde ýaşaýan adamlaryň arasynda urug gurluşy döreýär. Bir ýa-da birnäçe maşgaladan ybarat bolan kiçiräk tirelere (uruglara) kowum-garyndaşlyk alamaty boýunça birleşen adamlar ot ýakmagy, daşdan, agaçdan gaňyrçak, ok-ýaý, palta we beýleki gurallary ýasamagy öwrenýärler, şeýle hem olaryň arasynda gepleşik dili emele gelip ugraýar. Türkmenistanyň çäkleriniň dürli ýerlerinden iň gadymy adamlaryň ýaşan döwrüne degişli daş gurallaryň tapylýandygy baradaky maglumatlar entek XIX asyryň ortalarynda peýda bolup başlapdyr. Günbatar Köpetdagdaky tapyndylaryň ýüze çykarylan ýerleri, esasan, Etrek ýakalarynda (Sumbar we Çendir derýalarynyň jülgelerinde) ýerleşipdir. Tapyndylaryň ýüze çykarylan ýerleri Sumbar derýasynyň çep kenarynda 10 km-e uzalyp gidýän aralykda ýaýrapdyr. Şol aralyk Sumbara gelip goşulýan Gargyjyk, Garaköl we Garrygalanyň çeşmeleriniň jülgeleri bilen dilkawlanýar. Bu ýerlerde gabat gelnen önümleriň şol döwre mahsuslarynyň arasynda derýa daşlarynyň böleklenip, bir tarapynyň gyralary döwlüp ýiteldilen guraly, ýagny uly gazawy, uly gyýçaklary we “pyşdyl” görnüşli daşlary bar eken. Çendir derýasynyň jülgesinden we Gyzylymam obasynyň ýakynyndan, derýanyň sag kenarynda ýerleşýän baýyrlardaky daşlaryň arasyndan irki daş asyrynyň gurallaryna meňzeş ýaraglar tapylypdyr. Bu ýerden tapylan gurallaryň has irilerine senetçilik serişdesi hökmünde baha bermegiň bolýandygy ylmy çeşmelerde bellenilýär . Etnologiýa ylmynyň usulyýet düzüminden peýdalanyp, türkmen halkynyň asyrlardan asyrlara geçip gelýän aw, awçylyk, balykçylyk, dermanlyk, azyklyk ot-çöpleri, ýabany ösýän ir-iýmişleri, kömelekleri çöplemek, tebigata aýawly garamak bilen bagly ynançlarynyň, edep-ahlak ýörelgeleriniň, däp-dessurlarynyň nakyllar, atalar sözleri görnüşinde galan özen many-mazmunynyň hut şol döwürlerde emele gelip başlandygyny çaklamak bolar. Mysal üçin: “Aw alan tazy burnundan bildirer”, “Aw aljak guşuň çüňki egri”, “Aw uranyňky, at süreniňki”, “Awça odun sataşar, odunça – aw”, “Awçy awçynyň yzyndan bir gaýda ýeter”, “Awçy garrar – garyp bolar, Aýal garrar – tebip bolar”, “Awçy görmese, it görer, it görmese, at görer”, “Awçy müň tümenlik düýş görse-de, awa ýorar”, “Awçy näçe al bilse, aw hem şonça ýol biler”, “Awçynyň ryzky aýagynda”, “Awuň müňe ýetse, ompa oturar”, “Awy azyk bilen tutarlar, adamy – söz bilen”, “Awynyň azy-da bir, köpi-de”, “Gyrawda towşan yzlan kak suwundan balyk gözlär” ýaly atalar sözleriniň gözbaşynyň şol döwürlerden gaýdýandygyny hasaplamak bolar . Mälim bolşy ýaly, hukuk kadalaryndan tapawutlylykda raýatlar hem-de halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda milli hukuk giňişliginde ýaşaýanlar tarapyndan ahlak kadalarynyň ýerine ýetirilmegi döwletiň mejbur ediji güýji bilen üpjün edilmeýär. Ahlak kadalary bozulan halatynda-da kanunda başgaça bellenilmese, adatça, diňe jemgyýetçilik ýazgaryşy ýaly şahsyýetiň özüni alyp barşyna täsir edýän temmi çäresi ulanylýar. Şunuň bilen baglylykda-da ata-babalarymyzyň iňňän gadymy döwürlerde döreden awçylyk bilen bagly ynançlarydyr ýol-ýörelgeleriniň mazmunynda şahsyýetiň tebigata, tebigy baýlyklara aýawly çemeleşmegi üçin onuň ruhy dünýäsine, ynsabyna täsir ediş serişdeleri göz öňünde tutulypdyr. Mysal üçin, awçylaryň bogaz haýwanlara ok çenemegiň günädigi, şeýle hereketiň awçyny şahsy betbagtlygyň üstünden eltýändigi, şeýle hem awçynyň awynyň sanynyň bellenen möçberden geçmeginiň hem awçy üçin durmuşyna şumluk getiriji ýazgytdygy hakyndaky ynançlary (“Awuň müňe ýetse, ompa oturar” diýen nakyl ýa-da “Towşan awçyny görüp, çommalyp otury¬berse, atmaly däl, atsaň, betbagtlyk getirýär ”, “Durnanyň ýolbaşçysyny atsaň, ýoldaşlary azaşyp ýörermiş. Atan adam uly günä gazanar ” diýen yrym-ynançlar). Şeýlelikde, ilkidirmuş jemgyýetçilik gurluşynda adat kadalary we dini kadalar iň wajyp jemgyýetçilik (sosial) kadalar bolupdyr. Ýokarda bellenip geçilişi ýaly, adat kadalary urugyň, taýpanyň we ş.m. hojalygyny, olaryň agzalarynyň gündelik durmuşyny, maşgala we beýleki gatnaşyklaryny, ilkidurmuş ahlagyny, dini däp-dessurlaryny kadalaşdyrmak üçin ýüze çykan tebigy zerurlygyň esasynda döräpdir. II tapgyr. Ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ösüşiniň ikinji tapgyrynda ata-babasynyň umumy bolandygy zerarly garyndaşlyk gatnaşyklary bilen berk bagly bolan birnäçe maşgalalardan ybarat uruglaryň ençemesi bileleşip, taýpa-ilkidurmuş jemgyýetçilik birleşmeleri döreýär. Ýüzýyllyklaryň dowamynda tejribe toplan adamlar gandüşer garyndaşlaryň nikalaşmagynyň netijesinde olardan bolan çagalaryň kemisli, näsag, igli bolýandyklaryny ýüze çykarypdyrlar. Şonuň üçinem uruglaryň içinde, ýakyn garyndaşlaryň arasyndaky nikalar gadagan edilipdir. Uruglaryň beýleki uruglar, taýpalaryň beýleki taýpalar bilen garyndaşlyk gatnaşygyna girmekleriniň netijesinde adamlaryň arasyndaky baglanyşyk has hem mäkämleşipdir we kähalatda birnäçe taýpalaryň birleşip halkyýeti emele getirmegine ýardam berýän şertler döräpdir. Ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ilkinji tapgyrynda uruglarda jemgyýetçilik dolandyryşyny aýallar amala aşyrypdyrlar. Adamlaryň ol ýa-da beýleki kowuma, uruga degişliligi ony dünýä inderen zenan, enesi boýunça kesgitlenipdir. Sebäbi taryh ylymlarynda eneleriň dolandyryşy (matriarhat) diýlip atlandyrylan şol döwürde, uruglaryň durmuşynda zenanyň orny juda uly bolupdyr. Zenanlar iýmit çöpläpdirler, aw awlapdyrlar, balykçylyk bilen meşgullanypdyrlar. Uruglarda häkimiýet enesinden gyzyna ýa-da urugyň zenanlarynyň has mynasybyna geçipdir. Ekerançylygyň we maldarçylygyň peýda bolmagynyň netijesinde uruglaryň iýmit üpjünçiligi tutuşlygyna diýen ýaly erkek kişiler tarapyndan amala aşyrylyp başlanypdyr. Şonuň bilen baglylykda-da, täze döreýän taýpalaryň durmuşynda erkek kişileriň ähmiýeti we derejesi artypdyr. Uruglar we taýpalar erkek kişilerden saýlanan serdarlar hem nesilden-nesle geçirilýän bilimleriň eýesi bolan porhanlar tarapyndan dolandyrylyp ugraýar. Dolandyryşynyň matriarhat görnüşi patriarhat bilen çalyşýar. Dolandyryşyň patriarhat görnüşine geçilmegi ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň assa-ýuwaşdan dargap başlamagyna getirýär. Şol döwürde taýpalarda häkimiýet uly ýaşly erkek kişileriň umumy ýygnagyna degişli bolupdyr. Umumy ýygnakda dolandyryş meseleleri, taýpadaşlaryň etmişleri üçin jeza bermek, öndürilen önümleri, goňşy taýpalar bilen uruşlaryň netijesinde alnan oljany paýlaşmak baradaky, şeýle hem taýpa serdarlarynyň we kethudalarynyň dolandyryş ygtyýarlyklarynyň çägini kesgitlemek ýaly soraglar çözülipdir. Dolandyryşyň bu görnüşinde uruglaryň kethudalarynyň, şonuň ýaly-da diňe başga taýpalar bilen uruş hereketleri amala aşyrylýan döwründe saýlanýan serkerdeleriň häkimiýeti diňe olaryň şahsy at-abraýyna, tejribesine we taýpanyň içinde gazanan hormat-sylaglaryna esaslanypdyr. Kethudanyň wezipesi hiç-hili artykmaçlyk ýa-da ýeňillik döretmändir. Jemgyýetçilik häkimiýeti diňe tutuş urugyň ýa-da tutuş taýpanyň ygtyýarlygynda bolupdyr. Köpçülik islendik pursatda iň bir ujypsyz sebäp boýunça-da kethudany ýa-da serdary ygtyýarlyklaryndan mahrum edip bilipdir. Häzirki düşünilýän manysynda alanyňda, oňyn (pozitiw) hukuk kadalarynyň ulgamy, ýagny döwlet tarapyndan kabul edilen kanunlar (kadalaşdyryjy hukuk namalar), şol döwürlerde bolmandyr. Emma eýýäm şol döwürlerde adatlar, däp-dessurlar, toparlaýyn kadalar, hemmeler üçin hökmany bolan ýazylmadyk ýeke-täk kadalar (mononormalar) hökmünde hukugyň başlangyçlary ýüze çykyp ugrapdyr. Görkezilenler bilen birlikde, ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň bu tapgyrynda dürli-dürli gadaganlyklaryň (tabularyň) urugyň, taýpanyň agzalarynyň arasyndaky gatnaşyklary düzgünleşdirmekde örän uly ähmiýeti bolupdyr. Gadaganlyklaryň berjaý edilmezligi üçin hudaýlar we ruhlar tarapyndan diňe bir günäkäre däl-de tutuş uruga, taýpa gutulgysyz jeza beriljekdigine bolan çäksiz hem şübhesiz ynam ikidurmuş jemgyýetlerinde olaryň örän berk berjaý edilmegini üpjün edipdir. Gadaganlyklar dürli görnüşlerde bolupdyr. Mysal üçin, ýakyn garyndaşlaryň arasyndaky nika bolan gadaganlyk; ýaşaýyş jaýyndan daşary çykmaklyga, toprak bilen galtaşmaklyga, häkime seretmeklige (göz degirmeklige), ýönekeý adamlar bilen nika gatnaşyklaryna girmeklige (ýapon we hytaý imperatorlary, afrika patyşalary üçin), iýmit galyndylaryny iýmeklige, ýörişden dolanyp gelen urşujylar bilen gepleşmeklige (olary olar tarapyndan öldürilen duşmanlaryň ruhlarynyň yzarlaýandyklary sebäpli) gadaganlyklar we ş.m.. Mundan başga-da urug-taýpa jemgyýetçilik gurluşynda rugsat bermek we oňyn (pozitiw) borçlandyrmak ýaly düzgünleşdiriş serişdeleri hem bolupdyr. Rugsat bermek, anyk möhletlerde haýsydyr bir anyk hereketleri etmeklige rugsat bermekligi aňladypdyr. Mysal üçin, haýwanlaryň belli-belli görnüşlerini belli bir wagtyň çäginde awlamaklyga, dürli ösümlikleri we olaryň miwelerini anyk möhletiň dowamynda we belli bir çäkde ýygnamaklyga, ol ýa-da beýleki çäklerde işleriň dürli görnüşlerini amala aşyrmaklyga, çeşmelerden peýdalanmaklyga rugsat bermek we ş.m.. Oňyn borçlandyrmak bolsa, ätiýaçlyk iýmit gorlary toplanylanda, ýaşaýyş jaýlary salnanda, oduň hemişe ýanyp durmagyna gözegçilik edilende, dürli gurallar taýýarlanylanda we ş.m. belli bir hereketleri amala aşyrmaga borçly etmegi aňladypdyr. Görkezilenlerden başga, gadymy adamalaryň özlerini alyp baryşlaryny düzgünleşdirmekde rowaýatlaryň, hekaýatlaryň (mifleriň) hem özboluşly orny bolupdyr. Olarda rowaýaty şahslaryň (hudaýlaryň, gahrymanlaryň, ruhlaryň we ş.m.) durmuşlary, görnükli hereketleri beýan edilipdir we ilkidurmuş adamlarynyň tebigat, daşlaryny gurşaýan dünýä, ynsanyň ömri, onuň manysy barada garaýyşlary açylyp görkezilipdir. B.e.ö. 9-6-njy müňýyllyklarda täze daş asyry (neolit) zamanasy başlanýar. Bellenip geçilişi ýaly, adamlar iýmit çöpleýjilikden we awçylykdan ýönekeý ekerançylyga geçip ugraýarlar. Senetçilik döreýär. Wagtyň geçmegi bilen jemgyýetçilik işjeňliginiň özbaşdak ugry hökmünde maldarçylyk peýda bolýar. Mallar we senetçiligiň miweleri alyş-çalyş etmegiň esasy serişdesine öwrülip, häzirki zamanda puluň ýerine ýetirýän wezipesini berjaý edip başlaýar. Netijede diňe maldarlar, daýhanlar we senetçiler tarapyndan öndürilen önümleri alyş-çalyş etmek bilen meşgullanýan adamlar – söwdagärler ýüze çykýar. Umumy adamzat ösüşiniň taryhy kanunalaýyklyklaryny göz öňünde tutup, biziň ýurdumyzyň çägindäki ekerançylyk medeniýetlerinde-de taryh ylmynda “ekerançylyk senenamalary (agrokalendarlar)” diýip atlandyrylan özboluşly düzgünleşdiriş häsiýetine eýe bolan, berk düzgünleriň we kadalaryň toplumlarynyň gadymy ata-babalarymyzyň durmuşyna ornandygyny hem-de olaryňam yrym-ynançlar, däp-dessurlar, ahlak kadalary, atalar sözleri görnüşinde biziň günlerimize gelip ýetendigini çaklamak bolar. Şol ekerançylyk senenamalarynda irki ekerançylyk jemgyýetiniň gündelik durmuşda etmeli işleri (ýeri sürmek, ekin ekmek, suwarmak, hasyly ýygnamak we ş.m.) örän jikme-jik beýan edilipdir. Ekerançylyk senenamasynyň kadalarynyň berjaý edilmegine bolsa ýörite adamlar – kethudalar, tejribeli ýaşulular, orta asyrlarda atlandyrylyşyna görä: suwuň hojaýyny – emiri-ab, mirap we ş.m. gözegçilik edipdirler. Mysal üçin, ylmy edebiýatlarda bellenilişi ýaly: “Türkmenleriň gadymy dessurlaryna görä, ýerleriň sürüm işlerinde halk senenamasyna laýyklykda her aýyň 9, 19 we 29-nda ýyldyzyň ýerleşişi nazar-da tutulyp başlanypdyr. Şonuň üçin hem türkmenlerde bu günlerde ýer sürüm işlerine başlamaklyk (sürüm işi, guýy gazmak, pil bilen ýer agdarmak, kätmen bilen işlemek, dokma enjamy üçin ýere gazyk dikmek, jaýyň düýbüni tutmak we beýlekiler) gadagan edilipdir ”. Taryh ylmyndan we bu ugurdan ýazylan ylmy çeşmeleriň aglaba köpüsinden belli bolşy ýaly, Türkmenistan Orta Aziýada öndüriji hojalygyň, oturymly ýaşaýyş medeniýetiniň ilkinji ýüze çykan ojagy bolup durýar. B.e.ö. VI müňýyllykda Günorta Türkmenistanyň ýaşaýjylary Jeýtun medeniýetini döredipdirler. Jeýtunlylar pagsadan – saman külkesi garylan toýun palçykdan (şykgydan) jaý gurmagy başarypdyr, ekin meýdanlaryny suwarmagyň ýönekeý usullaryny ulanyp, düme ekin ekmek hem suwarymly ekerançylyk bilen meşgullanypdyrlar. Şonuň ýaly-da adamzat medeniýetiniň bu gadymy ojagynda oturymly ýaşaýyş medeniýetiniň esasy alamatlarynyň ýene-de biri bolan ýabany haýwanlary, mysal üçin goýun-geçileri eldekileşdirilip, jeýtunlylarda maldarçylyk hojalygynyň iň ýönekeý görnüşleri ýüze çykypdyr. Şonuň bilen bir hatarda-da jeýtun medeniýetinde toýun palçykdan dürli gaplar ýasalyp, olar güýçli otda bişirilipdir we gaplaryň daşy dürli reňkdäki nagyşlar bilen bezelip, külalçylyk seneti hem emele gelipdir. Gahryman Arkadagymyz bu barada şeýle belleýär: “B.e.ö. V müňýyllyga degişli Baharly etrabynyň günbatar çetindäki Bamy bilen gadymy Abiwerdiň ileri günortasyndaky Mäne aralygyny öz içine alýan Jeýtun medeniýetiniň ýadygärlikleri alymlaryň ünsüni özüne çekýär. Jeýtunlylar tebigy şertler sebäpli, esasan, Göksüýri (Tejen) oazisine göçýärler. Öňki ekerançylaryň janypkeşligi bilen bu ýerde ösen Änew medeniýeti döreýär ”. Görkezilenler bilen birlikde, takmynan b.e.ö. VII müňýyllygyň ahyrynda VI müňýyllygyň başlarynda oturymly ekerançylyga we maldarçylyga geçen Jeýtun medeniýetiniň ýaşaýjylary bilen bir döwürde, ülkämiziň demirgazyk we demirgazyk-günbatar sebitlerinde Kelteminar medeniýeti ady bilen belli, ýygnaýjylyk we awçylyk bilen meşgul bolan ilat ýaşapdyr. Aslynda Kelteminar arheologik ýadygärligi bilen baglanyşykly medeniýet örän köp ýerlere, şol sanda Merkezi Aziýanyň çäklerinden has daşarky ýurtlara-da ýaýrapdyr. Olaryň her biri ýerli ady bilen bellidir. Akjaderýada ýaşan kelteminarlylaryň ýaşaýyş jaýlarynyň galyndylaryndan we Tümmekkiçijigiň gonamçylygyndan ugur alyp, Kelteminar medeniýetli ilatyň durmuş gurluşy hakynda-da pikir ýöretmek mümkindigi ylmy çeşmelerde bellenilýär . Kelteminar obalary tire-taýpa ýaşululary tarapyndan dolandyrylan bolsa gerek diýlip çaklanylýar . III tapgyr. Wagtyň geçmegi bilen taýpalaryň jemgyýetçilik gurluşynyň diňe garyndaşlyk gatnaşyklary boýunça emele gelmegi tamamlanýar hem-de bir çäkde ýaşaýan we bähbitleriniň berk baglanyşyklydygy zerarly dürli uruglardan, taýpalardan bolan adamlaryň özara birleşmekleriniň netijesinde oba (goňşuçylyk) jemgyýetçilik gurluşy döreýär. Adamlaryň uly birleşmeleri ondan-oňa göçüp-gonup ýörmeklerini bes edýärler-de, oturymly obalar peýda bolýar. Şeýle obalarda ilatyň sany barha artýar. Köpçülikleýin zähmetiň netijesinde maşgalalar gurplanýarlar we obalar goňşy taýpalar ýa-da talaňçylyk bilen meşgullanyp ýören ykmanda taýpalar üçin arzyly olja öwrülýärler. Şeýle ýagdaýda-da oba jemgyýetiniň mundan beýläk dowam etmegi, onuň abadançylygyny hem goraglylygyny üpjün etmek zerurlygy, jemgyýeti dolandyrmagyň mäkäm we talap ediji, sähel bahana tapsa agyp-dönüp duran köpçüligiň kakabaş erkine öte garaşly bolmadyk, güýçli dolandyryş ulgamyny döretmegiň derwaýyslygyny ýüze çykarýar. Netijede berk häkimiýet-dolandyryş ulgamy emele getirilip, häkimiýetiň bolünişigi amala aşyrylýar. Häkimiýetiň atadan-ogla miras geçmegi kesgitlenenden soňra jemgyýetiň gatlaklara bölünmegi başlanýar. Başga iş bilen meşgullanman diňe dolandyryşy amala aşyrýan gatlak döreýär. Dürli taryhy maglumatlara esaslanyp, ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşy darganyndan soňky döwürde oba jemgyýetçilik gurluşlarynda häkimiýet üç topara bölünipdir diýen çaklamany öňe sürmek bolar. Olar şu aşakdakylardyr: - dünýewi häkimiýet. Kethudalar tarapyndan amala aşyrylypdyr we dolandyryş wezipelerini ýerine ýetiripdir. - harby häkimiýet. Serdarlar tarapyndan amala aşyrylypdyr we harby ýolbaşçylyk wezipelerini berjaý edipdir. - dini häkimiýet. Porhanlar, jadygöýler we tebipler tarapyndan amala aşyrylypdyr hem-de hereket edýän gurluşyň tertibiniň aňyýet esaslaryny döredipdir, jemgyýetiň ahlaklylyk ölçegleriniň berjaý edilmegine ýardam beripdir. Mälim bolşy ýaly, Jeýtun medeniýetini döreden taýpalar Türkmenistanyň, şonuň ýaly-da Orta Aziýanyň giňişliklerinde soňraky, has öňe giden medeniýetleriň kemala gelmeginde möhüm orny eýeläpdirler. Eneolit, ýagny Täze daş asyry ýa-da Mis-daş asyry hem-de Bürünç asyry eýýamlarynda Türkmenistanyň çäginde ýaşaýan adamlar gadymy dünýäniň beýleki merkezleri bolan Derýaralygynyň (Mesopatamiýanyň, ýagny häzirki Yragyň), Müsüriň, Hindistanyň we Hytaýyň şol wagtky ýaşaýjylary bilen deň hatarda Garadepe, Namazgadepe, Altyndepe, Akdepe ýaly köp sanly iri obalaryny – gadymy dünýäniň medeniýetiniň ösen ojaklaryny döredipdirler. Ýokarda bellenip geçilişi ýaly, ekerançylygyň hem-de oturymly maldarçylyk, ýagny ýarymçarwaçylyk bilen utgaşdyrylan hojalygyň ösmegi, önümçiligiň giňelmegi, azyk önümleriniň belli bir derejedäki elýeterliligine we ýaşaýşyjylaryň howpsuzlygynyň ýeterlik derejede üpjün edilmegine getiripdir. Bu bolsa öz gezeginde görkezilen oturymly ýaşaýyş merkezlerinde ilatyň sanynyň şol döwürler üçin gysga wagtda artmagyny ýüze çykaryp, netijede-de, şol obalar kem-kemden şäherlere öwrülipdir. Bu bolsa Türkmenistanyň çäginde şäher medeniýetini emele getirip, Günorta Türkmenistanyň Änew, Namazgadepe, Altyndepe, Akdepe ýaly şäherlerinde we şäherçelerinde ekerançylyk, maldarçylyk bilen bir hatarda hünärmentçiligiň hem üzül-kesil ösmegine getiripdir. Küýze ýasalýan çarhlar, toýun palçykdan ýasalan gap-çanaklary bişirmek üçin ýörite küreler peýda bolupdyr. Ýaraglary, zähmet we hojalyk gurallaryny, bezeg şaýlaryny ýasamak üçin mis, bürünç barha giňden peýdalanylýar. Has uzakdaky ülkeler bilen söwda, medeni aragatnaşyklar ýola goýulýar. Änew medeniýeti (eneolit) döwründe ekerançylykda täze öňegidişlikler gazanylýar. Ekilýän ekinleriň görnüşleri köpelýär, bugdaý ekmek giňden ýaýraýar. Änew medeniýetini öwrenen daşary ýurtly hem-de türkmenistanly arheologlaryň ýüze çykaran bugdaý däneleriniň galyndylary biziň Watanymyzyň ak bugdaýyň mekanydygyny subut etdi. Eneolit zamanynyň küýzegärçilik önümleriniň bezeginde haly gölleriniň nagyşlarynyň nusgalarynyň gabat gelmegi türkmen halkynyň bu gymmatly sungatynyň öz gözbaşyny iňňän gadymy döwürden, özem hut şu türkmen topragyndan alyp gaýdýandygynyň aýdyň şaýady boldy. Şeýlelikde, gadymy dünýäde ilkidurmuş jemgyýetçilik gurluşynyň ösüşi özüniň ahyrky tapgyryna – IV tapgyryna geçýär. IV tapgyr. Gadymy jemgyýetçilik gurluşlarynda görkezilen üýtgeşmeler bolup geçenden soňra, jemgyýeti degişli derejede dolandyrmak üçin täze, has kämil guramaçylyk usullarynyň we serişdeleriniň zerurlygy ýüze çykýar. Şonuň bilen birlikde-de, jemgyýetçilik köpçüliginden ýokarda durýan we diňe dolandyryş işi bilen meşgullanyp, jemgyýeti emele getirýän her bir adamy we dürli toparlary tutuş jemgyýetiň bähbidine hem-de bir maksada gulluk etdirmegi guramaçylykly mejbur etmegiň hötdesinden geljek ýörite guramanyň hökmanydygyna göz ýetirilýär. Ilkinji gadymy döwletler ýa-da ylymda atlandyrylyşy ýaly “protodöwletler” hem şeýle gurama hökmünde çykyş edýärler. Adamzadyň taryhynda şeýle ilkinji döwletler Aziýada, Demirgazyk Afrikada, Nil, Tigr, Ýewfrat, Ind, Ýanszy we beýleki derýalaryň jülgelerinde b.e.ö. IV müňýyllykda emele gelip başlapdyr. Käbir awtorlar tarapyndan başgaça: “gündogar döwleti” diýlip atlandyrylýan, ilkinji şäher-döwletleriň birnäçesi, ýokarda bellenip geçilişi ýaly, Türkmenistanyň çäklerinde-de döräpdir. Ahal welaýatynyň Kaka etrabynyň Mäne obasynyň golaýynda ýerleşen Altyndepe şäheriniň b.e.ö. IV müňýyllygyň başlarynda emele gelip, ilkinji „gündogar şäher-döwletiniň“ nusgawy alamatlaryny özüne jemläpdir diýip çaklamaga doly esas bar. Sebäbi XX asyryň 40-50-nji ýyllarynda Altyndepede düýpli gazuw-agtaryş işlerini geçiren alymlaryň biri, professor W.M.Massonyň 1981-nji ýylda neşir eden işinde Altyndepäniň eneolit zamanynda şäher bolandygyny, özi-de başly-barat jaýlardan ybarat däl-de, takyk çyzgylaryň esasynda oýlanyşykly gurlan, dürli ussahanalaryň kürenlere bölünen, daşy belent diwar bilen gurşalan şäher bolandygy barada ýazylýar. Şeýle kämil derejede şäher gurluşyk işini guramak we amala aşyrmak üçin hökmany ýagdaýda döwlet dolandyryş ulgamynyň zerurlygy öz-özünden düşnüklidir. Şol bir wagtda-da Altyndepede gul eýeçilik jemgyýetçilik gurluşyna mahsus taryhy galyndylaryň tapylmazlygy, adamzadyň bu gadymy şäher-döwletinde döwlet gurluşynyň gul eýeçilik döwletleriniň gurluşyndan düýpli tapawutlanandygyny çaklamaga esas berýär. Şonuň ýaly-da Murgap derýasynyň jülgesinde ýerleşen Gadymy Marguş döwleti hem adamzadyň ilkinji döwletleriniň anyk mysaly hökmünde çykyş edýär. Taryh ylmynyň gazananlaryna esaslanyp, Marguşly ymaratçylaryň Goňurda bina eden ajaýyp köşgi öz döwründe dolandyryş, edara ediş häsiýetli desgalaryň nusgawy görnüşi bolupdyr we binagärlik taslamasy hem-de kaşaňlygy babatynda şol döwrüň öňdebaryjy siwilizasiýalarynyň kybapdaş ymaratlaryndan kem bolmandyr. Ol özüniň umumy görnüşinde b.e.ö. II müňýyllykda şöhraty Jahana ýaýran Maridäki (Mesopotamiýada, häzirki Yragyň çäklerinde) köşge çalym edipdir. Goňurdepedäki „Şa şäheri” ýaly öňünden meýilleşdirilen taslama boýunça gurlan binagärlik ulgamy Gadymy Gündogaryň binagärlik tejribesinde birinji gezek gabat gelýär. Munuň özi eýýäm b.e.ö. III müňýyllygyň ahyrynda Marguşda Ýakyn we Orta Gündogarda aýratyn orun alan ýokary derejede ösen özbaşdak binagärlik mekdebiniň bolandygyny äşgär görkezýär . Toplanan maglumatlar Murgap derýasynyň gadymy hanasynyň aşaky akymynda bürünç asyrynda ýüze çykan we gülläp ösen siwilizasiýa syýasy gurluşy babatda monarhiýa kysymly (häkimligiň nesilden-nesle geçýän şalar tarapyndan dolandyrylýan döwlet) dolandyryş ulgamyna eýe bolandyr diýmäge esas berýär. Ýurduň dolandyryş we dini merkezi Goňurdepede ýerleşipdir. „Şa köşgüni” we dini-jemgyýetçilik desgalarynyň hem-de ymaratlaryň giden toplumyny öz içine alan ägirt uly giňişlikde ýönekeý şäher ilatynyň ýaşaýyş jaýlarynyň asla ýoklugy Demirgazyk Goňruň adaty bir şäher bolmandygyny äşgär görkezýär. Ol Marguşyň hökümdarynyň ýaşaýan, ýurdy edara edýän, şeýle hem hudaýlara gurban bermek we olara sežde etmek dessurlaryny berjaý edýän mukaddes we syrly „Şa şäheri” bolupdyr . Köşgüň we ybadathanalaryň binagärlik özeniniň bitewiligi Marguş ýurdunyň şasy diňe bir dünýewi hökümdar bolman, iň ýokary dini hadym, ruhany-şa bolupdyr diýmäge esas döredýär. Müsürdäki, Mesopotamiýadaky Gadymy Gündogar siwilizasiýalaryna mahsus bolşy ýaly, ähtimal, ol adaty adam däl-de, ylahy mukaddeslik, hudaýyň ýerdäki wekili hasap edilendir. Onuň şeýledigini merhum bolan hökümdarlary jaýlaýyş dessurlary hem tassyklaýar. Marguşyň hökümdaryny dünýeden ötenden soň hem paýtagtyň çäginde galdyrypdyrlar. Ony hut şu ýerde, köşkden uzak bolmadyk aralykda, ýörite gurlan uly hem içi oňat bezelen aramgähde jaýlapdyrlar. ''Çeşmesi: A.Çaryýew, S.Ataýew. Türkmen halkynyň we gadymy döwletleriň kanunçylyk esaslary. - Monografiýa. A.,2026.'' okhd14id7lbwv0xrtz01oybs8akcycw