Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 11895 270128 212559 2026-07-27T01:40:16Z Danaeducation 34350 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 270128 wikitext text/x-wiki '''Gyzyl kitap''' – ''seýrek duş gelýän we ýitip gitmek howpy astyndaky organizmleriň sanawy; görnüşleriň we aşaky görnüşleriň ozalky we häzirki ýaýran ýerleri, sany we onuň kemelmeginiň sebäpleri, gaýtadan dikeltmegiň aýratynlyklary, görnüşleri dikeltmek üçin häzirki wagtda görlen we görülmeli zerur çäreleriň ýazgysy. Gyzyl kitabyň halkara, milli (döwlet derejesinde) we ýerli nusgalary bar.'' ===Gyzyl kitap barada düşünje=== Ýitmek howpy abanýan görnüşleriň goragyny üpjün etmek üçin olaryň ýörite sanawy girizilen wagtlaýyn resminama – Gyzyl kitap döredilýär. Ilkinji Gyzyl kitap Tebigaty we tebigy baýlyklary goramagyň halkara bileleşigi (häzirki atlandyrylyşy – Tebigaty goramagyň bütindünýä bileleşigi) tarapyndan 1966-njy ýylda döredildi. Bu halkara bileleşik täjirjilik däl guramasy bolup, ol 1948-nji ýylda döredilýär. Onuň ştab-kwartirasy Morž şäherinde (Şweýsariýa) ýerleşen. Bileleşigiň düzümine dünýäniň 84 döwleti, biodürliligi goramak meseleleri bilen meşgullanýan ýüzlerçe täjirçilik bileleşikleri we müňlerçe alymlar girýär. Garaşsyz, hemişelik Bitarap [[Türkmenistan]] ýurdumyz hem bu bileleşigiň işjeň agzasydyr. Gyzyl kitaba girizilen görnüşleriň ygtybarly goralyp saklanylmagy we köpeldilmegi diňe bir ýurdumyz üçin däl, eýsem bütin dünýä möçberinde biologik dürlüligi gorap saklamaga mynasyp goşantdyr. Adamzat jemgyýetiniň umumy öýi bolan çylşyrymly gurluşly Ýer ýüzüniň her bir künjegi hemişe ýadawsyz üns berilmegini we aladany talap edýär. Ýurdumyzyň goraghanalarynda ýabany haýwanlary we ösümlikleri gorap saklamak, ylmy taýdan düýpli öwrenmek, olaryň sanyny artdyrmak, gözel tebigatly ýerlerimizi aýawly saklamak boýunça zerur işler geçirilmelidir. Adamyň amala aşyrýan işleriniň tebigata edýän täsiri hem ylmy tarapdan öwrenilmegini talap edýär. Bu işler ýurdumyzyň bütin ekologiýa ulgamyna, şol sanda topragyň, suwuň, howanyň arassalygyna, biodürlüligiň ýagdaýyna zyýan ýetirmeli däldir. Tebigata aýawly we hakyky eýeçilik gözi bilen garamak biziň mukaddes borjumyzdyr. Ýurdumyzyň ajaýyp tebigatyny goramak we has-da baýlaşdyrmak boýunça döwlet derejesinde uly işleri geçirýäris. Tebigat baradaky alada ähli halkyň aladasydyr we Türkmenistanyň her bir ýaşaýjysy tebigy baýlyklarymyzy gözüniň göreji deýin gorap saklamalydyr. Türkmenistanyň Gyzyl kitaby — milli baýlyklarymyz barada gymmatly ylmy işdir. Ýurdumyzyň Gyzyl kitaby „Tebigaty goramak hakynda“, „Aýratyn goralýan döwlet tebigy ýerler hakynda“, „Ösümlik dünýäsi hakynda“, „Haýwanat dünýä hakynda“ Türkmenistanyň Kanunlaryna, halkara tebigaty goramak konwensiýalary boýunça ýurduň borçnamalaryna, döwlet ekologik maksatnamalaryna we meýilnamalaryna laýyklykda wagtlaýyn hereket edýän resminamadyr. Türkmenistanyň Gyzyl kitaby – döwletimiziň çäklerinde duşýan haýwan-larynyň, ösümlikleriniň we kömelekleriniň seýrek we ýitmek howpy astyndaky görnüşleri (aşaky görnüşleri), olaryň biologiýasy, ýaýraýşy, sanynyň azalmagynyň we ýitip gitmeginiň sebäpleri baradaky gymmatly ylmy maglumaty özünde jemleýän, yzygiderli täzelenýän we kämilleşdirilýän döwlet sanawydyr. Ol indi 40 ýyla golaý wagt bäri ýöredilip gelinýär. Türkmenistanyň ilkinji Gyzyl kitaby 1985-nji ýylda çap edilýär. 1999-njy ýylda çap edilen ikinji neşiri iki tomdan ybaratdy. Birinji tomy 152 sany haýwan görnüşlerini we ikinji tomy 149 sany ösümlik görnüşlerini öz içine alýarlar. Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň 2011-nji ýylda çap edilen üçünji neşiri hem iki tomdan ybarat bolup, üç dilde (türkmen, iňlis, rus) ýazylan. Birinji tomy “Ösümlikler we kömelekler” diýlip atlandyrylyp, öz içine 115 ösümlik görnüşini alýar. Ikinji tomy “ Öňurgasyz we oňurgaly [[haýwanlar]]” diýlip atlandyrylýar we 149 haýwan görnüşleririni öz içine alýar. Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan biologik dürlüligiň görnüşleriniň dörän möhüm merkezleriniň biri hasaplanýar. Ýiti kontinental, örän gurak klimatly (uzak dowam edýän yssy [[tomus]] möwsümi, howanyň temperaturasynyň gije-gündiziň dowamynda we pasyllaýyn giň aralykda üýtgäp durmagy, ygalyň az düşmegi) howa şertleri, geografik taýdan Ýewraziýa yklymynyň merkezi böleginde ýerleşmegi — bularyň hemmesi Türkmenistanyň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň tebigy köpdürlüliginiň emele gelmegine öz täsirini ýetiripdir. Häzirki wagtda Türkmenistanyň biodürlüligi 20 müňe golaý görnüşden ybarat bolup, olaryň 7 müňden gowragy ösümlikler, 13 müňe golaýy hem haýwanlardyr. Ösümlik dünýäsiniň 2 müňden hem gowrak görnüşleri Türkmenistanyň hormatly Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp tomluk ensiklopedik işinde dermanlyk ösümlikler hökmünde beýan edilýär. Bu düýpli neşir ýurdumyzyň gymmatly ösümlik dünýäsini öwrenmekde botanika, farmakologiýa ylymlarynyň ösmegine bahasyna ýetip bolmajak goşant goşdy. Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň üçünji neşirine girizilen ösümlikleriň 47 görnüşi dermanlyk ähmiýetli ösümliklerdir. Dünýä derejesindäki biodürlüligiň gelip çykan Eýran-Anatol merkeziniň demirgazyk-gündogar çetinde ýerleşýän Köpetdagyň ekoulgamynyň ähmiýeti uludyr. Köpetdagyň türkmen böleginde duşýan ösümlikleriň 1800 görnüşinden 332isi endemiklerdir (12,9%). Ol Merkezi Aziýanyň daglyk ýerlerinde endemikleriň iň ýokary derejesidir. Bu ýerde, şeýle-de oňurgasyz haýwanlaryň 1500 görnüşi, süýrenijileriň 50 görnüşi, guşlaryň 290, süýdemdirijileriň 75 görnüşi ýaşaýar. Türkmenistanyň oňurgaly haýwanlaryndan 92 görnüşi endemiklere we subendemiklere degişlidir. Görnüşleriň ýagdaýynyň milli ölçeglerini işläp taýýarlamak, soňky on ýylda toplanan maglumatlary nazara alyp ösümlikleriň we haýwanlaryň sanawyny anyklamak we düzetmek neşiri taýýarlamakda örän wajyp işleriň biri boldy. TGHB-niň Gyzyl sanawyna laýyklykda Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň üçünji neşirinde aşakdaky derejeler kabul edildi: '''Derejesi I (CR)''' — düýbünden ýitip barýan görnüş (aşaky görnüş). Populýasiyasynyň sany guýçli depginde azalýan (80%-den gowrak) we ýaýrawy örän çäkli görnüş. Yorite careleriň gecirilmegi zerur. '''Derejesi II (EN)'''— ýitip barýan görnüş (aşaky görnüş). Populyasiyasynyň sany 50%-den gowrak azalýan, ýaşaýan ýaýrawy güýçli depginde daralýan. '''Derejesi III (VU)''' — ýitmek howpunyň abanmagyna ýakyn görnüş (aşaky görnüş). Populýasiýasynyň sany az (30%-dan gowrak) we ýaşaýan ýaýrawy çäkli. '''Derejesi IV''' — seýrek görnüş (aşaky görnüş). Milli/sebit ähmiýetli we diňe birnäçe sanysynyň (ýada tapylan yerleriniň) usti bilen belli bolan endemik ýa-da ýitip gitmegi biodürlüligiň genefondyň garyplaşmagyna getirjek gadymy (relikt) görnüş. '''Derejesi V (DD)''' — ýeterlik öwrenilmedik görnüş (aşaky görnüş). Sany we ýaýrawy durnukly bolmadyk hem-de onuň ýagdaýy barada goşmaça maglumat zerur bolan görnüş. Geljekdaki barlaglar we täze maglumatlaryň ýygnalmagy onuň ýagdaýyny anyklamaga ýardam eder. Gyzyl kitaba atlary ýazylan ösümlikleriň we haýwanlaryň her bir görnüşi baradaky maglumatlar pugta tertipde we şunuň ýaly görnüşdäki kesgitlenen yzygiderlilikde beýan edilýär: ýagdaýy (derejesi); genofondy gorap saklamakda ähmiýeti; gysgaça beýany; ýaýraýşy; ýaşaýan ýerleri; sany we onuň üýtgemek ýagdaýy; esasy çäklendiriji sebäpler; biologiýasynyň aýratynlyklary; köpeldilişi (haýwanlar), ösdürilip ýetişdirilişi (ösümlikler); gorag üçin görlen çäreler; bar-laglar býunça teklipler. Gyzyl kitap – wagtlaýyn hereket edýän resminamadyr. Ösümlikleriň we haýwanlaryň ol ýa-da beýleki görnüşiniň ýaşamagy üçin howply ýagdaýyň üýtgemegi, olary goramak boýunça çäreler bilen baglanyşyklylykda, ondaky maglumatlaryň üsti ýetirilýär, kämilleşdirilýär. dort derwus.Gyzyl kitap 0exsmxi4qtgqewtvrtj9y21zu9gufoj 4 16875 270129 267675 2026-07-27T01:45:29Z Danaeducation 34350 /* */ Dana bilim merkezi 270129 wikitext text/x-wiki Dana bilim merkezi "Dana" bilim merkezi — Türkmenistanda çagalar, mekdep okuwçylary, talyplar we uly ýaşly raýatlar üçin goşmaça bilim, daşary ýurt dillerini öwretmek, kompýuter sowatlylygy hem-da hünär kämilleşdiriş ugurlary boýunça hyzmatlary hödürleýän hususy bilim edarasy. Merkez ýurtda ylym-bilim ulgamyny sanlylaşdyrmak we ýaşlaryň halkara derejesindäki bilime elýeterliligini ýokarlandyrmak ugry boýunça iş alyp barýar == Kategoriýalara görä sargytlar == Gözleýän makalaňyz haýsy ugurda bolsa şol ugruň aşagyna sargaň. Eger degişli ugur ýok bolsa çekişme sahypasynda ugry beýan ediň. Bilim we saglyk. === Bilim === === Dinler === === Geografiýa === === Pelsepe === === Senagat === === Sport === === Seljuklar kitaby === === Tehnologiýa === [[Stanok]] — [https://uz.wikipedia.org/wiki/Stanok özbek], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BA_(%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0) rusçasy], [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%BA kazak], [[Mexanizm]] — [https://uz.wikipedia.org/wiki/Mexanizm özbek], [https://en.wikipedia.org/wiki/Mechanism_(engineering) Iňlisçesi], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC rusçasy] === Ykdysadyýet === ncud6bapc8c5oa4lr9c3ump6s1bqry9 0 22541 270127 270118 2026-07-27T00:34:24Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270127 wikitext text/x-wiki '''Yrak Türkmen soykýrýmý''', Yslam döwleti tarapyndan [[Yrak türkmenleri|Yrak türkmenleriniň]] öldürilmegi, zorlanmagy, jezalandyrylmagy, ýurtdan çykarylmagy we jynsy gulçulygy bilen baglanyşyklydyr. Yslam döwleti 2014-nji ýylda köp sanly türkmen topragyny basyp alanda başlandy we Yslam döwleti Yrakdaky ähli ýerlerini ýitirýänçä dowam etdi. 2017-nji ýylda Yslam döwletiniň türkmenleri yzarlamagy resmi taýdan soykýrým diýlip ykrar edildi,<ref>{{cite web|access-date=2023-02-15|title=البرلمان العراقي يعتبر جرائم "داعش" بحق التركمان إبادة جماعية|url=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/البرلمان-العراقي-يعتبر-جرائم-داعش-بحق-التركمان-إبادة-جماعية/865821|website=www.aa.com.tr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iraqi parliament recognizes ISIS persecution of Turkmen as genocide|url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/200720174|access-date=2023-02-14|website=www.rudaw.net}}</ref> 2018-nji ýylda bolsa türkmen gyzlaryň we aýallaryň jynsy gulçulygy [[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]] tarapyndan ykrar edildi.<ref>{{Cite web|last=McKay|first=Hollie|date=2021-03-05|title=The ISIS War Crime Iraqi Turkmen Won't Talk About|url=https://newlinesmag.com/essays/the-isis-war-crime-iraqi-turkmen-wont-talk-about/|access-date=2023-02-14|website=New Lines Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS|url=https://kirkuknow.com/en/news/64788|access-date=2023-02-14|website=Kirkuknow|language=en}}</ref> == Fon we öňe gidişlik == === Yrak türkmenler === Yrakly türkmenler Yrakdaky üçünji uly etnik topardyr. Olar Oguz türk neslinden bolup, günortada araplar we demirgazykda kürtler bilen gurşalan Türkmeneli taryhy sebitinde ýaşaýarlar. Az sanly katolik azlygy bilen sünni we şaýy arasynda deň bölünýär.<ref>Iraq: The Ancient Sites & Iraqi Kurdistan, Geoff Hann, Karen Dabrowska, Tina Townsend-Greaves, 2015, pp. 200, ISBN: 9781841624884, 1841624888</ref> Şeýle hem sünni we şaýy türkmenleriniň arasynda köplenç ýaragly çaknyşyklara sebäp bolan mezhep bar.<ref>Iraq's Sunni Insurgency, Ahmed S. Hashim, 2013, pp. 56, ISBN: 9781135869311, 1135869316</ref> "Yslam döwleti" tarapyndan geçirilen genosid döwründe Yrakly türkmenler dine garamazdan nyşana alyndy.<ref>{{cite journal|last=Oğuzlu|first=Tarik H.|year=2004|title=Endangered community: the Turkoman identity in Iraq|journal=[[Journal of Muslim Minority Affairs]]|volume=24|issue=2|pages=309–325|publisher=[[Routledge]]|doi=10.1080/1360200042000296681|hdl=11693/49129|s2cid=56385519|hdl-access=free}}</ref> 2014-nji ýylyň iýun aýynda Yslam döwletiniň Demirgazyk we Merkezi Yraga çozmagy bilen, Yslam döwleti türkmenleriň aglaba köplügini basyp aldy we ganly soykýrým amala aşyrdy.<ref>{{cite news|last=Urban|first=Mark|date=23 June 2014|title=Iraq crisis: Where next in the struggle for the country?|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27979095}}</ref> == Soykýrým == 2014-nji ýylyň iýun aýynda YTF goşuny Talafary ilkinji gezek ele alanda, 1300 Yrak türkmenini, 700 töweregi erkek, 470 aýal we 130 çagany alyp gaçdy. YTF (Yrak Türkmen Fronty) 1300-den diňe 42-siniň gaýdyp gelendigini, galanlarynyň indi hiç haçan görünmändigini aýtdy.<ref>{{Cite web|title=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS|url=https://kirkuknow.com/en/news/64788|access-date=2023-02-14|website=Kirkuknow|language=en}}</ref> Türkmenleriň öýleri ýakyldy, türkmen çopanlarynyň haýwanlary ogurlandy we köpüsi gaçmaga mejbur boldy.<ref>{{Cite web|title=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq|url=https://unpo.org/article/17346|access-date=2023-08-02|website=unpo.org|archive-date=2014-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825075445/https://unpo.org/article/17346|url-status=dead}}</ref> Hüjümlerden bäri Talafar türkmenleriniň 90%i gaçdy.<ref name=":1422">{{Cite web|date=2014-06-27|title=Iraq: ISIS Kidnaps Shia Turkmen, Destroys Shrines|url=https://www.hrw.org/news/2014/06/27/iraq-isis-kidnaps-shia-turkmen-destroys-shrines|access-date=2023-02-14|website=Human Rights Watch|language=en}}</ref> Türkmen halas ediş gaznasynyň metbugat sekretary Mehdi Baýat, 2017-nji ýylyň fewral aýynda türkmen bosgunlarynyň sanynyň 600,000-e ýetendigini öňe sürdi.<ref>{{Cite web|last=Shams|first=Alex|title=Iraq's Turkmen mobilise for a post-ISIL future|url=https://www.aljazeera.com/features/2017/2/13/iraqs-turkmen-mobilise-for-a-post-isil-future|access-date=2023-07-28|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> 2014-nji ýylyň sentýabr aýynda Birleşen Milletler Guramasynyň Adam Hukuklary boýunça Commissionerokary Komissarlygynyň Edarasy, Yslam döwletiniň türkmenlere garşy edýän jenaýatlary barada duýduryş berdi we Amnesty International guramasy Yslam döwletiniň türkmenlere garşy etnik arassalaýyş hereketlerini görkezendigini subut etdi.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29026491|title=Iraq crisis: Islamic State accused of ethnic cleansing|date=2014-09-02|access-date=2024-07-19|work=BBC News|language=en-GB}}</ref> Yslam döwleti söweşijileriniň köpüsi [[Saddam Huseýn|Saddam Huseýniň]] ýolbaşçylygyndaky Yrak goşunynyň öňki esgerleri bolup, Yrak türkmenlerini gyrýardy we yzarlaýardy.<ref>{{Cite web|title=How Saddam’s men help Islamic State rule|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/mideast-crisis-iraq-islamicstate/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bruno|first=Alessandro|date=2015-08-31|title=The Ba’athist Roots of Islamic State|url=https://www.geopoliticalmonitor.com/the-baathist-roots-of-islamic-state/|access-date=2024-03-30|website=Geopolitical Monitor|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Saddam's Ex-Officer: We've Played Key Role In Helping Militants|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/06/19/323691052/saddams-ex-officer-weve-played-key-role-in-helping-militants}}</ref><ref>''Simmons, Mary Kate (1997), Unrepresented Nations and Peoples Organization: Yearbook,'' Martinus Nijhoff Publishers'', s. 88,'' ISBN 904110223X</ref> 2014-nji ýylyň iýun aýynda Mosulyň ýykylmagy wagtynda Yslam döwleti [[Türkiýe|Türkiýäniň]] Mosul konsullygyna hüjüm edip, 49 diplomaty alyp gaçdy. Ahmet Dawutogly "Yslam döwleti" bu duýduryşy äsgermezlik edip, 10-njy iýunda Mosuly basyp alandan soň Tal Afarda türkmenlere hüjüm eden hem bolsa, "Türkiýäniň kuwwatynyň çägini barlamaga synanyşmaly däldigini" aýtdy. Dünýewi we milletçi syýasatçylaryň [[Rejep Taýýyp Erdogan]] bilen Ahmet Dawutogluny berk tankyt etmegine sebäp bolan hüjümlere Türkiýe jogap bermedi. Yrakly türkmenleriň ýagdaýyna ýol berenligi üçin türk hökümeti günäkärlendi.<ref>The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East, David L. Phillips, 2017, ISBN: 9781351480376, 1351480375</ref> 2014-nji ýylyň 16-njy iýunynda Yrak, Kerkuk şäheriniň golaýyndaky 4 dürli ýerden (Çardagli, Karanam, Beşir, Birawçi) azyndan 40 türkmeni öldürdi.<ref>{{Cite news|date=June 16, 2014|title=Shiite villagers describe "massacre" in northern Iraq|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/shiite-villagers-describe-massacre-in-northern-iraq/2014/06/23/278b0fb2-76c8-4796-83f7-840c277e93d8_story.html}}</ref><ref name=":03">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> Yslam döwleti ýene-de türkleri ýigrenmekde we türkmenleri diňe milletleri üçin öldürmekde aýyplandy.<ref name="us.gov.krd2">{{Cite web|title=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG|url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/|access-date=2023-02-14|website=us.gov.krd|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2014-09-02|title=Iraq crisis: Islamic State accused of ethnic cleansing|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29026491|access-date=2023-02-14}}</ref> Bir gün soň Beşirde ýene 52 türkmen öldürildi we ýerli ýaşaýjylaryň sözlerine görä, gyrgynçylyk etniki sebäplere görä.<ref>{{Cite web|last=Institute (GPPi)|first=Global Public Policy|title=Iraq after ISIL: Kirkuk|url=https://www.gppi.net/2017/08/30/iraq-after-isil-kirkuk|access-date=2023-08-02|website=www.gppi.net|language=en-US}}</ref> Beşirden gelen bir şaýat şäherde 700 türkmeniň gyrylandygyny aýtdy.<ref>{{Cite web|title=Women and children among massacred Iraqi Turkmen|url=https://www.aa.com.tr/en/world/women-and-children-among-massacred-iraqi-turkmen/127217|access-date=2023-08-02|website=www.aa.com.tr}}</ref> 2014-nji ýylyň iýun aýynda YDYD guramasy Al-Şamsiýat obasyndan 26 türkmeni alyp gaçdy.<ref name=":022">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> Şol aýda şaýy türkmenler YDYD guramasy tarapyndan abanýan howplardan soň Al-Kibba we Şreýkandan gaçdy.<ref name=":822">{{Cite web|title=UNPO: Iraqi Turkmen: Minorities Face Discrimination And Violence In ISIS-controlled Areas.|url=https://unpo.org/article/17270|access-date=2023-07-28|website=unpo.org|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714054207/https://unpo.org/article/17270|url-status=dead}}</ref> Talafar, Başir, Birawçi we Garanaz obalarynda ýaşaýan köp sanly türkmen hem jihadçylardan has köp hat alansoň gaçdy.<ref name=":922">{{Cite web|title=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014|url=https://unpo.org/article.php?id=17646|access-date=2023-07-28|website=unpo.org|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646|dead-url=yes}}</ref> 18-nji iýunda YDYD guramasy bilen Yrak gury ýer güýçleriniň Amirli we Tuz şäherleriniň arasynda bolan çaknyşykda azyndan 20 türkmen raýaty öldürildi.<ref name=":122">{{Cite journal|date=2014|title=Report on Human Rights in Iraq: January-June 2014|url=https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf|journal=UNAMI Human Rights Office/OHCHR|access-date=2023-08-18|archive-date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130025615/https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf|url-status=dead}}</ref> Öýler we mekdepler, şeýle hem Karanaz, Çardagli we Birawçidäki metjitler Yslam döwleti tarapyndan ýakyldy.<ref name=":732">{{Cite web|title=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?client=ms-google-coop&q=cache:WioT2TDKz6QJ:https://unpo.org/article/17346&cx=003303006628335310519:hnta4fkjqgo|access-date=2023-07-28|website=webcache.googleusercontent.com}}</ref> 23-nji iýunda YDYD Guba, Şrihan we Talafar sebitlerinden azyndan 75 türkmen alyp gaçdy. Kubanyň demirgazygyndaky jülgede diňe 2 jeset tapyldy. 950 türkmen maşgalasy YDS-dan gitmegini talap edensoň sebitlerden gaçdy.<ref>{{Cite web|date=2014-07-19|title=Iraq: ISIS Abducting, Killing, Expelling Minorities|url=https://www.hrw.org/news/2014/07/19/iraq-isis-abducting-killing-expelling-minorities|access-date=2023-02-14|website=Human Rights Watch|language=en}}</ref><ref name=":132">{{Cite book|title=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul|publisher=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO|year=2015|isbn=978-1-907919-58-9|edition=1st|location=Brussels, Belgium|language=English}}</ref> 7-nji awgustda Sinjarda 100 sany türkmen öldürildi.<ref name=":23">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> Jemi 600 türkmen aýal YDS tarapyndan tussag edildi we seks guly hökmünde ulanyldy. Olaryň 400-500 töweregi Siriýadaky YDS-nyň wagtlaýyn türmelerine iberildi. 2018-nji ýylyň fewral aýynda bir topar aýal BMG-nyň Kirkukdaky adam hukuklary edarasynyň daşynda nägilelik bildirdi. Nyşanlary göterip, Yrak hökümetinden ýitirim bolan 450 töweregi türkmen aýalyny dikeltmek üçin bir zat etmegini islediler, ýöne nägilelik bildirilmedi.<ref>{{Cite web|title=Iraqis rally to free abducted Turkmen women in Syria|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqis-rally-to-free-abducted-turkmen-women-in-syria/2131383|access-date=2023-02-14|website=www.aa.com.tr}}</ref> ITF-iň lideri Hasan Turan, eger türkmen aýallary gaýdyp gelseler, maşgalalary tarapyndan öldürilmeginiň pidasy bolmagyndan gorkýardy. "Köp gyzlar gaýdyp gelmez, diňe maşgalalary gaýdyp gelseler olary kabul eder diýip umyt edip bilerin. Olar pidalar" -diýdi. Soňra 2018-nji ýylda BMG ahyrsoňy türkmen aýal-gyzlaryň jynsy gulçulygyny ykrar etdi.<ref>{{Cite web|last=McKay|first=Hollie|date=2021-03-05|title=The ISIS War Crime Iraqi Turkmen Won't Talk About|url=https://newlinesmag.com/essays/the-isis-war-crime-iraqi-turkmen-wont-talk-about/|access-date=2023-02-14|website=New Lines Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS|url=https://kirkuknow.com/en/news/64788|access-date=2023-02-14|website=Kirkuknow|language=en}}</ref> YDYD guramasyndan halas bolan Tikrit şäheriniň golaýyndaky kiçijik al-Alam şäherinden ady aýdylmadyk bir türkmen aýal, BBC Türkiýä habar berdi. Şeýle hem YDS şäheriň [[türkmen dili]] mugallymyny zorlady we netijede öldi.<ref>{{Cite web|date=2017-10-15|title=Iraqi Turkmen woman recalls horrors of IS captivity|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41594012|access-date=2023-02-14|website=BBC News|language=en-GB}}</ref> Yrakly türkmenler, Yslam döwletiniň Yrak türkmenlerine garşy genosidiniň türkleri ýigrenmegi sebäpli ýüze çykandygyny aýtdy.<ref>{{Cite web|date=2015-07-28|title=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214045725/https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens|archive-date=2023-02-14|access-date=2023-02-14|website=Daily Sabah}}</ref><ref>{{Cite web|title=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG|url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125123650/https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/|archive-date=2023-01-25|access-date=2023-02-14|website=us.gov.krd|language=en}}</ref> 13-nji martda 10 ýaşdan 17 ýaş aralygyndaky 25 türkmen çagasy bosgun düşelgesinden Yslam döwletiniň söweşijileri tarapyndan alnyp gaçyldy we Talafardaky Yslam döwletiniň türgenleşik lagerlerine iberildi.<ref>{{Cite web|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|title=Refworld {{!}} Report on the Protection of Civilians in the Armed Conflict in Iraq: 1 November 2015 – 30 September 2016|url=https://www.refworld.org/docid/5885c1694.html|access-date=2023-07-28|website=Refworld|language=en}}</ref> Mart aýynda Kerkuk şäheriniň golaýyndaky Başirde 16 türkmeniň köpçülikleýin mazary tapyldy.<ref>{{Cite web|last=Agency|first=Anadolu|date=2015-03-15|title=Mass grave of Turkmen fighters killed by ISIS discovered near Kirkuk|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/03/15/mass-grave-of-turkmen-fighters-killed-by-isis-discovered-near-kirkuk|access-date=2023-07-28|website=Daily Sabah|language=en-US}}</ref> Mart aýynda ýene-de YDYD Ninewäniň Gara Kuýan şäherinde 9 sany türkmen dul aýalyny öldürdi, adamsy jihadçylar tarapyndan öldürildi. Jezalandyrylmagynyň sebäbi, YDS söweşijilerine öýlenmekden ýüz öwürmegi.<ref>{{Cite web|title=d11681 :: Mar 13: Nine widows killed in Qara Quean village, Ninewa :: Iraq Body Count|url=https://www.iraqbodycount.org/database/incidents/d11681|access-date=2023-08-02|website=www.iraqbodycount.org}}</ref> Birawcili obasynda YDYD obanyň 23 ýaşaýjysyny öldürenden soň iki sany türkmeni alyp gaçdy. Gubada we Şrihanda 60 sany türkmen oglan we erkek alnyp gaçyldy. Şol aýda Erhan Kamçi atly ýaş türkmen Kerkukdaky öýünden alnyp gaçyldy.<ref name=":93">{{Cite web|title=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014|url=https://unpo.org/article.php?id=17646|access-date=2023-07-28|website=unpo.org|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646|dead-url=yes}}</ref> Bir ýyl soň, 2015-nji ýylyň awgust aýynda Mosulda YDYD mürtedlikde aýyplanyp, 700 türkmeni köpçülikleýin öldürdi.<ref>{{Cite web|title=UNPO: Iraqi Turkmen: ISIS Massacre in Mosul Goes Unnoticed by the International Community|url=https://unpo.org/article/18464|access-date=2023-02-14|website=unpo.org|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901040527/https://unpo.org/article/18464|url-status=dead}}</ref> Saladin welaýatynda 2015-nji ýylda ýekeje-de YDYD awtoulag partlamasy 40 türkmeniň ölmegine sebäp boldy. ITF YDYD-nyň Yrak türkmenlerine edýän hüjümleriniň strategiki etnik arassalaýyş kampaniýasydygyny mälim etdi.<ref name="dailysabah.com2">{{Cite web|date=2015-07-28|title=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens|access-date=2023-02-14|website=Daily Sabah}}</ref> Tal Afardan gelen 540 türkmen raýaty, şol sanda 125 aýal-da YDS-nyň elinde ýitirim boldy we olaryň diňe 22-si tapyldy.<ref>{{Cite web|title=The untold tragedy of Iraq's Turkmen women abducted by Islamic State|url=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-islamic-state-turkmen-women-enslaved-tragedy|access-date=2023-02-14|website=Middle East Eye|language=en}}</ref> 3000 türkmen 2015-nji ýylyň tomsunda Amirli şäherinden gaçdy. 2015-nji ýylyň ahyrynda 1500 türkmen maşgalasy (7500 adam) Karbalada gaçybatalga tapdy.<ref name=":62">{{Cite web|title=Shiite Militias Are Crashing the Mosul Offensive|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/shiite-militias-are-crashing-mosul-offensive|access-date=2023-07-28|website=The Washington Institute|language=en}}</ref> 8-nji martda Taza Khurmatu himiki ýaraglar bilen hüjüm edilip, üç adam ölüp, 1500 adam ýaralandy. 25,000 şäherden gaçdy. Şol ýylda Beşir obasyna himiki ýaraglar hem hüjüm edildi.<ref name=":32">{{Cite web|title=Daesh shells Turkmen village with chemical weapons|url=https://www.aa.com.tr/en/world/daesh-shells-turkmen-village-with-chemical-weapons-/565933|access-date=2023-07-28|website=www.aa.com.tr}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|title=UNPO: Iraqi Turkmen: Inside Taza Village after the Chemical Attacks|url=https://unpo.org/article/19022|access-date=2023-07-28|website=unpo.org|archive-date=2016-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322155918/https://unpo.org/article/19022|url-status=dead}}</ref> Beşiriň 90%i 2016-njy ýylda 250 öýi öz içine almak bilen yzyna alyndy.<ref>{{Cite web|title=Iraqi Turkmen village struggles after expulsion of Daesh|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqi-turkmen-village-struggles-after-expulsion-of-daesh/570778|access-date=2023-07-28|website=www.aa.com.tr}}</ref> Türkmeniň Başir obasynda 9 aýal alnyp gaçyldy, zorlandy we çyralara asyldy. Şol obada 12 ýaşly bir gyz zorlanyp, elektrik sütünine asyldy. Türkmeniň ýaşaýjylary onuň jesedini getirmäge synanyşanda, 15 adam YDS-dan mergen oty bilen öldürildi. Zorlamak bilen baglanyşykly wakalar Tuz Khurmatunyň iýun aýynda ýykylmagyndan soň hasaba alyndy.<ref name=":1022">{{Cite journal|last=Puttick|first=Miriam|date=2015|title=No Place to Turn: Violence against women in the Iraq conflict|url=https://minorityrights.org/wp-content/uploads/2015/10/ceasefire-report-no-place-to-turn.pdf|journal=CESAFIRE center for civilian rights|via=Minority Rights Group International}}</ref> Januaryanwar aýynda Mosulyň golaýyndaky Raşidiýada köpçülikleýin mazar Yrak medaragly Güýçleri tarapyndan tapyldy. Mazar gyrylan 27 türkmen erkek we oglan degişlidir. Olaryň jesetlerinde gynamalaryň yzlary bardy.<ref>{{Cite web|date=2017-01-29|title=Army forces find mass grave containing remains of 27 Turkmens near Mosul|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/|access-date=2023-07-28|website=Iraqi News|language=en-US|archive-date=2017-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129214216/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/|dead-url=yes}}</ref> 2017-nji ýylda ýitirim bolan türkmen aýal-gyzlaryň we gyzlaryň sany 1200 boldy.<ref name=":1122">{{Cite web|title=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh|url=https://unpo.org/article/19858|access-date=2023-07-28|website=unpo.org|archive-date=2017-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215171750/https://unpo.org/article/19858|url-status=dead}}</ref> 2018-nji ýylda 1300 türkmen dereksiz ýitdi.<ref>https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/03/IRAQ-2019-HUMAN-RIGHTS-REPORT-1.pdf</ref> == Mirasyň weýran bolmagy == Yrak, türkmenler üçin möhüm bolan taryhy eserleriň ýok edilmegine jogapkärdir. Köp asyrlyk metjitler, sünni ýa-da şaýy bolsun, kitaphanalar ýok edildi. Tal Afardaky iň köne kitaphana partladyldy, Diýalada 1500-den gowrak taryhy kitap bolan başga bir kitaphana weýran boldy. Destroyedok edilen eserleriň arasynda yaahýa Abu al-Kasymyň mawzoleýi (Zengidler tarapyndan 1293-nji ýylda gurlan, 2014-nji ýylda weýran edilen), Ymam Awn Al-Diniň mawzoleýi (1248-nji ýylda Zengidler tarapyndan gurlan, 2014-nji ýylda weýran edilen) mawzoleýi bar. Kadib Al-Ban Mosuli (Mosulyň Atabegleri tarapyndan gurlan, 2014-nji ýylda ýykyldy), Al-Ymam Muhsin metjidi (Seljuklar tarapyndan guruldy, 2015-nji ýylda agyr zeper ýetdi), Al-Nuri beýik metjidi (1172-nji ýylda Zengidler tarapyndan guruldy) , 2017-nji ýylda ýykyldy), Ymam al-Baher metjidi (1259-njy ýylda gurlan, 2014-nji ýylda ýykyldy) we Paşa metjidi (1881-nji ýylda Osmanlylar tarapyndan gurlan weýran edildi).<ref name=":13">{{Cite book|title=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul|publisher=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO|year=2015|isbn=978-1-907919-58-9|edition=1st|location=Brussels, Belgium|language=English}}</ref> == Çeşmeler == m5s4o1z9wcvmc9ia0cq93pk9zd0ddnr