Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9439 270313 268628 2026-08-22T21:24:10Z ~2026-45782-58 34565 270313 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Bogotá Actual.png|thumb|Bogota]] '''Bogota''' ('''Santa-fe-de-Bogota''', {{lang-es|Bogotá}}) — [[Kolumbiýa|Kolumbiýa Respublikasynyň]] Bogota, resmi taýdan Bogota, Paýtagt etraby (öň Santafe de Bogota diýlip atlandyrylýardy), Kolumbiýa Respublikasynyň we Kundinamarka departamentiniň paýtagtydyr. Ol paýtagt etraby hökmünde dolandyrylýar we Konstitusiýanyň we kanunyň çäklerinde öz işlerini dolandyrmakda özbaşdaklyga eýedir. Kolumbiýadaky beýleki etraplardan tapawutlylykda, Bogota birinji derejeli territorial birlik bolup, kanunyň departamentlere berýän administratiw ygtyýarlyklary bar. Ol 20 ýerli ýerden ybarat bolup, her biriniň öz ýerli häkimi we Ýerli Dolandyryş Geňeşi (JAL) bar. Ol ýurduň syýasy, ykdysady, administratiw, senagat, sungat, medeni, sport we syýahatçylyk merkezidir. Bogota 1538-nji ýylyň 6-njy awgustynda And daglaryndan kyn ekspedisiýadan soň ispan konkistadory Gonsalo Jimenez de Kesada tarapyndan Granadanyň Täze Patyşalygynyň paýtagty hökmünde esaslandyryldy. Ol Sukreden (deňiz derejesinden 2790 metr beýiklikde) we Kitodan (deňiz derejesinden 2850 metr beýiklikde) soň dünýäde üçünji iň beýik paýtagt şäheridir. Ol deňiz derejesinden ortaça 2625 metr beýiklikde ýerleşýär. Kolumbiýanyň merkezinde, And daglarynyň gündogar Kordilýerasynda ýerleşýän Kundiboýasense platosynyň bir bölegini emele getirýän Bogota sawannasy diýlip atlandyrylýan tebigy sebitde ýerleşýär. Şäher meýdany günortadan demirgazyga 33 km we gündogardan günbatara 16 km uzalýar. Paýtagt hökmünde, onda ýerine ýetiriji (Respublikanyň Prezidenti), kanun çykaryjy (Kolumbiýa Kongresi) we kazyýet (Ýokary Adalat Sudy, Konstitusion Sudy, Döwlet Geňeşi we Kazyýetiň Ýokary Geňeşi) häkimiýet şahalarynyň iň ýokary derejeli edaralary ýerleşýär. The Economist žurnalynyň maglumatlaryna görä, Bogota ykdysady taýdan önümçiliginiň möçberi, işewürligi başlamagyň we alyp barmagyň aňsatlygy, maliýe taýdan kämilligi, global kompaniýalary özüne çekmek ukyby we adam kapitalynyň hili bilen baglanyşykly güýji bilen tapawutlanýar. Ol Kolumbiýanyň we And sebitiniň esasy bazary we Kolumbiýada daşary ýurt maýa goýumlary üçin esasy ugur (70%). Ol ýurtda iň ýokary nominal we adam başyna düşýän jemi içerki önüme eýe bolup, milli umumy önümiň iň uly paýyny (24,5%) goşýar we jemi içerki önüm boýunça Latyn Amerikasynda altynjy uly şäher bolup (takmynan 106,678 milliard ABŞ dollary), adam başyna düşýän nominal jemi içerki önümi 11,594 ABŞ dollary we adam başyna düşýän PPP jemi içerki önümi 20,120 ABŞ dollarydyr.[36] Şeýle hem, ol Kolumbiýadaky iň uly işewürlik merkezi bolup, bu ýerde ýokary täsirli taslamalaryň köpüsi işe girizilýär. Şäheriň aeroporty, mifiki El Dorado wulkanynyň adyny göterýän El Dorado halkara aeroporty, Latyn Amerikasynda iň uly ýük daşamalaryny amala aşyrýar we ýolagçy gatnawy boýunça Günorta Amerikada iň işjeň şäherdir. Bu iň köp uniwersiteti (114) we ylmy-barlag merkezleri bolan Kolumbiýa şäheridir.[38] Ol köp sanly muzeýler, teatrlar we jemgyýetçilik kitaphanalary (BibloRed) bilen wekilçilik edilýän baý medeni sahna bilen öwünýär we oňa "Günorta Amerikanyň Afiny" lakamyny berýär. Bogota şäheri 2018-nji ýylyň Global Şäherler Indeksinde 55-nji orny eýeleýär we GaWC tarapyndan Beta+ global şäher hasaplanýar.[41] Şweýsariýanyň Ženewa şäherinde ýerleşýän halkara guramasy bolan Bütindünýä Ykdysady Forumy (WEF) Bogotany COVID-19 pandemiýasy döwründe welosiped sportuny ösdürmekde dünýäde iň gowy bäş şäheriň biri hökmünde görkezdi. Ol ýerde eýýäm 550 km welosiped infrastrukturasy bolsa-da, 2020-nji ýylyň mart aýynyň ortalaryna çenli wagtlaýynça goşmaça 117 km goşuldy. [[Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary]] [[Kategoriýa:Kolumbiýa Respublikasy]] cpkblscon95qodlhg6uppm5tbl5sbw5 0 10815 270309 265675 2026-08-22T21:15:22Z ~2026-45782-58 34565 270309 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''Uganda'''</big></big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Faýl:Flag_of_Uganda.svg|125px]] | align="center" width="140px" | [[Faýl:Coat of arms of Uganda.svg|125px]] |- | align="center" width="140px" | (Baýdag) | align="center" width="140px" | (Gerb) |} |- | align="center" colspan=2 | <small></small> |- | align=center colspan=2 | [[Faýl:Location_Uganda_AU_Africa.svg|300px]] |} Uganda, resmi ady Uganda Respublikasy (swahili: Jamhuri ya Uganda), Gündogar Afrikada ýerleşýän, deňze çykalgasy bolmadyk döwletdir. Gündogarda Keniýa, demirgazykda Günorta Sudan, günbatarda Kongo Demokratik Respublikasy, günortada Ruanda we günorta-günbatarda Tanzaniýa bilen serhetleşýär. Uganda Afrikanyň Beýik Köller sebitinde ýerleşýär, ýurduň günorta bölegi Keniýa we Tanzaniýa bilen paýlaşýan Wiktoriýa kölüniň uly bölegini eýeleýär. Uganda Nil basseýninde ýerleşýär we dürli, ýöne umuman ekwatorial howa şertlerine eýedir. 2024-nji ýyla çenli onuň ilaty 49,3 million adamdy, olaryň 8,5 milliony paýtagt we iň uly şäher bolan uly Kampala metropoliten sebitinde ýaşaýardy. Uganda ady öňki Buganda Patyşalygyndan gelip çykýar, ol paýtagty Kampala bilen birlikde günorta Ugandanyň bir bölegini öz içine alýardy. Buganda dili giňden ulanylýar we resmi dil iňlis dilidir. Bu sebitde takmynan 3000 ýyl mundan ozal Bantu we Nilotik toparlaryň gelmeginden öň dürli etniki toparlar ýaşaýardy. Bu täze ýaşaýjylar Kitara imperiýasy ýaly täsirli patyşalyklary döretdiler. Ugandanyň etniki toparlary, takmynan 200 ýyl mundan ozal, bantu dilinde gürleýän ilatlar günorta göçüp gelýänçä, esasan awçy-ýygnaýjy bolupdyrlar. 1830-njy ýyllarda arap söwdagärleriniň we 19-njy asyryň ahyrynda britan syýahatçylarynyň gelmegi daşary ýurt täsiriniň başlangyjyny alamatlandyrdy. 1894-nji ýyldan başlap, bu ýer Britaniýanyň protektoraty hökmünde dolandyryldy. Uganda 1962-nji ýylyň 9-njy oktýabrynda Beýik Britaniýadan garaşsyzlygyny aldy, ilkinji premýer-ministri Milton Obote boldy. 1966-njy ýyldaky Mengo krizisi (ýa-da Buganda krizisi) Buganda Patyşalygy bilen möhüm gapma-garşylygy, şeýle hem ýurduň parlamentar sistemadan prezident sistemasyna geçmegini alamatlandyrdy. Garaşsyzlykdan bäri, ýurt zorlukly çaknyşyklar bilen alamatlandy, şol sanda Idi Aminiň 1971-nji ýyldaky harby agdarylyşygy harby diktatura we köpçülikleýin gyrgynçylyklar we ykdysady pese gaçyş bilen häsiýetlendirilýän rehimsiz režime getirdi, 1979-njy ýylda agdarylýança. Resmi diller iňlis we suahili dilleridir, ýöne başga diller mekdeplerde ýa-da beýleki bilim edaralarynda okuw serişdesi hökmünde ýa-da kanun çykaryjy, administratiw ýa-da kazyýet maksatlary üçin kanunda bellenen görnüşde ulanylyp bilner. Merkezi sebitiň dili bolan luganda dili ýurduň merkezi we günorta-gündogar böleklerinde giňden ulanylýar. Onuň dolandyryş görnüşi prezident respublikasydyr we onuň territoriýasy 111 etrapdan ybarat. Ýoweri Museweniniň Milli Garşylyk Hereketi (NRM) alty ýyllyk partizan urşundan soň 1986-njy ýylda häkimiýete geldi. Museweniniň hökümeti durnuklylygy we ykdysady ösüşi getirse-de, syýasy zulum we adam hukuklarynyň bozulmagy dowam etdi. Prezidentlik möhletleriniň çäklendirmeleriniň ýatyrylmagy, saýlaw galplyklary we repressiýalar baradaky aýyplamalar bilen birlikde, Ugandanyň demokratik geljegi barada alada döretdi. Museweni 2011, 2016, 2021 we 2026-njy ýyllarda geçirilen umumy saýlawlarda prezident saýlandy. Adam hukuklary meseleleri, korrupsiýa we Kongo uruşlaryna gatnaşmak we Rebbiň garşylyk goşunyna (LRA) garşy göreş ýaly sebitleýin çaknyşyklar Uganda üçin kynçylyk bolmagynda galýar. Bu kynçylyklara garamazdan, ýurt bilim we saglygy goraýyş, sowatlylygy ýokarlandyrmak we WIÇ infeksiýasyny azaltmak babatda öňegidişlikler gazandy, emma eneleriň saglygy we jyns deňsizligi dowam edýär. Geografik taýdan Uganda wulkan depeleri, daglary we kölleri, esasanam dünýäde ikinji uly süýji suw köli bolan Wiktoriýa kölü bilen dürli ýurtdur. Ýurduň ykdysady ösüşine goşant goşýan bereketli ekerançylyk ýerleri we ulanylmadyk nebit gorlary ýaly möhüm tebigy baýlyklary bar. Hyzmat pudagy ykdysadyýetde agdyklyk edýär we oba hojalygyndan öňe geçýär. Ugandanyň milli seýilgähleri ​​we haýwanat dünýäsi goraghanalary bilen baý biodürlüligi ykdysadyýet üçin möhüm pudak bolan syýahatçylygy özüne çekýär. Uganda Birleşen Milletler Guramasynyň, Afrika Bileleşiginiň, G77-niň, Gündogar Afrika jemgyýetiniň we Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agzasydyr.{{Afrikanyň ýurtlary}} [[Kategoriýa:Uganda]] ldays34219fzi6q268jcjhq6jeqamju 270310 270309 2026-08-22T21:16:24Z ~2026-45782-58 34565 270310 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''Uganda'''</big></big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Faýl:Flag_of_Uganda.svg|125px]] | align="center" width="140px" | [[Faýl:Coat of arms of Uganda.svg|125px]] |- | align="center" width="140px" | (Baýdag) | align="center" width="140px" | (Gerb) |} |- | align="center" colspan=2 | <small></small> |- | align=center colspan=2 | [[Faýl:Location_Uganda_AU_Africa.svg|300px]] |} Uganda, resmi ady Uganda Respublikasy (swahili: Jamhuri ya Uganda), Gündogar Afrikada ýerleşýän, deňze çykalgasy bolmadyk döwletdir. Gündogarda Keniýa, demirgazykda Günorta Sudan, günbatarda Kongo Demokratik Respublikasy, günortada Ruanda we günorta-günbatarda Tanzaniýa bilen serhetleşýär. Uganda Afrikanyň Beýik Köller sebitinde ýerleşýär, ýurduň günorta bölegi Keniýa we Tanzaniýa bilen paýlaşýan Wiktoriýa kölüniň uly bölegini eýeleýär. Uganda Nil basseýninde ýerleşýär we dürli, ýöne umuman ekwatorial howa şertlerine eýedir. 2024-nji ýyla çenli onuň ilaty 49,3 million adamdy, olaryň 8,5 milliony paýtagt we iň uly şäher bolan uly Kampala metropoliten sebitinde ýaşaýardy. Uganda ady öňki Buganda Patyşalygyndan gelip çykýar, ol paýtagty Kampala bilen birlikde günorta Ugandanyň bir bölegini öz içine alýardy. Buganda dili giňden ulanylýar we resmi dil iňlis dilidir. Bu sebitde takmynan 3000 ýyl mundan ozal Bantu we Nilotik toparlaryň gelmeginden öň dürli etniki toparlar ýaşaýardy. Bu täze ýaşaýjylar Kitara imperiýasy ýaly täsirli patyşalyklary döretdiler. Ugandanyň etniki toparlary, takmynan 200 ýyl mundan ozal, bantu dilinde gürleýän ilatlar günorta göçüp gelýänçä, esasan awçy-ýygnaýjy bolupdyrlar. 1830-njy ýyllarda arap söwdagärleriniň we 19-njy asyryň ahyrynda britan syýahatçylarynyň gelmegi daşary ýurt täsiriniň başlangyjyny alamatlandyrdy. 1894-nji ýyldan başlap, bu ýer Britaniýanyň protektoraty hökmünde dolandyryldy. Uganda 1962-nji ýylyň 9-njy oktýabrynda Beýik Britaniýadan garaşsyzlygyny aldy, ilkinji premýer-ministri Milton Obote boldy. 1966-njy ýyldaky Mengo krizisi (ýa-da Buganda krizisi) Buganda Patyşalygy bilen möhüm gapma-garşylygy, şeýle hem ýurduň parlamentar sistemadan prezident sistemasyna geçmegini alamatlandyrdy. Garaşsyzlykdan bäri, ýurt zorlukly çaknyşyklar bilen alamatlandy, şol sanda Idi Aminiň 1971-nji ýyldaky harby agdarylyşygy harby diktatura we köpçülikleýin gyrgynçylyklar we ykdysady pese gaçyş bilen häsiýetlendirilýän rehimsiz režime getirdi, 1979-njy ýylda agdarylýança. Resmi diller iňlis we suahili dilleridir, ýöne başga diller mekdeplerde ýa-da beýleki bilim edaralarynda okuw serişdesi hökmünde ýa-da kanun çykaryjy, administratiw ýa-da kazyýet maksatlary üçin kanunda bellenen görnüşde ulanylyp bilner. Merkezi sebitiň dili bolan luganda dili ýurduň merkezi we günorta-gündogar böleklerinde giňden ulanylýar. Onuň dolandyryş görnüşi prezident respublikasydyr we onuň territoriýasy 111 etrapdan ybarat. Ýoweri Museweniniň Milli Garşylyk Hereketi (NRM) alty ýyllyk partizan urşundan soň 1986-njy ýylda häkimiýete geldi. Museweniniň hökümeti durnuklylygy we ykdysady ösüşi getirse-de, syýasy zulum we adam hukuklarynyň bozulmagy dowam etdi. Prezidentlik möhletleriniň çäklendirmeleriniň ýatyrylmagy, saýlaw galplyklary we repressiýalar baradaky aýyplamalar bilen birlikde, Ugandanyň demokratik geljegi barada alada döretdi. Museweni 2011, 2016, 2021 we 2026-njy ýyllarda geçirilen umumy saýlawlarda prezident saýlandy. Adam hukuklary meseleleri, korrupsiýa we Kongo uruşlaryna gatnaşmak we Rebbiň garşylyk goşunyna (LRA) garşy göreş ýaly sebitleýin çaknyşyklar Uganda üçin kynçylyk bolmagynda galýar. Bu kynçylyklara garamazdan, ýurt bilim we saglygy goraýyş, sowatlylygy ýokarlandyrmak we WIÇ infeksiýasyny azaltmak babatda öňegidişlikler gazandy, emma eneleriň saglygy we jyns deňsizligi dowam edýär. Geografik taýdan Uganda wulkan depeleri, daglary we kölleri, esasanam dünýäde ikinji uly süýji suw köli bolan Wiktoriýa kölü bilen dürli ýurtdur. Ýurduň ykdysady ösüşine goşant goşýan bereketli ekerançylyk ýerleri we ulanylmadyk nebit gorlary ýaly möhüm tebigy baýlyklary bar. Hyzmat pudagy ykdysadyýetde agdyklyk edýär we oba hojalygyndan öňe geçýär. Ugandanyň milli seýilgähleri ​​we haýwanat dünýäsi goraghanalary bilen baý biodürlüligi ykdysadyýet üçin möhüm pudak bolan syýahatçylygy özüne çekýär. Uganda Birleşen Milletler Guramasynyň, Afrika Bileleşiginiň, G77-niň, Gündogar Afrika jemgyýetiniň we Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agzasydyr.{{Afrikanyň ýurtlary}} [[Kategoriýa:Uganda]] rp6dnpgg6b1sb29ugau7fht6rg82fg5 0 14662 270312 270201 2026-08-22T21:22:11Z ~2026-45782-58 34565 270312 wikitext text/x-wiki {{Esassyz}} {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''Kolumbiýa'''</big></big> | colspan="2" style="background:#efefef;" align="center" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" | align="center" width="140px" |[[Faýl:Flag_of_Colombia.svg|125x125px]] | align="center" width="140px" |[[Faýl:Coat_of_arms_of_Colombia.svg|86x86px]] |- | align="center" width="140px" |[[Kolumbiýanyň baýdagy]] | align="center" width="140px" |[[Kolumbiýanyň gerbi]] |} |- | colspan="2" align="center" |[[Faýl:COL_orthographic_(San_Andrés_and_Providencia_special).svg|300x300px]] |- |'''[[Paýtagt|Paýtagty]]''' |[[Bogota]] |- |'''[[Resmi dil|Resmi diller]]''' |[[Ispan dili]] |- |'''[[Kolumbiýanyň prezidenti|Prezident]]''' |[[Abelardo de la Espriella]] |- |'''[[Kolumbiýanyň wise prezidenti|Wise prezidenti]]''' |[[José Manuel Restrepo]] |- |'''[[Gimn|Gimni]]''' |[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]] |- |'''[[Pul|Puly]]''' |[[Kolumbiýa pesosy]] |- |'''[[Telefon kody]]''' | +57 |- |'''[[Internet TLD]]''' |[[.co]] |} '''Kolumbiýa''' ({{lang-es|Colombia}}), resmi ady — '''Kolumbiýa Respublikasy''' ({{lang-es|República de Colombia}}) — [[Günorta Amerika|Günorta Amerikada]] [[döwlet]].{{Commons|Colombia}}Kolumbiýa, resmi ady Kolumbiýa Respublikasy, Günorta Amerikanyň demirgazyk-günbatar sebitinde ýerleşýän özygtyýarly ýurtdur. Ol 32 departamente we Bogotanyň paýtagt etrabyna bölünen bitewi, demokratik we sosial döwletdir. Bu Günorta Amerikanyň deňiz kenaryndaky Ýuwaş umman we Atlantik ummanlarynda ýerleşýän ýeke-täk ýurdydyr. 53 milliondan gowrak ilaty bolan Kolumbiýa, ABŞ-dan, Braziliýadan we Meksikadan soň Amerikada iň köp ilatly dördünji ýurtdur. Meksikadan we ABŞ-dan soň dünýäde ispan dilinde gürleýänleriň sany iň köp bolan üçünji ýurtdur. Ispan dili resmi we iň köp geplenýän dildir, ýöne Konstitusiýa degişli territoriýalardaky etnik toparlaryň dillerini ykrar edýär we goraýar. Onuň ilaty köp medeniýetli we köp milletli bolup, ýerli halklaryň, ýewropalylaryň we afrika halklarynyň taryhy özara täsiriniň, şeýle hem dürli göçme akymlarynyň netijesidir. Kolumbiýanyň territoriýasy däp boýunça alty tebigy sebite bölünýär: Karib deňzi, Ýuwaş umman, And, Orinokia, Amazonka we Insular, her biriniň özüne mahsus geografik, medeni we ykdysady aýratynlyklary bar. Kolumbiýa intertropiki zolakda ýerleşýändigi sebäpli ýaz, tomus, güýz we gyş ýaly aýry möwsümleri başdan geçirmeýär. Munuň ýerine, howa üýtgeşiklikleri, esasan, beýiklik bilen kesgitlenýär, bu bolsa dürli termal zolaklara we deňeşdirme boýunça durnukly howa şertlerine getirýär. Häzirki Kolumbiýanyň territoriýasynda XVI asyrda ispanlar gelmezden öň dürli ýerli medeniýetler ýaşaýardy. Üç asyrdan gowrak wagt bäri ol Täze Granadanyň wise-korollygynyň agzasy hökmünde Ispan imperiýasynyň bir bölegi boldy. Garaşsyzlyk prosesi 1810-njy ýylyň 20-nji iýulynda başlady we Simon Boliwaryň ýolbaşçylygyndaky azat ediş kampaniýasy we 1819-njy ýylda Boýaka söweşinde watançylaryň ýeňşi bilen tamamlandy, bu bolsa Ispaniýadan garaşsyzlygy üpjün etdi we häzirki Kolumbiýa Respublikasynyň taryhy başlangyjy bolan Gran Kolumbiýanyň döremegine sebäp boldy. [29] Kolumbiýa Latyn Amerikasyndaky iň uly ykdysadyýetleriň birine eýedir we nominal jemi içerki önüm (JIÖ) boýunça sebitdäki iň uly dört ykdysadyýetleriň arasynda yzygiderli orun alýar. Onuň ykdysadyýeti diwersifikasiýalaşdyrylan we hyzmat, senagat, söwda, oba hojalygy, magdan senagaty, energiýa, syýahatçylyk we maglumat tehnologiýalary pudaklaryna esaslanýar. Şeýle hem, ol XXI asyryň dowamynda Latyn Amerikasyna daşary ýurt maýa goýumlarynyň esasy alyjylarynyň biri boldy, bu bolsa strategik ýerleşişi, makroykdysady durnuklylygy, söwda ylalaşyklarynyň giň ulgamy we içerki bazary bilen has-da oňaýlydyr. Kolumbiýa şeýle hem nebit, kömür, tebigy gaz, altyn, nikel we sebitdäki iň uly suw çeşmeleriniň biri ýaly möhüm tebigy baýlyklara eýe. XXI asyryň başyndan bäri ýurtda öňki onýyllyklara garanyňda zorluk we jenaýatçylygyň dürli görkezijileriniň ep-esli azalandygy hasaba alyndy. Bu öňegidişlik bilen baglanyşykly faktorlara institutsional güýçlenme, Kolumbiýa meýilnamasynyň durmuşa geçirilmegi, döwlet tarapyndan işlenip düzülen howpsuzlyk syýasaty we 2016-njy ýylda FARC-EP bilen parahatçylyk ylalaşygyna gol çekilmegi degişlidir, emma neşe serişdeleriniň bikanun dolanyşygy, guramaçylykly jenaýatçylyk we käbir sebitlerde ýaragly toparlaryň bolmagy bilen baglanyşykly kynçylyklar dowam edýär. Kolumbiýa biodürlüligi bilen meşhurdyr we dünýäniň iň uly dürlü ýurtlarynyň biri hasaplanýar. Ol Amazon tropiki tokaýlary, And paramolary, sawannalar, mangrowlar we merjen rifleri ýaly dürli ekoulgamlaryň öýi bolup, guşlaryň, orhideýalaryň, amfibiýalaryň we kebelekleriň dürlüligi boýunça dünýäde öňdebaryjy ýurtlaryň arasynda orun alýar. Kolumbiýanyň medeniýeti ýerli halklaryň, ýewropalylaryň we afrikalylaryň däp-dessurlarynyň bilelikdäki täsiri bilen häsiýetlendirilýär, bu onuň sazynda, tagamlarynda, edebiýatynda, sungatynda we festiwallarynda öz beýanyny tapýar. Ýurtdaky birnäçe ýerler, şol sanda Kartagena de Indias, San Agustin arheologik seýilgähi we Kofe medeni landşafty ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizildi.[30] Ol Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG), Amerikan Döwletleri Guramasynyň (OAS), Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasynyň (OECD), And Jemgyýetiniň (CAN) we Ýuwaş umman bileleşiginiň, şeýle hem beýleki halkara guramalarynyň agzasydyr. Şeýle hem, ol NATO-nyň global hyzmatdaşy hökmünde ykrar edilen ýeke-täk Latyn Amerikasy ýurdydyr.{{Günorta Amerikanyň ýurtlary}}{{geo-stub}} nk3clqno4sfmzjo8ts2xs2fg876z1zi 0 16049 270320 270308 2026-08-23T05:25:28Z Abdufattohov Ibrohimjon 27180 Salgylanmalar + 270320 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Christina Ricci at Los Angeles Comic Con 2024-2.jpg|thumb]] '''Christina Ricci''' (1980) Amerikally aktýor.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2017/03/26/521126306/forget-f-scott-in-z-christina-ricci-tells-zelda-fitzgeralds-story?t=1537980980914|title=Forget F. Scott: In 'Z,' Christina Ricci Tells Zelda Fitzgerald's Story|publisher=[[NPR]]|date=March 26, 2017|access-date=September 26, 2018}}</ref> ==Salgylanmalar== [[Kategoriýa:Aktýor]] iqevim6eaok7z1ff46oefr4cnxu5yaz 0 17215 270319 260364 2026-08-23T01:40:51Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270319 wikitext text/x-wiki [[File:NRCSIA99134 - Iowa (2969)(NRCS Photo Gallery).jpg|thumb|Ekine ýaramly ýerleriň azalmagy]] '''Ýerleriň zaýalanmagy''' – diýip adamlaryň gündelik durmuşy esasynda daşky gurşawyň biofiziki gymmatlyklaryna edýan täsirine aýdylýar. Topragyň düzüm taýdan üýtgemegi we özgermegi howply we islenilmeýän netijelere getirip biler diýip hasap edilýär<ref>{{Cite web|url=https://studme.org/32758/bzhd/istoschenie_zagryaznenie_pochvy|title=Истощение и загрязнение почвы|website=Studme}}</ref>. Tebigy hadysalar adyndan belli bolşy ýaly öz-özünden bolup geçýär, emma adamlaryň işjeňligi daşky gurşawa, şol sanda suw joşgunynyň ýa-da tokaý ýangynynyň emele gelmegine özüniň oňyn täsirini ýetirýär. Bu tema 21-nji asyryň iň möhüm meseleleriniň biri diyip hasap edilýär<ref>http://www.cawater-info.net/ca/index.php?option=com_content&view=article&id=483:goezel-tebigaty-goragynda&catid=43:news-turkmen&Itemid=37{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, sebäbi topragyň yazamazlaşmagy agronomiýanyň netijeliligine, daşky gurşawa we onuň azyk howpsyzlygyna özüniň oňyn täsirini yetirýär. Hünärmenleriň aýtmagyna görä, ýylda 24 million tonna hasyl berip bilýän toprak ulanyşdan çykýar. Başga söz bilen aýdanyňda, häzirki wagtda dünýäniň 40 göterimine golaý oba-hojalyk yerleri howp astynda<ref>{{Cite web|url=https://www.saglyk.org/makalalar/sagdyn-durmus/umumy/904-merkezi-aziya-yurtlaryna-howp-salyan-collesmanin-esasy-sebapleri.html|title=MERKEZI AZIÝA ÝURTLARYNA HOWP SALÝAN ÇÖLLEŞMÄNIŇ ESASY SEBÄPLERI|first1=Latife|last1=Gurbanowa|first2=Latife|last2=Gurbanowa|website=www.saglyk.org}}</ref>. == Ýerleriň zaýalanmagynyň derejesi == Esasy ýerleriň zaýalanmagynyň we onuň daşky gurşawa etýän täsiriniň aşakdaky dört sany garaýşy öňe sürülýär<ref>{{Cite web|url=https://ecology-education.ru/index.php?action=full&id=519|title=Загрязнение почвы|website=ecology-education.ru|access-date=2018-10-17|archive-date=2018-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005155719/http://www.ecology-education.ru/index.php?action=full&id=519|dead-url=yes}}</ref>: # Topragyň hasyllygynyň wagtlaýyn ýa-da hemişelik peselmegi. Muny topragyň biomassasynyň, önümçilik kuwwatynyň ýitmeginiň, topragyň ösümlik örtüginiň üýtgemegi we onuň ýokumly maddalaryň azalmagy netijesinde görmek bolar. <br> # Topragyň adamyň ýaşaýyş durmuşyna gerek bolan resurslar bilen üpjün edip biljek ukybynyň peselmegi, muňa topragyň öňki döwürlerdäki hasyllygy aydyň şaýat bolup biler.<br> # Biodürliligiň ýitmegi: ekosistemanyň çylşyrymlylygynyň we birnäçe ösümlik görnüşleriniň ýitmegi, we şol sanda daşky gurşawyň hapalanmagy topragyň ýaramazlaşmagyna getirip bilýär<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://natureprotection.gov.tm/index.php/biologik-durlulik-baradaky-konwensiya/ |access-date=2018-10-17 |archive-date=2018-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502183751/http://natureprotection.gov.tm/index.php/biologik-durlulik-baradaky-konwensiya/ |dead-url=yes }}</ref>. <br> # Ekologiki riskleriň ýokarlanmagy: daşky gurşawyň we adamlaryň bolup biljek ekologiki krizisa ýa-da hadysalara garşy durup bilmeginiň gowşamgyna syn etse bolýar. <br> Häzirki wagtda ýerleriň zaýalanma meselesine birnaçe garaýyşlar bar. Alymlaryň bir topary bu hadysanyň öňüni almak bilen meşgullanýarlar, başga bir topary bolsa onuň peýdaly tarapyny, ýagny şol hadysanyň netijesinde täze mümkinçilikleri gözleýärler. Meselem, oba-hojalyk ekinleriniň güyçli çagbaly yerlerde ekilmegi bir tarapdan, aşa çyglylyk sebäpli ekinleriň kökleriniň çüýremegine, ýagny ylmy we ekologiki meselelere getirip biler, emma käbir dayhanlar şolar ýaly ekin meýdançalaryny ýokary hilli önüm öndürmek üçin oňaýly diýip hasap etýäler. == Dürli görnüşleri == Birnäçe asyrlaryň dowamynda belli bolan topragyň ýaramazlaşmagynyň görnüşlerine (suw meselesi, topragyň ýel we mehaniki eroziýasy, topragyň fiziki, himiki we biologiki zaýalanmasy) soňky 50 ýylyň dowamynda goşmaça dört sany gärnüşi peýda boldy<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://ecology-of.ru/priroda/pochva-i-ee-zagryaznenie/ |access-date=2018-10-17 |archive-date=2019-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718161249/http://ecology-of.ru/priroda/pochva-i-ee-zagryaznenie/ |url-status=dead }}</ref>: <br> * oba-hojalygynyň, önümçiligiň, magdan gazyp alyjy senagatynyň we başgada birnäçe pudaklaryň işjeňligi netijesinde topragyň hapalanmagy; <br> * şäher gurluşygy, ýol gurluşygy, ýer ulanyşygy, oba-hojalyk yerleriniň ekspansiyasy we şuňa menzeş işjeňlikler sebäpli ekine ýaramly ýerleriň azalmagy; <br> * emeli radioaktiwligiň ýüze çykmagy, (kämahal tötanden ýüze çykýan); <br> * ýaragly konfliktleriň netijesinde topragyň ýaramazlaşmagyna getirip biler.<br> Umuman alanyňda topragyň ýaramazlaşmagynyň 36 sany görnüşi bar. Bu görnüşleriň ählisi adamyň işjeňliginiň ýylyň geçmegi bilen hasda ýokarlanýandygy sebäpli ýüze çykýar. Meselem, ýaprak çüýreme, suw alma, guraklaşma, şorlama, urbanizasiýa (ykdysady we medeni durmuşyň uly şäher merkezlerinde jemlenmegi) we ş.m. ýagdaylar muna aýdyň mysal bolup biler. == Ýerleriň zaýalanmagyna eltýän sebäpler == Gurak ýerleriň özüniň bio we ykdysady önümçiligini ýitirmegi – ýer zaýalanmasy diýlip atlandyrylýar. Ýer zaýalanmasyna bir näçe faktorlar sebäp bolup bilerler. Olaryň arasynda, ýowuz howa şertleri, esasanam gurakçylyk hem-de topragyň hilini peseldýän we zaýalaýan adam işjeňligi esasy orny eýeleýändir. Dag-magdan senagatynyň işjeňligi netijesinde yüze çykýan topragyň ýaramazlaşmagy häzirki wagtda iň esasy meseleleriň biri bolup durýar. Sebäbi dag-magdan senagaty oba-hojalygynda ulanylýan ekin meýdanlaryna ozüniň onaýsyz täsirini yetirýär. Ol alamatlar aşakdakylary öz içine alýar<ref>{{Cite web|url=https://legkopolezno.ru/ekologiya/globalnye-problemy/zagryaznenie-pochvy/|title=Загрязнение почвы: суть, последствия экологической проблемы|website=legkopolezno.ru}}{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: <br> * ýerleriň ýaşyl örtüginiň azalmagy, ýagny agaçlaryň çapylmagy we tokaýlaryň sanynyň azalmagy; <br> * oba-hojalyk işleriniň talaba laýyk geçirilmeýänligi sebäpli toprakdaky ýokumly maddalaryň azalmagy we şol sanda ekin meýdanlarynyň hatardan çykmagy; <br> * maldarçylyk, we sol sanda öri meydanlaryň we yerasty suwlaryň aşa peydalanmagy; <br> * talaba laýyk suwaryş işleriniň geçirilmeýänligi; <br> * şäher ýaşaýşynyň artmagy we söwda-satyk senagatynyň ösmegi; <br> * ulag serişdeleriniň ýolsyz yerlerde sürülmegi; <br> * daşyň, çägäniň, magdanyň we minerallaryň gazylyp alynmagy; <br> * adamlaryň köp ýerleri eyeläp başlaýanlygy, we şonuň netijesinde ýabany tebigat üçin yerlerin azalmagy we köpelmegine päsgel berilmegi; <br> * agyr tehnikalaryň kömegi bilen hasyl ýygnalandan soň açyk meýdanlaryň saklanylmagy; <br> * monokultura (ýurtda, sebitde esasy orun tutýan oba hojalyk ekini ýa-da önümçiligiň bir pudagy), ýerli ekosistemanyň üýtgemegi; <br> * plastmassa ýaly öz-özüzünden ýitip gitmeýän hapalaryň zyňylmagy; <br> * ösümlikleri zäherleýän janly parazitlerin ýaýramagy; <br> * ýerleriň şorlaşmagy, hapalanmagy, zäherlenmegi, topragyň eroziýasy we onuň düzümindaki uglerodyň azalmagy degişlidirler. Bellenip geçilenleriň ählisi azyk önümleriniň önümçiligine, ýaşaýyş derejesine we beýleki ekosistema önümleriniň öndüriliş derejesine täsir edýär. Suw serişdeleriniň we adam ýaşaýşy üçin gerekli bolan beýleki önümleriň azalmagynyň netijesinde ilat ýaşaýyş üçin has ýaramly ýerlere göçmäge mejbur bolýar<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://www.energyashgabat2017.gov.tm/tk/articles/34 |access-date=2018-10-14 |archive-date=2018-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017094100/http://www.energyashgabat2017.gov.tm/tk/articles/34 |dead-url=yes }}</ref>. == Ýerleriň zaýalanmagynyň daşky gurşawa we adamlara edýän täsiri == Adamlar agaç, odun we beýleki agaç önümlerini almak üçin tokaýlary, tokaý massiwlerini we gyrymsy agaçlary çapýalar. Bu ýagdaý ösümlik örtüginiň çenden aşa azalmagyna getirýär we tebigat öz-özüni öňki durkuna getirmäge yetişmeýär. Her ýyl biz 13 million gektar tokaýlary ýitirýäris, we gurak etraplardaky ýerleriň hemişe ýaramazlaşmagy 3,6 milliard gektar meýdanly ýerleriň çölleşmegine getirdi. Bu ýagdaý ýarym guran tokaýlarda syn etmek bolýar we şol ýerlerde odun ýetmezçiligi aýdyň duýulýar. <br> Öri meýdanlarynda çenden aşa köp mallaryň bakylmagy hem şol ýeriň ösümlik örtüginiň zaýalanmagyna getirip bilýär. Ýagny başga söz bilen aýdanyňda, eger öri meýdanynda aşa köp mal bakylan ýagdaýynda, şol ýeriň ösümlik örtügi öz durkuny özi düzedip ýetişmeýär we netijede şol ýer ýel we suw eroziýasyndan zaýalanyp başlaýar. Esasan bu mesele Owganystanda hasda ýiti duýulýar. 1980-1990-njy ýyllardaky demografik ösüş netijesinde owal hem az bolan oba-hojalygyna ýaramly ýerleriniň hasda azalmagyna getirdi (Hindistanda 14%, Päkistanda 21% azaldy)<ref>{{Cite web|url=https://thewallmagazine.ru/ecology-india/|title=Экология в Индии: проблемы и попытки решения|date=23 okt 2015}}</ref>. <br> Ýer ýüzüniň ilatynyň artmagy hem topragyň ýaramazlaşmagyna belli bir derejede öz täsirini yetirýär. Köp ýerlerde kämil bolmadyk oba-hojalyk metodlary ulanylýar. Meselem, ilatyň çakdan aşa köpelmegi bilen azyk önümçiligine bolan isleg artýar we daýhanlar bir möwsümiň dowamynda 2-3 tapgyr ekin alýarlar. Bu bolsa topragyň hasylsyzlygyna, garyplaşmagyna getirýär, ýagny toprakdaky gerek bolan ýokumly maddalar azalýar. Bu ýagdaýlardan baş alyp çykmak we topragyň hasyllygyny ýokarlandyrmak üçin himiki dökünleri ulanmaly möçberinden has köp ulanýalar. Emma bu ýagdaýlaryň ählisi topragyň ýaramazlaşmagyna getirýär. <br> Eger-de adamlar ene topragy maksada laýyk ulanan ýagdaýlarynda ýerleriň gowulanmagyna we düzüm taýdan ýokarlanmagyna getirip bilerdi. Topragyň ýaramazlaşmagy elmydama ilatyň aşa gürüligi bilen bagly bolup durmaýar. Gaýta adamzadyň gündelik iş tejribesi daşky gurşawyň we landşaftyň gowylanmagyna getirip bilerdi. Ilatyň köpelmegi toprak üçin we onuň hasyllylygyny artdyrmaga, hatda onuň adaty ýagdaýyndan hem ýokarlanmagyna getirip bilerdi. <br> Topragyň ýaramazlaşmagynyň ýakymsyz tarapy, buda Dünýädäki oba-hojalyk we sürüm meýdanlarynyň azalmagy we şonuň netijesinde döwletleriň ekonomiki taýdan ösüşine özüniň oňyn täsirini ýetirýär. Ýerleriň düzüm taýdan üýtgemegi, ýagny olaryň düzümindäki yokumly maddalarynyň azalmagy topragyň hasylsyzlygyna getirýär. Bu bolsa iýmit howupsyzlygynyň ýüze çykmagyna, iýmit ugrundaky konfliktleriň emele gelmegine, köp ýurtlarda bolsa açlygyň ýüze çykmagyna esas bolup durýar. Topragyň ýaramazlaşmagy Afrikanyň we Aziýanyň köp ýurtlarynyň iň möhüm içerki meseleriniň biri bolup durýar.<br> Ýer zaýalanmasy we çölleşme adam saglygyna dürli ýollar bilen täsir edip biler. Çöl giňeýär, iýmit önümçiligi peselýär, suw çeşmeleri guraýar. Netijede, gurakçylyk we açlyk ilaty hasylly topraklara göçmäge mejbur edýär. Azyk we suw serişdeleriniň azalmagy ýalňyş iýmitlenmege alyp barýar. Suw we iýmit üsti bilen geçýän keseller, şemal eroziýasy sebäpli atmosferadan gelýän tozan we beýleki howa hapalanmasy sebäpli dem alyş ýollaryň keselleri we adamlaryň başga ýerlere göçmegi netijesinde ýokanç keselleriň ýaýramagy köpelýär.<br> Geljekki nesilleriň ýaşaýyş üçin ýeriň berýän ähli mümkinçiliklerini ulanyp we peýdalanyp bilmegi üçin, çölleşmäniň we ýer zaýalanmasynyň öňüni alyp göreşmek ugrunda degerli çäreleri alyp barmalydyr. Onuň üçin, durnukly ösüşiň şertlerine laýyklykda, biz geljekki nesillerň mümkinçiliklerini elinden alman, tebigy serişdeleri rejeli ulanmagy başarmalydyr. == Wajyplygy == ===[[Merkezi Aziýa]]=== Suw serişdeleriniň rejeli ulanylmagy Merkezi Aziýa ýurtlarynda hiç haçan öňdelik mesele bolup durmady. Häzirki wagtda ýerleriň zaýalanmagy regionyň aglaba bölegine howp salýar. Ýurtlaryň özara hyzmatdaşlyk we daşky gurşaw meseleleri boýunça işleýän tejribeli halkara guramalar arkaly hyzmatdaşlyk etmekligi zerur we gaýragoýulmasyzdyr. Meselem, [[Gazagystan|Gazagystanyň]] territoriýasynyň aglaba bölegi gurak ýa-da ýarym gurak ýer hasaplanýar we ýylda şol ýerlere 40,64 santimetrden az ygal düşýär. Görkezijilere görä, Gazagystanyň territoriýasynyň 75%-i çynlakaý ekologiki kynçylyklara sezewardyr.<br> Mälim bolşy ýaly türkmenistanyň meýdanynyň 80%-ni Garagum çöli tutýar. [[Türkmenistan|Türkmenistanda]] bolup geçýän çölleşme [[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]]-nyň Ösüş Programmasynyň (UNDP) ünsüni çekdi<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://natureprotection.gov.tm/index.php/collesmage-garsy-gores-baradaky/ |access-date=2018-10-17 |archive-date=2019-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325235031/http://natureprotection.gov.tm/index.php/collesmage-garsy-gores-baradaky/ |dead-url=yes }}</ref>. Ýurdy abadanlaşdyrmak we çölleşmegi saklamak meýilnamasyna laýyklykda, agaç nahallaryny oturtma we olara talabalaýyk ideg etmek, damja usuly bilen suwarmagy ýola goýmak çäreleri alnyp barylýandyr<ref>http://www.cawater-info.net/ca/index.php?option=com_content&view=article&id=653:tuerkmenistany-haywanlaryny-taksonomik-duerlueligi-hakynda&catid=43:news-turkmen&Itemid=37{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<br> [[Täjigistan]] bilen [[Gyrgyzystan|Gyrgyzystanda]] ýaýbaňlanýan ekerançylyk we maldarçylyk, uly senagat kärhanalaryny gurmak, ilat ösüşi, öňdebaryjy oba hojalyk tehnologiýalarynyň ýetmezçiligi çölleşme meselesi bilen göniden-göni baglydyr.<br> Sebitde Aral Deňziniň gurap, suwunyň azalmagy we deňziň kiçi böleklere bölünmegi esasy meseleleriň biri bolup durýar. Amyderýanyň we Syrderýanyň suwunyň ekerançylyk üçin aşa ulanylmagy, Aral deňziňiň ekosistemasynyň we bütün sebitde suw çeşmeleriniň üýtgemeginiň sebäbi boldy. Netijede, Aral deňziniň guramagy Barsagelmez tebigy goraghanasyna howp salyp, Wozroždeniýe adasy bilen Aral deňziniň gündogar kenarynda uly duzly çöli emele getirdi. Hünärmenleriň bellemeklerine görä, bütündünýä ýylama, howanyň üýtgemegi we ýagşyň ýagmagynyň üýtgemegi ýaly tebigy hadysalar sebitde çölleşmäniň esasy sebäpleri bolup bilerler. Emma adamzadyň ýeri ekerançylyk maksatlary üçin aşa we ýalňyş ulanmagy, ýeriň himiki serişdeler bilen işlenilmegi hem ýer zaýalanmasyna getirip biler<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://natureprotection.gov.tm/index.php/araly_halas/ |access-date=2018-10-17 |archive-date=2020-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301043804/http://natureprotection.gov.tm/index.php/araly_halas/ |dead-url=yes }}</ref>.<br> Merkezi Aziýa döwletlerinde ýerleriň zaýalanmagyna garşy birnäçe iş alnyp barylýar. Merkezi Aziýa döwletlerini meňzeş taryh hem-de ykdysady we syýasy ösüş birleşdirýär. 1990-njy ýyllardan başlap, ýurtlaryň ählisi düýpli ykdysady-syýasy üýtgeşmeleri we şol sanda, demokratizasiýa, desentralizasiýa, emlägi şahsy emläkçilige geçirmek, ýer reformalaryny başdan geçirdiler. Bularyň ählisi daşky gurşawy goramak meselesine we şol sanda çölleşmäniň ýaýbaňlanmagyna öz täsirini ýetirdi<ref>{{Cite web|url=http://nexttm.com/view/2745/|title=NEXTTM &#124; TÜRKMENISTAN – BMG: TEBIGATY GORAMAK ULGAMYNDA HYZMATDAŞLYK|website=nexttm.com}}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ====[[Merkezi Aziýa]] ýurtlarynda ýer ulanyş başlangyjy (MAÝÝUB) ==== Awgust aýynda Türkmenistanyň paýtagtynda geçirilen "Ýerleriň zaýalanmagyna ykdysady baha bermek" atly sebitara maslahatda, tebigatyň baýlyklaryna oňat düşünmek, olary rejeli we oýlanşykly ulanmak maksady bilen, ýer serişdelerine ykdysady baha bermek boýunça uly işleriň geçirilmegi göz öňüne tutulýar diýip bellendi. Maslahatda, Türkmenistanda çölleşme bilen göreşmek üçin Garagumyň merkezinde Türkmen kölüniň gurulmagynyň netijeli işleriň biridigini gatnaşyjylar bellediler. Suw we ýer serişdelerini rejeli ulanmak, ýerleriň zaýalanmagynyň öňüni almak, ýerleriň hasyllylygyny dikeltmek, bagy-bossanlyga öwürmek, süýşýän çägeleri berkitmek, biologiki köpdürliligi aýawly saklamak, ekologiki taýdan arassa tehnologiýalary esasynda oba hojalyk önümçiligini döwrebaplaşdyrmak, tebigaty goramak ugrundaky kanunçylgy kämilleşdirmek barada Türkmenistanda düzülen meýilnamalaryň bardygy bellenildi<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://natureprotection.gov.tm/index.php/halkara-hyzmatdaslyk/ |access-date=2018-10-17 |archive-date=2018-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818074644/http://natureprotection.gov.tm/index.php/halkara-hyzmatdaslyk/ |dead-url=yes }}</ref>.<br> MAÝÝUB – halkara donorlar jemgyýeti we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasyndaky şärikdeşlik. Bu başlangyç [[Birleşen Milletler Guramasy|BMG]]-yň Konwensiýasynyň Strategik Şärikdeşligi tarapyndan 2006 – 2016 ýyllar aralyk meýilnamasy üçin goldaw tapdy. MAÝÝUB-yň esasy meýilnamasy [[Orta Aziýa]] ýurtlarynda ýeriň hasyl beriji ukybyny artdyrmak bilen, bu ýerlerde ýaşaýan adamlaryň ykdysady we ýaşaýyş şertlerini ösdürmek hem-de şol wagtyň özünde ýeriň ekologiki mümkünçiliklerini saklamaga gönükdirilendir. Netijede 10 sany milli we 2 sany halkara meýilnamalary işlenilip düzüldi. Şeýlelikde, bütün sebit üçin Halkara Şärikdeşlik Goldaw meýilnamasyny ýerine ýetirmek maksatlary bilen Aziýanyň Ösüş Banky tarapyndan 3, 025, 000 amerikan dollary möçberinde pul serişdeleri geçirildi<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://natureprotection.gov.tm/index.php/dasky-gursawy-goramagyn-butindunya-guni-mynasybetli-halkara-ylmy-amaly-maslahat/ |access-date=2018-10-17 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326015955/http://natureprotection.gov.tm/index.php/dasky-gursawy-goramagyn-butindunya-guni-mynasybetli-halkara-ylmy-amaly-maslahat/ |dead-url=yes }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} [[Kategoriýa:Oba hojalygy]] [[Kategoriýa:Derýalar]] [[Kategoriýa: Tebigat]] <references /> cgiiruvnjpunshbbijs5h3vwdwowp1d 0 17967 270317 241412 2026-08-23T00:32:15Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270317 wikitext text/x-wiki '''[https://InternationalAviationHQ.com International Aviation HQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220223154/https://internationalaviationhq.com/ |date=2020-02-20 }}''', İngiliz havacılığındaki uzmanların en son havacılık haberleri, analizleri ve görüşlerine odaklanan İngilizceye ait İngiliz havacılık haber sitesidir. International Aviation HQ içeriğini web sitesi ve sosyal medya platformları aracılığıyla dağıtıyor. [[Faýl:International Aviation HQ.jpg|thumb|International Aviation HQ logosu yaklaşık. 2019]] Sitenin amacı, web sitelerini "alıntılamak" gibi düşünen diğer havacılık meraklılarına (bazen "Av Geeks" de denir) en son havacılık endüstrisi olayları hakkında ücretsiz yorum sağlamaktır. sektör uzmanları, meraklıları ve fotoğrafçılar. " bir araya gelmek, fikir alışverişinde bulunmak ve havacılık hakkında konuşmak için geldikleri yer. " International Aviation HQ Haziran 2019'da Raptor Consolidated Media Group<ref>https://pencil.writefree.ly/count-magnifico/what-is-international-aviation-hq</ref> tarafından bir havacılık rehberliği haberleri, analizi ve görüş sitesi olarak kuruldu. Eski F-16, 747 ve 787 pilotu Christopher Harrow<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://fediverse.blog/~/InternetSecrets/why-did-rcmg-choose-christopher-harrow-as-their-editor-in-chief-for-one-of-their-latest-sites |access-date=2020-03-08 |archive-date=2025-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805235643/https://fediverse.blog/~/InternetSecrets/why-did-rcmg-choose-christopher-harrow-as-their-editor-in-chief-for-one-of-their-latest-sites |url-status=dead }}</ref> baş muhabiri ve baş editör olarak, International Aviation HQ nin başlangıcından bu yana oynadığı rol. Eylül 2019'da Christopher Harrow<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=https://ernestly.co/post/i-interviewed-christopher-harrow-heres-what-he-had-to-say-1582037254346x145798262859497470 |access-date=2020-03-08 |archive-date=2020-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218145534/https://ernestly.co/post/i-interviewed-christopher-harrow-heres-what-he-had-to-say-1582037254346x145798262859497470 |dead-url=yes }}</ref> ile yapılan bir e-posta röportajına göre, Harrow mekanın adının kökenini açıkladı. Sitenin adının, sitenin arkasındaki ana kavramın birleşimi olduğunu iddia ediyor. "Uluslararası havacılık merkezi" uluslararası havacılığın merkezidir. Dolayısıyla adı "International Aviation HQ"! International Aviation HQ bir kız kardeşi yayınıdır [[Politic-Ed]]. == Referanslar == {{Aviation-stub}} {{Company-stub}} g9ddh4vvhaeezkhkf7os4jdi7o9l4oz 0 19109 270318 216952 2026-08-23T01:30:07Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270318 wikitext text/x-wiki ''Bu sahypa [[Çorum (welaýat)|Çorum welaýatynyň]] merkezi etraby we şäher merkezi baradadyr. Sözbaşynyň beýleki manylary üçin [[Çorum (many tapawudy)]] sahypasyna serediň.'' {{IN |türkmençe ady = Çorum |surat = Corum museum.jpg |surat beýany = |ýurt = Türkiýe |etrap = [[Çorum (welaýat)|Çorum]] |sebit = Garadeňiz Sebidi |häkim = Halil İbrahim Aşgın |meýdan = 12.820 |ilat = 294,807 |sagat guşaklygy = +03.00 |poçta indeksi = 19000 |telefon kody = +90 364 |lat_dir = |lat_deg = 40 |lat_min = 32 |lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 34 |lon_min = 57 |lon_sec = 12 |saýt = [http://corum.bel.tr/ Çorum Häkimligi] }} Çorum, [[Türkiýe|Türkiýäniň]] Çorum welaýatynyň paýtagty bolan Demirgazyk Anadoly şäheridir. Çorum, Türkiýäniň [[Garadeňiz Sebidi]]niň içki bölümlerinde ýerleşýär. Ilat sany 2019-njy ýylda 294.807 adama eýedir.<ref>[https://web.archive.org/web/20200223165348/http://www.nufusune.com/merkez-ilce-nufusu-corum "Arhiwlenen nusga"]. 23 Fewral 2020 senesinde [http://www.nufusune.com/merkez-ilce-nufusu-corum çeşmesinden] arhiwlendi. Ulaşylan senesi: 11 Ýanwar 2020</ref> Ýerli halkyň esasy bölegini Türkmen/Çepniler emele getirýär.<ref>[https://web.archive.org/web/20170313043858/http://www.turktoresi.com/viewtopic.php?f=222&t=11007 "Arhiwlenen nusga"]. 13 Mart 2017 senesinde [http://www.turktoresi.com/viewtopic.php?f=222&t=11007 çeşmesinden] arhiwlendi. Ulaşylan senesi: 12 Mart 2017</ref> == Daşarky çykgytlar == * [http://corum.bel.tr/ Welaýat häkiminiň web sahypasy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526170418/https://corum.bel.tr/ |date=2021-05-26 }} * [http://www.pbase.com/dosseman/corum Daş töweregindäki Hitit saýtlaryna baglanyşyklar bilen şäheriň suratlary] == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{Türkiýäniň illeri}} [[Kategoriýa:Türkiýe]] j9vi562sqgnbtt1fhr68c7cto001f4z 0 24906 270311 2026-08-22T21:19:49Z ~2026-45782-58 34565 Sahypa döretdi, mazmuny: 'Komor Adalary Bileleşigi (Fransuzça: Udjima wa Komori; Arapça: Union des Comores; Arapça: التحديث القمري, al-Ittiād al-Qumurī/Qamarī) ýa-da ýönekeý Komor Adalary (öňki Komor Adalary Federal Yslam Respublikasy), Günorta-Gündogar Afrikada ýerleşýän, üç adadan ybarat bolan, Hind okeanyndaky Mozambik kanalynyň demirgazyk böleginde, Demirgazyk Madagaskar bilen Gündogar Mozambikiň arasynda ýerleşýän özygtyýarly döwletdir....' 270311 wikitext text/x-wiki Komor Adalary Bileleşigi (Fransuzça: Udjima wa Komori; Arapça: Union des Comores; Arapça: التحديث القمري, al-Ittiād al-Qumurī/Qamarī) ýa-da ýönekeý Komor Adalary (öňki Komor Adalary Federal Yslam Respublikasy), Günorta-Gündogar Afrikada ýerleşýän, üç adadan ybarat bolan, Hind okeanyndaky Mozambik kanalynyň demirgazyk böleginde, Demirgazyk Madagaskar bilen Gündogar Mozambikiň arasynda ýerleşýän özygtyýarly döwletdir. Ýurt üç wulkan adasyndan ybarat: Grande Komor (Ngazidja), Mohéli (Mwali) we Anjouan (Nzwani). Komor Adalary tarapyndan talap edilýän goňşy Maýotta (Mahor) adasy 1974-nji ýyldaky referendumda Fransiýadan garaşsyzlyga garşy ses berdi we Fransiýa tarapyndan daşary ýurt departamenti hökmünde dolandyrylýar. Maýotta 2011-nji ýylda geçirilen referendumdan soň, sesleriň köpüsi bilen ýeňiş gazanyp, Fransiýanyň daşary ýurt departamentine we sebitine öwrüldi. Komor adalary Afrika Bileleşiginiň, Frankofoniýa guramasynyň, Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Arap Ligasynyň (iň günorta agza döwleti we Günorta ýarymşardaky iň uly döwlet) we Birleşen Milletler Guramasynyň (Hind ummanynda ýerleşýän ýeke-täk agza döwlet) agzasydyr, şeýle hem Hind ummany komissiýasynyň agzasydyr. Onuň ady arap dilindäki "qmr" (qamar) sözünden gelip çykýar, bu bolsa "aý" diýmegi aňladýar. Häzirki arap ady takyk "Aý adalary" (جزر القمر, خزور القمر) we onuň baýdagynda yslam ýarymaýy şekillendirilen. Bu at Madagaskara arap geograflary tarapyndan ulanylypdyr. Garaşsyzlygyny alanyndan bäri, ýurt iki düzine golaý agdarylyşyga ýa-da döwlet agdarylyşygyna sezewar boldy we birnäçe döwlet baştutany öldürildi. Bu yzygiderli syýasy durnuksyzlykdan başga-da, Komor adalarynyň halky dünýädäki iň erbet girdeji deňsizliginden ejir çekýär, Gini koeffisiýenti 60% -den geçýär we Adam ösüşi indeksiniň (AÖI) iň pes kwartilinde. Dünýä bankynyň iň soňky maglumatlaryna görä, Komor adalary 2014-nji ýylda 45,3 Gini koeffisiýentini hasaba aldy, bu 2004-nji ýylda syn edilen 55,9-dan ep-esli pes. 2008-nji ýylda ilatyň takmynan ýarysy günde 1,25 ABŞ dollaryndan az girdeji bilen ýaşaýardy, bu bolsa halkara garyplyk çäginden aşak. 2023-nji ýylda Komor adalary ortaça adam ösüşi kategoriýasynda dünýäde 152-nji orny eýeledi, HDI 0,603 boldy. lvr9twk1o5dsdc4cr5xudc721pu8oi6 0 24907 270314 2026-08-22T21:25:47Z ~2026-45782-58 34565 Sahypa döretdi, mazmuny: 'Fransuz Gwianasy (Fransuzça: Guyane ýa-da Guyane française, /ɡɥijan fʁɑ̃sɛz/ diýlip okalýar; Gaýana kreolça: Lagwiyann) ýa-da ýönekeý Gwiana departamenti, Fransiýanyň daşary ýurt departamenti we sebiti bolup, Ýewropa Bileleşiginiň iň daşarky sebit hökmünde bir bölegidir. Ýeke-täk territorial kolleksiýa hökmünde, ol diňe bir mejlisden ybarat bolup, sebit we departament geňeşleriniň ygtyýarlyklaryny birleşdirýär. Ol Gwianal...' 270314 wikitext text/x-wiki Fransuz Gwianasy (Fransuzça: Guyane ýa-da Guyane française, /ɡɥijan fʁɑ̃sɛz/ diýlip okalýar; Gaýana kreolça: Lagwiyann) ýa-da ýönekeý Gwiana departamenti, Fransiýanyň daşary ýurt departamenti we sebiti bolup, Ýewropa Bileleşiginiň iň daşarky sebit hökmünde bir bölegidir. Ýeke-täk territorial kolleksiýa hökmünde, ol diňe bir mejlisden ybarat bolup, sebit we departament geňeşleriniň ygtyýarlyklaryny birleşdirýär. Ol Gwianalarda we Günorta Amerika materiginde Ýewropa ýurduna doly integrasiýany saýlan ýeke-täk territoriýadyr. Şonuň üçin, departament we sebit hökmünde, ol Fransiýanyň aýrylmaz bölegidir (Braziliýa Gwianasynyň Braziliýa bilen gatnaşygyna meňzeş), degişlilikde Beýik Britaniýadan we Niderlandlardan garaşsyzlygy saýlan Gaýana we Surinamdan tapawutlylykda. Ol Günorta Amerikanyň demirgazyk kenarynda, Gwiana sebitinde, Braziliýa bilen Surinamyň arasynda, demirgazykda Atlantik ummany bilen serhetleşýär. Onuň paýtagty we iň köp ilatly şäheri Kaýendir. Fransuz Gwianasynyň ilaty 2023-nji ýylyň başynda 301,099 adam diýlip çaklanylýar, bu bolsa 1950-nji ýyldan bäri ýokary dogluş derejesi we Günorta Amerikadan we Karib deňzinden uly göçüp gelmek bilen on bir esse artdy. Ýewropalylar bilen gatnaşykdan öň, bu territoriýada ilki Amerikanyň ýerli halklary ýaşaýardy, olaryň köpüsi arawakan dillerinde gepleýärdi. Ilkinji fransuz ilatly ýeri 1503-nji ýylda hasaba alyndy, ýöne Fransiýa kolonistler 1643-nji ýylda Kaýen şäherini esaslandyrýança uzak wagtlap öz ornuny saklamady. Fransuz Gwianasy gulçulyk jemgyýeti hökmünde ösdi, onda ekijiler köp sanly afrikalylary şeker plantasiýalarynda we beýleki ekinlerde gul işçileri hökmünde import edýärdiler. Bu bolsa sebitde ilatyň dykyzlygyny artdyrdy. Fransuz rewolýusiýasy döwründe koloniýalarda gulçulyk ýatyryldy. Fransuz Gwianasy 1797-nji ýylda fransuz departamenti diýlip yglan edildi. Şeýle-de bolsa, Fransiýa Demirgazyk Amerikadaky eýeçiliklerinden ýüz öwürenden soň, Gwianany jeza koloniýa hökmünde göz öňünde tutup, kenarýaka boýunça lagerleriň we türmeleriň ulgamyny döretdi. Ol mejbury zähmete höküm edilen metropoliten Fransiýadan tussaglaryň barýan ýerine öwrüldi. Ikinji Jahan Urşy döwründe, Germaniýanyň Fransiýany basyp almagyndan soň, Fransuz Gwianasy Feliks Ebue 1940-njy ýylyň 18-nji iýunyndan başlap, Azat Fransiýanyň lideri General Şarl de Golly ilkinjileriň biri hökmünde goldady. Fransuz Gwianasy 1943-nji ýylda resmi taýdan Azat Fransiýa goşuldy. Soňra, 1946-njy ýylda Fransuz Gwianasynyň territoriýasy kolonial statusyndan ýüz öwürdi we ýene-de bir gezek Fransiýa departamentine öwrüldi. Soňra, De Goll Fransiýanyň Prezidenti saýlananda, 1965-nji ýylda Kuru kosmodromy döredildi. Häzirki wagtda ol Fransiýanyň Kosmos Barlaglary Milli Merkezi (CNES), Arianespace we Ýewropa Kosmos Agentligi (ESA) tarapyndan dolandyrylýar. 1970-nji ýyllaryň ahyrynda we 1980-nji ýyllaryň başynda Laosdan birnäçe ýüz mýao (hmong) bosgunlary ABŞ-nyň Wýetnam urşuna gatnaşmagy sebäpli göçüp, Fransuz Gwianasyna göçdüler. 1980-nji ýyllaryň ahyrynda Surinamyň raýat urşundan gaçyp, esasan maroonlardan ybarat bolan 10 müňden gowrak surinamly bosgun Fransuz Gwianasyna geldi. Soňky döwürde Fransuz Gwianasy Surinamdan, Braziliýadan we Gaitiden köp sanly ykdysady migrantlary kabul etdi. Braziliýaly garimpeýrolaryň bikanun we hapa altyn gazyp almagy Fransuz Gwianasynyň tokaýlarynda dowamly mesele bolup durýar. XXI asyrda merkezi Fransiýa doly goşulan Fransuz Gwianasy Ýewropa Bileleşiginiň agzasydyr we onuň resmi pul birligi ýewrodyr. Fransuz Gwianasynyň ykdysadyýetiniň uly bölegi häzirki wagtda Ýewropa Kosmos Agentliginiň ekwatoryň golaýyndaky esasy uçurym meýdançasy bolan Kuru kosmos porty bilen baglanyşykly iş orunlaryndan we işewürliklerden gelip çykýar. Fransiýanyň beýleki böleklerinde bolşy ýaly, resmi dil standart fransuz dilidir, ýöne her bir etniki jemgyýetiň öz dili bar, olaryň arasynda fransuz kreol dili bolan fransuz kreol dili iň köp gürlenilýär. 0kvc27ax4cxrm5eoek4x134zfxds9pl 0 24908 270315 2026-08-22T21:29:07Z ~2026-45782-58 34565 Sahypa döretdi, mazmuny: 'Dominika, resmi taýdan Dominika Arkalaşygy[3][4] (Dominikan kreol adasy: Komwèl Donmnik; Antiguan kreol adasy (Kokoy dialektinde): Kamonwel a Domineeka; Karib deňzi adasy: Waitukubuli), Amerikada ýerleşýän ada we respublika, kiçi döwlet hasaplanýar we Karib deňzindäki Kiçi Antil adalarynyň bir bölegidir. Ol demirgazykda fransuzlaryň daşary ýurtlardaky territoriýalarynyň Gwadelupa bilen günortada Martinikanyň arasynda, şeýle hem Awes adasy...' 270315 wikitext text/x-wiki Dominika, resmi taýdan Dominika Arkalaşygy[3][4] (Dominikan kreol adasy: Komwèl Donmnik; Antiguan kreol adasy (Kokoy dialektinde): Kamonwel a Domineeka; Karib deňzi adasy: Waitukubuli), Amerikada ýerleşýän ada we respublika, kiçi döwlet hasaplanýar we Karib deňzindäki Kiçi Antil adalarynyň bir bölegidir. Ol demirgazykda fransuzlaryň daşary ýurtlardaky territoriýalarynyň Gwadelupa bilen günortada Martinikanyň arasynda, şeýle hem Awes adasynyň (Wenesuela) gündogarynda ýerleşýär. Dominikanyň meýdany 750 km², iň beýik nokady bolsa 1447 metr beýiklikde ýerleşýän Morne Diablotinsdir. 2011-nji ýyldaky ilat ýazuwynda ilatyň sany 71293 adamdy. Ol iňlis dilinde gürleýän Karib deňzine degişlidir. Ada 5-nji asyrda Günorta Amerikadan gelen arawak halky tarapyndan ýerleşdirilipdir. Kalinago 15-nji asyrda arawaklary gysyp çykarypdyr. Hristofor Kolumbyň 1493-nji ýylyň 3-nji noýabrynda, ýekşenbe güni adadan geçendigi aýdylýar. Soňra, 1690-njy ýyllardan 1763-nji ýyla çenli ýewropalylar, esasan fransuzlar tarapyndan ýerleşdirilipdir. Fransuzlar Günbatar Afrikadan gullary kofe plantasiýalarynda işlemek üçin Dominika getirdiler. Fransuz esasly kreol dili ösdi. Britaniýa imperiýasy ýedi ýyllyk uruşdan soň 1763-nji ýylda ony eýeledi we iňlis dilini resmi dil hökmünde kem-kemden ornaşdyrdy. Ada 1978-nji ýylda respublika hökmünde garaşsyzlygyny gazandy. Dominika tebigy gurşawy sebäpli "Karib deňziniň tebigy adasy" diýlip atlandyrylýar. Ol Kiçi Antil adalaryndaky iň ýaş ada bolup, dünýäde ikinji uly gyzgyn çeşme bolan Gaýnaýan köl bilen subut edilýän ýaly, henizem geotermal wulkan işjeňligi sebäpli emele gelýär. Ada ýaşyl, daglyk tropiki tokaýlara eýedir we köp sanly seýrek ösümlik, haýwan we guş görnüşleriniň öýidir. Günbatar kenarýaka sebitleriniň käbirinde kserofit sebitler bar bolsa-da, içerki ýerlerde güýçli ýagyş ýagýar. Diňe Dominikada duş gelýän howp astyndaky imperial amazon (Amazona imperialis) adanyň milli guşydyr we milli baýdakda peýda bolýar, bu bolsa Dominikany resmi baýdagynda gyrmyzy reňk bolan iki özbaşdak döwletiň biri edýär. Bu ýurt Milletler Bileleşiginiň, Birleşen Milletler Guramasynyň, Amerikan Döwletleriniň Guramasynyň, Frankofoniýanyň Halkara Guramasynyň, Gündogar Karib Döwletleriniň Guramasynyň we Goşulyşmazlyk Hereketiniň agzasydyr. jcv0lom80sclo7ymwjoan96sae8xyhz 270316 270315 2026-08-22T21:29:35Z ~2026-45782-58 34565 270316 wikitext text/x-wiki Dominika, resmi taýdan Dominika Arkalaşygy (Dominikan kreol adasy: Komwèl Donmnik; Antiguan kreol adasy (Kokoy dialektinde): Kamonwel a Domineeka; Karib deňzi adasy: Waitukubuli), Amerikada ýerleşýän ada we respublika, kiçi döwlet hasaplanýar we Karib deňzindäki Kiçi Antil adalarynyň bir bölegidir. Ol demirgazykda fransuzlaryň daşary ýurtlardaky territoriýalarynyň Gwadelupa bilen günortada Martinikanyň arasynda, şeýle hem Awes adasynyň (Wenesuela) gündogarynda ýerleşýär. Dominikanyň meýdany 750 km², iň beýik nokady bolsa 1447 metr beýiklikde ýerleşýän Morne Diablotinsdir. 2011-nji ýyldaky ilat ýazuwynda ilatyň sany 71293 adamdy. Ol iňlis dilinde gürleýän Karib deňzine degişlidir. Ada 5-nji asyrda Günorta Amerikadan gelen arawak halky tarapyndan ýerleşdirilipdir. Kalinago 15-nji asyrda arawaklary gysyp çykarypdyr. Hristofor Kolumbyň 1493-nji ýylyň 3-nji noýabrynda, ýekşenbe güni adadan geçendigi aýdylýar. Soňra, 1690-njy ýyllardan 1763-nji ýyla çenli ýewropalylar, esasan fransuzlar tarapyndan ýerleşdirilipdir. Fransuzlar Günbatar Afrikadan gullary kofe plantasiýalarynda işlemek üçin Dominika getirdiler. Fransuz esasly kreol dili ösdi. Britaniýa imperiýasy ýedi ýyllyk uruşdan soň 1763-nji ýylda ony eýeledi we iňlis dilini resmi dil hökmünde kem-kemden ornaşdyrdy. Ada 1978-nji ýylda respublika hökmünde garaşsyzlygyny gazandy. Dominika tebigy gurşawy sebäpli "Karib deňziniň tebigy adasy" diýlip atlandyrylýar. Ol Kiçi Antil adalaryndaky iň ýaş ada bolup, dünýäde ikinji uly gyzgyn çeşme bolan Gaýnaýan köl bilen subut edilýän ýaly, henizem geotermal wulkan işjeňligi sebäpli emele gelýär. Ada ýaşyl, daglyk tropiki tokaýlara eýedir we köp sanly seýrek ösümlik, haýwan we guş görnüşleriniň öýidir. Günbatar kenarýaka sebitleriniň käbirinde kserofit sebitler bar bolsa-da, içerki ýerlerde güýçli ýagyş ýagýar. Diňe Dominikada duş gelýän howp astyndaky imperial amazon (Amazona imperialis) adanyň milli guşydyr we milli baýdakda peýda bolýar, bu bolsa Dominikany resmi baýdagynda gyrmyzy reňk bolan iki özbaşdak döwletiň biri edýär. Bu ýurt Milletler Bileleşiginiň, Birleşen Milletler Guramasynyň, Amerikan Döwletleriniň Guramasynyň, Frankofoniýanyň Halkara Guramasynyň, Gündogar Karib Döwletleriniň Guramasynyň we Goşulyşmazlyk Hereketiniň agzasydyr. aygaa892ex9rakcuieoeyt8xc3rm6qi