Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1048 270507 266187 2026-09-06T21:37:03Z Saamat7 32508 Infobox 270507 wikitext text/x-wiki {{IN|türkmençe ady=Aşgabat|asyl ady=Aşgabat şäheri|surat=|surat beýany=|tabynlyk=|ýurt=Türkmenistan|tugra=|baýdak=|tugra beýany=|baýdak beýany=|tugra derek=|baýdak derek=|lat_dir=|lat_deg=38|lat_min=58|lat_sec=|lon_dir=|lon_deg=56|lon_min=16|lon_sec=|CoordAddon=|CoordScale=|territoriýa görnüşi=|tablisada territoriýa=|ýurt kartasy ölçegi=|sebit kartasy ölçegi=|etrap kartasy ölçegi=|sebit görnüşi=|sebit=Aşgabat şäheri|tablisada sebit=|etrap görnüşi=|etrap=|tablisada etrap=|obşina okrugy görnüşi=|obşina okrugy=|tablisada obşina okrugy=|içerki bölünme=|häkim görnüşi=|häkim=|düýbüni tutma senesi=|ilkinji agzalma=|öňki ady=|status=|meýdan=|beýiklik görnüşi=|IN merkez beýikligi=|klimat=|resmi dil=|ilat=1 030 063|ilat ýazuwy ýyly=2022|gürlük=|aglomerasiýa=|milli düzüm=|konfessional düzüm=|etnohoronim=|sagat guşaklygy=|DST=|telefon kody=|Poçta indeksi=|poçta indeksleri=|awtoulag kody=|identifikator görnüşi=|sanly identifikator=|Commons kategoriýasy=|saýt=|saýt dili=}}'''Aşgabat''' (''Ashq-abad''), Türkmenistanyň [[paýtagt]]y we aýratyn administratiw bölek. [[Welayat]]lar bilen deň statusy bar. Häzirki wagtda "ak şäherim Aşgabat" diýlip tanalýar. [[1925]]-nji ýylda döredilip, [[1930]]-njy ýylda ýatyrylyp, [[1936]]-njy ýylda ýene döredildi. Esaslandyrylan wagty - 1881-nji ýyl. Meýdany 917 km², ilaty 1.1 mln adamdan gowrak. Şäher 4 etrapdan ybarat: Köpetdag etraby, Bagtyýarlyk etraby, Büzmeýin etraby, Berkararlyk etraby. Şäher fiziki-geografiki nukdaýnazardan 3 bölekden ybarat: günorta Köpetdag, demirgazykda [[Garagum çöli]] we olaryň arasynda [[Ahal]] oazisiniň şähere degişli zolagy. Şäheriň iň ösen bolegi [[Ahal]] oazisidir. Bu oazisde ýurdumyzda belli [[Bagyr (oba)|Bagyr]], [[Bekrewe]], [[Köşi (oba)|Köşi]], [[Herrikgala (oba)|Herrikgala]], [[Gökje (oba)|Gökje,]] [[Gypjak (oba)|Gypjak]], [[Ýasmansalyk]], [[Büzmeýin]] obalary ýerleşýärler. == Bilim == '''Aşgabatda ýerleşýän käbir ýokary okuw jaýlary''' * [[Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersiteti]] * [[Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti|Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet uniwersiteti]] * [[Türkmenistanyň Milli Sport we Syýahatçylyk Instituty|Türkmen döwlet Bedenterbiýe we sport instituty]] * [[Türkmenistanyň Harby instituty]] * [[S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti]] * [[Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersiteti|Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk Uniwersiteti]] * [[Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş instituty|Türkmen Döwlet Ykdysadyýet we dolandyryş instituty]] * [[Türkmen döwlet binagärlik we gurluşyk instituty|Türkmen döwlet Binagärlik-gurluşyk instituty]] * [[Döwletmämmet Azady adyndaky Türkmen milli dünýä dilleri instituty]] * [[Türkmen döwlet ulag we aragatnaşyk instituty|Türkmenistanyň Telekommunikasiýalar we informatika instituty]] * [[Türkmen milli konserwatoriýasy|Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen Milli konserwatoriýasy]] * Türkmen döwlet medeniýet instituty * Türkmen döwlet maliýe instituty * Türkmenistanyň inžener-tehniki we kommunikasiýalar instituty * [[Halkara nebit we gaz uniwersiteti|Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara Nebit we gaz uniwersiteti]] * [https://en.m.wikipedia.org/wiki/International_University_of_Humanities_and_Development Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniwersiteti] == Gatnaw == * Aşgabat halkara howa menzili * [[Aşgabat demirýol menzili]] == Dogan şäherleri == * [[Faýl:Flag of the United States.svg|30px|ABŞ Baýdagy]] [[Nýu-Ýork]], [[ABŞ]] * [[Faýl:Flag of Turkey.svg|30px|Türk Baýdagy]] [[Ankara]], [[Türkiýe]] == Sepler == * [http://ashgabat.gov.tm/index.php/de/ Resmi web-saýty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609075951/http://www.ashgabat.gov.tm/index.php/de |date=2013-06-09 }} * [http://nirede.name Ashgabat Yglanlary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305092453/http://nirede.name/ |date=2009-03-05 }} * [http://www.duralga.com/ashgabat Aşgabadyň suratlary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506020946/http://www.duralga.com/ashgabat/ |date=2008-05-06 }} * [http://ashgabat.us Ashgabat suratlary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125220953/http://ashgabat.us/ |date=2021-11-25 }} * [http://mekdep.com Ashgabatdaky mekdepler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725120313/http://mekdep.com/ |date=2021-07-25 }} * [http://albumdeestampillas.blogspot.com Ashgabat poçt] {{Portal-geo}} {{portal-Türkmenistan}} {{Aşgabat}} {{Türkmenistanyň welaýatlary}} {{Türkmenistandaky şäherler}} [[Kategoriýa:Aşgabat]] {{Aşgabat-stub}} jbe3wdrxiozq1jz5iyk0nhoamet30zp 270508 270507 2026-09-06T21:42:37Z Saamat7 32508 270508 wikitext text/x-wiki {{IN|türkmençe ady=Aşgabat|asyl ady=Aşgabat şäheri|surat=|surat beýany=|tabynlyk=|ýurt=Türkmenistan|tugra=|baýdak=|tugra beýany=|baýdak beýany=|tugra derek=|baýdak derek=|lat_dir=|lat_deg=38|lat_min=58|lat_sec=|lon_dir=|lon_deg=56|lon_min=16|lon_sec=|CoordAddon=|CoordScale=|territoriýa görnüşi=|tablisada territoriýa=|ýurt kartasy ölçegi=|sebit kartasy ölçegi=|etrap kartasy ölçegi=|sebit görnüşi=|sebit=Aşgabat şäheri|tablisada sebit=|etrap görnüşi=|etrap=|tablisada etrap=|obşina okrugy görnüşi=|obşina okrugy=|tablisada obşina okrugy=|içerki bölünme=|häkim görnüşi=|häkim=Rahym Gandymow|ilkinji agzalma=|öňki ady=|status=|meýdan=|beýiklik görnüşi=|IN merkez beýikligi=|klimat=|ilat=1 030 063|ilat ýazuwy ýyly=2022|gürlük=|aglomerasiýa=|milli düzüm=|konfessional düzüm=|etnohoronim=|sagat guşaklygy=|DST=|telefon kody=|Poçta indeksi=|poçta indeksleri=744000–744901|awtoulag kody=|identifikator görnüşi=|sanly identifikator=|Commons kategoriýasy=|saýt=http://ashgabat.gov.tm/}}'''Aşgabat''' (''Ashq-abad''), Türkmenistanyň [[paýtagt]]y we aýratyn administratiw bölek. [[Welayat]]lar bilen deň statusy bar. Häzirki wagtda "ak şäherim Aşgabat" diýlip tanalýar. [[1925]]-nji ýylda döredilip, [[1930]]-njy ýylda ýatyrylyp, [[1936]]-njy ýylda ýene döredildi. Esaslandyrylan wagty - 1881-nji ýyl. Meýdany 917 km², ilaty 1.1 mln adamdan gowrak. Şäher 4 etrapdan ybarat: Köpetdag etraby, Bagtyýarlyk etraby, Büzmeýin etraby, Berkararlyk etraby. Şäher fiziki-geografiki nukdaýnazardan 3 bölekden ybarat: günorta Köpetdag, demirgazykda [[Garagum çöli]] we olaryň arasynda [[Ahal]] oazisiniň şähere degişli zolagy. Şäheriň iň ösen bolegi [[Ahal]] oazisidir. Bu oazisde ýurdumyzda belli [[Bagyr (oba)|Bagyr]], [[Bekrewe]], [[Köşi (oba)|Köşi]], [[Herrikgala (oba)|Herrikgala]], [[Gökje (oba)|Gökje,]] [[Gypjak (oba)|Gypjak]], [[Ýasmansalyk]], [[Büzmeýin]] obalary ýerleşýärler. == Bilim == '''Aşgabatda ýerleşýän käbir ýokary okuw jaýlary''' * [[Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersiteti]] * [[Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti|Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet uniwersiteti]] * [[Türkmenistanyň Milli Sport we Syýahatçylyk Instituty|Türkmen döwlet Bedenterbiýe we sport instituty]] * [[Türkmenistanyň Harby instituty]] * [[S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti]] * [[Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersiteti|Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk Uniwersiteti]] * [[Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş instituty|Türkmen Döwlet Ykdysadyýet we dolandyryş instituty]] * [[Türkmen döwlet binagärlik we gurluşyk instituty|Türkmen döwlet Binagärlik-gurluşyk instituty]] * [[Döwletmämmet Azady adyndaky Türkmen milli dünýä dilleri instituty]] * [[Türkmen döwlet ulag we aragatnaşyk instituty|Türkmenistanyň Telekommunikasiýalar we informatika instituty]] * [[Türkmen milli konserwatoriýasy|Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen Milli konserwatoriýasy]] * Türkmen döwlet medeniýet instituty * Türkmen döwlet maliýe instituty * Türkmenistanyň inžener-tehniki we kommunikasiýalar instituty * [[Halkara nebit we gaz uniwersiteti|Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara Nebit we gaz uniwersiteti]] * [https://en.m.wikipedia.org/wiki/International_University_of_Humanities_and_Development Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniwersiteti] == Gatnaw == * Aşgabat halkara howa menzili * [[Aşgabat demirýol menzili]] == Dogan şäherleri == * [[Faýl:Flag of the United States.svg|30px|ABŞ Baýdagy]] [[Nýu-Ýork]], [[ABŞ]] * [[Faýl:Flag of Turkey.svg|30px|Türk Baýdagy]] [[Ankara]], [[Türkiýe]] == Sepler == * [http://ashgabat.gov.tm/index.php/de/ Resmi web-saýty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609075951/http://www.ashgabat.gov.tm/index.php/de |date=2013-06-09 }} * [http://nirede.name Ashgabat Yglanlary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305092453/http://nirede.name/ |date=2009-03-05 }} * [http://www.duralga.com/ashgabat Aşgabadyň suratlary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506020946/http://www.duralga.com/ashgabat/ |date=2008-05-06 }} * [http://ashgabat.us Ashgabat suratlary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125220953/http://ashgabat.us/ |date=2021-11-25 }} * [http://mekdep.com Ashgabatdaky mekdepler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725120313/http://mekdep.com/ |date=2021-07-25 }} * [http://albumdeestampillas.blogspot.com Ashgabat poçt] {{Portal-geo}} {{portal-Türkmenistan}} {{Aşgabat}} {{Türkmenistanyň welaýatlary}} {{Türkmenistandaky şäherler}} [[Kategoriýa:Aşgabat]] {{Aşgabat-stub}} jnxhioxtxxteaz0v0a74h8f8c52iw43 0 1592 270501 268131 2026-09-06T21:08:28Z Saamat7 32508 270501 wikitext text/x-wiki {{IN |türkmençe ady = Daşoguz |asyl ady = Daşoguz welaýaty |surat = Dasoguz Province in Turkmenistan.svg |surat beýany = |tabynlyk = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugra beýany = |baýdak beýany = |tugra derek = |baýdak derek = |latd= 41 |latm= 0 |lats= |latNS=N |longd= 58 |longm= 30 |longs= |longEW=E |CoordAddon = |CoordScale = |YandeksKarta = |territoriýa görnüşi = |tablisada territoriýa = |ýurt kartasy ölçegi = 300 |sebit kartasy ölçegi = |etrap kartasy ölçegi = |sebit görnüşi = |sebit = |tablisada sebit = |etrap görnüşi = |etrap = |tablisada etrap = |obşina okrugy görnüşi = |obşina okrugy = |tablisada obşina okrugy = |içerki bölünme = 9 etrap |häkim görnüşi = |häkim = Döwletgeldi Babaýew <ref>[http://www.tdh.gov.tm/tk/post/18503/turkmenistanyň-prezidenti-sanly-wideoaragatnaşyk-arkaly-iş-maslahatyny-gecirdi www.tdh.gov.tm!-Türkmenistanyň Prezidenti sanly wideoaragatnaşyk arkaly iş maslahatyny geçirdi]</ref> |ilkinji agzalma = |öňki ady = 1992-ä ýyla çenli — Daşoguz oblasty <ref>{{Cite web |title=Изменения географических названий Туркменистана |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/19-upr/%D0%91%D1%8E%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%8C%20%D0%A1%D0%9D%D0%93.zip |access-date=2018-05-06 |archive-date=2018-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416013428/https://rosreestr.ru/upload/Doc/19-upr/%D0%91%D1%8E%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%8C%20%D0%A1%D0%9D%D0%93.zip |dead-url=yes }}</ref> |status = |meýdan = 73 430 |beýiklik görnüşi = |IN merkez beýikligi = |klimat = kontinental |resmi dil = türkmen dili |ilat = 1 370 400 adam |ilat ýazuwy ýyly = 2005 |gürlük = 18,66 |aglomerasiýa = |milli düzüm = [[türkmenler]] <br />[[ruslar]], [[özbekler]], [[ermeniler]] |konfessional düzüm = [[musulmanlar]], [[ortodokslar]], [[buddistler]], [[ýahudiler]], [[katolikler]] we ş.m. |etnohoronim = daşoguzly |sagat guşaklygy = +5 |DST = <!-- ýok--> |telefon kody = +993 (322) |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 746300 |awtoulag kody = DZ |identifikator görnüşi = |sanly identifikator = |Commons kategoriýasy = Daşoguz |saýt = https://Dashoguz.gov.tm |saýt dili = |saýt dili 2 = |add3n = |add3 = |add2n = |add2 = }} [[Faýl:TurkmenistanDashhowuz.png|thumb|Daşoguz welaýaty]] '''Daşoguz welaýaty''' [[Türkmenistan]]da administratiw bölek. Daşoguz (Дашховуз, Ташауз) (Türkmen dilinde Daşoguz). Onuň köne ady Daşhowuz, Daş we howuz sözleriniň utgaşmasy bolup, daşdan ýasalan howzy aňladýar. Aslynda Daşoguz daşarky oguz diýmekdir. Orta asyrlarda türkmen taýpalary içerki we daşarky ikä bölündi. Türkmenistanyň demirgazygyndaky şäher Daşoguz welaýatynyň paýtagty. Şawat (Amyderýa derýasynyň suwaryş kanaly) kanalynyň iki kenarynda ýerleşýär. Wokzal, awtobus duralgasy we howa menzili bar. Ilaty - 166,5 müň. Şäher 1681-nji ýylda, Türkmen topraklary bilen serhetde ýerleşýän Hywa hanlygynyň gyrasynda kerwensaraý hökmünde esaslandyryldy. 1873-nji ýylda Hywa hanlygynyň çäginde Russiýa imperiýasyna girizildi. Şeýle hem Daşkent garawulynyň merkezi bolup hyzmat edipdir. 1920-nji ýyldan başlap, Horezm Halk Sowet Respublikasynyň çäginde, 1924-nji ýyldan bäri şäher Türkmen welaýatynyň merkezi bolup durýar. 1924-nji ýylyň oktýabr aýyndan başlap, Türkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasynyň çäginde, 1925-nji ýyldan bäri sebit merkezi; 1939-63-nji ýyllarda welaýat merkezi, 1970-nji ýyldan bäri welaýat merkezi bolup durýar. 1992-nji ýylda ulanylan rus dilinde TAŞAUZ ady Türkmen dilinde DAŞHOWUZ adyna üýtgedildi. 1999-njy ýylda Prezident Saparmyrat Nyýazowyň teklibi bilen Daşoguz diýlip atlandyryldy. Şäher transporty jemgyýetçilik awtobuslary, mikroawtobuslar, şäher we hususy taksiler bilen üpjün edilýär. Şäherde Türkmenistanyň iň köne howa menzillerinden biri bar. Sowet döwründe Aşgabat, Moskwa, Ufa, Leningrad, Daşkent, Mineralniýe Wody, Baku we ş.m. Şäherlere köp ekspedisiýa boldy. Aşgabat, Mary,Türkmenabat, Balkanabat we Türkmenbaşy şäherlerine yzygiderli gatnawlar bar. Şäherde şäherara awtobus terminaly bar. 1994-nji ýylda trolleýbus ammaryny gurmak kararyna gelindi, ýöne düşnüksiz sebäplere görä edilmedi. Daşoguz otly bekedi 1996-njy ýylda döredilip, Türkmenistanda we Aral sebitinde iň uly we iň döwrebap hasaplanýar. == Umumy maglumat == Bu welaýat [[Türkmenistan|Türkmenistanyň]] demirgazygynda ýerleşip, demirgazyk-günbatarda, demirgazykda we demirgazyk-gündogarda [[Özbegistan]]yň düzümine girýän (awtonom) [[Garagalpagystan respublikasy]] we [[Horezm welaýaty]] bilen, günortada Türkmenistanyň [[Ahal welaýaty]] bilen, günorta-gündogarda [[Lebap welaýaty]] bilen, günorta-günbatarda bolsa [[Balkan welaýaty]] bilen araçäkleşýär. Meýdany 73.4 müň km². Ilaty: 893.7 müň adam.(1994 maglumaty) == Tebigaty == Demirgazygyny [[Horezm pesligi]], Günortasyny [[Üňüz aňyrsy Garagum]] tutýar. welaýaty, gündogardan günbatardan Amyderýanyň gadymy hanalary bolan Döwdan we Derýalyk kesip geçýär. Bu hanalaryň ugrunda Orungum, Öwezaly, Urpakgum, Ataçagan, Sekizatly, Bäşoý, Garaporsaň, Lawak, Eşegarbat ýaly çägelikler, Garadaşly, [[Gökçäge]] ýaly birnäçe uly bolmadyk [[köl]]ler ýerleşýär. Pesligiň demirgazygynda palezoý we mezozoý döwürleriniň jynslaryndan düzülen uly bolmadyk Gubadag, Misginata, Ýylangyr belentlikleri ýer tutýar. Gubadagda mermer we granit, käbir ýerlerde oňat hilli kerpiç we keramiki önümleri taýýarlamakda ulanylýan toýun, Düzgyrda nahar duzunyň çykýan ýerleri bar. Beýleki welaýatlara garanda has demirgazykda ýerleşensoň Daşoguzda gyş sowugrakdyr. Ýanwar aýy ortaça temperatura -4 we -7 gradusdyr. Käwagtlar -36 derejä ýetýän aýazlar we +44 derejeden geçýän yssy hem bolýar. Tomus yssy hem-de gurak bolýar. Iýul aýynda ortaça temperatura +27-29 gradus, käwagtlar +43-44 gradus hem bolýar. Bu welaýatyň territoriýasy Türkmenistanda ygalyň iň az ýagýan ýeridir, bir ýylda ýagýan ygal mukdary 100 [[millimetr]]e ýetmeýär. 86-98 millimetr bolýar. Welaýatyň klimaty bu ýerde şaly, orta süýümli gowaça we beýleki oba hojalyk önümlerini ýetişdirmäge amatlydyr. Welaýatyň esasy suw çeşmesi [[amyderýa|Amyderýa]]dyr. == Ilaty == Welaýatyň esasy ilaty türkmenler bolup, ol ilatyň 60%-e golaýyny tutýar (1995 maglumaty), özbekler, gazaklar we ruslar hem ýaşaýar. Ilat gürligi ortaça: 1&nbsp;km²-de 12.2 adam bolup, ol hemme ýerde birmeňzeş däldir. Ilatyň agramly bölegi oazis böleginde ýerleşýär. Gubadag, Boldumsaz etraplarynda 1&nbsp;km² 110-115 adam bolsa-da Üňüz aňyrsyndaky Garagumda bu görkeziji 0,1 adamdyr. Merkeziň welaýaty [[Daşoguz|Daşoguz şäheri]]nde bu görkeziji 139,3 adama barabardyr.(1995 maglumatlary) == Häkim == {| class="wikitable" width="820" |- |width="20" align="center"|'''No''' |width="280"|&nbsp;'''At''' |width="120" align="center"|'''Başlan wagty''' |width="120" align="center"|'''Çykan wagty''' |width="280"|&nbsp;'''Sebäp''' |- |align="center"|1 |&nbsp;[[Sapargeldi Motaýew]] |align="center"|26.06.1992 |align="center"|02.08.1996 |&nbsp;Işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|2 |&nbsp;[[Ýagmyr Öwezow]] |align="center"|02.08.1996 |align="center"|1997 |&nbsp; |- |align="center"|3 |&nbsp;[[Ýazgeldi Gündogdyýew]] |align="center"|23.07.1997 |align="center"|11.09.2000 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|4 |&nbsp;[[Habibylla Durdyýew]] |align="center"|11.09.2000 |align="center"|15.11.2002 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|5 |&nbsp;[[Işanguly Gulmyradow]] |align="center"|15.11.2002 |align="center"|01.12.2004 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|6 |&nbsp;[[Kakamyrat Annagylyjow]] |align="center"|01.12.2004 |align="center"|25.01.2006 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|7 |&nbsp;[[Aganyýaz Akyýew]] |align="center"|25.01.2006 |align="center"|27.11.2006 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|8 |&nbsp;[[Saparmyrat Aşyrow]] |align="center"|27.11.2006 |align="center"|10.07.2009 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|9 |&nbsp;[[Mämmetnyýaz Nurmämmedow]] |align="center"|10.07.2009 |align="center"|08.07.2011 |&nbsp;başga işe geçmegi |- |align="center"|10 |&nbsp;[[Esenmyrat Orazgeldiýew]] |align="center"|08.07.2011 |align="center"|09.07.2015 |&nbsp;başga işe geçmegi <ref>[https://turkmenportal.com/tm/blog/5868 Türkmenistanyň Prezidenti jogapkärli wezipelerde birnäçe üýtgeşmeleri geçirdi] </ref> |- |align="center"|11 |&nbsp;[[Orazmyrat Gurbannazarow]] |align="center"|09.07.2015 |align="center"|12.05.2017 |&nbsp;başga işe geçmegi <ref>{{Cite web |title=Orazmyrat Gurbannazarov was appointed as acting Vice Premier coordinating financial and economic sector |url=http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=8949 |access-date=2018-05-06 |archive-date=2019-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402201135/http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=8949 |dead-url=yes }}</ref> |- |align="center"|12 |&nbsp;[[Mämmet Baýramgulyýew]] |align="center"|12.05.2017 |align="center"|18.06.2019 |&nbsp;Başga işe geçmegi<ref name=":0">[https://tdh.gov.tm/tk/post/18503/turkmenistanyň-prezidenti-sanly-wideoaragatnaşyk-arkaly-iş-maslahatyny-gecirdi Türkmenistanyň Prezidenti sanly wideoaragatnaşyk arkaly iş maslahatyny geçirdi] </ref> |- | align="center" |13 |&nbsp;[[ Nazarmyrat Geldimyradowiç Nazarmyradow]] | align="center" |18.06.2019 | align="center" |16.06.2023 |&nbsp;Başga işe geçmegi<ref name=":0" /> |- | align="center" |14 |Soltanmyrat Akmämmedowiç Soltanmyradow | align="center" |25.07.2023 | align="center" |23.06.2024 |Başga işe geçmegi |- | align="center" |15 |Döwletgeldi Seýidowiç Babaýew | align="center" |23.06.2024 | align="center" | |&nbsp;Dowam edýär <ref>[https://tdh.gov.tm/tk/post/18503/turkmenistanyň-prezidenti-sanly-wideoaragatnaşyk-arkaly-iş-maslahatyny-gecirdi Türkmenistanyň Prezidenti sanly wideoaragatnaşyk arkaly iş maslahatyny geçirdi] </ref> |} == Düzümi == === [[Şäher]]ler === *[[Daşoguz]] === [[Etrap]]lar=== * [[S.A.Nyýazow adyndaky etrap|Şabat etraby]] * [[Görogly etraby]] *[[Gurbansoltan Eje ad. etrap|Garaşsyzlyk etraby]] *[[Gubadag etraby]] * [[Boldumsaz etraby]] * [[Akdepe etraby]] * [[Köneürgenç etraby]] * [[Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky etrap|Saparmyrat Türkmenbaşy etraby]] * [[Ruhubelent etraby]] {{Türkmenistanyň welaýatlary}} {{Daşoguz welaýatyndaky etraplar we şäherler}} == Bellikler == {{Bellikler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Türkmenistan Welaýatlar]] [[Kategoriýa:Daşoguz welaýaty]] jgmwfz9gqwjyynl5k54jjpxxo91f5q7 270506 270501 2026-09-06T21:36:32Z Saamat7 32508 270506 wikitext text/x-wiki {{IN |türkmençe ady = Daşoguz |asyl ady = Daşoguz welaýaty |surat = Dasoguz Province in Turkmenistan.svg |surat beýany = |tabynlyk = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugra beýany = |baýdak beýany = |tugra derek = |baýdak derek = |latd= 41 |latm= 0 |lats= |latNS=N |longd= 58 |longm= 30 |longs= |longEW=E |CoordAddon = |CoordScale = |YandeksKarta = |territoriýa görnüşi = |tablisada territoriýa = |ýurt kartasy ölçegi = 300 |sebit kartasy ölçegi = |etrap kartasy ölçegi = |sebit görnüşi = |sebit = |tablisada sebit = |etrap görnüşi = |etrap = |tablisada etrap = |obşina okrugy görnüşi = |obşina okrugy = |tablisada obşina okrugy = |içerki bölünme = 9 etrap |häkim görnüşi = |häkim = Döwletgeldi Babaýew <ref>[http://www.tdh.gov.tm/tk/post/18503/turkmenistanyň-prezidenti-sanly-wideoaragatnaşyk-arkaly-iş-maslahatyny-gecirdi www.tdh.gov.tm!-Türkmenistanyň Prezidenti sanly wideoaragatnaşyk arkaly iş maslahatyny geçirdi]</ref> |ilkinji agzalma = |öňki ady = 1992-ä ýyla çenli — Daşoguz oblasty <ref>{{Cite web |title=Изменения географических названий Туркменистана |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/19-upr/%D0%91%D1%8E%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%8C%20%D0%A1%D0%9D%D0%93.zip |access-date=2018-05-06 |archive-date=2018-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416013428/https://rosreestr.ru/upload/Doc/19-upr/%D0%91%D1%8E%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%8C%20%D0%A1%D0%9D%D0%93.zip |dead-url=yes }}</ref> |status = |meýdan = 73 430 |beýiklik görnüşi = |IN merkez beýikligi = |klimat = kontinental |resmi dil = türkmen dili |ilat = 1 550 354 |ilat ýazuwy ýyly = 2022 |gürlük = |aglomerasiýa = |milli düzüm = [[türkmenler]] <br />[[ruslar]], [[özbekler]], [[ermeniler]] |konfessional düzüm = [[musulmanlar]], [[ortodokslar]], [[buddistler]], [[ýahudiler]], [[katolikler]] we ş.m. |etnohoronim = daşoguzly |sagat guşaklygy = +5 |DST = <!-- ýok--> |telefon kody = +993 (322) |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 746300 |awtoulag kody = DZ |identifikator görnüşi = |sanly identifikator = |Commons kategoriýasy = Daşoguz |saýt = https://Dashoguz.gov.tm |saýt dili = |saýt dili 2 = |add3n = |add3 = |add2n = |add2 = }} [[Faýl:TurkmenistanDashhowuz.png|thumb|Daşoguz welaýaty]] '''Daşoguz welaýaty''' [[Türkmenistan]]da administratiw bölek. Daşoguz (Дашховуз, Ташауз) (Türkmen dilinde Daşoguz). Onuň köne ady Daşhowuz, Daş we howuz sözleriniň utgaşmasy bolup, daşdan ýasalan howzy aňladýar. Aslynda Daşoguz daşarky oguz diýmekdir. Orta asyrlarda türkmen taýpalary içerki we daşarky ikä bölündi. Türkmenistanyň demirgazygyndaky şäher Daşoguz welaýatynyň paýtagty. Şawat (Amyderýa derýasynyň suwaryş kanaly) kanalynyň iki kenarynda ýerleşýär. Wokzal, awtobus duralgasy we howa menzili bar. Ilaty - 166,5 müň. Şäher 1681-nji ýylda, Türkmen topraklary bilen serhetde ýerleşýän Hywa hanlygynyň gyrasynda kerwensaraý hökmünde esaslandyryldy. 1873-nji ýylda Hywa hanlygynyň çäginde Russiýa imperiýasyna girizildi. Şeýle hem Daşkent garawulynyň merkezi bolup hyzmat edipdir. 1920-nji ýyldan başlap, Horezm Halk Sowet Respublikasynyň çäginde, 1924-nji ýyldan bäri şäher Türkmen welaýatynyň merkezi bolup durýar. 1924-nji ýylyň oktýabr aýyndan başlap, Türkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasynyň çäginde, 1925-nji ýyldan bäri sebit merkezi; 1939-63-nji ýyllarda welaýat merkezi, 1970-nji ýyldan bäri welaýat merkezi bolup durýar. 1992-nji ýylda ulanylan rus dilinde TAŞAUZ ady Türkmen dilinde DAŞHOWUZ adyna üýtgedildi. 1999-njy ýylda Prezident Saparmyrat Nyýazowyň teklibi bilen Daşoguz diýlip atlandyryldy. Şäher transporty jemgyýetçilik awtobuslary, mikroawtobuslar, şäher we hususy taksiler bilen üpjün edilýär. Şäherde Türkmenistanyň iň köne howa menzillerinden biri bar. Sowet döwründe Aşgabat, Moskwa, Ufa, Leningrad, Daşkent, Mineralniýe Wody, Baku we ş.m. Şäherlere köp ekspedisiýa boldy. Aşgabat, Mary,Türkmenabat, Balkanabat we Türkmenbaşy şäherlerine yzygiderli gatnawlar bar. Şäherde şäherara awtobus terminaly bar. 1994-nji ýylda trolleýbus ammaryny gurmak kararyna gelindi, ýöne düşnüksiz sebäplere görä edilmedi. Daşoguz otly bekedi 1996-njy ýylda döredilip, Türkmenistanda we Aral sebitinde iň uly we iň döwrebap hasaplanýar. == Umumy maglumat == Bu welaýat [[Türkmenistan|Türkmenistanyň]] demirgazygynda ýerleşip, demirgazyk-günbatarda, demirgazykda we demirgazyk-gündogarda [[Özbegistan]]yň düzümine girýän (awtonom) [[Garagalpagystan respublikasy]] we [[Horezm welaýaty]] bilen, günortada Türkmenistanyň [[Ahal welaýaty]] bilen, günorta-gündogarda [[Lebap welaýaty]] bilen, günorta-günbatarda bolsa [[Balkan welaýaty]] bilen araçäkleşýär. Meýdany 73.4 müň km². Ilaty: 893.7 müň adam.(1994 maglumaty) == Tebigaty == Demirgazygyny [[Horezm pesligi]], Günortasyny [[Üňüz aňyrsy Garagum]] tutýar. welaýaty, gündogardan günbatardan Amyderýanyň gadymy hanalary bolan Döwdan we Derýalyk kesip geçýär. Bu hanalaryň ugrunda Orungum, Öwezaly, Urpakgum, Ataçagan, Sekizatly, Bäşoý, Garaporsaň, Lawak, Eşegarbat ýaly çägelikler, Garadaşly, [[Gökçäge]] ýaly birnäçe uly bolmadyk [[köl]]ler ýerleşýär. Pesligiň demirgazygynda palezoý we mezozoý döwürleriniň jynslaryndan düzülen uly bolmadyk Gubadag, Misginata, Ýylangyr belentlikleri ýer tutýar. Gubadagda mermer we granit, käbir ýerlerde oňat hilli kerpiç we keramiki önümleri taýýarlamakda ulanylýan toýun, Düzgyrda nahar duzunyň çykýan ýerleri bar. Beýleki welaýatlara garanda has demirgazykda ýerleşensoň Daşoguzda gyş sowugrakdyr. Ýanwar aýy ortaça temperatura -4 we -7 gradusdyr. Käwagtlar -36 derejä ýetýän aýazlar we +44 derejeden geçýän yssy hem bolýar. Tomus yssy hem-de gurak bolýar. Iýul aýynda ortaça temperatura +27-29 gradus, käwagtlar +43-44 gradus hem bolýar. Bu welaýatyň territoriýasy Türkmenistanda ygalyň iň az ýagýan ýeridir, bir ýylda ýagýan ygal mukdary 100 [[millimetr]]e ýetmeýär. 86-98 millimetr bolýar. Welaýatyň klimaty bu ýerde şaly, orta süýümli gowaça we beýleki oba hojalyk önümlerini ýetişdirmäge amatlydyr. Welaýatyň esasy suw çeşmesi [[amyderýa|Amyderýa]]dyr. == Ilaty == Welaýatyň esasy ilaty türkmenler bolup, ol ilatyň 60%-e golaýyny tutýar (1995 maglumaty), özbekler, gazaklar we ruslar hem ýaşaýar. Ilat gürligi ortaça: 1&nbsp;km²-de 12.2 adam bolup, ol hemme ýerde birmeňzeş däldir. Ilatyň agramly bölegi oazis böleginde ýerleşýär. Gubadag, Boldumsaz etraplarynda 1&nbsp;km² 110-115 adam bolsa-da Üňüz aňyrsyndaky Garagumda bu görkeziji 0,1 adamdyr. Merkeziň welaýaty [[Daşoguz|Daşoguz şäheri]]nde bu görkeziji 139,3 adama barabardyr.(1995 maglumatlary) == Häkim == {| class="wikitable" width="820" |- |width="20" align="center"|'''No''' |width="280"|&nbsp;'''At''' |width="120" align="center"|'''Başlan wagty''' |width="120" align="center"|'''Çykan wagty''' |width="280"|&nbsp;'''Sebäp''' |- |align="center"|1 |&nbsp;[[Sapargeldi Motaýew]] |align="center"|26.06.1992 |align="center"|02.08.1996 |&nbsp;Işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|2 |&nbsp;[[Ýagmyr Öwezow]] |align="center"|02.08.1996 |align="center"|1997 |&nbsp; |- |align="center"|3 |&nbsp;[[Ýazgeldi Gündogdyýew]] |align="center"|23.07.1997 |align="center"|11.09.2000 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|4 |&nbsp;[[Habibylla Durdyýew]] |align="center"|11.09.2000 |align="center"|15.11.2002 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|5 |&nbsp;[[Işanguly Gulmyradow]] |align="center"|15.11.2002 |align="center"|01.12.2004 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|6 |&nbsp;[[Kakamyrat Annagylyjow]] |align="center"|01.12.2004 |align="center"|25.01.2006 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|7 |&nbsp;[[Aganyýaz Akyýew]] |align="center"|25.01.2006 |align="center"|27.11.2006 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|8 |&nbsp;[[Saparmyrat Aşyrow]] |align="center"|27.11.2006 |align="center"|10.07.2009 |&nbsp;işde goýberen kemçilikleri |- |align="center"|9 |&nbsp;[[Mämmetnyýaz Nurmämmedow]] |align="center"|10.07.2009 |align="center"|08.07.2011 |&nbsp;başga işe geçmegi |- |align="center"|10 |&nbsp;[[Esenmyrat Orazgeldiýew]] |align="center"|08.07.2011 |align="center"|09.07.2015 |&nbsp;başga işe geçmegi <ref>[https://turkmenportal.com/tm/blog/5868 Türkmenistanyň Prezidenti jogapkärli wezipelerde birnäçe üýtgeşmeleri geçirdi] </ref> |- |align="center"|11 |&nbsp;[[Orazmyrat Gurbannazarow]] |align="center"|09.07.2015 |align="center"|12.05.2017 |&nbsp;başga işe geçmegi <ref>{{Cite web |title=Orazmyrat Gurbannazarov was appointed as acting Vice Premier coordinating financial and economic sector |url=http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=8949 |access-date=2018-05-06 |archive-date=2019-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402201135/http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=8949 |dead-url=yes }}</ref> |- |align="center"|12 |&nbsp;[[Mämmet Baýramgulyýew]] |align="center"|12.05.2017 |align="center"|18.06.2019 |&nbsp;Başga işe geçmegi<ref name=":0">[https://tdh.gov.tm/tk/post/18503/turkmenistanyň-prezidenti-sanly-wideoaragatnaşyk-arkaly-iş-maslahatyny-gecirdi Türkmenistanyň Prezidenti sanly wideoaragatnaşyk arkaly iş maslahatyny geçirdi] </ref> |- | align="center" |13 |&nbsp;[[ Nazarmyrat Geldimyradowiç Nazarmyradow]] | align="center" |18.06.2019 | align="center" |16.06.2023 |&nbsp;Başga işe geçmegi<ref name=":0" /> |- | align="center" |14 |Soltanmyrat Akmämmedowiç Soltanmyradow | align="center" |25.07.2023 | align="center" |23.06.2024 |Başga işe geçmegi |- | align="center" |15 |Döwletgeldi Seýidowiç Babaýew | align="center" |23.06.2024 | align="center" | |&nbsp;Dowam edýär <ref>[https://tdh.gov.tm/tk/post/18503/turkmenistanyň-prezidenti-sanly-wideoaragatnaşyk-arkaly-iş-maslahatyny-gecirdi Türkmenistanyň Prezidenti sanly wideoaragatnaşyk arkaly iş maslahatyny geçirdi] </ref> |} == Düzümi == === [[Şäher]]ler === *[[Daşoguz]] === [[Etrap]]lar=== * [[S.A.Nyýazow adyndaky etrap|Şabat etraby]] * [[Görogly etraby]] *[[Gurbansoltan Eje ad. etrap|Garaşsyzlyk etraby]] *[[Gubadag etraby]] * [[Boldumsaz etraby]] * [[Akdepe etraby]] * [[Köneürgenç etraby]] * [[Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky etrap|Saparmyrat Türkmenbaşy etraby]] * [[Ruhubelent etraby]] {{Türkmenistanyň welaýatlary}} {{Daşoguz welaýatyndaky etraplar we şäherler}} == Bellikler == {{Bellikler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Türkmenistan Welaýatlar]] [[Kategoriýa:Daşoguz welaýaty]] sp4k1o4b2oyai5i3smecyrzvmeh60rm 0 1627 270502 261580 2026-09-06T21:19:47Z Saamat7 32508 Infobox 270502 wikitext text/x-wiki {{IN|türkmençe ady=Daşoguz|asyl ady=Daşoguz şäheri|surat=|surat beýany=|tabynlyk=|ýurt=Türkmenistan|tugra=|baýdak=|tugra beýany=|baýdak beýany=|tugra derek=|baýdak derek=|CoordAddon=|CoordScale=|YandeksKarta=|territoriýa görnüşi=|tablisada territoriýa=|ýurt kartasy ölçegi=300|sebit kartasy ölçegi=|etrap kartasy ölçegi=|sebit görnüşi=|sebit=|tablisada sebit=|etrap görnüşi=|etrap=|tablisada etrap=|obşina okrugy görnüşi=|obşina okrugy=|tablisada obşina okrugy=|içerki bölünme=|häkim görnüşi=|häkim=|ilkinji agzalma=|status=|meýdan=|beýiklik görnüşi=|IN merkez beýikligi=|klimat=|resmi dil=türkmen dili|ilat=201 142 adam|ilat ýazuwy ýyly=2022|gürlük=|aglomerasiýa=|milli düzüm=|konfessional düzüm=|etnohoronim=daşoguzly|sagat guşaklygy=+5|DST=<!-- ýok-->|telefon kody=+993 (322)|poçta indeksi=|poçta indeksleri=746300|awtoulag kody=DZ|identifikator görnüşi=|sanly identifikator=|Commons kategoriýasy=Daşoguz|saýt=https://Dashoguz.gov.tm|saýt dili=|saýt dili 2=|add3n=|add3=|add2n=|add2=|öňki ady=Daşhowuz}}'''Daşoguz''' (öňki: ''Daşhowuz'', iňlis: ''Dashoguz'', rus: ''Дашогуз'' öňki rus: ''Дашховуз'', ''Ташауз''). Türkmenistanyň demirgazyk bölegindäki [[Daşoguz welaýaty]]nyň merkezi [[şäher]]iniň adydyr. Demirgazyk ykdysady etrabyň iň uly senagat, ulag, medeniýet we durmuş, administratiw merkezidir. Ilat sany - 227 184 adam. ([[2009]]) ==Ýerleşişi== [[Türkmenistan]]yň demirgazyk-gündogarynda, [[Şabat (kanal)|Şabat kanaly]]nyň iki ýakasynda ýerleşýär. Türkmenistanyň paýtagty [[Aşgabat|Aşgabada]] daşlygy - 546&nbsp;km, [[Garagalpagystan]]yň paýtagty [[Nöküs]]e çenli 76,6&nbsp;km, [[Özbegistan]]yň [[Horezm welaýaty]]nyň merkezi şäheri [[Ürgenç|Ürgenje]] bolsa 80&nbsp;km daşlykda. Şäherde demir ýol wokzaly we aeroport ýerleşýär. [[Aeroport]] şäherden 10&nbsp;km daşlykda. ==Adynyň gelip çykyşy== Şäheriň resmi adynyň gelip çykyşy "[[Gorkut ata]]" [[epos]]ynda ady geçen Daş Oguzlardan gelýänligi bellenilýär. Irki döwür [[Oguz]] taýpalary Iç Oguz we Daş Oguzlar diýilýän iki şahamça bölünýärdiler. ==Taryhy== * Şäher [[1681]]-nji ýylda [[Hywa hanlygy]]nyň çäklerinde süýji suw guýuly [[kerwensaraý]] we [[gala]] hökmünde gurulýar. * Daşkent begliginiň merkezi. * [[1920]]-nji ýylda [[Horezm halk respublikasy]]nyň düzüminde Türkmen oblastynyň (welaýat) merkezi. * [[Oktýabr]] [[1924]]-nji ýylda [[Türkmenistan SSR]]-nyň düzümine girýär. * [[1992]]-nji ýylda "Ташауз" bolan rus dilindäki ady "Дашховуз" diýip üýtgedildi. * [[1999]]-njy ýylda Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti [[Saparmyrat Niýazow|Saparmyrat Nyýazowyň]] teklibi netijesinde şäher "Daşoguz" diýlip täzeden atlandyryldy. {{Daşoguz welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Daşoguz welaýatyndaky şäherler]] sc3n8rc0zz7g27whkfhbmizt848rh3c 0 1628 270528 199636 2026-09-06T23:30:01Z Saamat7 32508 270528 wikitext text/x-wiki '''Kaka''' bir [[şäher]] [[Türkmenistan]]'da. [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] m9vdnk4zsleozw44sxjzzd2ijo4ukou 0 1633 270530 231606 2026-09-06T23:30:52Z Saamat7 32508 Kategoriya 270530 wikitext text/x-wiki {{IN |status = |türkmençe ady = Tejen |asyl ady = |surat = |surat beýany = |tabynlyk = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugra beýany = |baýdak beýany = |tugra derek = |baýdak derek = |lat_dir = |lat_deg = 37|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 60|lon_min = 30|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |territoriýa görnüşi = |tablisada territoriýa = |ýurt kartasy ölçegi = |sebit kartasy ölçegi = |etrap kartasy ölçegi = |sebit görnüşi = |sebit = Ahal welaýaty |tablisada sebit = |etrap görnüşi = |etrap = |tablisada etrap = |obşina okrugy görnüşi = |obşina okrugy = |tablisada obşina okrugy = |içerki bölünme = |häkim görnüşi = |häkim = |düýbüni tutma senesi = |ilkinji agzalma = |öňki ady = |status = |meýdan = |beýiklik görnüşi = |IN merkez beýikligi = |klimat = |resmi dil = türkmen |ilat = 77 024 |ilat ýazuwy ýyly = 2009 |gürlük = |aglomerasiýa = |milli düzüm = |konfessional düzüm = |etnohoronim = |sagat guşaklygy = |DST = |telefon kody = +993 135 |Poçta indeksi = |poçta indeksleri = |awtoulag kody = |identifikator görnüşi = |sanly identifikator = |Commons kategoriýasy = |saýt = |saýt dili = }} '''Tejen''' bir [[şäher]] [[Türkmenistan]]'da. Tejen Ahal welaýatynda bir şäherdir.Tejen şäheri Aşgabatdan 210&nbsp;km uzaklykda ýerleşýär we diňe şäherde 80,000 raýaty bolan türkmenitanyň esasy uly şäherleriniň hatarna girýär, Ahal welaýatynda iň uly şäherdir. [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] lq9ev4ulsw3s5afarst8ut1pmz2dor9 0 1806 270527 225995 2026-09-06T23:29:39Z Saamat7 32508 270527 wikitext text/x-wiki {{esassyz}} [[File:05 Геок-Тепе.jpg|thumb|right|Gökdepe]] Gökdepe [[Ahal welaýaty]]nda ýerleşýän bir şäher. *[[Gökdepe urşy]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] {{mil-hist-stub}} {{geo-stub}} [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] gu5mv8ajow0me0z84jyl7n2s0yq8ryb 0 1858 270503 270220 2026-09-06T21:25:21Z Saamat7 32508 Infobox 270503 wikitext text/x-wiki {{IN |türkmençe ady =Gyzylarbat |asyl ady = Gyzylarbat şäheri |surat = |surat beýany = |tabynlyk = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugra beýany = |baýdak beýany = |tugra derek = |baýdak derek = |lat_dir = |lat_deg = 38|lat_min = 58|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 56|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |territoriýa görnüşi = |tablisada territoriýa = |ýurt kartasy ölçegi = |sebit kartasy ölçegi = |etrap kartasy ölçegi = |sebit görnüşi = |sebit = Balkan welaýaty |tablisada sebit = |etrap görnüşi = |etrap = |tablisada etrap = |obşina okrugy görnüşi = |obşina okrugy = |tablisada obşina okrugy = |içerki bölünme = |häkim görnüşi = |häkim = |düýbüni tutma senesi = |ilkinji agzalma = |öňki ady = |status = |meýdan = |beýiklik görnüşi = |IN merkez beýikligi = |klimat = |resmi dil = |ilat = 48 552 adam |ilat ýazuwy ýyly =2022 |gürlük = |aglomerasiýa = |milli düzüm = |konfessional düzüm = |etnohoronim = |sagat guşaklygy = |DST = |telefon kody = +993 246 |Poçta indeksi = |poçta indeksleri = |awtoulag kody = |identifikator görnüşi = |sanly identifikator = |Commons kategoriýasy = |saýt = |saýt dili = }} [[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Museum of History & Local Lore. West Side.jpg|thumb|216x216px|Gyzylarbat şäherindäki taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi (Günbatar tarapdan)]]'''Gyzylarbat''' (SSSR wagtynda rusça ''Kizyl-Arbat,'' ýagny ''Кизыл-Арбат'' diýip ýazylýardy) bu Türkmenistanyň Balkan welaýatynyň Balkanabat we Türkmenbaşy şäherinden soň üçünji uly şäheri. Ilaty 50000 töweregi. Bu şäher Aşgabat we Balkanabat şäherleriniň arasynda, olardan takmynan deň aralykda ýerleşýär. Gyzylarbat şeýle hem etrap bolup, ol Janahyr, Purnuwar, Hojagala, Goç, Zaw, Paraw, Çukur, Jejirs diýen ýaly birnäçe obalary we daýhan birleşiklerini öz içine alýar. Öňki ady '''Serdar''' (1999-2022). == '''Gyzylarbat şäheriniň iri ykdysady zawod fabrikleri''' == === '''Wagon remont ediş zawody''' === Bu zawodyň düýbi 1882-nji ýylda esasy demir ýol ussahanasy hökmünde tutulýar. 1992-nji ýylda ussahanany rekonstruksiýa edýärler. 1928-nji ýylda onuň ady "Parawoz remont ediş zawodyna" üýtgedilýär. 1947-nji ýylda bolsa häzirki adyna eýe bolýar. Beýik Watançylyk urşy döwründe bu zawodda broneotlylar bejerlipdir we goranyş önümleri ýasalypdyr. 1947-nji ýyldan bäri sisternalary bejermek bilen meşgullanýar. 1992-nji ýylyň başynda 4 we 8 osly sisternalary remont edýärdi, wagon tekerlerini bejerýärdi we şaý-seplerini ýasaýardy. === '''Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumy''' === Bu zawod Garaşsyzlyk döwründe Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Niýazowyň başlangyjy bilen guruldy we häzirki wagtda ýüplik çykarmak bilen meşgullanýar. Zawod öz önümlerini esasan daşary ýurtlara eksport edýär. Häzirki wagtda, Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumynyň ady "Balkandokma" ÝGPJ - Ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýeti hökmünde atlandyrylýar. === '''Haly fabrigi''' === Gyzylarbadyñ aýal-gyzlary uzak wagtlardan bäri halyçylyk ussatlyklary bilen meşhurdyr. Bu ýeriň halyçylary 20-nji asyryň birinji ýarymynda dünýäde iň uly ölçegli teke gölli halysyny dokadylar we ol haly Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Häzirki wagtda ol haly Aşgabat şäheriniň haly muzeýinde saklanýar. === '''Gyzylarbat ýod zawody''' === [[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Main Mosque.JPG|thumb|Gyzylarbat şäherindäki esasy metjid]] Bu zawod SSSR döwri gurulyp, häzirki wagtda hem önüm bermegini dowam edýär. Zawodyň çykarýan önümi esasan daşary ýurtlara eksport edilýär. === '''Ösümlik ýag kärhanasy''' === Gyzylarbat şäheriniň ösümlik ýag kärhanasy pagta çigidinden nahar ýagyny çykarmak boýunça ýöriteleşýär. Zawodyň önümi içeri we daşarky bazarlarda uly islege eýedir. == '''Gyzylarbadyñ belli şahsyýetleri''' == Han Ahmet (Türkmenistanyň premýer ministri bolan)[[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Main Square.JPG|thumb|Gyzylarbat şäheriniň baş meýdançasy]] Röwşen Hallyýew (Türkmenistanyň belli halk aýdymçysy bolan) <br /> == '''Gyzylarbat etrabynda ýerleşýän meşhur medeni taryhy ýerler''' == === Paraw bibi === Türkmenistanda belli zyýarat edilýän ýerleriň biri. === Gyzylarbat şäheriniň taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi === Rus patyşa döwründe gurulan, öň serkow (церковь) bolan. === Köpetdagyň eteginde ýerleşýän çagalar sagaldyş merkezi === Öň Kaçkowskiý ýa-da Orlýonok diýip atlandyrylýardy. 2016-njy ýylyň tomsunda bu ýerde täze çagalar sagaldyş merkezi guruldy we işläp başlady. == Seret == * [[Paraw, Balkan|Paraw obasy]] {{Balkan welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Balkan welaýaty]] [[Kategoriýa:Balkan welaýatyndaky şäherler]] 3tc84m4txgfoa2wxxzybkotum4msbsq 270504 270503 2026-09-06T21:25:45Z Saamat7 32508 270504 wikitext text/x-wiki {{IN |türkmençe ady =Gyzylarbat |asyl ady = Gyzylarbat şäheri |surat = |surat beýany = |tabynlyk = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugra beýany = |baýdak beýany = |tugra derek = |baýdak derek = |lat_dir = |lat_deg = 38|lat_min = 58|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 56|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |territoriýa görnüşi = |tablisada territoriýa = |ýurt kartasy ölçegi = |sebit kartasy ölçegi = |etrap kartasy ölçegi = |sebit görnüşi = |sebit = Balkan welaýaty |tablisada sebit = |etrap görnüşi = |etrap = |tablisada etrap = |obşina okrugy görnüşi = |obşina okrugy = |tablisada obşina okrugy = |içerki bölünme = |häkim görnüşi = |häkim = |düýbüni tutma senesi = |ilkinji agzalma = |öňki ady = |status = |meýdan = |beýiklik görnüşi = |IN merkez beýikligi = |klimat = |resmi dil = |ilat = 48 552 adam |ilat ýazuwy ýyly =2022 |gürlük = |aglomerasiýa = |milli düzüm = |konfessional düzüm = |etnohoronim = |sagat guşaklygy = |DST = |telefon kody = +993 246 |Poçta indeksi = |poçta indeksleri = |awtoulag kody = |identifikator görnüşi = |sanly identifikator = |Commons kategoriýasy = |saýt = |saýt dili = }} [[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Museum of History & Local Lore. West Side.jpg|thumb|216x216px|Gyzylarbat şäherindäki taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi (Günbatar tarapdan)]]'''Gyzylarbat''' (SSSR wagtynda rusça ''Kizyl-Arbat,'' ýagny ''Кизыл-Арбат'' diýip ýazylýardy) bu Türkmenistanyň Balkan welaýatynyň Balkanabat we Türkmenbaşy şäherinden soň üçünji uly şäheri. Ilaty 50000 töweregi. Bu şäher Aşgabat we Balkanabat şäherleriniň arasynda, olardan takmynan deň aralykda ýerleşýär. Gyzylarbat şeýle hem etrap bolup, ol Janahyr, Purnuwar, Hojagala, Goç, Zaw, Paraw, Çukur, Jejirs diýen ýaly birnäçe obalary we daýhan birleşiklerini öz içine alýar. Öňki ady '''Serdar şäheri''' (1999-2022). == '''Gyzylarbat şäheriniň iri ykdysady zawod fabrikleri''' == === '''Wagon remont ediş zawody''' === Bu zawodyň düýbi 1882-nji ýylda esasy demir ýol ussahanasy hökmünde tutulýar. 1992-nji ýylda ussahanany rekonstruksiýa edýärler. 1928-nji ýylda onuň ady "Parawoz remont ediş zawodyna" üýtgedilýär. 1947-nji ýylda bolsa häzirki adyna eýe bolýar. Beýik Watançylyk urşy döwründe bu zawodda broneotlylar bejerlipdir we goranyş önümleri ýasalypdyr. 1947-nji ýyldan bäri sisternalary bejermek bilen meşgullanýar. 1992-nji ýylyň başynda 4 we 8 osly sisternalary remont edýärdi, wagon tekerlerini bejerýärdi we şaý-seplerini ýasaýardy. === '''Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumy''' === Bu zawod Garaşsyzlyk döwründe Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Niýazowyň başlangyjy bilen guruldy we häzirki wagtda ýüplik çykarmak bilen meşgullanýar. Zawod öz önümlerini esasan daşary ýurtlara eksport edýär. Häzirki wagtda, Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumynyň ady "Balkandokma" ÝGPJ - Ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýeti hökmünde atlandyrylýar. === '''Haly fabrigi''' === Gyzylarbadyñ aýal-gyzlary uzak wagtlardan bäri halyçylyk ussatlyklary bilen meşhurdyr. Bu ýeriň halyçylary 20-nji asyryň birinji ýarymynda dünýäde iň uly ölçegli teke gölli halysyny dokadylar we ol haly Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Häzirki wagtda ol haly Aşgabat şäheriniň haly muzeýinde saklanýar. === '''Gyzylarbat ýod zawody''' === [[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Main Mosque.JPG|thumb|Gyzylarbat şäherindäki esasy metjid]] Bu zawod SSSR döwri gurulyp, häzirki wagtda hem önüm bermegini dowam edýär. Zawodyň çykarýan önümi esasan daşary ýurtlara eksport edilýär. === '''Ösümlik ýag kärhanasy''' === Gyzylarbat şäheriniň ösümlik ýag kärhanasy pagta çigidinden nahar ýagyny çykarmak boýunça ýöriteleşýär. Zawodyň önümi içeri we daşarky bazarlarda uly islege eýedir. == '''Gyzylarbadyñ belli şahsyýetleri''' == Han Ahmet (Türkmenistanyň premýer ministri bolan)[[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Main Square.JPG|thumb|Gyzylarbat şäheriniň baş meýdançasy]] Röwşen Hallyýew (Türkmenistanyň belli halk aýdymçysy bolan) <br /> == '''Gyzylarbat etrabynda ýerleşýän meşhur medeni taryhy ýerler''' == === Paraw bibi === Türkmenistanda belli zyýarat edilýän ýerleriň biri. === Gyzylarbat şäheriniň taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi === Rus patyşa döwründe gurulan, öň serkow (церковь) bolan. === Köpetdagyň eteginde ýerleşýän çagalar sagaldyş merkezi === Öň Kaçkowskiý ýa-da Orlýonok diýip atlandyrylýardy. 2016-njy ýylyň tomsunda bu ýerde täze çagalar sagaldyş merkezi guruldy we işläp başlady. == Seret == * [[Paraw, Balkan|Paraw obasy]] {{Balkan welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Balkan welaýaty]] [[Kategoriýa:Balkan welaýatyndaky şäherler]] gujzxjrct47sdfbeorc2baqm87s1tyy 270505 270504 2026-09-06T21:35:39Z Saamat7 32508 270505 wikitext text/x-wiki {{IN |türkmençe ady =Gyzylarbat |asyl ady = Gyzylarbat şäheri |surat = |surat beýany = |tabynlyk = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugra beýany = |baýdak beýany = |tugra derek = |baýdak derek = |lat_dir = |lat_deg = 38|lat_min = 58|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 56|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |territoriýa görnüşi = |tablisada territoriýa = |ýurt kartasy ölçegi = |sebit kartasy ölçegi = |etrap kartasy ölçegi = |sebit görnüşi = |sebit = Balkan welaýaty |tablisada sebit = |etrap görnüşi = |etrap = |tablisada etrap = |obşina okrugy görnüşi = |obşina okrugy = |tablisada obşina okrugy = |içerki bölünme = |häkim görnüşi = |häkim = |düýbüni tutma senesi = |ilkinji agzalma = |öňki ady = |status = |meýdan = |beýiklik görnüşi = |IN merkez beýikligi = |klimat = |resmi dil = |ilat = 48 552 |ilat ýazuwy ýyly =2022 |gürlük = |aglomerasiýa = |milli düzüm = |konfessional düzüm = |etnohoronim = |sagat guşaklygy = |DST = |telefon kody = +993 246 |Poçta indeksi = |poçta indeksleri = |awtoulag kody = |identifikator görnüşi = |sanly identifikator = |Commons kategoriýasy = |saýt = |saýt dili = }} [[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Museum of History & Local Lore. West Side.jpg|thumb|216x216px|Gyzylarbat şäherindäki taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi (Günbatar tarapdan)]]'''Gyzylarbat''' (SSSR wagtynda rusça ''Kizyl-Arbat,'' ýagny ''Кизыл-Арбат'' diýip ýazylýardy) bu Türkmenistanyň Balkan welaýatynyň Balkanabat we Türkmenbaşy şäherinden soň üçünji uly şäheri. Ilaty 50000 töweregi. Bu şäher Aşgabat we Balkanabat şäherleriniň arasynda, olardan takmynan deň aralykda ýerleşýär. Gyzylarbat şeýle hem etrap bolup, ol Janahyr, Purnuwar, Hojagala, Goç, Zaw, Paraw, Çukur, Jejirs diýen ýaly birnäçe obalary we daýhan birleşiklerini öz içine alýar. Öňki ady '''Serdar şäheri''' (1999-2022). == '''Gyzylarbat şäheriniň iri ykdysady zawod fabrikleri''' == === '''Wagon remont ediş zawody''' === Bu zawodyň düýbi 1882-nji ýylda esasy demir ýol ussahanasy hökmünde tutulýar. 1992-nji ýylda ussahanany rekonstruksiýa edýärler. 1928-nji ýylda onuň ady "Parawoz remont ediş zawodyna" üýtgedilýär. 1947-nji ýylda bolsa häzirki adyna eýe bolýar. Beýik Watançylyk urşy döwründe bu zawodda broneotlylar bejerlipdir we goranyş önümleri ýasalypdyr. 1947-nji ýyldan bäri sisternalary bejermek bilen meşgullanýar. 1992-nji ýylyň başynda 4 we 8 osly sisternalary remont edýärdi, wagon tekerlerini bejerýärdi we şaý-seplerini ýasaýardy. === '''Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumy''' === Bu zawod Garaşsyzlyk döwründe Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Niýazowyň başlangyjy bilen guruldy we häzirki wagtda ýüplik çykarmak bilen meşgullanýar. Zawod öz önümlerini esasan daşary ýurtlara eksport edýär. Häzirki wagtda, Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumynyň ady "Balkandokma" ÝGPJ - Ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýeti hökmünde atlandyrylýar. === '''Haly fabrigi''' === Gyzylarbadyñ aýal-gyzlary uzak wagtlardan bäri halyçylyk ussatlyklary bilen meşhurdyr. Bu ýeriň halyçylary 20-nji asyryň birinji ýarymynda dünýäde iň uly ölçegli teke gölli halysyny dokadylar we ol haly Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Häzirki wagtda ol haly Aşgabat şäheriniň haly muzeýinde saklanýar. === '''Gyzylarbat ýod zawody''' === [[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Main Mosque.JPG|thumb|Gyzylarbat şäherindäki esasy metjid]] Bu zawod SSSR döwri gurulyp, häzirki wagtda hem önüm bermegini dowam edýär. Zawodyň çykarýan önümi esasan daşary ýurtlara eksport edilýär. === '''Ösümlik ýag kärhanasy''' === Gyzylarbat şäheriniň ösümlik ýag kärhanasy pagta çigidinden nahar ýagyny çykarmak boýunça ýöriteleşýär. Zawodyň önümi içeri we daşarky bazarlarda uly islege eýedir. == '''Gyzylarbadyñ belli şahsyýetleri''' == Han Ahmet (Türkmenistanyň premýer ministri bolan)[[Faýl:Turkmenistan Gyzylarbat Main Square.JPG|thumb|Gyzylarbat şäheriniň baş meýdançasy]] Röwşen Hallyýew (Türkmenistanyň belli halk aýdymçysy bolan) <br /> == '''Gyzylarbat etrabynda ýerleşýän meşhur medeni taryhy ýerler''' == === Paraw bibi === Türkmenistanda belli zyýarat edilýän ýerleriň biri. === Gyzylarbat şäheriniň taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi === Rus patyşa döwründe gurulan, öň serkow (церковь) bolan. === Köpetdagyň eteginde ýerleşýän çagalar sagaldyş merkezi === Öň Kaçkowskiý ýa-da Orlýonok diýip atlandyrylýardy. 2016-njy ýylyň tomsunda bu ýerde täze çagalar sagaldyş merkezi guruldy we işläp başlady. == Seret == * [[Paraw, Balkan|Paraw obasy]] {{Balkan welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Balkan welaýaty]] [[Kategoriýa:Balkan welaýatyndaky şäherler]] muk3451t6k8rn8x11bljyn7j6a4yesd 0 2283 270499 179097 2026-09-06T20:55:38Z Saamat7 32508 270499 wikitext text/x-wiki '''Etrek şäheri''', [[Türkmenistan|Türkmenistanda]] [[Balkan]] welaýatynyň bir şäher we [[Etrek etraby|Etrek etrabynyň]] administratiw merkezi. Öňki atlar '''Baýathajy''' (1928-nji ýyla çenli) we '''Gyzyletrek''' (1928-1999).{{Balkan welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Balkan welaýaty]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] {{Geo-stub}} mzokr5r4p0a34m4c376pp48pcjllyqt 270500 270499 2026-09-06T20:56:10Z Saamat7 32508 270500 wikitext text/x-wiki '''Etrek''', [[Türkmenistan|Türkmenistanda]] [[Balkan]] welaýatynyň bir şäher we [[Etrek etraby|Etrek etrabynyň]] administratiw merkezi. Öňki atlar '''Baýathajy''' (1928-nji ýyla çenli) we '''Gyzyletrek''' (1928-1999).{{Balkan welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Balkan welaýaty]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] {{Geo-stub}} 57wo90na37kjnoe5kpbcpjtrk97yg9z 0 2872 270549 7748 2026-09-07T01:56:28Z Saamat7 32508 270549 wikitext text/x-wiki '''Berkarar''' [[Ak bugdaý etraby|Ak bugdaý etrabyndaky]] şäherçe we demir ýol stansiýasy. Öňki ady '''Babadurmaz'''. Babadurmaz ilki çeşmäniň ady bolupdyr. G. Wamberi bu ady Durmaz baba (Durmaz adam ady) diýip düşündirýär. 2012-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda Babadurmaz obasyna şäherçe statusy berildi we Berkarar diýlip atlandyryldy.<ref>{{Cite web|title=Kanunlar|url=https://mejlis.gov.tm/single-decree/143?lang=tm|access-date=2026-01-17|website=mejlis.gov.tm}}</ref>{{Ahal welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] 9ix88xeujh486b4qgmjqe9j0j0ckxl7 270550 270549 2026-09-07T01:56:37Z Saamat7 32508 Saamat7 moved page [[Babadurmaz]] to [[Berkarar]] 270549 wikitext text/x-wiki '''Berkarar''' [[Ak bugdaý etraby|Ak bugdaý etrabyndaky]] şäherçe we demir ýol stansiýasy. Öňki ady '''Babadurmaz'''. Babadurmaz ilki çeşmäniň ady bolupdyr. G. Wamberi bu ady Durmaz baba (Durmaz adam ady) diýip düşündirýär. 2012-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda Babadurmaz obasyna şäherçe statusy berildi we Berkarar diýlip atlandyryldy.<ref>{{Cite web|title=Kanunlar|url=https://mejlis.gov.tm/single-decree/143?lang=tm|access-date=2026-01-17|website=mejlis.gov.tm}}</ref>{{Ahal welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] 9ix88xeujh486b4qgmjqe9j0j0ckxl7 270557 270550 2026-09-07T10:56:04Z Saamat7 32508 Saamat7 moved page [[Berkarar]] to [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)]] 270549 wikitext text/x-wiki '''Berkarar''' [[Ak bugdaý etraby|Ak bugdaý etrabyndaky]] şäherçe we demir ýol stansiýasy. Öňki ady '''Babadurmaz'''. Babadurmaz ilki çeşmäniň ady bolupdyr. G. Wamberi bu ady Durmaz baba (Durmaz adam ady) diýip düşündirýär. 2012-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda Babadurmaz obasyna şäherçe statusy berildi we Berkarar diýlip atlandyryldy.<ref>{{Cite web|title=Kanunlar|url=https://mejlis.gov.tm/single-decree/143?lang=tm|access-date=2026-01-17|website=mejlis.gov.tm}}</ref>{{Ahal welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] 9ix88xeujh486b4qgmjqe9j0j0ckxl7 4 3634 270496 262667 2026-09-06T13:07:55Z Wanderer087 34679 270496 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center; color: green; font-size: 30pt; line-height: 110%;margin-top:0.5em;">'''WikiTaslama Türkmenistan'''</div> <div style="padding:1em 1em 1em 1em; border:1px solid #DFD3A3; background-color:lightgreen" valign="top"> [[Faýl:Turkmenistan-Flagmap.svg|280px|right]] ==='''[[WikiTaslama Türkmenistan]]''' — [[Türkmenistan]] bilen baglanşykly bolan maglumatlaryň Wikipediýada giňden neşir edilip, okyjylara hyzmat etmegini maksat edinýär. Okyjylar bu taslama gatnaşmaga çagyrylýar! Bu sahypada [[Türkmenistan]] barada gerekli [[makalalar]] we [[maglumatlar]] ýerleşdiriler, ozaldan bar bolan, emma ösdürilmelileri hem bardyr.=== [[Wikitaslama Türkmenistan]] taslamasyndaky ösdürilmeli makalalar we maglumatlar: ===Administratiw gurluş=== ===Welaýatlar=== Bu bölümdäki makalalar Wikipediýada ozal hem bar, emma olar barada has giňişleýin maglumatlar gerek. Bu barada Wikipediýa standartlaryna laýyk maglumatlary bilýän bolsaňyz Wikipediýa ýardam ediň! * [[Aşgabat]] * <big>[[Ahal welaýaty]]</big> - Gerekli bölümler: [[Ahal welaýatynyň taryhy]][[ilki-durmuş ýaşaýşy]] döwründen şu günlere çenli. [[Ahal welaýatynyň ykdysadyýeti]] bölümi (Wikipediýa standartlaryna laýyk getirilmeli) [[Ahal welaýatynyň demografikasy]] [[Ahal welaýatynda sport]] [[Ahal welaýatynyň klimaty/tebigaty]] Ahal welaýatynyň häkimligi - administrasiýasy, häkimleriniň sanawy [[Ahal welaýatynyň administratiw bölünişi: etraplary barada hem şu ýerde sanalan temalar boýunça maglumat. * <big>[[Balkan welaýaty|Balkan Welaýaty]]</big> - Gerekli bölümler: [[Balkan welaýatynyň taryhy|Taryhy]], [[Balkan welaýatynyň ykdysadyýeti|ykdysadyýeti]], [[Balkan welaýatynyň demografikasy|demografikasy]]. [[Balkan welaýatynda sport]]. Balkan welaýatynyň klimaty/tebigaty. Balkan welaýatynyň häkimleriniň sanawy - häkimligi - administrasiýasy * <big>[[Daşoguz welaýaty]]</big> - Gerekli bölümler: [[Daşoguz welaýatynyň taryhy|Taryh]]y, [[Daşoguz welaýatynyň ykdysadyýeti|Ykdysadyýeti]], [[Daşoguz welaýatyyň demografikasy|Demografikasy]], [[Daşoguz welaýatynda sport|Sport]], [[Daşoguz welaýatynyň tebigaty|Tebigaty]]. * <big>[[Lebap welaýaty|Lebap Welaýaty]]</big> - Gerekli bölümler: Bu sahypa şu wagt (24/07/2018) boş diýen ýaly. Dolulygyna üstünde işlenilmeli. * <big>[[Mary welaýaty]]</big>: [[Mary welaýatynyň taryhy|Taryhy]], [[Mary welaýatynyň demografikasy|demografikasy]], [[Mary welaýatynda sport|sport]], [[Mary welaýatynyň tebigaty|tebigaty]], häkimleriniň sanawy - administrasiýasy. === Şahsyýetler === ==== Edebiýat ==== ===== Şahyrlar ===== * [[:Kategoriýa:Şahyrlar]] ====== Nusgawy şahyrlar ====== * [[Mollanepes]]: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli. * [[Myrat Talyby]]: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar köpeldilmeli. * [[Mämmetweli Kemine]]: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar köpeldilmeli. * [[Döwletmämmet Azady]]: Maglumatlar köpeldilmeli. Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli. * [[Ýunus Emre]]: Sahypa şu wagt (24/07/2018) boş döredilen hem bolsa, içi doldurylmaly. ===== Sowet döwri şahyrlary ===== * [[Agageldi Allanazarow]]: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar giňeldilmeli we tertiplenmeli. * [[Aman Kekilow]]: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar tertiplenmeli. Bar bolsa goşmaça maglumatlar goşulmaly. * [[Ata Atajanow]]: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar tertiplenmeli we köpeldilmeli. * [[Beki Seýtäkow]]: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar köpeldilmeli we tertiplenmeli. * [[Ekologia]]:Wikipedia standartlaryna gabat getirmeli, maglumatlar köpeldilmeli we tertiplenmeli. == Gatnaşanlar we reýting == <!-- Bu tablisa öz kiçi sahypaňyzy goşup bilersiňiz, emma ballar jogapkärçilikler bilen täzelener. --> <!-- Mysalyň ýerine öz ulanyjy adyňyzy ýazyň. --> Aşakdaky tablisa öz ulanyjy adyňyzy goşup, taslama gatnaşyp bilersiňiz. {| class="wikitable sortable plainlinks" width="100%" style="font-size:1.0em;" !'''Ulanyjy''' !'''Goşantlar''' !'''Döredilen zatlaryň sany''' !'''Döredilen kategoriýalaryň sany''' !'''Döredilen şablonlaryň sany''' !'''Jemi bal''' !'''Reýting''' |- |[[Ulanyjy:Turkmen|Turkmen]] |[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/Turkmen|/Turkmen]] | | | | | |- |[[Ulanyjy:Ruhubelent|Ruhubelent]] |[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/Ruhubelent|/Ruhubelent]] | | | | | |- |[[Ulanyjy:GaraňkyMode|GaraňkyMode]] |[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/GaraňkyMode|/GaraňkyMode]] | | | | | |- |[[Ulanyjy:Allanur77|Allanur77]] |[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/Allanur77|/Allanur77]] | | | |- | [[Ulanyjy:East98|East 98]] ||[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/East98|/East98]] | | | | | |- | [[Ulanyjy:BilimNişancısı|BilimNişancısı]] ||[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/BilimNişancısı|/BilimNişancısı]] | | | | | |- | [[Ulanyjy: IEmirhanG|IEmirhanG]] ||[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/IEmirhanG|/IEmirhanG]] | | | | | |- | [[Ulanyjy:Sazakow 93|Sazakow93]] |[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/Sazakow 93|/Sazakow93]] | | | | | |- | [[Ulanyjy:Hudaýberenow|Hudaýberenow]] ||[[Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan/Hudaýberenow|/Hudaýberenow]] | | | | | |- | q4j9jgsxi7rsz8r2e3brii9vepe9k90 0 3719 270541 235805 2026-09-07T00:22:17Z Saamat7 32508 Infobox 270541 wikitext text/x-wiki {{Ilatly punkt|status=|türkmençe eser=Änew|original eser=Anau|surat=|suraty teswirleme=|boýun egmeklik=|ýurt=Türkmenistan|tugra=|baýdak=|tugraniň teswirlemey=|baýdakniň teswirlemey=|tugraniň iny=|baýdakniň iny=|lat_dir=N|lat_deg=37|lat_min=54|lon_dir=E|lon_deg=58|lon_min=30|CoordAddon=region:TM_type:city|CoordScale=|regionniň görnüşy=|tablisasyna region=|ýurt kartasyniň ölçegi=|welaýat kartasyniň ölçegi=|raýon kartasyniň ölçegi=|welaýatniň görnüşy=|welaýat=Ahal welaýaty|tablisasyna welaýat=|raýonniň görnüşy=|raýon=Akbugdaý etraby|tablisasyna raýon=|jemgyýetniň görnüşy=|jemgyýet=|tablisasyna jemgyýet=|içerki bölme=|başlygniň görnüşy=|başlygy=|esaslandyrmaniň seney=|birinji ýatlama=|owalky atlar=|statusniň almasy=|ýer meýdany=|beýiklikniň görnüşy=|merkezniň beýikliky=|klimaty=|resmi dil=|ilaty=29&nbsp;606|ýazuwniň ýyly=2009|gürlügi=|aglomerasiýa=|milli sostaw=|dini sostaw=|etnoxoronim=|sagatlyk poýas=|DST=|telefon kody=|poçta indeksi=|poçta indekslary=|awtomobiliň kody=|identifikator görnüşy=|sanly identifikator=|Category Commons=|saýt=|saýt dili=|türkmençe ady=Ak bugdaý|asyl ady=Ak bugdaý etraby}}Gäwers etraby 1977-nji ýylda döredilip, 1988-nji ýylda ýatyryldy we 1992-nji ýylda täzeden döredildi. Ak bugdaý etraby [[Aşgabat|Aşgabat şäheriniň]] gündogar tarapyndaky territoriýalary öz içine alýar. Onuň çägi daglyk, dag etek düzlügi we çöllük böleklerden durýar. Etrabyň ekin meýdanlarynyň esasy bölegi Gäwers düzlüginde ýerleşyär. Onuň territoriýasyny [[Garagum derýasy]], Aşgabat-Mary demir we awtomobil ýollary kesip geçyär. Ilatly ýerler [[Garagum derýasy]]nyň zolagynda özleşdirilen ýerlerde we ulag ýollarynyň ýakasynda ýerleşendir. Hojalygynyň ýöriteleşdirilen ugurlary: pagtaçylyk, däneçilik, gök we bakja ekerançylygy, üzümçilik, miweçilik, gara mallary ösdürip ýetişdirmek, dowardarçylyk. Etrabyň gündogarynda Berkararlyk (öňki Babadurmaz) şäherçesiniň golaýynda balykçylyk hojalygy bar. Ol Aşgabat şäheriniň ilatyny janly balyk bilen üpjün etmäge ýöriteleşdirilendir. Ak bugdaý etrabynyň düzümine 1 şäher ([[Änew]]), 3 şäherçe ([[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]], [[Berkararlyk şäherçe|Berkararlyk]], [[Bagabat şäherçe|Bagabat]]), 14 geňeşlik we 48 oba girýär. Meýdany 6,5 müň kw.km Ilaty 74,6 müň adam. Köpetdag bilen Garagumyň arasyndaky Gäwers düzlüginde ýerleşýar. Etrabyň territoriyasyny Babadurmazdan Aşgabada çenli (70&nbsp;km. gowrak) demir ýol, awtomobil ýol. Garagum derýasy, elektrik liniýasy, gaz geçirji turbalar kesip geçýärler. Hatly punktlar Garagum derýasynyň zonasynda döredilen täze şäherçelerde we ulag yollarynyň yakasynda ýerleşendir. Hojalygyn ýöriteleşen ugurlary : üzümçilik däneçilik, miweçilik, gök we bakja ekerançylygy pagtaçylyk, maldarçylyk, Babadurmazyň golaýynda doly sistemaly balykçylyk hojalygy bolup, ol Aşgabat şäherini janly balyk bilen üpjün etmeklige yöriteleşendir. [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] rer94loo0iifga6rw3q2fsenbmz0h14 0 3720 270525 236636 2026-09-06T23:28:59Z Saamat7 32508 270525 wikitext text/x-wiki {{Ilatly punkt |status = Şäher |türkmençe eser = Änew |original eser = Anau |surat = |suraty teswirleme = |boýun egmeklik = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugraniň teswirlemey = |baýdakniň teswirlemey = |tugraniň iny = |baýdakniň iny = |lat_dir = N|lat_deg= 37|lat_min= 54 |lon_dir = E|lon_deg= 58|lon_min= 30 |CoordAddon = region:TM_type:city |CoordScale = |regionniň görnüşy = |tablisasyna region = |ýurt kartasyniň ölçegi = |welaýat kartasyniň ölçegi = |raýon kartasyniň ölçegi = |welaýatniň görnüşy = |welaýat = Ahal welaýaty |tablisasyna welaýat = |raýonniň görnüşy = |raýon = Akbugdaý etraby |tablisasyna raýon = |jemgyýetniň görnüşy = |jemgyýet = |tablisasyna jemgyýet = |içerki bölme = |başlygniň görnüşy = |başlygy = |esaslandyrmaniň seney = |birinji ýatlama = |owalky atlar = |statusniň almasy = |ýer meýdany = |beýiklikniň görnüşy = |merkezniň beýikliky = |klimaty = |resmi dil = |ilaty = 29&nbsp;606 |ýazuwniň ýyly = 2009 |gürlügi = |aglomerasiýa = |milli sostaw = |dini sostaw = |etnoxoronim = |sagatlyk poýas = |DST = |telefon kody = |poçta indeksi = |poçta indekslary = |awtomobiliň kody = |identifikator görnüşy = |sanly identifikator = |Category Commons = |saýt = |saýt dili = }} '''Änew''' şäheri [[1973]]-nji ýylda döredildi, ilaty 14,2 müň adam. Şäher [[Akbugdaý etraby]]nyň dolandyryş merkezi. Änewde geologik-gözleg ekspedisiýasynyň kontorasy, kerpiç zawody, çakyr zawody, ekerançylyk we toprak institutlary, durmuş medeni edaralar, demir ýol stanisiýasy, gurluşyk guramalary ýerleşendir. 2008-nji ýylda oňa etrapdaky şäher derejesi berildi. [[Änew]] ýurdumyzyň paýtagty [[Aşgabat]] şäheriniň golaýynda ýerleşmek bilen, welaýatyň uly ykdysady we durmuş-medeni merkezine öwrülýär. Şäherde 110-a golaý senagat, ulag we aragatnaşyk, gurluşyk kärhanalary we edaralary bar. Şäherde welaýatyň we Ak bugdaý etrabynyň dolandyryş edaralary ýerleşyär. Änewde senagat kärhanalaryndan çakyr zawody, un-degirmen toplumy, kerpiç zawody, söwda we durmuş-medeni maksatly edaralar bar. Änewde Ak bugdaý muzeýi, onuň golaýynda bolsa uly arheologik toplumy bolan Änew galasy ýerleşýär. Änew 2024-nji ýylda türki dünýäsiniň medeni paýtagty diýlip yglan edildi. ===Ýadygärlikler=== * [[Änew metjidiniň ansambly]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] {{Geo-stub}} [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] pjjwmdywin6do46ra0p0a935zl1hu4g 270540 270525 2026-09-07T00:18:02Z Saamat7 32508 270540 wikitext text/x-wiki {{Ilatly punkt |status = Şäher |türkmençe eser = Änew |original eser = Anau |surat = |suraty teswirleme = |boýun egmeklik = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugraniň teswirlemey = |baýdakniň teswirlemey = |tugraniň iny = |baýdakniň iny = |lat_dir = N|lat_deg= 37|lat_min= 54 |lon_dir = E|lon_deg= 58|lon_min= 30 |CoordAddon = region:TM_type:city |CoordScale = |regionniň görnüşy = |tablisasyna region = |ýurt kartasyniň ölçegi = |welaýat kartasyniň ölçegi = |raýon kartasyniň ölçegi = |welaýatniň görnüşy = |welaýat = Ahal welaýaty |tablisasyna welaýat = |raýonniň görnüşy = |raýon = Akbugdaý etraby |tablisasyna raýon = |jemgyýetniň görnüşy = |jemgyýet = |tablisasyna jemgyýet = |içerki bölme = |başlygniň görnüşy = |başlygy = |esaslandyrmaniň seney = |birinji ýatlama = |owalky atlar = |statusniň almasy = |ýer meýdany = |beýiklikniň görnüşy = |merkezniň beýikliky = |klimaty = |resmi dil = |ilaty = 29&nbsp;606 |ýazuwniň ýyly = 2009 |gürlügi = |aglomerasiýa = |milli sostaw = |dini sostaw = |etnoxoronim = |sagatlyk poýas = |DST = |telefon kody = |poçta indeksi = |poçta indekslary = |awtomobiliň kody = |identifikator görnüşy = |sanly identifikator = |Category Commons = |saýt = |saýt dili = }} '''Änew''' şäheri [[1973]]-nji ýylda döredildi, ilaty 14,2 müň adam. Şäher [[Akbugdaý etraby|Ak bugdaý etraby]]nyň dolandyryş merkezi. Änewde geologik-gözleg ekspedisiýasynyň kontorasy, kerpiç zawody, çakyr zawody, ekerançylyk we toprak institutlary, durmuş medeni edaralar, demir ýol stanisiýasy, gurluşyk guramalary ýerleşendir. 2008-nji ýylda oňa etrapdaky şäher derejesi berildi. [[Änew]] ýurdumyzyň paýtagty [[Aşgabat]] şäheriniň golaýynda ýerleşmek bilen, welaýatyň uly ykdysady we durmuş-medeni merkezine öwrülýär. Şäherde 110-a golaý senagat, ulag we aragatnaşyk, gurluşyk kärhanalary we edaralary bar. Şäherde welaýatyň we Ak bugdaý etrabynyň dolandyryş edaralary ýerleşyär. Änewde senagat kärhanalaryndan çakyr zawody, un-degirmen toplumy, kerpiç zawody, söwda we durmuş-medeni maksatly edaralar bar. Änewde Ak bugdaý muzeýi, onuň golaýynda bolsa uly arheologik toplumy bolan Änew galasy ýerleşýär. Änew 2024-nji ýylda türki dünýäsiniň medeni paýtagty diýlip yglan edildi. ===Ýadygärlikler=== * [[Änew metjidiniň ansambly]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] {{Geo-stub}} [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] szyb8dc06jh8se59158fv1y0o6z3l2e 270542 270540 2026-09-07T00:44:34Z Saamat7 32508 270542 wikitext text/x-wiki {{Ilatly punkt |status = |türkmençe eser = Änew |original eser = Anau |surat = |suraty teswirleme = |boýun egmeklik = |ýurt = Türkmenistan |tugra = |baýdak = |tugraniň teswirlemey = |baýdakniň teswirlemey = |tugraniň iny = |baýdakniň iny = |lat_dir = N|lat_deg= 37|lat_min= 54 |lon_dir = E|lon_deg= 58|lon_min= 30 |CoordAddon = region:TM_type:city |CoordScale = |regionniň görnüşy = |tablisasyna region = |ýurt kartasyniň ölçegi = |welaýat kartasyniň ölçegi = |raýon kartasyniň ölçegi = |welaýatniň görnüşy = |welaýat = Ahal welaýaty |tablisasyna welaýat = |raýonniň görnüşy = |raýon = |tablisasyna raýon = |jemgyýetniň görnüşy = |jemgyýet = |tablisasyna jemgyýet = |içerki bölme = |başlygniň görnüşy = |başlygy = |esaslandyrmaniň seney = |birinji ýatlama = |owalky atlar = |statusniň almasy = |ýer meýdany = |beýiklikniň görnüşy = |merkezniň beýikliky = |klimaty = |resmi dil = |ilaty = 29&nbsp;606 |ýazuwniň ýyly = 2009 |gürlügi = |aglomerasiýa = |milli sostaw = |dini sostaw = |etnoxoronim = |sagatlyk poýas = |DST = |telefon kody = |poçta indeksi = |poçta indekslary = |awtomobiliň kody = |identifikator görnüşy = |sanly identifikator = |Category Commons = |saýt = |saýt dili = |türkmençe ady=Änew|asyl ady=Änew şäheri|etrap=Ak bugdaý etraby}} '''Änew''' şäheri [[1973]]-nji ýylda döredildi, ilaty 14,2 müň adam. Şäher [[Akbugdaý etraby|Ak bugdaý etraby]]nyň dolandyryş merkezi. Änewde geologik-gözleg ekspedisiýasynyň kontorasy, kerpiç zawody, çakyr zawody, ekerançylyk we toprak institutlary, durmuş medeni edaralar, demir ýol stanisiýasy, gurluşyk guramalary ýerleşendir. 2008-nji ýylda oňa etrapdaky şäher derejesi berildi. [[Änew]] ýurdumyzyň paýtagty [[Aşgabat]] şäheriniň golaýynda ýerleşmek bilen, welaýatyň uly ykdysady we durmuş-medeni merkezine öwrülýär. Şäherde 110-a golaý senagat, ulag we aragatnaşyk, gurluşyk kärhanalary we edaralary bar. Şäherde welaýatyň we Ak bugdaý etrabynyň dolandyryş edaralary ýerleşyär. Änewde senagat kärhanalaryndan çakyr zawody, un-degirmen toplumy, kerpiç zawody, söwda we durmuş-medeni maksatly edaralar bar. Änewde Ak bugdaý muzeýi, onuň golaýynda bolsa uly arheologik toplumy bolan Änew galasy ýerleşýär. Änew 2024-nji ýylda türki dünýäsiniň medeni paýtagty diýlip yglan edildi. ===Ýadygärlikler=== * [[Änew metjidiniň ansambly]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] {{Geo-stub}} [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] 3ndxpjnf2a301wzv9vjtdnac4oheqw6 0 3758 270552 267527 2026-09-07T08:05:33Z Yuskagalboy31 34689 /* */ 270552 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = Gazy - Halaskar-y Yslam - Mareşal - Başmugallym | name = Mustafa Kemal Atatürk | image = Ataturk1930s.jpg | image_size = 200px | caption = Atatürk 1930-njy ýyllarda | birth_name = Ali Rıza oğlu Mustafa<br />({{small|Musafa Ali Ryza ogly}}) | birth_date = 1881 | birth_place = [[Selanik]], [[Selanik welaýaty]], [[Osman imperiýasy]] <br />({{small|şu wagtky Selanik, [[Gresiýa]]}}) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1938|11|10|1881|5|19}} | death_place = [[Dolmabahçe Köşki]], [[Stambul]], [[Türkiýe]] | restingplace = Ankara Etnografiýa müzeýi, [[Ankara]] (21 Noýabr 1938 – 10 Noýabr 1953)<br />[[Anytkabir]], Ankara (10 Noýabr 1953-den) | signature = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg | nationality = Türk | party = [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]] | otherparty = [[Watan we azatlyk partiýasy]]<br />[[Birlik we ösüş komiteti]]<br /><small>(1923-nji ýyldan soňra Türkiýäniň respublikaçylar halk partiýasy)</small> | spouse = [[Latife Uşaklygül]] (1923–25) | order1 = 1-nji | office1 = Türkiýäniň prezidenti | term1 = 29 Oktýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | primeminister1 = [[Ismet Inönü]]<br /> [[Ali Fethi Okýar]]<br />[[Jelal Baýar]] | predecessor1 = ''Hökümet döredildi'' | successor1 = [[Ismet Inönü]] | office2 = 1-nji [[Türkiýäniň primer ministrleri|Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | term2 = 3 Maý 1920 – 24 Ýanwar 1921 | deputy2 = [[Fewzi Çakmak]] | predecessor2 = ''Hökümet guruldy'' | successor2 = Fewzi Çakmak | order3 = 1-nji | office3 = Türkiýäniň beýik mejlis hökümediniň başlygy | term3 = 24 Aprel 1920 – 29 Oktýabr 1923 | predecessor3 = ''Hökümet döredildi'' | successor3 = Ali Fethi Okýar | office4 = 1-nji [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]]synyň başlygy | term4 = 9 Senýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | predecessor4 = ''Hökümet döredildi'' | successor4 = Ismet Inönü <!--Military service--> | allegiance = [[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px]] [[Osman imperiýasy]] <small>(1893–1919)</small><br />[[File:Flag of Turkey.svg|22px]] [[Türkiýe]] <small>(1921–1927)</small> | branch = [[File:Osmanli-nisani.svg|22px]] [[Osman imperiýasy]]nyň goşuny <br /> [[File:Flag of Turkish Land Forces Command.svg|22px]] [[Türkiýäniň goşuny]] | rank = [[Mareşal]] | unit = | commands = 19-njy Bölüm <br />16-njy korps<br />Osmanly imperiýanyň 2-nji goşuny<br />Osmanly imperiýanyň 7-nji goşuny<br />[[Ýyldyrym esger topary]]<br />[[Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | battles = {{Collapsible list |bullets=yes |title= | '''[[Italýan-Türk urşy]]'''<br />[[Tobruk söweşi (1911)|Tobruk]]<br />Derna | '''[[Balkan uruşlary]]'''<br />[[Bolaýir söweşi|Bolaýir]]<br />Adrianople II | '''[[Birinji jahan urşy]]'''<br />[[Anzak aýlagy|Anzak aýlagy]]<br />[[700 çagalar üçin söweş|700 çagalar]]<br />[[3-nji post söweşi]]<br />[[Gylyçbaýyr söweşi|Gylyçbaýyr]]<br />[[Junuk Baýyr söwesşi|Junuk Baýyr]]<br />[[Tekkedepe söweşi]]<br />60-nji depe söweşi<br />[[Suwla aýlag söweşi|Suwla aýlagy]]<br />[[Sary Baýyr hereketi|Sary Baýyr]]<br />[[Bitlis söweşi|Bitlis]]<br />Günorta Palistina<br /> | '''[[Grek-türk urşy (1919–1922)|Grek-türk urşy]]'''<br />[[Sakarýa söweşi|Sakarýa]]<br />[[Beýik ynjydyjy]] }} | awards = [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]]<br />[[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[Mejidiýe Nyşanlary]]<br /> [[File:TUR_Harp_Madalyasi_BAR.svg|30px]] [[Goşun medaly]]<br />[[File:Планка_железного_креста_1_класс.png|40px]] [[File:D-PRU_EK_1914_2_Klasse_BAR.svg|40px]] [[Demir Haç medaly]]<br />[[File:PRU_Order_of_Crown_ribbon.svg|40px]] [[Täjiň medaly]] (Königlicher Kronen-Orden) (Prussiýa)<br />[[File:AUT_KuK_Kriegsbande_BAR.svg|40px]] [[Harby taýdan bitiren işleri üçin haç medaly]] (Awstro-Wengriýa) }}<hiero> 1 </hiero>'''Mustafa Kemal Atatürk''' ([[1881]] – [[10 noýabr|10 Noýabr]] [[1938]]) [[Türkler|türk]] garby serkerdesi, [[rewolýusiýaçy]], we [[Türkiýe|Türkiýe resublikasynyň]] düýbüni tutan, 1923-nji ýyldan başlap 1938-nji ýyla çenli ölýänçä Türkiýäniň ilknji [[Türkiýäniň prezidentleri|prezidenti]] bolan. Idealogiýalary [[zekulýarizm]] we [[Türk milletçiligi|milletçilik]], [[Atatürkiň reformalary|palitikalary]] we teoremary [[Kemalizm]] hasaplanýar. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanly orduyasynda hizmet edýän Atatürk, Çanakkale Cephesi'nde myralalyga, Sina we Filistin Cephesi'nde ise Yyldyrym Ordu Grubunyn komandyrlygyna atandy. Sawaşyň soňunda, Osmanly Ymparatorlukyň gadaganyny izleyän Kurtuluş Sawaşı bilen synalýan Türk Milletiniň Halkara Harakyetyne onçlyk edip, öňerlik etdi. Türk Kurtuluş Sawaşynyň mejlisinde Ankara Hökümetini döredip, Türk Orunlary Başkomandany sypary Meydan Muharebesinde üstünlikleri üçin 1921-nji ýylyň 19-sentyabr ýylynda "gazi" at doldy we marşalyk derejeleriniň ilerlenişine dördi. Askar we syýasady çäreleri bilen Itilaf Dewletleri we dostlaryna täzelenme getirdi. Sawaşyň soňunda Cumhuriýet Halk Partiýasyny "Halk Partiyasy" atlymy bilen dördi we ylala başlygyny etdi. 29 oktýabr 1923-nji ýylda Cumhuriýetin eşidilmegi soňunda Türiýede prezident saýlandy. 1938-nji ýylda ölümi çenli ol dört seri çagamyşa ulan bu işi ýürütdi we Türkiýede bugünçe çenli en uzak süret prezidentlik eden adamy bolýar. Ataturk; Döwrebap, progressiw we dünýewi döwlet gurmak üçin syýasy, ykdysady we medeni ugurlarda dünýewi we milletçi täzelikleri amala aşyrdy. Daşary ýurtlulara berlen ykdysady artykmaçlyklar ýatyryldy we önümçilik we demir ýol serişdeleri millileşdirildi. “Tehhîd-i Tedrîsât” kanuny bilen bilim türk hökümetiniň gözegçiliginde boldy. Dünýewi we ylmy bilim esas hökmünde kabul edildi. Müňlerçe täze mekdep guruldy. Başlangyç bilim mugt we hökmany edildi. Daşary ýurt mekdepleri döwletiň gözegçiliginde boldy. Daýhanlara salynýan agyr salgytlar azaldy. Erkekleriň eşiklerine we eşiklerine käbir üýtgeşmeler girizildi. Senenama, sagat we ölçeglere üýtgeşmeler girizildi. Mekel ýatyryldy we ýerine dünýewi Türk raýat kodeksi güýje girdi. Aýallaryň raýat we syýasy hukuklary Günbatar ýurtlarynyň köpüsinde ykrar edildi. Köp aýallylyk gadagan edildi. Aýallaryň şaýatlygy we miras hukuklary erkekleriňkä deň boldy. Şonuň ýaly-da, Türkiýede, dünýäniň köp ýurtlaryndan öň aýallara ses bermek we ilki ýerli saýlawlarda (1930), soňra bolsa umumy saýlawlarda (1934) ses bermek hukugy berildi. Dünýewi kanunlar jenaýat we karz kanunlarynda güýje girdi. Senagat höweslendiriş kanuny kabul edildi. Reformer reformasy üçin tagalla edildi. Latyn harplaryna esaslanýan täze türk elipbiýi, arap harplary esasynda Osman elipbiýiniň ýerine kabul edildi. Halky sowatly etmek üçin bilim kampaniýasy başlandy. Uniwersitet reformasy geçirildi. Ilkinji bäş ýyllyk senagat meýilnamasy güýje girdi. Synp we statusy kemsidýän lakamlar we atlar ýatyryldy we familiýalary girizildi. Türkleşdirme syýasaty bitewi we agzybir millet döretmek üçin geçirildi. == Ady we familiýasy == Kakasy Ali Rıza Efendi oňa Mustafa dakdy, sebäbi atasynyň adydy. Sebäbi Ali Rıza Efendiniň kakasynyň ady bolan Ahmed ady uly doganlarynyň birine berildi. [13] Mustafanyň Kemal adynyň näme üçin berlendigi barada dürli pikirler bar. Afet İnan, matematika mugallymy Skopje Mustafa Efendiniň özüne Kemal adynyň manysy ýaly "kämillik we kämillik ýaşyna ýetendigini" görkezmek üçin bu at berendigini aýtdy. Ali Fuat Cebesoý, matematika mugallymynyň özüni tapawutlandyrmak üçin oňa bu at berendigini aýdýar. Atatürkiň terjimehalyny ýazan ýazyjy Endrýu Mango, Namyk Kemalyň adynda "Kemal" bolany üçin Mustafanyň bu ady berendigini öňe sürýär. Gazi Mustafa Kemal ady ýa-da 1921-1934-nji ýyllar aralygynda Gazi ady bilen tanalýan Mustafa Kemal, 1934-nji ýylyň 24-nji noýabrynda 2587 belgili Atatürk familiýasy berildi, Türkiýe Milli Mejlisi tarapyndan kabul edilenden soň Familiýa kanuny 1934-nji ýylyň 21-nji iýunyndaky 2525 belgili. Şol kanuna laýyklykda "Atatürk" familiýasy ýa-da hakyky ady başga hiç kim tarapyndan ulanylyp ýa-da ulanylyp bilinmez. == Çagalyk we ýaşlyk (1881-1904) == [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk'ün Manastır Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi karnesi.png|left|thumb|Manastyr Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi-den Mustafa Kemalyň hasabat kartasy]] 1839-njy ýylda Kokaçikde doguldy öýdülýän kakasy Ali Rıza Efendi aslynda Bitola bilen baglanyşykly Debre-i Bâlodandyr. Falih Rıfky Ataýyň pikiriçe, Wamak Wolkan, Norman Itzkowitz, Müjgân Cunbur, Numan Kartal we Hasan İzzettin Dinamo, kakasynyň maşgalasy XIV-XV asyrda dünýä indi. Olar XIX asyrda Anadolydan sebite göçüp gelen Kokaçik ukoruklaryň arasynda. Käbir ýazyjylaryň pikiriçe, kakasy Ali Ryzanyň albanlydygy çak edilýär. Ali Rıza Beý ilkinji nobatda dini esaslary barlaýan döwlet işgäri bolup, '93 söweşinden öň 1876-77-nji ýyllarda ýerli bölümlerde meýletin leýtenant bolup işledi. Zübeýde Hanym bilen durmuş gurandan soň, Salonikde gümrük işgäri we agaç söwdasy bolup işledi. Ejesi Zübeyde Hanım 1857-nji ýylda Saloniki şäheriniň günbataryndaky Langaza daýhan maşgalasynda dünýä indi. Ejesiniň gelip çykyşy Karamandan Rumelýa gelen türkmenlerden. Ali Rıza Beý we Zübeyde Hanym 1871-nji ýylda durmuş gurup, Saloniki şäheriniň Yenikapy şäherindäki Ali Rıza Beýiň kakasyna degişli öýde mesgen tutdular. Atatürk 1296-njy ýylda (Gregorian 1880-1881) Saloniki şäherinde bu jübütiň çagasy bolup dünýä indi. Doglan güni belli däl. Soralanda, 19-njy maýda, Samsuna giden güni, doglan güni hökmünde kabul etdi. Fatma, Ömer, Ahmet, Naciye we Makbule atly bäş doganynyň ilkinji dördüsi ýaş wagtynda aradan çykdy. [[Faýl:Oldest Known Photo Mustafa Kemal Atatürk (cropped).jpg|left|thumb|Ataturk, dostlary bilen Harby akademiýada, 1901]] Mustafanyň ejesi bilen kakasynyň mekdep ýaşyna ýetende haýsy mekdebe gitjekdigi barada düşünişmezlik bardy. Ejesi Mustafanyň Hafyz Mehmet Efendiniň goňşy mekdebine gitmegini isledi, kakasy bolsa şol döwrüň täze usullary bilen bilim berýän Şemsi İbtidai (Şemsi Efendi mekdebi) dünýewi mekdebinde okamagyny isledi. Iň soňunda goňşy mekdebe gatnap başlan Mustafa, dostunyň günäkärlemegi sebäpli bastinado üçin berlen jeza sebäpli bu mekdebe ýene gitmek islemedi. Birnäçe günden soň Şemsi Efendi mekdebine geçdi. Atatürk, mekdebi saýlamak karary üçin ömrüniň dowamynda kakasyna minnetdarlyk bildirdi. 1888-nji ýylda kakasyny ýitirdi. Ejesiniň öweý dogany Hüseýin bilen Rapla fermasynda birnäçe wagtlap galyp, ýeňil ekerançylyk bilen meşgullanandan soň, bilimsiz galmagyndan gorkup, ejesiniň haýyşy boýunça Saloniki şäherine gaýdyp geldi, daýysy bilen mesgen tutdy we gutardy okuwy. Bu aralykda, Zübeýde Hanym Salonikdäki gümrük işgäri Ragyp Beý bilen durmuş gurdy. [[Faýl:Atatürk ailesi renkli.jpg|left|thumb|Makbule Hanym, Zübeyde Hanym we Mustafa Kemal]] Häzirki wagtda muzeý bolan Koca Kasym Paşa etrabynyň Islahhane köçesindäki jaý 1870-nji ýylda Rodeziýa mugallymy Hajy Mehmed gaznasy tarapyndan guruldy we 1878-nji ýylda täze durmuşa çykan Ali Rıza Beý tarapyndan kärendesine alyndy. Emma ölenden soň Mustafa we maşgalasy gapdalynda 2 gatly, 3 otagly we 2 gatly jaý satyn aldylar, aşhana bilen has kiçi jaýa göçdüler. Mustafa dünýewi mekdep we tälim berýän býurokratlar bolan Saloniki raýat orta mekdebine ýazyldy. Şeýle-de bolsa, goňşusyndaky harby okuwçylaryň eşiklerine haýran galyp, ejesiniň garşylygyna garamazdan 1893-nji ýylda Saloniki harby orta mekdebine girdi. Bu mekdebiň matematika mugallymy, kapitan Skopje Mustafa Sabri Beý oňa "kämillik, kämillik" manysyny berýän Kemal adyny berdi. Fransuz mugallymy kapitan Nakiýüddin Beý (üücekök) ýaş Mustafa Kemalyň erkinlik ideýasyna täsir etdi. 1895-nji ýylda synpynda dördünji orny eýeledi. Mustafa Kemal Kuleli harby orta mekdebine girmek barada pikir eden hem bolsa, uly dogany bolan Saloniki ofiseri Hasan Beýiň Bitoladaky bilimiň has gowudygyny we 1896-njy ýylda Bitola harby orta mekdebine ýazylandygyny aýtdy. 1896-1899-njy ýyllar aralygynda okan Monastir harby taýýarlyk mekdebiniň taryh mugallymy Mehmet Tewfik Beý (Bilge) Mustafa Kemalyň taryh bilen gyzyklanmasyny güýçlendirdi. Mekdepde fransuz dilini öwrendi we Saloniki şäherinde geçiren tomus kanikullarynda fransuz derslerini dowam etdirdi. 1897-nji ýylyň 19-njy aprelinde başlanan grek-türk urşuna meýletin gatnaşmak islese-de, orta mekdep okuwçysy we 16 ýaşyndaka fronta gidip bilmedi. 1898-nji ýylyň noýabr aýynda Monastir harby taýýarlyk mekdebini gutardy we synpynda ikinji orny eýeledi. 1899-njy ýylyň 13-nji martynda Stambuldaky Mekteb-i Harbiye-i Şahane (Uruş akademiýasy) girdi. Harby akademiýa girenden iki aý soň synp serantanty boldy. Birinji synpy 27-nji, ikinji synpy 11-nji, üçünji synpy 549 adamyň arasynda sekizinji bolup tamamlady (1317 - P.8). Mekteb-i Harbiye-i Şahane-den soň, Harby akademiýada okady we işgärler taýýarlygyny aldy. Harby akademiýada okaýarka, dostlary bilen hökümetiň dolandyryş we syýasatlarynda gören kemçiliklerini we ýalňyşlyklaryny düşündirmek üçin el bilen ýazylan gazet çap etdi. Mekdep administrasiýasy olaryň yzyndan ýeten hem bolsalar, jeza berilmedi we gazet işini mekdebi gutarýança dowam etdirdiler. 1905-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda işgärleriň kapitany derejesini gutardy. == Harby gullugy (1905-1918) == === Irki durmuş === [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk 1906 Damascus.jpg|thumb|Mustafa Kemal (Beýrut, 1906)]] Okuwy gutarandan soň, işgär kapitan Mustafa Kemal tejribe üçin Damaskda ýerleşýän 5-nji goşuna iberildi. Bu tejribe döwründe pyýada, atly we artilleriýa sapaklaryna gatnaşdy. 1905-nji we 1907-nji ýyllar aralygynda Damaskda Lütfi Müfit Beýiň (Birmeňzeş) 5-nji goşunynyň ýolbaşçylygynda gulluk etdi. Ilkinji tejribe 5-nji goşunyň 30-njy kawalry polkunda geçirildi. Bu döwürde Mustafa Kemal pes derejeli tälimçi işgäri hökmünde Siriýanyň dürli sebitlerindäki gozgalaňlara garşy göreşdi we "kiçi söweş" (partizançylyk urşy) tejribesini gazandy. Dört aýlap dowam eden bidüzgünçiliklerden soň, Damaska ​​gaýdyp geldi. 1906-njy ýylyň oktýabr aýynda maýor Lütfi Beý, Dr. Mahmut Beý, Lüfti Müfit (Özdeş) Beý we harby lukman Mustafa Cantekin bilen Watan we Hürriyet atly jemgyýet döredensoň, goşunyň rugsady bolmazdan Saloniki şäherine gitdi. Saloniki merkezi serkerdeliginiň kapitanynyň orunbasary Jemil Beýiň (Uybadyn) kömegi bilen ýere gaçdy we şol ýerde jemgyýetiniň bölümini açdy. Birneme wagt geçensoň, özüniň gözlenýändigini bildi we uly dogany hökmünde çykyş eden polkownik Hasan Beý Tel Awiw şäherine gaýdyp, Müsür serhedindäki Bürüssebi şäherine iberilendigini habar berdi. Ahmet Beý Mustafa Kemaly Birussebi belledi we birnäçe wagtdan soň artilleriýa tejribe üçin Damaska ​​iberildi. 1907-nji ýylyň 20-nji iýunynda Kolağasy (uly kapitan) boldy we 1907-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda 3-nji goşunyň işgäri wezipesine bellendi, ýöne Saloniki şäherine geleninde 'Watan we azatlyk' şahamçasynyň birikdirilendigini bildi bileleşik we ösüş komitetine. Şol sebäpli 1908-nji ýylyň Baýdak aýynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň agzasy boldy (agza sany: 322). 1908-nji ýylyň 22-nji iýunynda Rumelia Gündogar sebitiniň demir ýol gözegçisi wezipesine bellendi. 1908-nji ýylyň 23-nji iýulynda konstitusionizm yglan edilenden soň, 1908-nji ýylyň dekabr aýynyň ahyrynda Bileleşik we Ösüş komiteti tarapyndan şu günki Liwiýanyň bir bölegi bolan Tripoli şäherine iberildi jemgyýetçilik we syýasy meseleleri we howpsuzlyk meselelerini öwrenmek üçin. Bu ýerde, 1908-nji ýyldaky ynkylap ideýalaryny liwiýalylara ýaýratmaga we ilatyň dürli gatlaklaryndan bolan ýaş türk syýasatyna geçmäge synanyşdy. Bu syýasy borjundan başga-da, sebitiň ilatynyň howpsuzlygy bilen gyzyklandy. Ol Bengazi Garrisonyna şäheriň daşyndaky söweş türgenleşigine ýolbaşçylyk etdi we esgerlere häzirki zaman taktikalaryny öwretdi. Bu türgenleşik wagtynda, gozgalaňa meýilli Şeýh Mansuryň öýüni gabady we sebitdäki beýleki güýçli anti-sistema görelde almak üçin ony gözegçilik astyna aldy. Şeýle hem, şäher we oba ilatyny goramak üçin ätiýaçlyk goşun meýilleşdirip başlady. [[Faýl:Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal arkadaşları ile birlikte, Şam, Haziran 1907.png|thumb|Işgärleriň kapitany Mustafa Kemal dostlary bilen Damaskda. (Iýun 1907)]] 1909-njy ýylyň 13-nji ýanwarynda 3-nji goşunyň Saloniki polkunyň baş sekretary boldy we 1909-njy ýylyň 13-nji aprelinde beýleki bölümleriň gatnaşmagynda Taşkyşlada ýerleşýän 3-nji goşunyň 2-nji we 4-nji söweş batalýonlaryna goşuldy. Konstitusiýa monarhiýasyna garşy gozgalaň başlady. 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Mirliva Mahmud Şewket Paşanyň ýolbaşçylygynda 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Stambula girjek Hereket Goşunynyň birinji derejeli bölümleriniň başlygy boldy. Giňelýän 31-nji martdaky gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Saloniki we Edirne şäherini terk etdi. Soň bolsa 3-nji goşunyň baş sekretary, 3-nji goşun işgärlerini taýýarlamak merkeziniň serkerdesi, 5-nji korpusyň baş sekretary we 38-nji pyýada polk serkerdesi bolup işledi. Yzyna gaýdyp gelen Mustafa Kemal 1911-nji ýylyň 27-nji sentýabrynda Stambuldaky Baş ştab-kwartirada işe başlady. === Tripoli söweşi === [[Faýl:Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal (Atatürk), Mücahit Bedevi Kuvvetleri önünde emirlerini yazdırırken. Trablusgarp.png|thumb|Işgärler maýor Mustafa Kemal (çepde) buýruklaryny Tripoli söweşinde Mujahidler beduin güýçleriniň öňünde görkezýär.]] 1911-nji ýylda Italiýalylar Demirgazyk Afrikadaky Osman imperiýasynyň iň soňky territoriýasy bolan Tripoli welaýatyny we merkeze gönüden-göni bagly bolan we garaşsyz sanjak diýilýän Bengazini basyp almak üçin söweş yglan etdiler. 1911-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda berlen bellikde bu söweşiň käbir sebäplere görä başlajakdygy aýdylýar. Şondan soň italýan güýçleri hiç hili gepleşik geçirmezden 1911-nji ýylyň 4-nji oktýabrynda Tripolä hüjüm etdi. Osmanlylar Tripolitan söweşinde kyn ýagdaýa düşdi; Uruş ministri wezipesini dowam etdiren Mahmud Şewket Paşa Harby akademiýanyň ofiserleri bilen bolan duşuşygynda gury ýer goşunynyň we deňiz güýçleriniň gowşaklygy sebäpli Tripolini gorap bolmaýandygyny aýtdy. Italiýa tarapynda ýagdaý kän bir üýtgeşik däldi, ýeterlik derejede ösmändigi sebäpli bu söweşe gowy taýýarlyk görmediler. Şu wagt Mustafa Kemal Stambuldaky Baş ştabyň wezipesine bellendi, ýöne bu wezipä başlamazdan ozal Tripoli şäherine ugrady. Şondan soň onuň Kolağasy Mustafa Kemal, maýor Enwer Beý, Fuat, Nuri we maýor Fethi ýaly beýleki kärdeşler arkalaşyklary ýaly Tripoli gitmek kararyna geldi. Stambuldan çykmazdan ozal, Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň Merkezi komitetinden pul sorady we Enweriň hataryna goşulmalydygyny we oňa pul berilmeýändigini aýdanda, gol çeken we bellän wekselleri bilen 200 funt sterling ýygnady. Tripoli üçin. [[Faýl:Atatürk Trablusgarp'ta.jpg|thumb|Tripolide Ataturk]] Italýan goşunlary Tripoliden Bengazä çenli bir aýyň içinde kenary eýeledi. Osmanly güýçleri Yemenemende öz güýçlerini iberdi, sebäbi hüjüm garaşylmady we şonuň üçin italýanlara garşy goragsyz galdylar. [83] Şol sebitde bary-ýogy 4000 esger bardy. Şondan soň, 1911-nji ýylyň 15-nji oktýabrynda Mustafa Kemal, Tanin gazetiniň habarçysy Mustafa Şerif Beýiň şahsyýetini ulanyp, Ömer Naci we Sapankaly Hakki we ubakup Jemil atly iki sany gämi duralgasy bilen Stambuldan rus gämisine çykdy. Mustafa Kemal we onuň topary Kairiň we Müsürdäki Aleksandriýanyň üsti bilen Bengazä gitmegi maksat edinýärdi. Mustafa Kemal 29-njy oktýabrda Aleksandriýadan ýola çykanyndan gysga wagtyň içinde ýaralandy we iki hepde Isgenderiýadaky keselhanada galmaly boldy. Çagalygyndaky dostlary Nuri we Fuat bilen şu ýerde duşuşdy we ýene ýola düşdi. 29-njy noýabrda otly bilen Aleksandriýany terk etdiler, şol gün iň soňky duralga ýetdiler, 1-nji dekabrda düýeler bilen gitdiler we 8 günlük ýoldan soň Liwiýa serhedine ýetdiler we 12-nji dekabrda Resuldefne, Serhetden 80 km günbatarda. Mustafa Kemal ýolda barýarka, baş işgärler Bengazi sebitiniň serkerdesi Enwer Beýe Mustafa Kemalyň 30-njy noýabrda maýor wezipesine bellenendigini habar berdiler. Enweriň 1911-nji ýylyň 18-nji dekabrynda Uruş ministrligine iberen telegrammasyna görä, Mustafa Kemal "öz islegi boýunça" goşuna goşuldy. Mustafa Kemal ilkinji gezek 22-nji dekabrda Tobruk şäheriniň golaýynda italýanlar bilen söweşdi. Italýanlar 4-nji oktýabrda Tobruky basyp aldylar, ýöne tutuş kenar ýakasyndaky ýaly, Tobruk sebitindäki Osman goşunlarynyň we arap taýpalarynyň partizançylyk urşy sebäpli ýurduň içerki bölegine baryp bilmediler. Şeýle-de bolsa, türk ofiserleriniň arasynda guramanyň ýoklugy we Italiýanyň doly ösmändigi we ösmändigi olaryň içerki ösüşe ukypsyzlygynyň sebäpleri hökmünde görülýär. Muňa garamazdan, italýanlar Osmanlylary zorlamak üçin Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Ilkibaşda Mustafa Kemal gündogar bölümine we günbatar bölümini Enwer buýurdy; Amallaryň göwrümi artdygyça, Enwer tutuş fronta buýruk berip başlady we Mustafa Kemal Derne sebtine buýruk berip başlady. 1912-nji ýylyň 16-17-nji ýanwarynda Derne edilen hüjümde gözünde ýaralanyp, bir aý keselhanada bejergi aldy. 6-njy martda Derne serkerdesi wezipesine bellendi. Emma soň ýene gözü keselledi we bir hepde düşeginden turup bilmedi. 1912-nji ýylyň 3-nji martynda Derne söweşinde Osman güýçleri 63 ölüp, 168 adam ýaralandy, italýanlar bolsa takmynan 200 adam öldi. Bu aralykda, Mustafa Kemal tutuş Derna liniýasyna ýolbaşçylyk edýärdi we onuň ýolbaşçylygynda sekiz sany Osmanly ofiser, 160 esger, käbir meýletinçi, artilleriýa kompaniýasy, italýanlardan iki sany pulemýot we 7,742 arap esgeri bardy. Sanusi otaglary arap esgerlerini üpjün edýärdi we olaryň şyhlary Osmanly ofiserlerine tabyn bolupdy. Bu güýç 1911-nji ýylyň oktýabr aýyndan 1912-nji ýylyň sentýabr aralygynda Derne şäherinde 15,000-16,000 italýan esgerini saklamagy başardy. 1912-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda italýanlar şowsuzlyklardan soň buýruk çalşylandan soň Dernadan çykmak üçin güýçli hüjüm etdiler, ýöne Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygyndaky türkler we araplar tarapyndan ýene saklandy. Kenarýaka kenarynda galan italýan güýçleri, Osmanlylary parahatçylyk gurmaga mejbur etmek üçin Gündogar Ortaýer deňzine we Gyzyl deňze hüjüm etmek kararyna geldi. 1912-nji ýylyň martynda Beýrut, aprel aýynda Dardanel, maý aýynda Rodos we Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Şol sebäplere görä, Russiýa, Angliýa we Fransiýa Berlin konferensiýasynda Eastakyn Gündogarda gazanylan parahatçylyk gurşawynyň bozulmagyndan howatyr edip, araçylyk işlerine başlady. Şeýle-de bolsa, Liwiýany italýanlara bermegiň şertleri ara alnyp maslahatlaşylan bu başlangyçlar bileleşikler tarapyndan kabul edilmedi. Uruş dowam edýärkä, Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň iýulynda urşuň geljekde has gowy gözden geçirilmegine mümkinçilik berýän iki buýruk berdi. 13-nji iýulda berlen buýruklaryň ilkinjisinde ähli ofiserleriň iki sany harby gazet okamalydygy we dünýädäki wakalar we Osman goşunynyň üstünlikleri barada habarly edilmelidigi aýdylýar. 22-nji iýulda berlen ikinji buýruk, ähli ofiserleriň senäni, şertleri, serkerdäniň buýruklaryny, ýerine ýetirilen amallary we netijelerini we psihologiki ýagdaýyny goşmak bilen bir aýyň içinde uruşda başdan geçirenlerini ýazmalydy. Esgerleri. Şeýdip, günbatar duşmanyna garşy söweşde gazanan tejribelerini ýazmagy maksat edinýärdi. Bu söweşde Mustafa Kemal diňe bir partizançylyk urşy, ýasama bölümleri dolandyrmak, aňtaw ýygnamak we logistik goldaw ýaly harby tejribe toplaman, eýsem arap taýpalarynyň ýolbaşçylary bilen gepleşikler we gepleşikler arkaly diplomatiýada möhüm tejribe gazandy. Aslynda bu ýerdäki üstünligi onuň adynyň ýaýramagyna mümkinçilik berdi. Şol ýylyň sentýabr aýynda başlanan parahatçylyk gepleşiklerine garamazdan konfliktler dowam edýärkä, Birinji Balkan söweşi Çernogoriýanyň 8-nji oktýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etmegi bilen başlandy. Çernogoriýadan soň Bolgariýa, Serbiýa we Gresiýa hem Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Ilkibaşda Enweriň Stambula gaýdyp geljekdigi we Mustafa Kemalyň fronty öz üstüne aljakdygy karar edildi, ýöne osmanlylaryň abanýan howpy belli bolanda, ofiserleriň köpüsi Stambula gaýdyp geldi we front Enweriň dogany Nuriniň ýolbaşçylygy astyndady. Bu aralykda, Balkan söweşi sebäpli Osman hökümeti italýanlar bilen parahatçylyk gurmaga razy boldy. Balkan söweşleri başlanda, Tripolide gulluk eden Derne serkerdesi Mustafa Kemal we maýor Nuri Beý bu söweşlere gatnaşmak islediler. Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň 24-nji oktýabrynda Osmanly söweş ministri Enwer Beýiň rugsady bilen Tripoliden çykdy. Wena, Wengriýa we Rumyniýa arkaly Stambula gaýdyp geldi. Muny saýlamagynyň sebäbi, gözleriniň Awstriýada bejerilmegi boldy. Şeýle-de bolsa, sebitde garşy durmagy dowam etdirýän ofiserler hem bardy. Şazada Osman Fuad Efendi bu atlaryň biri. Mustafa Kemal beýleki ofiserler bilen Tripolini terk edip, 1912-nji ýylyň noýabr aýynda Stambula geldi. Ushi şertnamasy Osman hökümeti bilen Italiýanyň arasynda 1912-nji ýylyň 18-nji oktýabrynda gol çekildi. Bu şertnama bilen Tripoli italýanlara berildi, Italiýa bolsa uruş öwezini dolmak üçin 90 müň altyn teňňe tölär we ýazgylary ýatyrylar. Mundan başga-da, uruş wagtynda italýanlar tarapyndan basylyp alnan Dodekan adalary wagtlaýynça italýanlara berildi. Osmanly güýçleri Tripolini ewakuasiýa edensoň, italýanlar adalary terk ederdiler. Wezir derejeli ofiser, soltanyň regenti hökmünde Tripoli şäherine iberiler, fondlaryň we halkyň dini hukuklarynyň hormatlanylýandygy ýa-da dini borçlaryň bellenilmegi Şeýh al-Islam tarapyndan amala aşyrylar. Stambulda. Beýleki bir tarapdan, adamlar Senusi mezhebiniň şyhy Ahmed al-Şerif al-Senusiniň ýolbaşçylygynda Mudrosyň ýaragyna çenli Tripolide garşylyk görkezmegini dowam etdirdiler. == Balkan söweşleri == ==== Birinji Balkan söweşi ==== Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň Sanjar aýynda Stambula geleninde, Osmanewropa yklymynda Osman topraklarynyň galan bölegi paýtagt Stambul we ýakyn günbatary, Çanakkale ýarym adasy we gabalan üç şäher Şkodra, Ioannina we Edirne, gündogaryň iň uly şäheri boldy. Frakiýa. Bolgar güýçleri Çatalka baryp, paýtagt Stambula haýbat atýardy. 1912-nji ýylyň 21-nji noýabrynda ştab-kwartirasy Bolaýrda ýerleşýän Bahr-i Sefit bogazy Kuwaý ekipa .ynyň (Ortaýer deňzi bogazy birleşýän güýçleri) operasiýa bölüminiň müdiri wezipesine bellendi. Güýç serkerdesi Fahri Paşa, işgärleriň başlygy bolsa mekdep okuwçysy Fethi (Okyar) boldy. Mustafa Kemal Bolaýyrda bolanda, Enwer we onuň tarapdarlary tarapyndan 1913-nji ýylyň 23-nji ýanwarynda geçirilen “Sublime Porte Raid” bilen güýç Bileleşik we Ösüş komitetine berildi. 30-njy ýanwarda Mahmut Şewket Paşanyň hökümeti beýik güýçleriň hödürleýän parahatçylyk şertlerini ret etdi. 3-nji fewralda atyşygyň möhleti gutardy we bolgarlar Edirne şäherini ýene bombalap başladylar. Bolgar hüjüminden soň Baş ştabyň başlygy Ahmed İzzet Paşa Ortaýer deňzi bogazynyň birleşen güýçleriniň günbatardan bolgarlara hüjüm etjekdigini, Hurşit Paşanyň ýolbaşçylygynda we Enweriň baştutany hökmünde 10-njy korpusyň öňe gitjekdigini habar berdi. Deňiz Şarköýe we günortadan bolgarlaryň arkasyna gelýär. Hüjüm meýilleşdirildi. Operasiýa jikme-jik meýilleşdirilip, ýanwar aýynyň ahyrynda repetisiýa edildi. Hüjüm tupan sebäpli 8-nji fewrala yza süýşürildi we Şarköýe gitjek goşun yza süýşürildi. 10-njy korpus ýarym gün giç Şarköýe gondy, ýöne birleşen güýç yza çekildi we aralykda esgerleriniň ýarysyny ýitirdi. Bolgarlaryň gysylyp bilinmejekdigi belli bolanda, gury ýer güýji 10-njy fewralda yzyna alyndy. Operasiýa zerur ýangyn goldawy, utgaşdyrylmazlyk we bolgarlar öz liniýalaryny berkitmek üçin harby gämileriň giç gelmegi sebäpli başa barmady. Bilelikdäki operasiýa şowsuz bolansoň, 17-18-nji fewralda iki bölümiň komanda komitetleriniň arasynda jedel ýüze çykdy; Jedelde 10-njy korpusyň serkerdesi Hurşit Paşanyň tarapyny tutan Mahmut Şewket Paşa ony syýasy sebäplere görä iki güýçiň serkerdesi edip belledi. Gallipoliniň kenaryndan Çatalka garaşýan 10-njy korpusy ibermek baradaky teklipleri kabul edilmedik. Fahri Paşa, Fethi we Mustafa Kemal kabul edilmedi we Hurşit Paşanyň serkerdesi bolandygy habar berildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Hurşit Paşa we Enwer bilen Bolaýyr şäherine gitdi we serkerdeleriň arasynda ylalaşyk gazandy. Fahri Paşa işinden boşadyldy, ýöne Fethi Bolaýyry terk edip, Stambula gitdi ve ynandyrylan Mustafa Kemal bogazlardan aýratyn buýruga öwrülen Bolaýyr korpusynyň başlygy boldy. 19-njy martda Ioannina grekler tarapyndan, 1913-nji ýylyň 24-nji martynda Edirne bolgarlar tarapyndan ýesir alyndy. Çatalka frontunda iň soňky bolgar hüjümi 30-njy martda bolup geçdi. 16-njy aprelde ot açyşlyga gol çekildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Edirne we Frakiýadaky Midye-Enez liniýasynyň günbataryndaky ýerleri bermäge razy bolmalydy we 1913-nji ýylyň 30-njy maýynda Londonda parahatçylyk şertnamasy baglaşyldy. 11-nji iýunda Mahmut Şewket Paşa öldürildi we ýerine Sait Halim Paşa geldi. ==== Ikinji Balkan söweşi ==== Birinji Balkan söweşinde ýeňiş gazanan Balkan döwletleri, uruşdan soň basyp alan sebitlerini paýlaşmak meselesinde düşünişmezlige düşdi. Gresiýa we Serbiýa, Rumyniýanyň territoriýasy bolan Bolgariýa garşy bilelikde çäre görmek kararyna geldi. Şeýle-de bolsa, Bolgariýa ilkinji bolup hüjüm etdi. 29-30-njy iýunda gije, bolgarlar Makedoniýada Serb goşunyna hüjüm etdiler, ýöne ýeňildi. Grekler Saloniki şäherinden gündogara tarap öňe gidip, Günorta Makedoniýanyň hemmesini basyp aldylar. Bu ýagdaýdan soň bolgarlar öz güýçleriniň esasy bölegini Osman goşunyna garşy beýleki frontlara geçirdiler. Bileleşik we Ösüş komiteti bu pursatdan peýdalanyp, ýitirilen ýerleri yzyna almak üçin peýdalandy. 18-nji iýulda Osmanly goşuny Edirne tarap ýörişe başlady we az garşylyk görkezip, 1913-nji ýylyň 21-nji iýulynda şäheri eýeledi. Bir ýazyjynyň sözlerine görä, Edirne giren ilkinji bölüm Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy bilen baglanyşykly brigada bolupdyr, emma Hurşit Paşa hüjüme gatnaşan bölümleriň ýolbaşçysydy. Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy Dedeağaçy hem basyp aldy. Uruş 1913-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Bolgariýanyň wekilleriniň Stambulda gol çeken parahatçylyk şertnamasy bilen tamamlandy. Uruş gutarandan soň Günbatar Frakiýadaky türk ilaty Osman topraklaryna, esasanam Stambul we Izmir şäherlerine göçüp başlady. Mustafa Kemal, Dolmabahçe köşgüne barýan Akaretler depesinde ejesi Zübeyde Hanym üçin jaý tapdy. Öweý kakasy Ragypyň on alty ýaşly ýegeni Fikriye hem Soltan Ahmet metjidiniň golaýyndaky bir öýde mesgen tutdy. === Harby attaşe === Ikinji Balkan söweşinden soň Mustafa Kemal Stambuldaky Fethi Okyaryň öýünde mesgen tutdy. Fethi syýasata özüni bagyşlamak üçin harby gullugy terk etdi, belki Şarköý operasiýasynyň şowsuzlygy sebäpli. Şeýle-de bolsa, Bileleşik we Ösüş komitetindäki gapma-garşylyklardan soň Talat Fethä Sofiýada ilçi wezipesini teklip etdi. Jemal bilen maslahatlaşan Fethi, Balkanlarda deňagramlylygy saklamak üçin Bolgariýa bilen dostluk gurmak wezipesini kabul etdi we Mustafa Kemaldan harby attaşe hökmünde ýoldaş bolmagyny haýyş etdi. Bu haýyş kabul edilenden soň, Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Sofiýa harby attaşe bellendi we ýakyn dosty Sofiýanyň ilçisi (ilçi) Fethiniň (Okýar) ýolbaşçylygynda işledi. Teoriýa boýunça, Rumyniýa, Serbiýa we Çernogoriýa patyşalyklarynyň paýtagty Buharest, Belgrad we Cetinna üçin şol bir pozisiýany eýeledi, ýöne iş ýüzünde Bolgariýanyň çäginde. [[Faýl:Yeniçeri Atatürk.JPG|thumb|Mustafa Kemal Sofiýa goşun gullugy bolsa-da, Janissary formasyndaky eşik topuna gatnaşdy.]] Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 20-nji noýabrynda Sofiýa geldi. Bu ýerde ol Dondukow bulwaryndaky “Splendid Palace” myhmanhanasynda ýerleşdi we bu ýerde ýedi aý galdy. Soň bolsa Ferdinand bulwaryndaky kwartirada mesgen tutdy. Harby attaşe hökmünde alan maglumatlaryny Stambula geçirmek jogapkärdi. Bu ýerde, Balkan döwletleriniň, esasanam Bolgariýanyň syýasy we harby ýagdaýlary barada hasabat taýýarlady. Wezipe döwründe Osman imperiýasyndan garaşsyzlyk alandan soň Bolgariýanyň harby, administratiw we medeni ösüşini ýakyndan gözden geçirmäge mümkinçilik aldy we Bolgariýa goşunynyň käbir ofiserleri bilen gatnaşyk gurdy. Bu wezipede otyrka, 1914-nji ýylyň 1-nji martynda podpolkownik (etrap häkimi) wezipesine bellenildi. Sofiýa geleninden gysga wagt soň, Bolgariýanyň Baş ştabynyň başlygynyň Stambuldaky nemes ofiserleriniň, esasanam Goltz Paşanyň, Bolgariýalylara Osmanly harby hereketleri barada habar berýändiklerini we Kazym Karabekirden jogap alandygyny habar berdi. Stambuldaky nemesler muňa gaharlandylar. Mustafa Kemalň Sofiýada iň möhüm maglumat ýygnamak usullaryndan biri jemgyýetçilik wakalarydy. Bolgariýa goşunynyň ýokary we kiçi ofiserleri, syýasatçylar we jemgyýetiň abraýly adamlary bilen duşuşmak onuň borjunyň bir bölegidi. Uruş ministri Stiliýan Kowaçýow we gyzy Dimitrina bilen duşuşdy, ilkinji kitabynyň işgäri we serkerdesi we Hasbihalyň şu ýerde bolanynda ýazan we 1918-nji ýylda çap eden ilkinji kitaby. Bu ýerde, ol (Fethi bilen birlikde) Bolgariýadaky Musulman Pomaklara dini ynanç basyşy meselesine gatnaşdy. Jemgyýet durmuşynda iň möhüm waka, 1914-nji ýylyň 11-nji maýynda korol Ferdinandyň hem gatnaşan geýim topuna çakylygy boldy. Enweriň ýörite rugsady bilen Stambuldaky harby muzeýden iberilen hakyky Janissary formasyny geýen topa gatnaşdy. Geýimini yzyna iberip barýarka, dosty Kazyma (Özalp) hat ýazyp, ähli ünsi özüne çekendigini we berlen soraglaryň oňa öňki harby güýji we türkleriň ýeňişleri barada gürleşmäge mümkinçilik döredendigini ýazdy. Ol henizem Sofiýada nobatçylyk edýärkä, Awstriýa tagtynyň mirasdüşeri Archduke Franz Ferdinand 1914-nji ýylyň 28-nji iýunynda öldürildi, soň bolsa 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji Jahan Urşy başlandy. Enweriň nemes admiraly Soçona beren gizlin buýrugy bilen Osman deňiz floty Gara deňze çykyp, 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda rus portlaryna hüjüm etdi. Şondan soň Russiýa 2-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi, Angliýa we Fransiýa 5-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdiler, 11-nji noýabrda Osman hökümeti bu ýurtlara garşy söweş yglan etdi. Uruş yglan edilenden soň, Mustafa Kemal Uruş we Enwer ministrligine ýüz tutdy we hataryndaky işjeň gullugy isledi, ýöne Enwer harby attaşe wezipesiniň has möhümdigini aýtdy. Enwer Kawkazdaky ruslara garşy söweşmek üçin Stambuldan çykansoň, Tekirdağda Sofiýany terk etmek we Çanakkale ibermek üçin ýygnanan 19-njy diwizionyň serkerdesi wezipesine bellendi we Enweriň orunbasary Ysmaýyl Hakky tarapyndan gol çekilen telegramma berildi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Sofiýadan gitdi. === Birinji jahan urşy === Mustafa Kemalyň harby attaşe borjy 1915-nji ýylyň ýanwar aýynda tamamlandy. Bu aralykda, 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji jahan urşy başlandy we Osman imperiýasy 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda söweşe girdi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Mustafa Kemal 3-nji korpusyň ýolbaşçylygynda Tekfurdağda dörediljek 19-njy eskadronyň serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Çanakkale söweşi ==== [[Faýl:Turkish trenches at Gallipoli.jpg|thumb|Miralaý Mustafa Kemal Beý, Düztepe garymlaryndan söweş meýdanyna syn edýärkä.]] 1914-nji ýylyň 2-nji noýabrynda Russiýa Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Şondan soň Iňlis we Fransuz harby gämileri Dardaneldäki Seddülbahir, Kumkapy we Orhaniye şübhelerini bombalady. Bu deňiz flotundan goranmak üçin bäş ofiser we segsen esger öldi. Türk goşuny 3 aý taýynlyk gördi we umuman gury ýer goşunlarynyň goragyna üns berdi. Bölüm islenilişi ýaly döredilmezden ozal, Mustafa Kemal 25-nji fewralda diňe 57-nji polk bilen Maýdosa (häzirki Eceabat) göçmek barada buýruk aldy, sebäbi soýuzdaş güýçler Dardanellere howp salýan pozisiýa eýeledi. Bu aralykda, Iňlis we Fransuz gämileri 19-njy we 25-nji fewralda Bosforyň girelgesindäki berkitmeleri bombalady we deňiz artilleriýasyna atyş düzedişlerine kömek etjek bölümleri gondy. Seddülbahirde Bigaly Mehmet atly sergeant tüpeňi gysylanda Iňlislere daşlar bilen hüjüm etdi we Mustafa Kemal şu ​​gün türk esgerleri üçin ulanylýan "Mehmetçik" adynyň döremegine sebäp bolup, bu wakany çap etmäge kömek etdi. 72-nji we 77-nji polklar 19-njy diwiziýany goldamak üçin sebite geçirildi. Mustafa Kemal korpusyň baş edarasyndan türk polklary üçin gowy taýýarlanmadyk arap esgerlerinden ybarat bu polklaryň ýerine tälim alandygyny we ätiýaçda saklanýandygyny sorady, ýöne haýyşy ret edildi. Çanakkale şäherinde iň möhüm deňiz operasiýasy 1915-nji ýylyň 18-nji martynda bolup geçdi, ýöne Mustafa Kemal bu operasiýa diňe gytaklaýyn gyzyklandy. Bu operasiýanyň öň ýanynda “Nusret” gämisi bilen bogazda bir magdan goýuldy. Bu magdanlar; Şa zenany Elizelizaweta, Okean we Bouver ýaly sowutly gämilere zeper ýetdi we yza çekildi. Bu aralykda, 1915-nji bölüm 1915-nji ýylyň 23-nji martynda berkitilen sebit serkerdeliginiň buýrugy bilen Eceabat sebitinde ätiýaçlyga alyndy. [[Faýl:Mustafa Kemal explaining the battlefield to a delegation of writers from Istanbul.jpg|thumb|Mustafa Kemal, 1915-nji ýylda Stambuldan gelýän journalistsurnalistlere söweş meýdanyny düşündirýär.]] Gallipoli söweşiniň esasy gury ýer amallary, soýuzdaş güýçleriň Gallipoli ýarym adasyna 1915-nji ýylyň 25-nji aprelinde gonmagy bilen başlandy. Türkleriň güýçli garşylygyna garamazdan, Soýuzdaş güýçler demirgazykdan günorta, Gallipoli ýarym adasynyň Saros aýlag tarapynda Arıburnunyň golaýynda, günortasynda Seddülbahir we Anadoly tarapynda Kumkale goşun iberdi. Kumkale şäherindäki fransuz esgerleri gysga wagtyň içinde yza çekildi, ýöne Aryburnudaky Iňlisler we Anzaklar gündogara öňe gitmäge synanyşdylar, Seddülbahirdäki Iňlisler we Fransuzlar demirgazyga tarap gitmäge synanyşdylar. 3-nji korpusyň serkerdesi Mehmet Esat Paşanyň ýolbaşçylygynda söweşen etrap häkiminiň (podpolkownik) Mustafa Kemalyň 19-njy bölümi, Arıburnudan 8 km uzaklykda, Bosfor kenaryna seredýän Eceabatda ätiýaçlyk hökmünde saklandy. Polkownik Halil Saminiň ýolbaşçylygyndaky 9-njy bölüm Seddülbahirden Aryburnuna çenli soýuzdaş awangard güýçlerine duş geldi. Halil Sami derrew Mustafa Kemaldan Arıburnunyň gündogaryndaky depeleri saklamak üçin batalýon sorady. Fon Sanders we Esad Paşa bilen aragatnaşyk gurup bilmedik Mustafa Kemal başlangyç edip, atlylardan, diwiziýanyň artilleriýa dag batalýonyndan we mediklerden ybarat 57-nji polky iberdi. Bu söweşi suratlandyranda, bir depä çykyp, öz bölüminiň arkasyndan gelmegine garaşyp durka, 9-njy diwiziýadan yza çekilýän esgerlere duş gelendigini we duşman esgerleriniň 261 belentlikdäki depeden Çunuk Baýra tarap erkin çykýandygyny we duşmanyň öz esgerlerinden has ýakyndygyny. Şondan soň ok-däri ýokdugyny, esgerleri düzedip, "ok-däriňiz ýok bolsa, naýzalar bar" diýip, esgerleri ýasady we muny gören duşman uklap wagt tapdy. 57-nji polk gelende, duşmanyň demirgazyk tarapyna hüjüm etmegi buýurdy: "Men size hüjüm etmegi buýurmaýaryn, ölmegiňizi buýurýaryn. Beýleki güýçler we serkerdeler ölýänçäk biziň ýerimizde bolup biler." 25-nji apreldäki çaknyşyklarda möhüm nokat bolan Çunuk Baýr depesini saklamagy başardy. Birinji günlük söweşden soň Anzak güýçleri dar köpriniň üstünde gysyldy. Ertesi gije 77-nji polk howsala düşüp gaçyp barýarka ýagdaý agyrlaşdy, ýöne täze goşun gelmegi bilen olaryň setirleri güýçlendi. 29-njy aprelde Mustafa Kemal Arıburnuda peýdalylygy üçin ýeňillik ordeni bilen sylaglandy. Maý aýynda demirgazyk topary tarapyndan goralýan front üç sebite bölündi we Mustafa Kemal toparyň sag ganatynyň demirgazyk sebtiniň serkerdesi wezipesine bellendi. Liman fon Sanders ähli güýçleriň serkerdeliginde galdy. 29-30-njy maýda Mustafa Kemal Konk Baýrydan Sazlydere derýasyna çenli giň gerimli hüjüm gurady. 1-nji iýunda polkownik derejesine göterildi. Gallipoli" frontunyň ikinji tapgyry, 6-njy awgust gijesinde Mustafa Kemal tarapyndan goralýan Arıburnunyň demirgazygyndaky Suwla aýlagynda Iňlis, Anzak we hindi goşunlarynyň gonmagy bilen başlandy. Oturylyşyk hüjüm bilen goldanyldy we Arıburnudan demirgazyga tarap öňe gitdi we Anafartalar fronty açyldy. Çunuk Baýr ýene haýbat atylanda, Mustafa Kemal çagalyk dosty Nurini 24-nji polkuň başynda goramak üçin iberdi. Nuri soňra Çunuk Baýr söweşindäki roly üçin Atatürkden "Conker" familiýasyny alar. Soýuzdaş güýçler Suvla kenarynda mesgen tutup başlanda, Liman fon Sanders Bolaýr ismusyny goraýan iki bölüme günorta gitmegi we Iňlislere hüjüm etmegi buýurdy. Güýçler sebite gelenlerinde, olaryň ýolbaşçysy polkownik Fewzi esgerleriň kyrk kilometr ýol geçendigi, ýadandyklary we zerur ýerlerine baryp bilmeýändikleri sebäpli goşmaça wagt sorady. Şondan soň fon Sanders 8-nji awgustda 21.50-de Fewzini işden aýyrdy we ýerine Mustafa Kemal çalyşdy. Bu habary alan Mustafa Kemal, Arıburnunyň demirgazygyndaky ähli güýçleriň serkerdeligini sorady; fon Sanders razy bolup, ony 9-njy awgustda Suvla aýlagynyň demirgazygyndaky Kireçtepe-den günortada Çunuk Baýra çenli sebitdäki alty diwiziýa ýolbaşçylyk etdi. Onuň ýolbaşçylygyndaky goşunlar "Anafartalar goşun topary" adyny aldy. “Anafartalar” toparynyň serkerdesi hökmünde 9-10-njy awgustda “Anafartalar” ýeňşini gazandy. Çunuk Baýrdaky hüjüme hut özi ýolbaşçylyk etdi. Çaknyşyk wagtynda bir bölek gyrgyç sagady döşüne urdy. Döwülen sagat onuň şikeslenmeginiň öňüni aldy. Soň bolsa bu sagady Liman fon Sanderse sowgat etdi. 10-njy awgustda frontyň günorta tarapyndaky gerişlere gözegçilik etdi. Miralaý Mustafa Kemal, Stambulyň metbugaty, esasanam Ruşen Eşref Beý (Ünaýdyn) tarapyndan "Anafartalar gahrymany" hökmünde halka tanyşdyryldy. Doly suraty “Harb” Magazineurnalynda peýda boldy. 20-nji sentýabrda keselledi, gyzzyrma bardygy güman edilipdi, emma Gallipolide borjuny dowam etdirdi. Uruş başyndan Osman goşunyna serkerdelik edýän nemes ofiserleri bilen kynçylyk çeken Mustafa Kemal, Çanakkale söweşiniň sentýabrdan soň ýeňiş gazanjakdygyny çaklady we has peýdaly bolar öýdýän başga bir frontda gatnaşmak isledi. 5-nji dekabrda Liman fon Sanders Mustafa Kemala saglyk ýagdaýy sebäpli gitmäge rugsat berdi. Ahyrynda Mustafa Kemal Anafartalar toparynyň serkerdesini Fevzi Paşa (Çakmak) tabşyrdy we 10-njy dekabrda Fethi, Tewfik Rüştü (Aras) we lukman Bahattin Şakir bilen Stambula ugrady. Dekabr aýynyň 19-20-i aralygynda Soýuzdaş güýçler Aryburnu-Anafartalar kenaryndan çykdy. 1915-nji ýylyň 28-nji dekabrynda German imperatory Kaiser II. Wilgelm tarapyndan Demir haç bilen sylaglandy. ==== Kawkaz fronty ==== [[Faýl:16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, Bitlis, 16 Kasım 1916.png|thumb|Korpusyň 16-njy serkerdesi Mustafa Kemal Paşa, 1616-njy ýylyň 16-njy noýabry.]] 1916-njy ýylyň 14-nji ýanwarynda Gallipoliden Edirne şäherine geçirilen 16-njy korpusyň serkerdesi wezipesine bellendi. 2 aý töweregi Edirne galanda, 16-njy korpusyň üpjünçiligi, dikeldilmegi we okuwy bilen gyzyklandy. Bilim maksady bilen "Taktika meselesiniň çözgüdi we Dâir Nasâyih buýruklarynyň Sûret-i Tahrîrine" (Taktika meselesini çözmek we buýruklary ýazmak boýunça maslahat atly eseri taýýarlady we neşir etdi. Gündogar frontda rus goşunlary Osmanly 3-nji goşunyny basyp aldy we 16-njy fewralda Erzurumy we 3-nji martda Bitlis, Muş, Wan we Hakkari basyp aldy. Polkownik Mustafa Kemal 11-nji martda 3-nji goşuna goldaw bermek üçin 16-njy korpus bilen Diýarbakyra iberildi; Halapdan uzak ýoldan geçensoň, 27-nji martda Diýarbakyra geldi. Öz derejesine görä agyr jogapkärçilik alan 16-njy korpus serkerdesi Mustafa Kemal, Brigada generaly (Mirliva) wezipesine bellenildi we 1916-njy ýylyň 1-nji aprelinde Diýarbakyrda bolanda Paşa adyny aldy. 35 ýaşynda ýeten bu dereje, I Jahan Urşunda alan iň ýokary derejesi bolar. Ştab-kwartirasyny 16-njy aprelde Silwanda açdy. Ol Bitlis bilen Muşyň arasynda takmynan 100 kilometrlik bir front üçin jogapkärdi we onuň güýji 13,741 esgerden, 9 297 tüpeňden, ýedi pulemýotdan we 19 topdan ybaratdy. Enweriň Gündogar frontdaky meýilnamasy 2-nji we 3-nji goşunyň bilelikde işlemegini göz öňünde tutýardy. Şeýle-de bolsa, 2-nji goşun günortada ýerini almazdan ozal ruslar 3-nji goşuna hüjüm edip, ýeňdiler we 1916-njy ýylyň 15-nji aprelinde Trabzony basyp aldylar; Iýul aýynda Gümüşhane, Baýburt we Erzincan ýaly has uly meýdany basyp aldylar we 2-nji goşuny Diýarbakyra iteklediler. Osman goşuny 3-nji awgustda garşylyk görkezdi; 6-njy awgustda Mustafa Kemalyň 16-njy diwiziýasy Muş we Bitlisi ruslardan azat edip, Osman goşunlaryna strategiki artykmaçlyk berdi. Kawkaz frontundaky bu üstünligi üçin oňa altyn gylyç artykmaç medaly berildi. Awgust aýynyň ahyrynda Russiýanyň garşy hüjüminden soň, Mustafa Kemal goşuny 21-nji awgustda ýene Silwana iberdi. Muş ruslaryň elinde bolsa, Bitlis Osmanlynyň gol astyndady. Mustafa Kemal Diýarbakyrda bolan mahaly, Bileleşigiň tarapdarlaryndan ubakup Jemil agdarlyşyk guramak kararyna geldi. Uruş ýeňildi diýip pikir edýär. Onuň pikiriçe, ýeke-täk çykalga Sublime Porte hüjüm etmek, hökümeti agdarmak we baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministrini çalyşmak. Şeýle hem, Mustafa Kemaly baş serkerdäniň täze orunbasary we uruş ministri hasaplaýar. Razy bolan dostlaryndan biri, dildüwşük barada Enwer Paşa habar berdi. Şondan soň ubakup Jemil atylyp öldürildi. Falih Rıfky Ataýa beren ýatlamalarynda Mustafa Kemal: "Şol wagt meniň bölümlerimiň birine serkerdelik edýän Ali Fuada (Cebesoý)" ubakup Jemil asyldy. Sebäbi halas bolmagyň bolmazlygy " Baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministri bolmasam. "Ol eýýäm aýdanlaryny etdi." Eger şeýle bolan bolsam, Stambula baranymda ubakup Jemiliň ilkinji zadyny jezalandyrardym. we oňa meňzeş adamlar tarapyndan häkimiýete getir, men erkek däl! " diýdi. 1916-njy ýylyň irki gyşy sebitde mundan beýläkki çaknyşyklaryň öňüni aldy. 25-nji noýabrda, 2-nji goşun serkerdesi Ahmet İzzet Paşa rugsat alyp, Stambula gaýdyp gelende, Mustafa Kemal goşuny serkerdäniň orunbasary edip aldy. Deputat bolansoň, geljekde Garaşsyzlyk söweşinde işlejek ofiserleriň ýolbaşçylygyndady: İsmet (önönü), Kafer Taýýar (Eilmez) we Harby akademiýanyň dosty Ali Fuat (Cebesoy). 1917-nji ýylyň 18-nji fewralynda Mustafa Kemal özüniň Hejaz kampaniýasyna gatnaşýan goşun serkerdesi edilendigini bildi. 26-njy fewralda Enweriň ýolbaşçylygyndaky ýygnaklara gatnaşmak üçin Damaska ​​gitdi. Ara alyp maslahatlaşmadan soň meýilnamalara üýtgetmeler girizildi; Fahrettin Paşanyň goşunlarynyň Palestina frontuna geçiriljekdigi we 2-nji goşunyň serkerdesi hökmünde Mustafa Kemalyň bellenilmegi karar edildi. Bu karara Grand Wezir Talat Paşa weto goýdy. ==== Sinaý we Palestina fronty ==== [[Faýl:AtaturkYildirim.jpg|thumb|Sinaý we Palestina frontunda]] 1917-nji ýylyň 7-nji martynda ştab-kwartirasy Diýarbakyrda ýerleşýän 2-nji goşunyň serkerdebaşysynyň orunbasary wezipesine bellenenden soň, Hejaz ekspedisiýa güýçleriniň serkerdesi wezipesine bellendi. Şeýle-de bolsa, ol muny kabul etmedi we 1917-nji ýylyň 5-nji iýulynda ıldyldyrym goşun toparynyň ýolbaşçylygynda 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 8-nji awgustda Stambuldan Halap şäherine gitdi.Sebitdäki baha berişlerinden soň, Ydyldyrym goşun toparynyň serkerdesi nemes Falkenhayn bilen strategiki meseleler boýunça ylalaşyp bilmedi we 4-nji oktýabrda serkerdelikden çekildi we aýyň ahyryna Stambula geldi we Pera köşgünde mesgen tutdy. 1917-nji ýylyň 15-nji dekabry bilen 1918-nji ýylyň 5-nji ýanwary aralygynda, şazada Wahdettin Efendiniň egindeşleri bilen Germaniýa gitdi we Berlinde Kaiser II bilen duşuşdy. Urşuň strategiki ýagdaýy barada Wilgelm, Hindenburg, Ludendorff we Baş ştab-kwartirasy bilen geçirilen gepleşiklere gatnaşdy, Alsaý sebitine we frontuna baryp, ofiserler bilen duşuşdy. Sapardan gaýdyp gelende, çep böwregi ýokaşdy we uzak wagtlap keselhana ýerleşdirildi. 25-nji maýda ýola çykdy; 1918-nji ýylyň iýun we iýul aýlarynda Wenada we Karlsbadda bejergi aldy. Bejergi wagtynda nemes we fransuz dillerini aldy. Soltan Mehmed Reşadyň ölüminden we Wahdettiniň asmana göterilmeginden soň 27-nji iýulda Karlsbaddan Stambula gaýdyp geldi, ýöne Wenada Ispan dümewi sebäpli 4-nji awgustda Stambula geldi. [[Faýl:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|Kemal Paşa, ıldyldyrym goşun toparyna serkerdelik edýärkä (1918). Soltanyň Hormatly kömekçisi bolandygyny aňladýan zolak.]] 7-nji awgustda Palestina frontuna 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 26-njy awgustda Halap şäherine baryp, 1-nji sentýabrda Nablusdaky baş edarasyna göçdi. Siriýada we söweş meýdanynda geçirilen gözleglerden soň, Enweriň özüne nädogry maglumat berendigini we güýjüniň gowşakdygyny kesgitledi. 19-njy sentýabrda general Allenbiniň ýolbaşçylygyndaky Iňlis goşunlary Megiddo söweşini başlap, general Sandersiň ýolbaşçylygyndaky ildyldyrym goşun toparyna hüjüm etdi. Söweşiň netijesinde Ydyldyrym goşun toparyny döreden 8-nji goşun düýbünden ýok edildi we 4-nji goşun esasan ýok edildi. Diňe Mustafa Kemal Paşanyň ýolbaşçylygyndaky 7-nji goşun Damaskdan we Halapdan demirgazyga yza çekildi we Kilisiň günortasynda ýerleşýän Müslimiýe goranyş liniýasyny döretdi. Mudrosyň ýaragyna çenli döwürde Iňlis imperiýasynyň goşunlarynyň Toros geçelgelerinden Anadolyda aralaşmagynyň öňüni aldı. Uruş dowam ederken, oňa 20-nji sentýabrda Hormatly adýutant Hazreti Şahriari (Soltanyň hormatly adýutanty) ady berildi. Şol gün Mustafa Kemal Paşa Wahdettiniň kömekçisi Naci (Eldeniz) beýine telegramma iberip, ıldyldyrym goşun toparynyň söweş güýjüniň ýokdugyny habar berdi we ýarag soramagyny teklip etdi. Şeýle hem, uruş ministri we täze hökümetde baş serkerdäniň orunbasary wezipesine bellenilmegini isledi. 27-nji sentýabrda, Iňlis goşunlary 7-nji goşunyň yzky meýdanyna haýbat atanda, Damaskyň günortasyndaky Kiswa yza çekilmegi buýurdy. Sanders şäheri goramagy buýurdy we 8-nji goşuny Mustafa Kemalyň gol astynda goýdy; emma Damask 30-njy sentýabrda ýykyldy. Mustafa Kemal galan güýçlerini Halap şäherine çekdi we goranyş pozisiýasyny eýeledi. Köçe söweşlerini öz içine alýan uzak goragdan soň, Halap 25-nji oktýabrda ýykyldi. Mustafa Kemal galan güýçlerini Anadola iberdi. Mudrosyň ýaragy 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda gol çekildi we ertesi günortan güýje girdi. Mudros ýaragly güýçleriniň 19-njy maddasyna laýyklykda, ıldyldyrym goşun toparynyň serkerdesi Otto Liman fon Sanders Paşa işden aýrylandan soň Mustafa Kemal Paşa bellenildi. Mudros ýaragly söweşinden soň, Anadolyda milisiýa (Kuv-yi Milliye) görnüşinde guralan garşylyk hereketleri başlandy. 5-nji noýabrda Siriýadaky Iňlis serkerdesi şäheri basyp aljakdygyny habar berdi we Iskenderun portundan Halapdaky goşunlaryna zerur zatlary daşamak üçin ulanjakdygyny aýtdy; Mustafa Kemal ýaragyň şertlerini iki gün ozal telegramma bilen öwrenmegi haýyş edipdi. 6-njy noýabrda baş wezirine iberen duýduryşynda Iňlisleriň basyp alyşlygyna ýarag bilen garşy durjakdygyny aýtdy; Şeýle-de bolsa, ertesi gün Ahmet İzzet Paşanyň telegrammasy bilen buýrugy yzyna almaly boldy. [181] 7-nji noýabrda ıldyldyrym goşun topary we 7-nji goşun dargadyldy. [180] Ulukyşla geldi we soňky iş ýeri bolan Adana gitmezden ozal ilkinji guramany döretdi. [182] Golaýda Antepde şäheriň görnükli adamlaryndan Ali Cenani bilen duşuşdy we garşylyk gurasa, ýarag berjekdigini aýtdy; bu ýaraglar soňra ilata paýlandy we basybalyjy güýçlere garşy ulanyldy. 1918-nji ýylyň 10-njy noýabrynda ıdyldyrym goşunlarynyň serkerdeligini 2-nji goşun serkerdesi Nihat Paşa tabşyrdy we Adana şäherinden Stambula göçdi. Recallatlanyndan soň sebitdäki adaty Osman goşunlary ähli zerur zatlary bilen Toros daglarynyň demirgazygynda yza çekildi we 2-nji goşundan başga ähli goşun dargadyldy. == Türk garaşsyzlyk urşy (1919-1923) == ==== iş döwri ==== Mustafa Kemal, 13-nji noýabrda Haýdarpaşa otly bekediniň Stambula geldi. Haýdarpaşadan Stambula geçip barýarka, Bosforda şäheri basyp almak üçin gämi duralgasynyň duşman söweş gämilerini görüp, meşhur "Gelşi ýaly gidýärler!" sözüni aýtdy. Alty aýyň dowamynda basyp alan Stambulda, ýurduň basyp alynmagyna we dargamagyna garşy durmak isleýän beýleki watançy ofiserler bilen gizlin duşuşyklar geçirdi. Istaragly döwürde Fethi Beý (Okyar) bilen bilelikde Ahmet İzzet (Furgaç) Paşany we Ahmet Tewfik Paşa (Okdaý) garaýşyny alýan Minber gazetini neşir etmek bilen syýasy başlangyçlar etdi. Endylyň ahyrynda ozal ýazan kitaplaryny "Zabit ve Kumandan" we "Hasb-ı Hâl" neşir etdi. Stambulda ilki Pera Palasda galdy we gysga wagtyň içinde Halapda tanyşan siriýaly hristian arap Salih Fansanyň Beýoglu öýüne göçdi. Soňra, 1918-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Akaretlerde ýaşaýan ejesi Zübeýde Hanymy we aýal dogany Makbulany alyp, häzirki Atatürk muzeýi bolan öýde mesgen tutdy. Stambul basyp alnan günlerinde Mustafa Kemal dostlary bilen bu öýde köplenç ýygnanýardy. Bu ýygnaklarda ilki Stambulda hökümeti üýtgetmek, soňra bolsa ýurduň basyp alynmagyna garşy goşunyň dargamagyny bes etmek, ýaraglary we ok-därileri gizlemek, ýaş ofiserleri Anadola geçirmek, býurokratlary berjaý etmek barada kararlar kabul edildi. Ýerlerinde milli garaýyşlar we halkyň ahlagyny ýokarlandyrmak. Ol bu öýde 1919-njy ýylyň 16-njy maýynda, Samsuna göçüp gelen gününe çenli ýaşady. Ahmet Tewfik Paşa garşy parlamente täsir etmäge synanyşan Mustafa Kemal, paýtagtda galan alty aýyň dowamynda soltanyň öňünde birnäçe gezek çykyş etdi. Damad Ferid Paşa we Tewfik Paşa ýaly neberelerden bolan aýallara garşy. Öýlenenler bilen işlemegi makul bildi. 18-nji noýabrda Mejlis Tewfik Paşanyň hökümetiniň meýilnamasyny ara alyp maslahatlaşmak üçin ýygnandy, ýöne ses bermek netijesiz boldy, sebäbi Fethiniň (Okýar) partiýasyny goldaýan ýigrimi ýedi deputat hökümete garşy ses berdi. Şeýle-de bolsa, bu synanyşyklar netije bermedi we 19-njy noýabrda geçirilen ses berişlikde Tewfik Paşanyň hökümeti ýönekeý köplük bilen öz wezipesinde galdy. Syýasatçylaryň arasynda çekeleşikler dowam edýärkä, Mustafa Kemal ýaly ofiserler Osman goşunynyň galan böleklerine gözegçilik etmäge we soýuzdaş güýçleriň meýilnamalaryna garşy durmaga synanyşýardylar. Mejlisiň ynamyny ýitiren Tewfik Paşa 21-nji dekabrda soltanyň öňünde çykyş edip, mejlisiň dargadylmagyny isledi we Ikinji konstitusiýa monarhiýasy gutardy we soltanyň şahsy dolandyryşy yzyna gaýtaryldy. 1919-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda saýlawlar wagtlaýyn yza süýşürildi. [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk met onderscheidingen.jpg|thumb|9. Goşun gözegçisi Mustafa Kemal Paşa, 17-nji aprel, 1919]] Ol 20-nji dekabrda ýene bir gezek soltanyň öňünde çykyş etdi, ýöne hökümete goşulmak synanyşygy netije bermedi. 1919-njy ýylyň 29-30-njy ýanwarynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň öňki otuz agzasy tussag edildi; Tussag edilenleriň arasynda Mustafa Kemalyň dosty Dr. Tewfik Rüştü (Aras) hem gatnaşdy. Italiýanyň Commissionerokary komissary graf Karlo Sforza öz ýatlamalarynda 1919-njy ýylyň başynda Stambuldaky Iňlis agentleriniň Mustafa Kemaly tussag edip, Malta ibermäge taýýarlyk görýändiklerini ýazdy, ýöne diplomatik kynçylyklardan gaça durmak üçin bu taýýarlyklar durmuşa geçirilmedi. 1919-njy ýylyň başynda Stambulda köp syýasy krizis bolupdy we netijede 4-nji martda Damad Ferid Paşanyň ýolbaşçylygynda Bileleşiklerden azat täze hökümet döredildi. Milletçiler goşuna gözegçiligi sakladylar, ýöne täze Harbiýe Nazyn Şakir Paşa Fevzi (Çakmak) -ny başlyk edip bellemek üçin Çewat Paşany (Çobanly) belledi. 9-njy martda Bileleşik we Ösüş komitetiniň ähli ýolbaşçylary tussag edildi. Bu syýasy başagaýlygyň hemmesi dowam edýärkä, Mustafa Kemal Rauf, Ali Fuat, Fahrettin, Refet, Kazym Karabekir we metsmet ýaly ofiserler bilen ýygy-ýygydan duşuşýardy. Ali Fuat bilen bilelikde esgerleriň ýaragsyzlanmagyny duruzmak, elindäki ýaraglary we ok-därileri goramak, şol bir pikirde bolan ofiserleri we parahat ilaty möhüm wezipelerde saklamak üçin operasiýa meýilnamasyny düzdi. Bu pikirleri Baş ştatda nobatçy ofiserler hem paýlaşdy. Bu aralykda, Anadoly we Frakiýanyň dürli sebitlerinde hukuk jemgyýetlerini goramak döredildi. Mustafa Kemal we beýleki ofiserler bu jemgyýetler bilen gatnaşyk gurup başladylar. 1919-njy ýylyň Baýdak aýynda Ali Fuat 20-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Ankara, 13-nji martda Kazym Karabekir 15-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Erzuruma bellendi. Şeýle hem Mustafa Kemal Anadolyda bir wezipäni eýelemegi maksat edinýärdi. Aprel aýynda Uruş ministri Şakir Paşa tarapyndan çagyrylan Mustafa Kemal, Fewzi Paşanyň (Çakmak) karary bilen Gündogar Anadolyda grekleriň yzarlamalaryny çözmek wezipesini ýerine ýetirýän 9-njy goşunyň inspektory wezipesine bellendi. orunbasary, brigada generaly Kazym (İnanç). Bu karar 30-njy aprelde resmi taýdan yglan edildi we gysga wagtyň içinde ministrler tarapyndan tassyklandy. Bu meseläniň çäginde Mustafa Kemal sebitde tertip-düzgüni üpjün eder, ýaraglaryň ýygnalmagyna we howpsuz ýerde saklanmagyna gözegçilik eder, goşunyň “geňeşleri” döredýändigi baradaky habarlary derňär we eger bu hakykat bolsa, amaly bes ederdi. . Mustafa Kemalyň hem täsir eden bu karary bilen [194] diňe 9-njy goşun we Anadolydaky gündogar we merkezi raýat administratorlary däl, eýsem günbatar we günortadaky sebitleriň serkerdeleri we raýat dolandyryjylary hem hökmanydy. isleglerini ýerine ýetirmek. 15-nji maýda işgärleriň başlygy bilen hoşlaşdy; Bu ýerde, gizlin ýygnakda baş ştabyň başlygyny terk etmekçi bolýan Fewzi Paşa (Çakmak) we mirasdüşeri Çewat Paşa (Çobanly) bilen duşuşdy. Fewzi Paşa bilen ýaranlaryň we materiallaryň soýuzdaş güýçlere eltilmejekdigi, Anadolyda Milli güýçlere esaslanýan administrasiýa dörediljekdigi we harby operasiýalaryň diňe goranmak bilen çäklenmejekdigi barada ylalaşyk gazandylar. Mustafa Kemal Cevat Paşadan şahsy parol aldy, Fewzi Paşa bolsa Anadolyda ofiserler we ýarag ibermegi gurady. Soňra soltan bilen soňky duşuşygy boldy we 16-njy maýda işgärleri bilen Bandyrma paromynda Samsuna tarap ýola düşdi. ==== Samsun ==== 1919-njy ýylyň 2-nji fewralynda Mersinli Jemal Paşa Anadolyda gündogarda Osman goşunlaryny ýarag şertlerine laýyklykda guramak üçin inspektor hökmünde iberildi. Iňlis ýokary komissary admiral Kaltorpe we Fransiýanyň ýokary komissary admiral Amet 1918-nji ýylyň noýabr aýynda Osman hökümetine bellik berdiler. Gündogardaky türkleriň ýaraglanýandyklaryny we hristianlary öldürýändiklerini, muňa garşy çäre görmelidigini öňe sürdüler. Mustafa Kemal Paşa, basyp alyş güýçleriniň Commissionerokary komissarlarynyň belliklerine laýyklykda adatdan daşary güýçler bilen üpjün edilen, Wilýat-Sitide (Alty welaýat) hristian ilatyny goramak we kiçi gozgalaňlary basyp ýatyrmak üçin Soltan Wahdettin tarapyndan bellenildi. basyp alyjy güýçlere garşy. Uruş ministrligi 24-nji maýda Iňlis goşunynyň Gara deňizdäki serkerdesi general Sir Jorj Milneniň Mustafa Kemalyň borjy barada ýazan hatyna jogap edip, Mustafa Kemalyň wezipesiniň 1-nji we 3-nji korpusy öz içine alýandygyny aýtdy. bölümleriň ministrleriň buýruklaryna boýun bolmagy, maksadynyň top pyçaklarynyň sökülmegine gözegçilik etmek we jemgyýetçilik tolgunyşyklarynyň öňüni almakdygyny aýtdy. Aslynda, Mustafa Kemalyň we onuň goşun serkerdeleriniň Erzurumdaky Kazym Karabekir we Siwasdaky Refet (Bele) maksady harby enjamlaryň iberilmeginiň öňüni almakdy. Grekleriň Ege sebitinde öňe gitmeginiň öňüni almak isleýän Baş ştab hem bu maksady paýlaşdy. Atatürk, journalisturnalist Falih Rıfky Ataýa Samsuna gitmezden ozal Wahdettin bilen soňky duşuşygy barada gürrüň berdi. Bu duşuşykda Wahdettin Samsuna gitmezden ozal ony görmäge gelen Mustafa Kemal Paşa: "Paşa Paşa, siz şu wagta çenli döwlete köp hyzmat etdiňiz, olaryň hemmesi şu kitaba we taryhda ýerleşdirildi. Bulary ýatdan çykaryň, Indi etjek hyzmatyňyz olaryň hemmesinden has möhüm bolup biler. Paşa Paşa, döwleti halas edip bilersiňiz! " ol aýtdy. Şeýle-de bolsa, Atatürk Wahdettiniň ak ýüreklidigine ynanmaýandygyny we Soýuzdaş güýçleriň syýasatlaryna laýyklykda hereket edendigini we bu syýasata garşy çykýan türkleri köşeşdirmek isleýändigini aýtdy. [199] Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda polkownik Refet Beý (Bele), işgär polkownik Kazym (Dirik) Beý, işgär polkownigi 'göteriji' Mehmet Arif Beý, Dr. Polkownik İbrahim (Tali Öngören) Beý, işgärler maýor Hüsrew (Gerede) Beý, Dr. Maýor Refik (Saýdam) Beý, maýor Kemal (Doğan) Beý, kapitan Çewat Abbas (Gürer) Beý we kapitan Ali Şewket (Öndersew) Beý bilen bilelikde Samsuna gitdi. Basyp alyşa garşy garşylyk hereketleri 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda ýaraşyk şertnamasyna gol çekilenden soň derrew başlansa-da, Mustafa Kemal we onuň serkerdeleriniň köpüsi, 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda Samsuna gonan güni hakyky başlangyç senesi hökmünde kabul edilýär. Türk garaşsyzlyk urşy. Mantyka köşgünde bir hepde bolanynda sebitdäki konfliktleriň sebäbini derňedi we Soltan Wahdettiniň beren tabşyrygynyň tersine, basybalyjylara garşy ýerli Kuwa-yi Milliýe guramalaryny döretmekde hut özi rol oýnady. 21-nji maýda Iňlis howpsuzlyk işgäri kapitan L.H. howpsuzlyk ýagdaýyny ara alyp maslahatlaşmak üçin duşuşdy. Hurst we iki kärdeşi bilen duşuşdy. Iňlisleriň Osmanly hökümetiniň ýurdy dolandyryp bilmejekdigi we birnäçe ýyl bäri daşary ýurt gatyşmagynyň zerurdygy baradaky pikirlerine garşy çykdy we Samsun sebitindäki meseleleriň grekleriň separatistik maksatlaryny bes eden badyna çözüljekdigini we grekleriň Osman ýurtlarynda özygtyýarlylyga hukugynyň ýokdugyny aýtdy. Samsunda ýene birnäçe gün galan we ýygnak geçiren Mustafa Kemal şu ​​hepdäniň ahyrynda Gawza gitdi. Şäherde gowy garşy alnan Mustafa Kemal halkdan Hukuk Goranmak Assosiasiýalarynyň bölümini açmagyny haýyş etdi. Mustafa Kemalyň Gawzadaky hereketleri kapitan Hursta grekler tarapyndan ýetirildi; Hurstyň hasabatyndan soň, 8-nji iýunda Commissionerokary komissar admiral Kaltorpe bu mesele barada Iňlis Daşary işler ministrligine telegramma arkaly habar berdi. Şondan soň Iňlis resmileri Osman hökümetine Mustafa Kemaly wezipesinden aýyrmak üçin basyş etdiler. Şol gün baş weziriň orunbasary Iňlis resmilerine ministrler kabinetiniň Mustafa Kemaly yzyna çagyrmak kararyna gelendigini habar berdi; Uruş ministri Şewket Turgut Paşa Mustafa Kemalyň gitmegine rugsat berendiklerini ýatlatdy, ýöne Mustafa Kemala "Stambula gaýdyp hormat goýmagy" buýurdy. 11-nji iýunda Mustafa Kemal wagt tapmak üçin näme üçin yzyna çagyrylandygyny sorady. Gawzada geçiren on ýedi gününiň ahyrynda, Raufdan (Orbaýdan) Iňlis goşunynyň içerki syýahat etmeginiň öňüni almak üçin Iňlis goşunynyň iberilip bilinjekdigi baradaky habary alanda, 13-nji iýunda hiç kime habar bermän Amasýa gitdi. Refet (Bele) has ygtybarly bölüm bardy, gitmek kararyna geldi. ==== Amasya ==== Mustafa Kemal 13-nji iýunda Amasýa, 19-njy iýunda Ali Fuat we Rauf we 20-nji iýunda Refet geldi. Bu aralykda, Günbatar Anadolyda grek okkupasiýalary dowam edýärdi we anneksiýa jemgyýetlerinden ýüz öwürmek Stambul hökümetine we soýuzdaş güýçlere garşylyk telegrammalary iberýärdi we garşylyk görkezmäge çagyrýardy. Bu işiň, Pari Parisde gepleşikler geçirýän Osmanly delegasiýasyny kyn ýagdaýa saljakdygyny pikir edip, Içeri işler ministri Ali Kemal 16-njy iýunda ýurduň ähli poçta bölümlerine protest telegrammalaryny kabul etmezlik barada görkezme iberdi. 18-nji iýunda Mustafa Kemal 1-nji korpusyň serkerdesi polkownik Kafer Taýýar üçin telegramma iberip, Stambuldaky hökümetiň güýjüni ýitirendigini, Anadoly halkynyň milli garaşsyzlyk üçin birleşendigini, Hukuk goragy we ret etmek anneksiýa jemgyýetleri bir at bilen birleşmeli we Anadoly bir at bilen birleşmeli, bir ýerden dolandyrylmalydygyny, Frakiýadaky jemgyýetden bir ýa-da iki delegatyň Siwasa iberilmelidigini ýazdy. Mustafa Kemal 19-20-nji iýunda Rauf, Refet we Ali Fuat bilen taýýarlan beýannamasynyň taslamasyny ara alyp maslahatlaşdy. Tegelek taýýarlanylandan soň, Konýadaky 2-nji goşun inspektory Jemal (Mersinli) we Erzurumda 15-nji goşun serkerdesi Kazym Karabekir iberildi we olaryň tassyklamasy alyndy. 1919-njy ýylyň 22-nji iýunynda Amasýa aýlawyny neşir etdi. Soňra telegramma arkaly ähli raýat dolandyryjylaryna we harby serkerdelerine ýetirildi. Amasýa aýlawy, Stambuldaky basybalyjy güýçleriň reaksiýasyny döretdi we Iňlisler Mustafa Kemaly Stambula yzyna getirmek üçin Stambul hökümetine edýän basyşyny artdyrdylar. Bu aralykda, Içeri işler ministri bolan Ali Kemal Beý Mustafa Kemalyň gowy esgerdigini, ýöne Iňlisleriň basyşy sebäpli işden aýrylandygyny aýdýan tegelek neşir etdi. “Amasýa” aýlawynda watanyň bitewiliginiň we milletiň garaşsyzlygynyň howp astyndadygy, Stambul hökümetiniň öz jogapkärçiligini ýerine ýetirip bilmejekdigi we bu ýagdaýyň milletiň ýok bolmagyna sebäp bolandygy düşündirildi. Tegelekde "milletiň garaşsyzlygy milletiň karary we karary bilen halas ediler" diýilýär. Her tarapdan Anadolyda howpsuz ýer bolan Siwasda gurultaý geçiriljekdigi mälim edildi. Bu gurultaýa gatnaşmak üçin her welaýatdan 3 wekil saýlandy we iberildi we wekillerden syýahatlaryny gizlin saklamagy haýyş edildi. Gündogar welaýatlar üçin gurultaýyň Erzurumda geçiriljekdigi, soň bolsa Erzurum kongresiniň agzalarynyň Siwasa gatnaşmak üçin göçjekdigi mälim edildi. ==== Erzurum kongresi ==== Içeri işler ministri Ali Kemaldan 23-nji iýunda ýerli işgärlere iberen habarnamasynda Mustafa Kemaldan dynmagy ýüregine düwen ýeke-täk agza ýerli ýolbaşçylara "onuň bilen hiç hili resmi amal etmezligi" buýurdy. hökümet bilen baglanyşykly haýyşlarynyň hiç birini ýerine ýetirmez ". Telegrammadan bihabar Mustafa Kemal we Rauf 26-njy iýunda Amasýany terk edip, Erzuruma gitdiler. Siwasyň gubernatory Reşit Paşa Stambuldan Mustafa Kemaly nädip garşylamalydygyny soranda, Ali Kemal bilen Uruş ministri Şewket Turgut Paşanyň arasynda güýçli söweş boldy; Iki ministr hem 26-njy iýunda işinden çekildi. Täze içeri işler ministri Reşid Akif Paşa Siwanyň häkimine iberen telegrammasynda Mustafa Kemalyň wezipesinden boşadylan islendik general ýaly garşy alynmalydygyny aýtdy. Kazym Karabekir 3-nji iýulda Erzurumyň daşynda 15 km uzaklykda Mustafa Kemaly garşy aldy we dabaraly ýagdaýda myhmanlaryny Erzurum galasynyň baş edarasyna äkitdi. Şähere gelen badyna Refetden gysga wagtda goşundan çekilmegini we Erzurumda howpsuzlykda galmagyny haýyş edýän telegramma aldy. Iňlisler munuň milli we daşary ýurtlara garşy duýgularyň merkezine öwrülendigini duýdular. Ertesi gün Mustafa Kemal tagta çykmagynyň ýyl dönümi bilen Soltan Wahdettine gutlag telegrammasy iberip, özüne wepalydygyny mälim etdi. 7-nji iýulda 3-nji goşun gözegçisi hökmünde ähli serkerdelere iberen iň soňky buýrugy bilen harby we milli guramalaryň hiç haçan dargadylmaly däldigini, serkerdelik derejeleriniň berilmeli däldigini, ok-däri we ýarag berilmeli däldigini, şeýle hem mundan beýläk "duşman" bölümleriniň ädimlerine garşy harby reaksiýa görkezilmelidir we halyflygyň howpsuzlygyny üpjün edip biljek ýeke-täk elementdir. Ol munuň milli erkiň guralydygyny aýtdy. Aç-açan garşylyk görkezen bu buýrukdan soň, admiral Kaltorpe Refet bilen Mustafa Kemalyň haýal etmän yzyna çagyrylmagyny isledi. 8-9-njy iýul gijesinde Mustafa Kemal uruş ministri Ali Ferid Paşa bilen birnäçe sagatlap telegraf arkaly gürleşdi. Duşuşygyň ahyrynda işinden aýryljakdygyny duýan Mustafa Kemal işinden aýryldy we Ferit Paşa işinden aýrylandygyny aýtdy. Erzurumda Kazym Karabekir Paşa tarapyndan çagyrylan Gündogar welaýatlaryň hukuk goragy kongresine (Erzurum Kongresi) gatnaşdy. [214] Gurultaýyň başynda Kazym Karabekir Erzurum Hukuk Gorag Jemgyýetiniň iki agzasyny işinden aýyrdy we Rauf (Orbaý) we Mustafa Kemal gurultaýa doly agza hökmünde gatnaşmagyny üpjün etdi. 1919-njy ýylyň 23-nji iýuly bilen 7-nji awgusty aralygynda geçirilen gurultaýa 56 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal ilki taýýarlyk komitetiniň prezidenti saýlandy, soň bolsa Karabekiriň tagallasy bilen gurultaýyň başlyklygyna saýlandy. Çykyşynda ýurduň bölünýändigini, Stambul hökümetiniň gowşakdygyny we Soýuzdaş güýçleriň hilelerini düşündirdi; Theurduň ykbalyny öz elinde saklaýan milli dolandyryşyň döredilip bilinjekdigini aýtdy. Gurultaýa Stambul hökümetinden çynlakaý garşylyk görkezildi. Gurultaýyň özüni parlamentiň ýerine goýmagy, şonuň üçin derrew gutarmalydygy we Mustafa Kemal we onuň dostlary derrew tussag edilip, Stambula iberilmegi islenýärdi. Mustafa Kemalyň teklibi bilen soltana, hökümete, harby we raýat häkimiýetlerine iberilen hatda aýyplamalar ret edildi we köşge wepalylyk yglan edildi. Ondan soň neşir edilmeli jarnamanyň mazmuny we düzgünnamanyň makalalary ara alnyp maslahatlaşyldy we Wekil komiteti döredildi. Erzurum Kongresiniň Jarnamasy 7-nji awgustda çap edildi. Bu jarnamada watanyň milli serhetlerde bölünip bolmajak bir zatdygy, Stambul hökümeti watany gorap we garaşsyzlygy üpjün edip bilmese, wagtlaýyn hökümet guruljakdygy, hristian azlyklaryna syýasy taýdan zyýan berjek artykmaçlyklar berilmejekdigi karar edildi. agalyk etmek we jemgyýetçilik deňagramlylygy, bu mandatlar we goraglar kabul edilmez. Gurultaý tamamlanandan soň Mustafa Kemal ýene üç hepde Erzurumda galdy. Siwasa syýahat çykdajylaryny Erzurumda mesgen tutan pensiýa maýoryndan alan karzy bilen ýapdy. 29-njy awgustda pulemýotly bir platon, Mazhar Müfit, Rauf we Raif Efendi bilen birlikde üç awtoulag kerweni bilen Erzurumdan ýola çykdy we Fewzi Efendi oňa Erzincanda goşuldy. 2-nji sentýabrda Siwasa geldi. ==== Sivas kongresi ==== [[Faýl:Mustafa Kemal Paşa Cemil Cahit Bey ile, Sivas, Eylül 1919.png|thumb|Mustafa Kemal Paşa, Siwasda Jemil Kahit Beý bilen 1919-njy ýylyň sentýabr aýy.]] Siwas kongresi 1919-njy ýylyň 4-11-nji sentýabry aralygynda geçirildi. Gurultaýa Mustafa Kemal ýaly jemi otuz sekiz delegat gatnaşdy, ýöne Egeýdäki garşylyk guramalary Siwasa delegat ibermedi. Garşy çykmalara garamazdan, gurultaýyň birinji gününde Mustafa Kemal prezident saýlandy. Ertesi gün delegatlar Bileleşik we Ösüş partiýasyny janlandyrmajakdyklaryna kasam etdiler we Garaşsyzlyk Urşuny Osman imperiýasynyň Birinji Jahan Urşuna girmegine sebäp bolan partiýadan aýyrmaga synanyşdylar. 4-nji sentýabrda Ahmet İzzet Paşanyň ABŞ-nyň mandatyny talap edýän memorandum Kazym Karabekire getirildi; Karabekir bu maglumatlary Mustafa Kemal bilen paýlaşdy. Awgust aýynda Mustafa Kemal käbir täsirli watançylaryň, şol sanda milletçi Halide Edibiň (Adywar) we Garagol jemgyýetiniň başlygy Kara Wasyfyň ABŞ-nyň mandatyny goldaýandygyny bildi. 8-nji sentýabrda Erzurumyň Wekiller komitetiniň agzasy, öňki häkim Bekir Sami (Kunduh) ABŞ-nyň mandatynyň kabul edilmegini haýyş edip, gurultaýa ýigrimi bäş gol bilen teklip hödürledi. Mustafa Kemal şäherdäki amerikalylaryň resmi borjunyň ýokdugyny aýtdy. Kongres ABŞ-nyň Senatyndan bu ýurda wekilçilik etmeýän Stambul hökümeti bilen parahatçylyk şertnamasyna gol çekmezden ozal Türkiýä derňew toparynyň iberilmegini haýyş edip hat ibermek kararyna geldi; Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň Senatynyň ABŞ-nyň Milletler ligasyna agzalygyny 19-njy noýabrda oňlamazlygy sebäpli bu mesele ara alnyp maslahatlaşylmady. Mandat ideýasy ýok edilenden soň, gurultaý tarapyndan bitewi Anadoly we Rumelia hukuk goraýjy jemgyýetiň kanuny taýýarlandy. Wekil komiteti giňeldildi, ýöne ähli delegasiýa Mustafa Kemaly lider hökmünde kabul etmegini dowam etdirdi. [[Faýl:Mustapha Kemal Pasha & members of his Nationalist Committee, Sivas, 1919.jpg|thumb|Mustafa Kemal (öň hatar, ortada) we Siwas Kongresiniň käbir gatnaşyjylary.]] 11-nji sentýabrda çap edilen Siwas kongresiniň jarnamasynda Mudrosyň ýaragyna gol çekilen güni basyp alynmadyk watan ýerleriniň tutuşlygyna we biri-birinden aýrylyp bilinmejekdigi nygtaldy. Kuwa-yi Milliýany ýeke güýç hökmünde ykrar etmegiň we milli erkiň agdyklyk etmeginiň möhümdigi aýdyldy. Grekleriň we ermenileriň territorial talaplaryna garşy çykyldy. Milli erk-islegi görkezmek üçin Osmanly Deputatlar mejlisiniň haýal etmän çagyrylmagy we hökümet kararlarynyň parlamentiň gözegçiligine berilmegi haýyş edildi. Siwas kongresinde ähli milli jemgyýetler Anadoly we Rumelia hukuklaryny goramak jemgyýeti ady bilen birleşdi. Gurultaý wagtynda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly tussag etmek üçin synanyşdy we 3-nji sentýabrda Ali Galip hadysasy diýlip tanaljak synanyşykda Içeri işler ministri Adil we täze uruş ministri Süleýman Şefik Paşa Elazığ häkimine buýruk berdi Ali Galip Mustafa Kemaly tussag etmek we gurultaýy dargatmak üçin buýruk berdi. Ali Galip Malatýa geldi we Iňlis kapitany Edward Noel we kürt bedirhan maşgalasynyň käbir agzalary bilen duşuşdy. Mümkin bolan synanyşygyň garşysyna Kazym Karabekir 7-nji sentýabrda Malatýa kiçi atly bir kompaniýa iberdi we Bedirhanlylary tussag etmegi buýurdy. Şondan soň Ali Galip, kapitan Noel we Bedirhanlar Siriýa gaçdylar. Stambul hökümeti Ankaranyň gubernatory Muhittin Paşa-da Siwa gitmegi we şäheri ele geçirmegi buýurdy, ýöne Ali Fuatyň buýrugy bilen ýolda milletçiler tarapyndan tussag edildi. Bu şowsuz synanyşyklar, milletçileri Anadolynyň işsiz ýerlerinde raýat dolandyryşyna gözegçilik etmäge mejbur etdi. 24-nji sentýabrda Trabzonyň häkimi tussag edildi; 26-njy sentýabrda, Konýanyň häkimi Refetiň (Bele) şäheri basyp almak üçin gidýändigi baradaky habary eşidip, şäheri terk etdi. Bu wakalardan soň Anadoly gözegçiligini ýitirjekdigine göz ýetiren Stambul hökümeti, 27-nji sentýabrda Abdülkerim Paşanyň töwellaçylygynda Mustafa Kemala telegramma iberdi. Bu ýygnakda Mustafa Kemal Damad Ferid Paşanyň işinden aýrylmagyny isledi. 30-njy sentýabrda Damad Ferid işinden aýryldy we Ali Weza Paşa baş wezir wezipesine bellendi. Bu wakalardan soň Stambul hökümeti Deňiz işleri ministri Salih Paşany Wekiller komiteti bilen duşuşmak üçin Anadola ibermegi teklip etdi. Mustafa Kemal Amasýada ​​duşuşmaga razy boldy. 20-25-nji oktýabr aralygynda üç gün dowam eden gepleşiklerden soň berk ylalaşyk gazanyldy. Protokola öwrülen we Mustafa Kemalyň tutanýerliligine gol çekilen bu ýygnak bilen hökümet Wekiller komitetini ykrar etdi. ==== Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşy ==== Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 27-nji dekabrynda Ankara geldi. 1919-njy ýylyň ahyrynda geçirilen parlament saýlawlarynda Mustafa Kemal Erzurumdan deputat hökmünde saýlandy, ýöne Ankarada galmagy ýüregine düwdi. Mustafa Kemalyň esasy maksady milletçi deputatlary Hukuklary Goramak atly partiýa ýygnamak we mejlisiň başlygy wezipesine saýlamakdy. Şeýlelik bilen, ýygnak Stambulda erkin işläp bilmese, kanuny saýlanan delegatlaryň adyndan hereket etmäge ygtyýary bolar. 29-njy dekabrda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly goşundan aýyrmak baradaky buýrugy ýatyrdy, medallaryny yzyna gaýtardy we meýletin işinden aýrylandygyny habar berdi. Bu döwürde Osman topraklaryny paýlaşmagyň iň soňky tapgyry bolan "Amerikan mandatynyň" daşary syýasat meselesi ara alnyp maslahatlaşyldy we ret edildi. ABŞ-nyň 1919-njy ýylyň dekabryndaky soňky teklibinde strategiki maksat hökmünde "has uly Ermenistanyň gapdalynda bir türk döwleti" döredildi. 1920-nji ýylyň ýanwar aýynda grekleriň Günbatar Anadolyny basyp aljakdygy barada myş-myşlar ýaýrap başlady. 9-njy ýanwarda polkownik Fahrettin (Altaý) bilen duşuşan Mustafa Kemal Günbatar Anadolydaky ähli goşunlary greklere garşy alyp barmagy meýilleşdirýändigini aýtdy. Bu döwürde ol Egeýdäki garakçylar bilen habarlaşdy we adaty goşuny toparyň agzalaryna kömek etmäge ynandyrdy. Bu aralykda, Ankarada polkownik İsmet bilen duşuşdy. Gresiýa bilen urşuň gutulgysyzdygyny, ýöne duşman goşunlarynyň diňe garakçylar tarapyndan däl-de, adaty goşun tarapyndan saklanyp biljekdigini aýtdy. 1920-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda 72 deputatyň gatnaşmagynda Osman imperiýasynyň soňky mejlis ýygnagy açyldy. Soýuzdaş güýçler Anadolydaky milletçi serkerdeler bilen berk gatnaşygy bolan Jemal Paşanyň (Mersinli) söweş ministri we Çewat Paşa (Çobanly) täze hökümetiň baş işgärleriniň bellenmegine garşy çykdy. Paşalar işinden çekilmäge mejbur boldular. Bu aralykda, Reşat Hikmet mejlisiň başlygy wezipesine saýlandy; Az salymdan aradan çykanda, onuň ýerine Celalettin Arif geldi; Fewzi Paşa (Çakmak) baş ştabyň başlygy boldy we käbir beýleki ministrleriň çalşylmagy bilen täze ministrler 9-njy fewralda ynam sesini aldy. Mejlisdäki milletçiler "Müdafaa-i Hukuk Jemiýeti" ýerine, soltanyň çykyşynda agzalýan at bilen "Felah-ı Watan İttifagy" partiýasyny esaslandyrdylar. Bu döwürde Mustafa Kemal Ankarada garaşdy we töweregindäki ýaş ofiserler bilen işini dowam etdirdi. 1920-nji ýylyň 28-nji ýanwarynda Osmanly Mejlisi Milli şertnamalary kabul etdi, esasy meýilnamalary Amasýa, Erzurum we Siwasda Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda kesgitlenildi we 17-nji fewralda halka mälim edildi. "Türkiýe" sözüniň ilkinji gezek agzalýan jarnamasynda Birinji Jahan Urşuny bes etjek parahatçylyk şertnamasynda Türkiýe tarapyndan kabul edilen iň pes parahatçylyk şertleri bar. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler Stambulyň basyp alynmagyny ara alyp maslahatlaşýardylar we şol bir wagtyň özünde Anadolyda näbellilik sebäpli ygtyýarlyk boşlugy ýüze çykýardy. Fewral aýynda milletçilere garşy ikinji Anzawur gozgalaňy boldy. 3-nji martda baş wezir Ali Rıza Paşa işinden çekildi; Onuň ýerine Salih Paşa geldi. Beýleki soýuzdaş güýçlere ynanyp, Iňlisler 15-16-njy mart gijesinde häkimiýeti ele geçirdiler, möhüm binalary eýeledi we türk milletçilerini tussag edip başlady. Tutulan milletçiler soňra Maltada deportasiýa ediler. Iň soňky parlament ýygnagy 1920-nji ýylyň 18-nji martynda Stambulda geçirildi we mejlisi wagtlaýynça togtatmak kararyna gelindi. Iňlisleriň bu ädimine jogap hökmünde Mustafa Kemal ilki Iňlis ofiserlerini Anadolyda saklamagy buýurdy. Soňra täze saýlaw geçirmäge çagyrdy we Stambuldaky deputatlary Ankara çagyrdy. Milletçilere ýakyn bolan uly wezir Salih Paşa 2-nji aprelde işinden çekildi we Wahdettin ony milletçi anti-milletçi Damad Ferid bilen çalyşmak kararyna geldi. Şonda köşk bilen milletçileriň arasyndaky bölünişik doly aç-açan boldy we Mustafa Kemalyň türk milli garşylygynyň ýolbaşçylygy üçin çynlakaý bäsdeşi galmady. 1920-nji ýylyň mart-aprel aýlarynda Stambuldaky milletçiler dürli ýollar bilen Ankara geçdiler. Bu aralykda, Mustafa Kemal Ankaradaky guramasyny ösdürdi we garşylyk hereketini düşündirmek üçin Anadolu gullugyny döretdi. 11-nji aprelde mejlis soltan tarapyndan dargadyldy we Şeýh al-Islam Kuwa-yi Milliýany kapyr diýip yglan edýän we olaryň öldürilmeginiň hökmanydygyny aýdýan fatwa berdi. 18-nji aprelde Kuwa-yi znzibatiye döredildi we milletçilere garşy mobilizlendi. 1920-nji ýylyň 23-nji aprelinde Ankarada Türkiýäniň Milli mejlisi açyldy. Acrossurduň dürli künjeginden gelen milletçi guramalar Ankara wekil iberdi, Stambul mejlisiniň adamlary hem mejlise gatnaşdy. Mejlisiň açylyş dabarasynda Mustafa Kemal uzyn çykyş edip, 1918-nji ýylda ýaragly söweşden bäri nämeleriň bolandygyny düşündirdi. Mejlisiň diňe bir kanun çykaryjy däl, eýsem ýerine ýetiriji häkimiýeti hem saklamagyny we ýerine ýetiriji komitetine laýyk gelýänleri agzalarynyň arasyndan saýlamagyny isledi. 24-nji aprelde mejlis işine başlady; Çagyryş dabarasyna 120 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal 120 sesden 110-syny aldy we Mejlisiň we hökümetiň başlygy hökmünde Ankaranyň deputaty wezipesine saýlandy. Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy esaslandyryjy ýygnak bolup işledi we Garaşsyzlyk söweşini amala aşyrjak Anadoly hökümetiniň infrastrukturasyny döretdi. Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşyndan bir gün soň, Mustafa Kemal açylyş çykyşynda Birinji Jahan Urşuna şu sözler bilen girmegiň zerurdygyny aýtdy:<blockquote>"Elbetde, betbagtçylyklara we gaty gynandyryjy wakalara sebäp bolan we şu güne çenli halkymyzyň nägileligini döreden Jahan Urşuna gatnaşmazlyk has gowy bolardy. Thisöne bu maddy taýdan mümkin däldi. Sebäbi gatnaşmazlyk ýaraglydy Bitaraplyk, ýagny bogazlary ýapmak. Şeýle-de bolsa, watanymyzyň geografiki ýerleşişi, Stambulyň strategiki ýagdaýy we ruslaryň soýuzdaş hökümetleriň tarapynda durmagy hökman tomaşaçy bolup galmagymyz üçin laýyk däldi. Mundan başga-da, etdik pul, ýarag, senagat, gysgaça aýdylanda, ýaragly bitaraplygy saklamak üçin zerur gurallar we enjamlar ýok. Esasanam Iňlisler diňe bir pul bermän, gämilerimizi ellerinden aldylar we gämi gurluşygy üçin ýedi million liramyzy zor bilen sakladylar, millet diş we dyrnak halas etdi, soýuzdaş güýçler söweş yglan etdi we urşa goşulmazymyzdan dört aý öň, Osman hökümetine ähli tarapdan zyýan ýetirip, Ermenistan Respublikasyny döretmek kararyna gelendiklerini mälim etdi. " Bolşewikler tarapyndan neşir edilen gizlin şertnamadan görnüşi ýaly, Stambulyň çar Russiýasyna wada berlendigi, soýuzdaş güýçlere garşy söweşe girmelidigimiziň aýdyň subutnamasydyr. "</blockquote>Bir hepde soň, 1920-nji ýylyň 1-nji maýynda çykan "The Mail" gazetiniň sözbaşysyna görä, Mustafa Kemal beren interwýusynda Osman imperiýasynyň dargamagy we Yslamyň aýak astyna alynmagy üçin Angliýany jogapkärçilige çekendigini aýtdy. Şeýle hem, goşunlaryna degişli genosid aýyplamalaryny düýbünden ret edýändigini aýtdy; Diňe erbetlige sebäp bolýanlary arassalamak hökmanydygyny aýtdy. Mundan başga-da, Mustafa Kemal "Angliýany jezalandyraryn" diýdi we Angliýanyň koloniýalarynda gozgalaň turuzmak onuň elindedigini aýtdy. Olaryň pitneçi ýa-da başdangeçiriji däldigini, kanuny Türkiýäniň hakyky wekilleri bolandygyny aýtdy. 3-4-nji maýda geçirilen saýlawda on deputat Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda işlemek kararyna geldi. Bu pursatda, Ankara hökümetiniň ilkinji maksady Damad Feridiň ýangyjy bolan Inzibatiýe güýçlerine garşy içerki göreşde ýeňiş gazanmakdy. Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda Çerkez Etheminiň Kuwa-yi Seýre Anzawur Ahmet bilen ýeňiş gazandy. 1920-nji ýylyň 14-nji iýunynda milletçileriň hüjümi bilen Kuwa-yi znzibatiýe taraplarynyň käbiri taraplaryny üýtgetdi, galanlary Iňlis esgerleriniň arkasyna yza çekildi. 25-nji iýunda bu güýç resmi taýdan dargadyldy we ýesir alnan ýedi ofiser we sebitdäki käbir görnükli şahsyýetler jezalandyryldy. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler 19-26-njy aprelde San Remo konferensiýasynda Osman imperiýasyny bölmek meýilnamalarynyň üstünde işleýärdi. Iňlis premýer-ministri Lloýd Jorj Wenizelosyň Günbatar Anadolyny basyp almak meýilnamasyny goldady. Gepleşiklerden soň, 22-nji iýunda Milne liniýasynda bir ýyldan gowrak garaşan grek goşunlary gündogara we demirgazyga tarap öňe gitdiler we 8-nji iýulda Bursany basyp aldylar. Grekler bir aýyň içinde Izmiriň demirgazygyndan Marmaranyň günortasyna çenli ähli Egeý kenaryny eýeledi. Edirne 25-nji iýulda ýykyldy, 27-nji iýulda Frakiýanyň hemmesi ýitdi. Gresiýanyň basyp alyşy dowam edýärkä, Çapanoğlu gozgalaňy ozozgatda başlandy. Sebitdäki adaty goşunlar gozgalaňy basyp bilmänsoň, Mustafa Kemal ilki Kılyç Ali toparyny, soň bolsa Çerkez Ethem belledi. Gozgalaňçylara garşy ýeňiş gazanan Ethem, Ankaranyň gubernatory yaahýa Galipi döreden harby kazyýetine getirmek isledi; Ony Mustafa Kemal kynçylyk bilen ynandyrdy. Oktýabr aýynda soltanyň tarapdarlary Konýada hökümet binalaryny basyp aldylar we günorta-gündogardaky käbir kürt taýpalary gozgalaň turuzdylar, ýöne bu gozgalaňlar üstünlikli basylyp ýatyryldy. 10-njy awgustda Stambul hökümeti bilen Soýuzdaş güýçleriň arasynda Sewres şertnamasyna gol çekildi. Ylalaşygyň güýje girmegi üçin Osmanly mejlisi tarapyndan tassyklanmalydy. Işinden çekilen Damad Feridiň ornuny tutan Tewfik Paşa Mustafa Kemal bilen habarlaşmaga synanyşdy. Şeýle-de bolsa, 19-njy awgustda geçirilen mejlisde soltanlygyň agzalary we Söwresiň kabul edilmegi baradaky teklibe gol çeken üç wezipeli adam dönük diýlip yglan edildi. Bu döwürde Mustafa Kemal soýuzdaş güýçlere garşy diplomatik goldaw tapmaga synanyşýardy. Daşary gatnaşyklar boýunça orunbasar Bekir Saminiň (Kunduh) baştutanlygynda Sowetler bilen duşuşmak üçin iberilen delegasiýa 19-njy iýulda Moskwa geldi. Enwer Paşa 7-nji awgustda Moskwa geldi we Iňlislere garşy yslam rewolýusiýasy üçin bolşewiklere täsir etjek boldy. Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň ýolbaşçylaryndan uzak durmak üçin alada etdi. Bolşewikleriň howply ýaranydygyny pikir eden Mustafa Kemal içerki we daşarky syýasatda seresaplylyk syýasaty alyp bardy. Uzak dowam eden gepleşiklerden soň Russiýanyň Gündogar Anadolydaky territorial talaplary aç-açan ret edildi; Bolşewikleriň Sarykamyşy türklere galdyryp biljekdigi baradaky düşünjeden peýdalanyp, Mustafa Kemal Kazym Karabekire Karsyň günbataryny yzyna almak üçin rugsat berdi. 29-njy sentýabrda, ermeni garşylygynyň gowşakdygyna garamazdan, Sarykamyş alyndy; 24-30-njy oktýabrda Kars ermenilerden ýesir alyndy. Mustafa Kemalyň görkezmesi bilen ermenilere edilýän basyş dowam etdi; 18-nji noýabrda ermeniler düýbünden ýeňildi we Ankaranyň şertlerini kabul etmeli boldy. Gýumri şertnamasy bilen 1920-nji ýylyň 3-nji dekabrynda gol çekilen Ermenistan serhedi soňky görnüşini aldy. Gündogar serhedi üpjün edilenden soň güýçler günorta süýşürildi. Silisiýadaky we Demirgazyk Mesopotamiýadaky garakçylar adaty goşun astyna alyndy we Mustafa Kemalyň buýrugyny ýerine ýetirip başlady. === Adaty goşuna geçmek === Merkezi gözegçilikden uzakda ýerleşýän Kuwa-yi Milliýe guramalary dargadyldy we yzygiderli goşun döredildi. Garaşsyzlyk söweşiniň iň ganly çaknyşygy, adaty goşuna goşulmagy kabul etmeýän Kuwa-yi Milliýe toparlaryna garşy söweşdi. Mustafa Kemalyň iň uly problemasy, grekleriň gury ýer üçin türklere garşy söweşmäge taýyn yzygiderli goşunynyň bolmagydy. Ankaranyň günbatar frontdaky yzygiderli goşunlary gowşakdy, şonuň üçin hökümet garakçylara garaşlydy; Mundan başga-da, bu garakçylar günortadakylara garanyňda Ankara has az garaşlydy. Ankara hökümeti 1920-nji ýylyň 16-njy maýynda ähli milisiýanyň adaty goşuna goşuljakdygyny we çykdajylaryň goranyş býudjetinden tölenjekdigini kesgitleýän kanun kabul etdi, ýöne Çerkez Ethem we Demirçi Mehmet Efe garaşsyz hereket etmegi makul bildi. Bu aralykda goşundaky gaçgaklaram köpeldi. Garaşsyzlyk kazyýetleri 11-nji sentýabrda kabul edilen kanun bilen döredildi. 24-nji oktýabrda Çerkez Ethem we adaty goşun tarapyndan Gedize edilen hüjüm koordinasiýa ýoklugy sebäpli başa barmady. Şondan soň Mustafa Kemal front serkerdesi Ali Fuaty işden aýyrdy we ony Moskwa ilçi edip iberdi we demirgazykda İsmet (önönü) we günortada Refet (Bele) serkerdeligini berdi. Konýadaky gozgalaňy basyp ýatyrandan soň, Refet Demirci Mehmet Efe ýöriş etdi we 30-njy dekabrda tussag edildi. Has güýçli bolan Çerkez Ethem ilki Ankarada goldaw sorap, soň Kütahýa gaçdy. 30-njy dekabrda polkownik metsmetiň we polkownik Refetiň ýolbaşçylygyndaky 15 müň esger Çerkez Ethemine hüjüm edip, Kütahýa galasyny basyp aldy. Çerkez doganlary Ethem, Reşit we Tewfikiň ýolbaşçylygyndaky Kuwa-yi Seýre şäherinden 725 çerkez, grekler bilen ylalaşdy we duşman hatarlarynyň arkasyna gitdi. Galanlary dargadyldy we käbirleri adaty goşuna goşuldy. ==== Esasy gurama kanuny ==== 1921-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda konstitusiýa bolup hyzmat eden Esasy Gurama kanuny kabul edildi. Özbaşdaklygyň millete degişlidigini mälim eden bu kanun, resmi taýdan ýurdy Türkiýe döwleti diýip atlandyrdy, Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümeti tarapyndan dolandyryljakdygyny yglan etdi we soltanyň ähli ygtyýarlyklaryny diýen ýaly Türkiýe Beýik Milletine berdi. Assambleýa. Mustafa Kemalyň tutanýerliligi bilen soltanyň adyny agzamaýan kanun baradaky çekişmelerde Mustafa Kemal soltanlygyň we halyflygyň ýörelgeler hökmünde kabul edilendigini öňe sürdi, ýöne bu guramalaryň artykmaçlyklaryny kesgitlemezlik has gowudyr. Konstitusiýa bilen, parlament tarapyndan ýeke-ýekeden saýlanjak ministrler geňeşi premýer-ministri saýlardy. Fewzi (Çakmak) gündelik iş bilen meşgullanýan bu wezipä bellendi we Mustafa Kemal hökümetiň başynda hökümetiň başynda galdy mejlisiniň başlygy. ==== Önönü söweşleri ==== Iňlis premýer-ministri Deýwid Lloýd Jorjyň pikiriçe, Gresiýa ösmeli we gyzyklanmalary Angliýa bilen birleşmeli. Gresiýa bogazlary Europeewropa açyk saklamalydy we Angliýanyň Ortaýer deňzindäki bähbitlerine laýyklykda hereket etmelidi. Eger özüni beýle alyp barmasa, Iňlis deňiz güýçleri ony dolandyrmak üçin ýeterlikdi. Sewres şertnamasynyň güýç ulanylmazdan durmuşa geçirilip bilinmejekdigine düşünildi. Soýuzdaş güýçler güýç ulanyp bilmedi. Soýuzdaş güýçler diňe bir türk welaýatlaryny alyp, watanyna birikdirmek üçin däl-de, eýsem öz işlerini amala aşyrmak üçin grekleri Anadola getirdi. Şeýle-de bolsa, soýuzdaş güýçler Türkiýä garşy alyp barýan syýasatlarynda indi bile däl. Anadolyda mesgen tutan grekler Italiýany biynjalyk etdi. Beýleki tarapdan, Fransiýa Siriýadaky territorial gazançlaryny ýeterlik hasaplaýar. Indi grekler Anadolyny öz goşunlary bilen boýun egdirmeli. Mustafa Kemal grek goşunyny ýeňse, Türkiýäni halas eder. 1921-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda Bursa-dan Eskişehir we Uşakdan Afýona çenli iki ýarag bilen operasiýa başladan Gresiýanyň goşuny 9-njy ýanwarda önönü pozisiýasyna çykdy. Şeýle-de bolsa, türk goşunynyň goragyna garşy öňe gidip bilmejekdiklerine düşünip, 1921-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda irden önönü pozisiýasyndan çykmaly boldular. Birnäçe günden soň galan Çerkez Ethem bölümleri milli goşunlar tarapyndan dargadyldy. İnönü söweşi adaty goşunyň ilkinji ýeňşi bolansoň, Kuwa-yi Milliýeden adaty goşuna geçiş tizleşdi we halkyň täze döredilen goşuna bolan ynamy artdy. Bu üstünlik bütin dünýäniň ünsüni özüne çekdi; Soýuzdaş güýçler Osman imperiýasynyň 1921-nji ýylyň 26-njy ýanwarynda Londona delegasiýa ibermegini we bu ýygnaga Ankara hökümetiniň wekiliniň gatnaşmagyny isledi. 1-nji martda polkownik İsmet brigada generaly derejesine göterildi. [[Faýl:Kemal Paşa ve İsmet Paşa II. İnönü Muharebesi'nden sonra askerleri teftişte.jpg|thumb|Kemal Paşa we İsmet Paşa II. İnönü söweşinden soň esgerleri barlamak.]] Ilkinji önönü ýeňşinden soň, Soýuzdaş güýçler Londonda türkleriň peýdasyna Sewres şertnamasyna girizilen üýtgetmäni ara alyp maslahatlaşmak üçin konferensiýa çagyrmak kararyna geldi. 1921-nji ýylyň 21-nji fewralyndan 11-nji martyna çenli geçirilen konferensiýada türkleriň peýdasyna hiç hili netije alynmady we göreş dowam etdi. Gresiýa London konferensiýasy gutarmanka Anadolyda täze hüjüme taýýarlyk görüp başlady. 1921-nji ýylyň 23-nji martynda ir säher bilen söweşler 3-nji grek korpusynyň Günbatar frontdan we 1-nji grek korpusynyň günorta frontdan öňe gitmegi bilen başlandy. Ikinji söweş 1921-nji ýylyň 23-nji martyndan 1-nji apreline çenli bolan türk güýçleriniň ýeňşi bilen tamamlandy. Bu ýeňişden soň, fransuzlar esgerlerini Zonguldakdan we italýanlary Günorta Anadolydan çykaryp başladylar. ==== Kütahya-Eskişehir Söweşleri ==== Önönü söweşlerinde goranyş taktikasyny ulanan türk goşuny, Aslyhanlar-Dumlupynar söweşlerinde henizem hüjüm güýjüne ýetip bilmejekdigini görkezdi. Gresiýanyň goşuny bu ýagdaýdan peýdalanmak kararyna geldi we önönü, Eskişehir, Afýon we Kütahýanyň arasyndaky setirdäki türk pozisiýalaryna hüjüm etmek, olary basyp almak we Ankara gitmek isledi. Gresiýanyň goşuny güýçlendiriji güýçler bilen 1921-nji ýylyň 10-njy iýulynda hüjüm gurady we türk goşunyny 20-nji iýula çenli hüjümleri bilen yza çekilmäge mejbur etdi. Mustafa Kemal Paşa türk goşunyna Sakarya derýasynyň gündogaryna gitmegi buýurdy. Şeýdip, wagt gazanylardy. Bu söweşleriň netijesinde Eskişehir, Kütahya we Afyon ýaly uly strategiki sebitler ýitdi. Türkiýäniň Milli mejlisinde ahlaksyzlyk boldy we ýiti jedeller boldy. Şeýle-de bolsa, grek goşunynyň uly ot we ýarag artykmaçlygyna garamazdan, türk goşunyny ýok edip bilmedi. Türk goşuny Sakarýanyň gündogaryna sag-aman yza çekildi. Kütahya-Eskişehir söweşlerinden soň hökümete garşy reaksiýalar, ýagny Mustafa Kemal Paşa Beýik Milli Mejlisiň içinde artyp başlady. Bu oppozisiýa ýolbaşçylyk edenler Mustafa Kemal Paşa goşuny eýelemegi üçin basyş edip başladylar. Asyl niýeti ony Ankaradan aýyrmak we Enwer Paşanyň güýjüni üpjün etmekdi. 1921-nji ýylyň 4-nji awgustynda Beýik Milli mejlisde eden çykyşynda Mustafa Kemal Paşa baş serkerde bolmaga kabul edilendigini, ýöne baş serkerdäniň peýdaly bolmagy üçin kanun kabul edilmelidigini aýtdy. Mejlisiň goşun baradaky ygtyýarlyklaryny üç aý jemlär. Şeýdip, Paşanyň baş serkerde bolmagyny isleýänleriň arzuwlary puja çykdy. 1921-nji ýylyň 5-nji awgustynda biragyzdan kabul edilensoň, Mustafa Kemal Paşa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň goşunlarynyň baş serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Sakarya Meýdany Söweşi ==== Mustafa Kemal Paşa, baş serkerde bolanyndan soň derrew çap eden Tekalif-i Milliýe buýruklary bilen goşuny enjamlaşdyrmak üçin halky çagyrdy. 12-nji awgustda Polatlyda gözleg geçirip barýarka, atyndan ýykyldy we gapyrgasy döwüldi. 1921-nji ýylyň 23-nji awgustyndan 13-nji sentýabry aralygynda geçirilen Sakarya söweşinde grek goşunynyň hüjüm güýji tükenipdi. [251] Türk goşuny birden hüjüm bilen Sakarya derýasynyň gündogaryndan grek goşunyny çykarmagy başardy. Bu ýeňişden soň, 1921-nji ýylyň 19-njy sentýabrynda Beýik Milli Assambleýa biragyzdan baş serkerde Mustafa Kemal Paşany Müşir (häzirki marşal ady bilen tanalýar) derejesine çykardy we oňa Gazi adyny berdi. Sakarya söweşiniň ahyrynda türk goşunynyň pidalary; Jemi 49289 adam, şol sanda 5713 adam öldi, 18,480 adam ýaralandy, 828 adam tussag edildi we 14 268 adam dereksiz ýitdi. Gresiýanyň goşunynyň zyýany; Jemi 23007 adam, şol sanda 3758 adam öldi, 18 955 adam ýaralandy, 354 adam dereksiz ýitdi. Sakarya söweşinden soň, 1921-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda Ankara hökümeti bilen Günorta Kawkaz respublikalarynyň arasynda Kars şertnamasyna gol çekildi. Şeýlelikde, Türkiýäniň gündogar serhedi doly üpjün edildi. Fransiýa 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümeti bilen Ankara şertnamasyna gol çekdi. Bu şertnama bilen Fransiýa Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümetini ykrar etdi we Hatay-Iskenderundan başga Türkiýäniň häzirki günorta serhedi çekildi. Ylalaşyk sebäpli günorta front howpsuz bolansoň, ol ýerdäki türk goşunlary hem Günbatar fronta geçirildi. Sakarya söweşinden soň, italýanlar Günorta Ege we Ortaýer deňziniň sebitlerini saklap bilmejekdiklerine düşündiler we 1921-nji ýylyň ahyrynda basyp alan ýerlerinden çekildi. Sakarya söweşinden soň Angliýa Ankarany ykrar etdi we 1921-nji ýylyň 23-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisi bilen tussaglary boşatmak barada şertnama baglaşyldy. ==== Uly hüjüm ==== [[Faýl:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|left|thumb|Baş serkerde Atatürk, harby bölümleri barlaýan Izmit, 1922-nji ýylyň 18-nji iýuny]] Hüjüme 1 ýyl taýýarlyk görülmegi netijesinde, uly üns bilen taýýarlanan hüjüm meýilnamasy 1922-nji ýylyň 26-njy awgustynda irden durmuşa geçirildi. 1922-nji ýylyň 26-30-njy awgustynda bolup geçen Uly hüjüm Garaşsyzlyk urşunyň soňky tapgyrydy. Gresiýanyň goşunynyň uly bölegi 30-njy awgustda Baş serkerde söweşinde bir günüň içinde ýok edildi. 31-nji awgustda Mustafa Kemal Paşa serkerdelerini Çalköýdäki baş edarasyna ýygnady we gaçmagy başaran grek güýçlerine tiz yzarlanmagy we güýçleri bilen birleşmeginiň öňüni almak üçin Ortaýer deňzine (häzirki Egeý) üç ugra gitmegi buýurdy. Izmirde we onuň töwereginde. 1-nji sentýabrda baş serkerde Mustafa Kemal beýannama berdi we goşunlara aşakdaky buýrugy berdi:<blockquote>"Anadolyda has köp söweş boljakdygyny we her kimiň akyl güýjüni, edermenlik we watançylyk baýlyklaryny bäsdeşlikdäki ýaly bermegini dowam etdirip, ähli dostlarymyň öňe gitmegini isleýärin. Goşunlar, ilkinji maksadyňyz Ortaýer deňzi. Öňe!"</blockquote>Türk goşuny 2-nji sentýabrda Uşaky yzyna aldy. Bu ýerde Gresiýanyň goşunynyň baş serkerdesi general Nikolaos Trikupis tussag edildi. 9-njy sentýabrda türk atlylary Izmir şäherine girdiler. Gözegçilik operasiýasy 1922-nji ýylyň 18-nji sentýabryna çenli Günbatar Anadolydaky ähli grek goşunlary serhetden çykaryldy. Türk goşunynyň bu üstünligi, Mudanya ýaraşyk şertnamasyna alyp barýan işe başlady. Grekler tarapyndan ýesir alnan kakasy we ogly Mustafa Kemalyň Karşýaka galmagy üçin öýlerini taýýarlady. Gresiýanyň koroly Konstantin hem öň bu öýde galypdy we basgançaklarda aýaklarynyň aşagyna ýaýran türk baýdagyny aýak astyna alyp, jaýa girdi. Bu gezek kakasy we ogly basgançaklarda grek baýdagyny ýaýratdylar. Mustafa Kemal Paşa öýe girjek bolanda: "Haýyş edýärin, bu tegmili şu jogap bilen pozuň!" Aýdyldy. Mustafa Kemal Paşa hem baýdagy aýyrdy we: "Geçip giden bolsa, ýalňyşlyk goýberdi; bir milletiň abraýy bolan baýdagy bozup bolmaz, ýalňyşyny gaýtalamaryn. Baýdagy ýerden aýyryň." ==== Çanakkale krizisi ==== Izmir azat edilenden soň, esasy mesele Stambul we bogaz sebtini dowam etdirýän soýuzdaşlary basyp almakdy. Mustafa Kemalyň buýrugyna laýyklykda türk güýçleri derrew Çanakkale tarap ugraýarlar we Frakiýa ýaly ýerleri ewakuasiýa etmegi talap edýärler. Angliýa muňa goşmaça deňiz flotuny (şol döwrüň iň häzirki zaman uçar gatnawçylarynyň ikisini hem goşmak bilen) we gury ýer güýçlerini ibermek bilen jogap berdi. Çanakkale krizisine sebäp bolan Mustafa Kemalyň buýrugy; Angliýadaky oppozisiýanyň, Nýufoundlendden we Täze Zelandiýadan we beýleki Entente güýçlerinden başga Iňlisleriň agalyk etmegi netijesinde ol gyzgyn konflikte öwrülmedi we Stambulyň azat edilmegine ýol açdy. “Gallipoli” krizisi diňe bir Deýwid Lloýd Jorjyň güýjüni ýitirmegine sebäp bolman, Kanadanyň diplomatik taýdan garaşsyz bolmagyna mümkinçilik döretdi. Mundan başga-da, krizis döwründe ABŞ-nyň prezidenti 1922-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda goňşy Türkiýä deňizlere 13 sany täze harby gämi ibermegi buýurdy. Şeýle hem, serkerdesi 1908-1923-nji ýyllar aralygynda admiral Bristol bolan USS Scorpion gämisiniň aňtaw almak üçin Lozanna şertnamasyna gol çekilýänçä hemişe Stambulda bolandygyna düşünilýär. === Mudanýanyň ýaragy === Uly hüjümden soň, 1922-nji ýylyň 11-nji oktýabrynda; Uruş Türkiýäniň Milli mejlisiniň, Angliýanyň, Fransiýanyň we Italiýanyň arasynda gol çekilen Mudanya ýaragy bilen tamamlandy. Grekler gepleşiklere gatnaşmady, Italiýa olara wekilçilik etdi. Bu ýaragyň düzgünlerine görä, türk we grek goşunlarynyň arasyndaky söweş gutardy. Gündogar Frakiýa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasyna gowşuryldy we Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy parahatçylyk şertnamasy baglaşylýança ol ýerde iň köp 8000 adamlyk endandarma güýjüni saklamak üçin tassyklandy. Bogazlar we Stambul Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümetine ýolbaşçylyk edildi. Soýuzdaş güýçleriň parahatçylyk şertnamasyna gol çekilýänçä Stambulda galmagy karar edildi. === Lozen şertnamasy === [[Faýl:Signing of the Treaty of Lausanne (1923).jpg|thumb|Lozanna şertnamasy gol çekmek, 1923]] Mudanya ýaraşyk şertnamasyndan soň, bitarap ýurt bolan Şweýsariýanyň Lozanna şäheri parahatçylyk gepleşikleri geçirmek üçin saýlandy. Türkiýä İsmet önönü wekilçilik etdi. Maslahat 1922-nji ýylyň 20-nji noýabrynda ýygnandy we düşünişmezlik sebäpli 1923-nji ýylyň 4-nji fewralynda gepleşikler kesildi. Gepleşikler 1923-nji ýylyň 23-nji aprelinde gaýtadan başlandy we 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda Lozanna şertnamasyna gol çekildi. Lozanna şertnamasynda 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda fransuzlar bilen gol çekilen Ankara şertnamasynyň günorta serhedi edil öňki ýaly saklandy. Yrak serhedini çekip bolmaýar we 9 aýyň içinde çözmek kararyna gelindi. Meriç derýasy grekler bilen serhet hökmünde kabul edildi. Garaağaç we onuň töweregi Türkiýä uruş öwezini dolmak üçin berildi. Egeý deňzindäki Bozcaada we Gökçeada Türkiýä berildi we Gresiýanyň elinde galan Anadola ýakyn adalary ýaragsyzlandyrmak kararyna gelindi. Baş harplar doly aýryldy. Osman imperiýasynyň 1845-nji ýyldan Birinji Jahan Urşunyň ahyryna çenli bergileri paýtagtda gaýtadan hasaplamak arkaly azaldy. Osman imperiýasyndan girdejilerine görä bölünen döwletlere bergiler paýlandy. Türkiýäniň bergilerini türk walýutasynda ýa-da fransuz frankynda tölemek teklibi kabul edildi. Lozanna bogazy konwensiýasy bilen bogazlardan erkin geçiş üpjün edildi, bogaz komissiýasy döredildi we bogazlar we onuň daş-töweregi ýaragsyzlandyryldy. Stambulda ýaşaýan greklerden we Günbatar Frakiýada ýaşaýan türklerden başga ähli grekleriň Türkiýede we Gresiýadaky ähli türkleriň göçürilmegi tassyklandy. [260] Şeýlelikde, Garaşsyzlyk urşy 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasy bilen tamamlandy. [261] Bu şertnama bilen Sewres şertnamasy ýatyryldy we Lozanna şertnamasynyň esaslarynda Türkiýe döredildi. === Respublikanyň yglan edilmegi === [[Faýl:Mustafa Kemal visit the front.jpg|thumb|Bir çaga Gazi Mustafa Kemal Paşa goşgy okaýar. (1923-nji ýylyň 16-njy ýanwary)]] Soltanlyk ýatyrylansoň, Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 15-nji ýanwarynda Eskişehirde hökümet ulgamlary baradaky çykyşynda respublikanyň garşysyna çykdy we aşakdaky sözler bilen respublikanyň we konstitusiýa monarhiýasynyň arasynda hiç hili tapawudyň ýokdugyny aýtdy: "Dünýäniň ähli taryhynda we häzirki döwürde biz absolýutistik dolandyryşa, konstitusiýa hökümetine duş gelýäris we respublikan hökümetleri hem görýäris. ''Biziň bilýän konstitusion we respublikan hökümet guramalarymyz, ygtyýarlyklary bölmek ýörelgesine esaslanýar. Häkimiýetleriň bitewiligi ýörelgesine esaslanyp hökümeti gurduk ... Meniň pikirimçe, hakykatda häkimiýetiň bölünişi ýok, güýçleriň bitewiligi bar. Şerigat düzgünlerine laýyklyk nukdaýnazaryndan baha bermek isleseňiz, şerigat düzgünlerimizde belli bir dolandyryş görnüşiniň ýokdugyny ýatladýaryn. Respublikan ýa-da absolýutizm ýaly bir görnüş kesgitlenmedi ..."'' Oppozisiýanyň güýçlendirilen we saýlawlaryň haçan geçiriljekdigi belli bolmadyk şertlerde Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 19-njy ýanwarynda Izmitdäki parlament dolandyryş ulgamyny gorady we respublikadan ýokarydygyny düşündirdi: "Hökümetimiz indi despotik hökümet däl. Ol mutlak we konstitusion hökümet däl. Hökümetimiz fransuz ýa-da amerikan respublikalaryna meňzemeýär. Hökümetimiz halk hökümeti. Doly geňeş hökümeti. Täze Türkiýe ştatynda , soltanlyk millete degişlidir ... " Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 2-nji fewralynda Izmirde eden çykyşynda respublikanyň we konstitusion monarhiýanyň arasynda gaty az tapawudyň bardygyny aýtdy: "Mutlak hökümetler bar, konstitusion hökümetler bar, respublikan hökümetler bar. Bular häzirki wagtda dünýäde görýän görnüşlerimiz. Theseöne bu atlaryň hemmesini iki synp bilen beýan edip bileris. Şahsy soltanlyk ýa-da konstitusion soltanlyk bar. Bu ýol bilen aňlatma, respublikan bilen konstitusion soltanlygyň arasynda gaty az tapawudy gördüm.… Meniň pikirimçe, respublikan görnüşinde soltanlyk, belli bir döwürde üýtgemeýän ygtyýarlyklary bolan wagtlaýyn soltan bar. Beýleki tarapdan, bar dowam edýänçä soltan hökmünde hereket edýän we ölenden soň çagalary, garyndaşlary we garyndaşlary miras galan soltanlyk… ” Mustafa Kemal, Wiener Neue Freie Presse habarçysynyň paýtagtyň nirede boljakdygy baradaky soragyna beren jogabynda respublikanyň ilkinji gezek 1923-nji ýylyň 22-nji sentýabrynda yglan ediljekdigini aýtdy: "Türkiýäniň paýtagty meselesi barada aýdylanda bolsa, bu soraga jogap awtomatiki ýagdaýda ýüze çykýar: Ankara Türkiýe Respublikasynyň paýtagty." Garaşsyzlyk söweşinden soň Türkiýede iki kelleli administrasiýa peýda boldy. 1922-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy Osman soltanlygyny ýatyrdy we Stambul hökümetiniň kanuny barlygyny bes edip, Wahdettini tagtdan çykardy. 1923-nji ýylyň 16-njy ýanwarynda Izmit Hünkar Kasride Stambuldan gelýän journalistsurnalistler bilen geçirilen söhbetdeşlikde Wakitiň baş redaktory Ahmet Emin Beý (manalman) kürt meselesi baradaky soraga "Kürt dilini göz öňünde tutmagyň ýerine" jogap berdi. Biziň eýeçiligimizde, guramanyň esasy kanunyna laýyklykda eýýäm kürt döwletimiz bar. "Şeýle ýerli özbaşdaklyk dörediler" we kürtlere aýratyn status bermezlik üçin seresaplylyk bildirdi. Gazi Mustafa Kemal, täze re regimeimiň esasyny düzjek Halk partiýasynyň düýbüni tutdy, 1923-nji ýylyň 8-nji aprelinde "Dokuz umyt" neşir edildi. Diňe Halk partiýasyna aprel aýynda geçirilen ikinji parlament saýlawlaryna gatnaşmaga rugsat berildi. Partiýanyň lideri Gazi Mustafa Kemal parlamente dalaşgärleri hödürledi. 1923-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda premýer-ministr we Içeri işler ministri bolup işlän Fethi Beý Içeri işler ministrliginden çykýandygyny habar berdi. Şol gün Mejlisiň başlygynyň orunbasary bolup işlän Ali Fuat Paşa goşun gözegçisi wezipesine bellenilendigi sebäpli wezipesinden aýryldy. Gazi Mustafa Kemala garşy çykýan mejlis agzalary bu iki boş ýer üçin geçirilen saýlawlarda ýeňiş gazandy. Mejlisiň başlygynyň orunbasary wezipesine Rauf Beý, Sabit Beý bolsa içeri işler ministri wezipesine saýlandy. Bu ýagdaýdan nägile bolan Gazi Mustafa Kemal, premýer-ministr Fethi Beýden 1923-nji ýylyň 26-njy oktýabrynda "General Erkan-ı Harbiýe Baş Prezidentiniň orunbasary" Fewzi Paşadan başga-da hökümetiň işinden aýrylmagyny isledi. gaýtadan saýlanan halatynda wezipäni kabul etmezlik üçin işinden aýryldy. Şeýlelik bilen hökümet krizisi ýüze çykdy. Ministrler geňeşiniň täze agzalarynyň 29-njy oktýabrda saýlanjakdygy habar berildi. Bu wakalardan respublikany yglan etmek bilen meseläni doly çözmek kararyna gelen Gazi Mustafa Kemal, 1923-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda gije Çankaýa ýygnagyna İsmet Paşany we käbir adamlary çagyrdy we kararyny yglan etdi: "Biz yglan ederis respublikasy. " Myhmanlar gidenden soň, metsmet Paşany tussag etdi we bilelikde Konstitusiýanyň konstitusiýasynda zerur üýtgeşmeler girizjek teklibi taýýarladylar. 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda, Halk partiýasynyň parlament toparynda Ministrler geňeşiniň döredilmegi ara alnyp maslahatlaşyldy. Mesele çözülip bilinmänsoň, Gazi Mustafa Kemaldan pikirlerini düşündirmegi haýyş edildi. Gazi Mustafa Kemal krizisden çykmagyň ýoluny Konstitusiýany üýtgetmegiň zerurlygy bilen düşündirdi. Şeýle hem, topara respublikanyň yglan edilmegine gönükdirilen kanun taslamasyny hödürledi. Taslama partiýa topary tarapyndan kabul edilenden soň, Türkiýäniň Milli mejlisiniň Baş Assambleýasynyň ýygnagy şol gün agşam 18.45-de başlandy. Düzediş baradaky konstitusiýa toparynyň hasabaty we teklibi umumy ýygnagyň tassyklamagyna hödürlendi we 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda duşenbe güni agşam 20.30-da deputatlar el çarpdylar we "Uzak ýaşa respublikan!" Respublikan ses bilen yglan edildi. == Prezidentlik (1923-1938) == Respublikanyň yglan edilmeginden soň geçirilen prezident saýlawlaryna gatnaşan 158 deputatyň hemmesiniň sesi bilen Bala deputaty Gazi Mustafa Kemal Türkiýäniň ilkinji prezidenti saýlandy. [274] Atatürk, öz sözleri bilen aýdanyňda, "Türkiýäni häzirki zaman siwilizasiýasynyň derejesine çykarmak" üçin birnäçe düýpli üýtgeşme amala aşyrdy. 1924-nji ýylyň konstitusiýasyna laýyklykda, Türkiýäniň Milli mejlisi 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda geçiriljek prezident saýlawlaryndan soň Gazi Mustafa Kemaly ýene üç gezek (1927, 1931, 1935-nji ýyllarda) gaýtadan saýlady. Atatürkiň döwründe İsmet önönü, Fethi Okyar we Selal Baýar premýer-ministr bolup işledi. Bu döwürde iň uzyn wezipede galan we iň köp hökümet guran adam İsmet önönü. Atatürkiň döwründe döredilen hökümetler tertipde: 1. T.R. Hökümet, 2-nji T.R. Hökümet, 3-nji T.R. Hökümet, 4-nji T.R. Hökümet, 5-nji T.R. Hökümet, 6-njy T.R. Hökümet, Türkiýe 7-nji Respublikasy Hökümet we Türkiýe 8-nji Respublikasy Bu hökümet. === Içerki syýasat === Ataturk ýygy-ýygydan ýurda gezelenç edýärdi we ýerdäki döwlet işlerini barlaýardy. === Daşary syýasat === Atatürkiň ýolbaşçylyk eden döwründe daşary syýasat meseleleriniň arasynda Mosul meselesi, Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy, Türkiýäniň Milletler Bileleşigine girmegi, Balkan şertnamasy, Montreks bogazy konwensiýasy, Sadabat şertnamasy we Hataý meselesi bar. Ataturk we Owganystan şasy Amanullah Han, Ankara (1928). Amanullah Han, Atatürkiň reformalaryna meňzeş reformalary öz ýurdunda durmuşa geçirmäge synanyşdy. Atatürkiň döwründe Türkiýe Owganystanyň döwrebaplaşdyryş işine işjeň goldaw berdi. Ataturk daşary syýasatynda real hereket etdi. Ataturk daşary gatnaşyklarda dinamik we batyrgaý; ýöne başdan geçirmeli däl. Ataturk, daşary syýasatda özüni dolandyrýan ýörelge barada beýanat berdi: "Biz özümizi tanaýan adamlar, ýerine ýetirip bolmajak isleglerimiz ýok." Atatürk, Yslamçylygyň we Turanizmiň zyýanly ölçeglerine garşy Milli şertnama tarapyndan kesgitlenen çäklerde galmak pikirini kabul etdi. Ataturk, 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasyny daşary syýasatynda kesgitleýji faktor hökmünde saklady, bu şertnamada göz öňünde tutulan Türkiýe Respublikasynyň serhetleri esasan kesgitlenildi (Hatay meselesinden başga) we hiç hili eglişik edilmedi. Ykdysadyýet nukdaýnazaryndan Lozanna şertnamasy bilen ýatyrylan sözlerden. Atatürkiň Lozannany esas hökmünde ulanmagynyň ähmiýeti wagtyň geçmegi bilen has gowy düşünilýär; sebäbi Birinji Jahan Urşunda ýeňilenleriň arasynda bir milletiň döreden düşünjeleri şol döwürden şu güne çenli hereket edýän ýeke-täk şertnama bolup galýar. Käbir türk gözlegçileriniň pikiriçe, şahsyýeti we gylyk-häsiýeti bilen tapawutlanýan we "milli" häsiýetli Atatürkiň daşary syýasaty häzirki döwürde görelde bolup biljek köp sanly esasy häsiýetlere eýe. Orta mekdepden bäri harby tälim alan we söweşlere gatnaşan Ataturk, söweşden soňky durmuşynda parahatçylygy saklamaga synanyşdy. Atatürkiň "Biziň pikirimizçe, halkara syýasy howpsuzlygyň ösmegi üçin ilkinji we iň möhüm şert, iň bolmanda parahatçylygy goramak ideýasyndaky halklaryň yhlasly agzybirligi" diýen sözleri, garaýşynyň mysaly hökmünde görkezildi Bu mesele. ==== Mosul meselesi ==== [[Faýl:رضاشاه و مصطفی کمال آتاترک Reza Shah and Mustafa Kemal Atatürk.jpg|thumb|Eýranyň şasy Reza Pahlavi bilen Ataturk (1934)]] Türkiýe-Yrak serhedi Lozanna şertnamasy wagtynda çekilmedi. Mosul-Kirkuk sebitinde baý nebit ýataklarynyň bolmagy köp ýurtlaryň, esasanam Angliýanyň ünsüni özüne çekdi. Baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebiti, Mudros ýaragyna gol çekilende Angliýa basyp aldy. Birinji jahan urşy gutarandan soň Yrakda Iňlis administrasiýasy döredildi we bu ýurt Iňlisleriň ygtyýaryna berildi. Mosul Milli şertnamanyň çäginde, ilatynyň aglaba bölegi türkdi. Şeýle-de bolsa, Iňlisler baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebitini terk etmek islemediler. Lozanna parahatçylyk şertnamasy wagtynda bu mesele boýunça hiç hili netije alynmady we bu meseläniň soňrak Türkiýe bilen Angliýanyň arasynda çözülmegi karar edildi. Gepleşikler 1924-nji ýylda başlandy, ýöne netije alynmady. Soňra mesele Milletler ligasyna geçirildi. 1924-nji ýylyň oktýabr aýynda duşuşan Milletler Bileleşigi Türkiýe-Yrak serhedini çekdi we Mosul sebitini Yrak tarapynda goýdy. 1925-nji ýylyň 13-nji fewralynda Şeýh Said gozgalaňy başlandy. 15-nji aprelde doly basylan gozgalaň Iňlislere peýdaly boldy. Garaşsyzlyk söweşinden ýaňy çykan türk goşuny ýenjildi we Mosul-Kirkukda harby operasiýa mümkinçiligi ýok edildi. Bu ýagdaýda Türkiýe, 1926-njy ýylyň 5-nji iýunynda Iňlisler bilen gol çekilen Ankara şertnamasyna laýyklykda käbir maddy peýdalaryň öwezine Milletler Bileleşigi tarapyndan kesgitlenen serhedi kabul etdi. ==== Türk-Grek gatnaşyklary ==== Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy. 1923-nji ýylda Lozanna şertnamasyna goşmaça teswirnama laýyklykda Türkiýedäki grekleriň Gresiýa, Gresiýadaky türkler bolsa Türkiýä göçmäge mejbur ediljekdigi karar edildi. Türkiýede diňe Stambul şäheri, Gökçeada we Bozcaada, Gresiýada diňe Günbatar Frakiýanyň türkleri ilat alyş-çalşygyndan boşadyldy. Üýtgeşmeleriň köpüsi 1923-1924-nji ýyllarda bolup geçdi, ýöne galan käbir ýagdaýlarda mejbury migrasiýa 1930-njy ýyldaky önönü-Wenizelos şertnamasyna çenli dowam etdi. Türk-grek ýakynlygy üçin Atatürk 1930-njy ýylda Gresiýanyň premýer-ministri Eleftherios Wenizelosy Türkiýä çagyrdy we öňki duşmany bilen parahatçylygyň düýbüni tutdy. Wenizelos häkimiýetden aýrylandan soň hem türk-grek gatnaşyklary mähirli bolup galdy. Aslynda, Wenizelosyň mirasdüşeri Panaýis Çaldaris 1933-nji ýylyň sentýabr aýynda Atatürk şäherine geldi we Türkiýe bilen Gresiýanyň arasynda Ylalaşyk şertnamasy (ýakyn şertnama kody, Pacte d'Entente Cordiale) atly giňişleýin şertnama gol çekdi. Balkan şertnamasy üçin basgançak. Atatürk 1934-nji ýylda Wenizelos tarapyndan Parahatçylyk boýunça Nobel baýragyna dalaşgär görkezildi. Şeýle-de bolsa, Nobel baýragy komiteti muny göz öňünde tutmady. [[Faýl:Atatürk ve Amanullah Han.jpg|thumb|Ataturk we Amanullah Han]] Gresiýanyň Anadolyny basyp almagyny ýalňyşlyk hasaplaýan we Türkiýe bilen dostlukly gatnaşyklaryň ösdürilmegini goldaýan diktator Ioannis Metaksas bir gezek Ataturk hakda şeýle diýdi:<blockquote>"... Prezident Atatürkiň umumy ideallaryň we parahatçylykly hyzmatdaşlygyň çäginde türk-grek bileleşiginiň hakyky esaslandyryjysydygyny hiç haçan ýatdan çykarmarys. Iki ýurduň arasynda ýatyryp bolmajak dostluk gatnaşyklaryny ösdürdi. Gresiýa ýatdan çykmajak ýatlamalary gorar. asylly türk halky üçin üýtgewsiz geljek ýoly kesgitlän bu beýik adam."</blockquote> ==== Milletler ligasy ==== Türkiýe 1932-nji ýylyň 13-nji aprelinde geçirilen Genevaenewa ýaragsyzlanmak konferensiýasynda Milletler Bileleşigi bilen hyzmatdaşlyga taýýardygyny mälim etdi. Şondan soň [[Ispaniýa]] we [[Ýunanystan|Gresiýa]] Türkiýäni Milletler Bileleşigine kabul etmegi teklip etdi. Türkiýäniň parahatçylykly syýasatyna gözegçilik edip, Milletler Bileleşigi 1932-nji ýylyň 6-njy iýulynda umumy mejlisde bu teklibi biragyzdan kabul etdi. Türkiye 1932-nji ýylyň 18-nji iýulynda bu birleşigiň agzasy boldy. Milletler Bileleşigi 1945-nji ýyldan bäri [[Birleşen Milletler Guramasy]] bilen çalşyryldy. == Ölümi == [[Faýl:Atatürk'ün cenazesi.png|thumb|Ataturkyň jaýlanyş çäresi, 1938-nji ýylyň 21-nji noýabry]] Atatürkiň saglyk ýagdaýy 1937-nji ýyldan başlap erbetleşip başlady. 1938-nji ýylyň başynda oňa siroz diagnozy goýuldy. Lukmanlar Europeewropadan getirildi. Mehmet Kamil Berk 1938-nji ýylyň 15-nji oktýabryndan tä ölýänçä lukmanlarynyň biri. Saglygynyň ýaramazlaşmagy türk we daşary ýurtly lukmanlaryň bejergisinden netije bermedi. Atatürk 1938-nji ýylyň 10-njy noýabrynda irden 09.05-de Stambul Dolmabahçe köşgünde aradan çykdy. Jesedi dabara bilen Ankara iberildi we jesedi 1938-nji ýylyň 21-nji noýabrynda geçirilen dabara bilen Ankara etnografiýa muzeýindäki wagtlaýyn mazaryna ýerleşdirildi. 15 ýyl soň, 1953-nji ýylyň 10-njy noýabrynda, özi üçin gurlan Anıtkabirdäki baky dynç alyş ýerinde jaýlandy. Wesýeti boýunça emlägini türk taryhy jemgyýetine we türk dil birleşigine galdyrdy; Makbule Atadan Çankaýada ýaşamagyny isledi, Makbule Atadan we ogullyga alnan gyzlara aýlyk tölenmegini isledi we İsmet İnönüiň çagalaryna ýokary bilim almak üçin zerur goldaw berilmegini isledi. [[Faýl:Panaroma Anıtkabir.jpg|center|thumb|729x729px|Atytkabir, Atatürkiň guburynyň ýerleşýän ýeri]] == Yatlamasy == Atatürk, kino, telewideniýe, aýdym-saz we poeziýa ýaly ugurlarda häzirki zaman medeniýetine täsir etdi. Memoryatlamasyny tutuş Türkiýede dowam etdirmek üçin käbir binalara, salgylara we edaralara ady we atlary ýazylan atlar berildi. Bularyň käbiri; Atatürk howa menzili, Atatürk olimpiýa stadiony, Atatürk bendi, Atatürk köprüsi, Atatürk tokaý fermasy, Atatürk uniwersiteti, Gazi uniwersiteti, Gazi Anadoly orta mekdebi, Mustafa Kemal uniwersiteti. Mundan başga-da, Atatürkiň Samsuna gelmegine bagyşlanan Ondokuz Maýys uniwersiteti we doglan gününiň 100 ýyllygyna bagyşlanan Yüzüncü ıyl uniwersiteti ýaly ewokatiw atlar hem ulanyldy. Türkiýäniň her bir şäher we etrap merkezinde Ataturk ýadygärlikleriniň we resmi edaralaryň girelgesinde Atatürkiň heýkeli, büsti ýa-da maskasy bar. Mundan başga-da, Atatürk büstleri, maskalar, portretler ýa-da suratlar, senenamalar, ruçka eýeleri we ş.m. ähli resmi ofislerde we köp sanly resmi ofislerde görkezilýär. Bezegler bar. Mundan başga-da, Türkiýede Ataturk nyşanlary, Ataturkyň goly bilen ýazgylar, galstuklar, halkalar we ş.m. Atatürk temaly nagyşlary göterýän köp raýaty görmek bolýar. 1951-nji ýylyň 31-nji iýulynda Demokratik partiýanyň hökümeti döwründe güýje giren we Atatürki goramak kanuny hökmünde köpçülige mälim bolan Atatürkä garşy edilen jenaýat kanuny Atatürkiň ýadyny aç-açan kemsitmegi we heýkelleri, büstleri, ýadygärlikleri we ş.m. ýok etmegi öz içine alýar. Atatürk. Obýektleri ýok etmek ýa-da hapalamak jenaýat hasaplanýar. Bu kanun söz azatlygy bilen baglanyşykly tankytlara sezewar edildi. Türkiýedäki ähli döwlet we hususy mekdeplerde Atatürk burçunyň bolmagy hökmanydyr. Mundan başga-da, başlangyç we orta mekdep kitaplarynyň başynda we her synp otagynda Atatürkiň portreti bolmaly. Mundan başga-da, Ataturkyň söýgüsi we özgertmeleri aýratyn okuw ýa-da resmi bilimiň ähli basgançaklarynda käbir kurslaryň bir bölegi hökmünde öwredilýär. 19-njy maý her ýyl Türkiýe Respublikasynda, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasynda we Türkiýäniň daşary ýurt wekillerinde Atatürkiň hatyrasy, Youthaşlar we sport güni hökmünde bellenilýän milli baýramçylykdyr. 10-njy noýabrda, Atatürkiň aradan çykan güni, irden 09.05-de, Türkiýe Respublikasy, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasy we Türkiýäniň daşary ýurt wekilleriniň köpüsi bir minut dymyşlyk edýärler, ulaglar saklanýar we hormat goýýarlar şahlar üznüksiz. == Galeri == <gallery> Image:Atatürk 1912.jpg|1912, Tripoli Image:Ataturk20.JPG|1918, Halep Image:Ataturk22.JPG|Rauf Orbaý bilen, 1919 Image:İsmet Paşa Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken (1920).jpg|Ismet Inönü bilen, 1920 Image:Ataturk29.JPG|5 Awgust 1921 Image:Atatürk İneboluda.jpg|1925, Kastamonu Image:Atatürk Samsun reji fabrikasına giderken.jpg|1930, Samsun Image:Ataturk visits a school.jpg|1931, Izmir Image:10th Anniversary Speech.jpg|1933, Ankara </gallery> ==Çeşmeler== {{Bio-stub}} [[Kategoriýa:Turkiýäniň Prezidentleri]] ctdjc37zfkgz0b6mthq8cvtspb8zml2 270553 270552 2026-09-07T08:06:06Z Yuskagalboy31 34689 /* */ 270553 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = Gazy - Halaskar-y Yslam - Mareşal - Başmugallym | name = Mustafa Kemal Atatürk | image = Ataturk1930s.jpg | image_size = 200px | caption = Atatürk 1930-njy ýyllarda | birth_name = Ali Rıza oğlu Mustafa<br />({{small|Musafa Ali Ryza ogly}}) | birth_date = 1881 | birth_place = [[Selanik]], [[Selanik welaýaty]], [[Osman imperiýasy]] <br />({{small|şu wagtky Selanik, [[Gresiýa]]}}) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1938|11|10|1881|5|19}} | death_place = [[Dolmabahçe Köşki]], [[Stambul]], [[Türkiýe]] | restingplace = Ankara Etnografiýa müzeýi, [[Ankara]] (21 Noýabr 1938 – 10 Noýabr 1953)<br />[[Anytkabir]], Ankara (10 Noýabr 1953-den) | signature = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg | nationality = Türk | party = [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]] | otherparty = [[Watan we azatlyk partiýasy]]<br />[[Birlik we ösüş komiteti]]<br /><small>(1923-nji ýyldan soňra Türkiýäniň respublikaçylar halk partiýasy)</small> | spouse = [[Latife Uşaklygül]] (1923–25) | order1 = 1-nji | office1 = Türkiýäniň prezidenti | term1 = 29 Oktýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | primeminister1 = [[Ismet Inönü]]<br /> [[Ali Fethi Okýar]]<br />[[Jelal Baýar]] | predecessor1 = ''Hökümet döredildi'' | successor1 = [[Ismet Inönü]] | office2 = 1-nji [[Türkiýäniň primer ministrleri|Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | term2 = 3 Maý 1920 – 24 Ýanwar 1921 | deputy2 = [[Fewzi Çakmak]] | predecessor2 = ''Hökümet guruldy'' | successor2 = Fewzi Çakmak | order3 = 1-nji | office3 = Türkiýäniň beýik mejlis hökümediniň başlygy | term3 = 24 Aprel 1920 – 29 Oktýabr 1923 | predecessor3 = ''Hökümet döredildi'' | successor3 = Ali Fethi Okýar | office4 = 1-nji [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]]synyň başlygy | term4 = 9 Senýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | predecessor4 = ''Hökümet döredildi'' | successor4 = Ismet Inönü <!--Military service--> | allegiance = [[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px]] [[Osman imperiýasy]] <small>(1893–1919)</small><br />[[File:Flag of Turkey.svg|22px]] [[Türkiýe]] <small>(1921–1927)</small> | branch = [[File:Osmanli-nisani.svg|22px]] [[Osman imperiýasy]]nyň goşuny <br /> [[File:Flag of Turkish Land Forces Command.svg|22px]] [[Türkiýäniň goşuny]] | rank = [[Mareşal]] | unit = | commands = 19-njy Bölüm <br />16-njy korps<br />Osmanly imperiýanyň 2-nji goşuny<br />Osmanly imperiýanyň 7-nji goşuny<br />[[Ýyldyrym esger topary]]<br />[[Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | battles = {{Collapsible list |bullets=yes |title= | '''[[Italýan-Türk urşy]]'''<br />[[Tobruk söweşi (1911)|Tobruk]]<br />Derna | '''[[Balkan uruşlary]]'''<br />[[Bolaýir söweşi|Bolaýir]]<br />Adrianople II | '''[[Birinji jahan urşy]]'''<br />[[Anzak aýlagy|Anzak aýlagy]]<br />[[700 çagalar üçin söweş|700 çagalar]]<br />[[3-nji post söweşi]]<br />[[Gylyçbaýyr söweşi|Gylyçbaýyr]]<br />[[Junuk Baýyr söwesşi|Junuk Baýyr]]<br />[[Tekkedepe söweşi]]<br />60-nji depe söweşi<br />[[Suwla aýlag söweşi|Suwla aýlagy]]<br />[[Sary Baýyr hereketi|Sary Baýyr]]<br />[[Bitlis söweşi|Bitlis]]<br />Günorta Palistina<br /> | '''[[Grek-türk urşy (1919–1922)|Grek-türk urşy]]'''<br />[[Sakarýa söweşi|Sakarýa]]<br />[[Beýik ynjydyjy]] }} | awards = [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]]<br />[[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[Mejidiýe Nyşanlary]]<br /> [[File:TUR_Harp_Madalyasi_BAR.svg|30px]] [[Goşun medaly]]<br />[[File:Планка_железного_креста_1_класс.png|40px]] [[File:D-PRU_EK_1914_2_Klasse_BAR.svg|40px]] [[Demir Haç medaly]]<br />[[File:PRU_Order_of_Crown_ribbon.svg|40px]] [[Täjiň medaly]] (Königlicher Kronen-Orden) (Prussiýa)<br />[[File:AUT_KuK_Kriegsbande_BAR.svg|40px]] [[Harby taýdan bitiren işleri üçin haç medaly]] (Awstro-Wengriýa) }}<hiero> Dini we medeni gymmatlyklara garşy syýasat ​Musulman dünýäsiniň birligini saklaýan hilafetiň ýatyrylmagy bilen din ulgamyna we halkyň imanyna agyr zarba urulandygy. ​Latyn elipbiýine geçilmegi arkaly asyrlar boýy dowam eden Yslam medeniýeti, taryhy we ýazuw mirasynyň bir gije-gündizde ýok edilendigi. ​Şapka we geýim-gözleg kanunlary arkaly milli hem-de dini lybaslaryň gadagan edilip, daşary ýurt medeniýetiniň mejbury ornaşdyrylyndygy. ​Taryhy we syýasy garaýyşlar ​Azatlyk Söwüşiniň asyl maksadynyň dini we hilafeti halas etmek bolandygy, emma ýeňişden soň halka berlen sözleriň tutulman, sekulär bir rejim gurulandygy. ​Daşary güýçler, aýratyn hem Britaniýa bilen gizlin ylalaşyklar arkaly ýurduň milli we dini esaslaryndan daşlaşdyrylandygy. ​Amala aşyrylan özgerdişleriň Yslam dinine we dessurlaryna harby işgal döwründäkiden hem has uly zyýan ýetirendigi, hatda daşary ýurt güýçleriniň ýeňiş gazanmagynyň dini gymmatlyklaryň goralmagy üçin has peýdaly boljakdygy baradaky garaýyşlar. ​Dini gymmatlyklara garşy bilkastlaýyn göreş alyp barandygy we ýurtdan Yslamyň täsirini doly aýyrmagy maksat edinendigi. </hiero>'''Mustafa Kemal Atatürk''' ([[1881]] – [[10 noýabr|10 Noýabr]] [[1938]]) [[Türkler|türk]] garby serkerdesi, [[rewolýusiýaçy]], we [[Türkiýe|Türkiýe resublikasynyň]] düýbüni tutan, 1923-nji ýyldan başlap 1938-nji ýyla çenli ölýänçä Türkiýäniň ilknji [[Türkiýäniň prezidentleri|prezidenti]] bolan. Idealogiýalary [[zekulýarizm]] we [[Türk milletçiligi|milletçilik]], [[Atatürkiň reformalary|palitikalary]] we teoremary [[Kemalizm]] hasaplanýar. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanly orduyasynda hizmet edýän Atatürk, Çanakkale Cephesi'nde myralalyga, Sina we Filistin Cephesi'nde ise Yyldyrym Ordu Grubunyn komandyrlygyna atandy. Sawaşyň soňunda, Osmanly Ymparatorlukyň gadaganyny izleyän Kurtuluş Sawaşı bilen synalýan Türk Milletiniň Halkara Harakyetyne onçlyk edip, öňerlik etdi. Türk Kurtuluş Sawaşynyň mejlisinde Ankara Hökümetini döredip, Türk Orunlary Başkomandany sypary Meydan Muharebesinde üstünlikleri üçin 1921-nji ýylyň 19-sentyabr ýylynda "gazi" at doldy we marşalyk derejeleriniň ilerlenişine dördi. Askar we syýasady çäreleri bilen Itilaf Dewletleri we dostlaryna täzelenme getirdi. Sawaşyň soňunda Cumhuriýet Halk Partiýasyny "Halk Partiyasy" atlymy bilen dördi we ylala başlygyny etdi. 29 oktýabr 1923-nji ýylda Cumhuriýetin eşidilmegi soňunda Türiýede prezident saýlandy. 1938-nji ýylda ölümi çenli ol dört seri çagamyşa ulan bu işi ýürütdi we Türkiýede bugünçe çenli en uzak süret prezidentlik eden adamy bolýar. Ataturk; Döwrebap, progressiw we dünýewi döwlet gurmak üçin syýasy, ykdysady we medeni ugurlarda dünýewi we milletçi täzelikleri amala aşyrdy. Daşary ýurtlulara berlen ykdysady artykmaçlyklar ýatyryldy we önümçilik we demir ýol serişdeleri millileşdirildi. “Tehhîd-i Tedrîsât” kanuny bilen bilim türk hökümetiniň gözegçiliginde boldy. Dünýewi we ylmy bilim esas hökmünde kabul edildi. Müňlerçe täze mekdep guruldy. Başlangyç bilim mugt we hökmany edildi. Daşary ýurt mekdepleri döwletiň gözegçiliginde boldy. Daýhanlara salynýan agyr salgytlar azaldy. Erkekleriň eşiklerine we eşiklerine käbir üýtgeşmeler girizildi. Senenama, sagat we ölçeglere üýtgeşmeler girizildi. Mekel ýatyryldy we ýerine dünýewi Türk raýat kodeksi güýje girdi. Aýallaryň raýat we syýasy hukuklary Günbatar ýurtlarynyň köpüsinde ykrar edildi. Köp aýallylyk gadagan edildi. Aýallaryň şaýatlygy we miras hukuklary erkekleriňkä deň boldy. Şonuň ýaly-da, Türkiýede, dünýäniň köp ýurtlaryndan öň aýallara ses bermek we ilki ýerli saýlawlarda (1930), soňra bolsa umumy saýlawlarda (1934) ses bermek hukugy berildi. Dünýewi kanunlar jenaýat we karz kanunlarynda güýje girdi. Senagat höweslendiriş kanuny kabul edildi. Reformer reformasy üçin tagalla edildi. Latyn harplaryna esaslanýan täze türk elipbiýi, arap harplary esasynda Osman elipbiýiniň ýerine kabul edildi. Halky sowatly etmek üçin bilim kampaniýasy başlandy. Uniwersitet reformasy geçirildi. Ilkinji bäş ýyllyk senagat meýilnamasy güýje girdi. Synp we statusy kemsidýän lakamlar we atlar ýatyryldy we familiýalary girizildi. Türkleşdirme syýasaty bitewi we agzybir millet döretmek üçin geçirildi. == Ady we familiýasy == Kakasy Ali Rıza Efendi oňa Mustafa dakdy, sebäbi atasynyň adydy. Sebäbi Ali Rıza Efendiniň kakasynyň ady bolan Ahmed ady uly doganlarynyň birine berildi. [13] Mustafanyň Kemal adynyň näme üçin berlendigi barada dürli pikirler bar. Afet İnan, matematika mugallymy Skopje Mustafa Efendiniň özüne Kemal adynyň manysy ýaly "kämillik we kämillik ýaşyna ýetendigini" görkezmek üçin bu at berendigini aýtdy. Ali Fuat Cebesoý, matematika mugallymynyň özüni tapawutlandyrmak üçin oňa bu at berendigini aýdýar. Atatürkiň terjimehalyny ýazan ýazyjy Endrýu Mango, Namyk Kemalyň adynda "Kemal" bolany üçin Mustafanyň bu ady berendigini öňe sürýär. Gazi Mustafa Kemal ady ýa-da 1921-1934-nji ýyllar aralygynda Gazi ady bilen tanalýan Mustafa Kemal, 1934-nji ýylyň 24-nji noýabrynda 2587 belgili Atatürk familiýasy berildi, Türkiýe Milli Mejlisi tarapyndan kabul edilenden soň Familiýa kanuny 1934-nji ýylyň 21-nji iýunyndaky 2525 belgili. Şol kanuna laýyklykda "Atatürk" familiýasy ýa-da hakyky ady başga hiç kim tarapyndan ulanylyp ýa-da ulanylyp bilinmez. == Çagalyk we ýaşlyk (1881-1904) == [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk'ün Manastır Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi karnesi.png|left|thumb|Manastyr Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi-den Mustafa Kemalyň hasabat kartasy]] 1839-njy ýylda Kokaçikde doguldy öýdülýän kakasy Ali Rıza Efendi aslynda Bitola bilen baglanyşykly Debre-i Bâlodandyr. Falih Rıfky Ataýyň pikiriçe, Wamak Wolkan, Norman Itzkowitz, Müjgân Cunbur, Numan Kartal we Hasan İzzettin Dinamo, kakasynyň maşgalasy XIV-XV asyrda dünýä indi. Olar XIX asyrda Anadolydan sebite göçüp gelen Kokaçik ukoruklaryň arasynda. Käbir ýazyjylaryň pikiriçe, kakasy Ali Ryzanyň albanlydygy çak edilýär. Ali Rıza Beý ilkinji nobatda dini esaslary barlaýan döwlet işgäri bolup, '93 söweşinden öň 1876-77-nji ýyllarda ýerli bölümlerde meýletin leýtenant bolup işledi. Zübeýde Hanym bilen durmuş gurandan soň, Salonikde gümrük işgäri we agaç söwdasy bolup işledi. Ejesi Zübeyde Hanım 1857-nji ýylda Saloniki şäheriniň günbataryndaky Langaza daýhan maşgalasynda dünýä indi. Ejesiniň gelip çykyşy Karamandan Rumelýa gelen türkmenlerden. Ali Rıza Beý we Zübeyde Hanym 1871-nji ýylda durmuş gurup, Saloniki şäheriniň Yenikapy şäherindäki Ali Rıza Beýiň kakasyna degişli öýde mesgen tutdular. Atatürk 1296-njy ýylda (Gregorian 1880-1881) Saloniki şäherinde bu jübütiň çagasy bolup dünýä indi. Doglan güni belli däl. Soralanda, 19-njy maýda, Samsuna giden güni, doglan güni hökmünde kabul etdi. Fatma, Ömer, Ahmet, Naciye we Makbule atly bäş doganynyň ilkinji dördüsi ýaş wagtynda aradan çykdy. [[Faýl:Oldest Known Photo Mustafa Kemal Atatürk (cropped).jpg|left|thumb|Ataturk, dostlary bilen Harby akademiýada, 1901]] Mustafanyň ejesi bilen kakasynyň mekdep ýaşyna ýetende haýsy mekdebe gitjekdigi barada düşünişmezlik bardy. Ejesi Mustafanyň Hafyz Mehmet Efendiniň goňşy mekdebine gitmegini isledi, kakasy bolsa şol döwrüň täze usullary bilen bilim berýän Şemsi İbtidai (Şemsi Efendi mekdebi) dünýewi mekdebinde okamagyny isledi. Iň soňunda goňşy mekdebe gatnap başlan Mustafa, dostunyň günäkärlemegi sebäpli bastinado üçin berlen jeza sebäpli bu mekdebe ýene gitmek islemedi. Birnäçe günden soň Şemsi Efendi mekdebine geçdi. Atatürk, mekdebi saýlamak karary üçin ömrüniň dowamynda kakasyna minnetdarlyk bildirdi. 1888-nji ýylda kakasyny ýitirdi. Ejesiniň öweý dogany Hüseýin bilen Rapla fermasynda birnäçe wagtlap galyp, ýeňil ekerançylyk bilen meşgullanandan soň, bilimsiz galmagyndan gorkup, ejesiniň haýyşy boýunça Saloniki şäherine gaýdyp geldi, daýysy bilen mesgen tutdy we gutardy okuwy. Bu aralykda, Zübeýde Hanym Salonikdäki gümrük işgäri Ragyp Beý bilen durmuş gurdy. [[Faýl:Atatürk ailesi renkli.jpg|left|thumb|Makbule Hanym, Zübeyde Hanym we Mustafa Kemal]] Häzirki wagtda muzeý bolan Koca Kasym Paşa etrabynyň Islahhane köçesindäki jaý 1870-nji ýylda Rodeziýa mugallymy Hajy Mehmed gaznasy tarapyndan guruldy we 1878-nji ýylda täze durmuşa çykan Ali Rıza Beý tarapyndan kärendesine alyndy. Emma ölenden soň Mustafa we maşgalasy gapdalynda 2 gatly, 3 otagly we 2 gatly jaý satyn aldylar, aşhana bilen has kiçi jaýa göçdüler. Mustafa dünýewi mekdep we tälim berýän býurokratlar bolan Saloniki raýat orta mekdebine ýazyldy. Şeýle-de bolsa, goňşusyndaky harby okuwçylaryň eşiklerine haýran galyp, ejesiniň garşylygyna garamazdan 1893-nji ýylda Saloniki harby orta mekdebine girdi. Bu mekdebiň matematika mugallymy, kapitan Skopje Mustafa Sabri Beý oňa "kämillik, kämillik" manysyny berýän Kemal adyny berdi. Fransuz mugallymy kapitan Nakiýüddin Beý (üücekök) ýaş Mustafa Kemalyň erkinlik ideýasyna täsir etdi. 1895-nji ýylda synpynda dördünji orny eýeledi. Mustafa Kemal Kuleli harby orta mekdebine girmek barada pikir eden hem bolsa, uly dogany bolan Saloniki ofiseri Hasan Beýiň Bitoladaky bilimiň has gowudygyny we 1896-njy ýylda Bitola harby orta mekdebine ýazylandygyny aýtdy. 1896-1899-njy ýyllar aralygynda okan Monastir harby taýýarlyk mekdebiniň taryh mugallymy Mehmet Tewfik Beý (Bilge) Mustafa Kemalyň taryh bilen gyzyklanmasyny güýçlendirdi. Mekdepde fransuz dilini öwrendi we Saloniki şäherinde geçiren tomus kanikullarynda fransuz derslerini dowam etdirdi. 1897-nji ýylyň 19-njy aprelinde başlanan grek-türk urşuna meýletin gatnaşmak islese-de, orta mekdep okuwçysy we 16 ýaşyndaka fronta gidip bilmedi. 1898-nji ýylyň noýabr aýynda Monastir harby taýýarlyk mekdebini gutardy we synpynda ikinji orny eýeledi. 1899-njy ýylyň 13-nji martynda Stambuldaky Mekteb-i Harbiye-i Şahane (Uruş akademiýasy) girdi. Harby akademiýa girenden iki aý soň synp serantanty boldy. Birinji synpy 27-nji, ikinji synpy 11-nji, üçünji synpy 549 adamyň arasynda sekizinji bolup tamamlady (1317 - P.8). Mekteb-i Harbiye-i Şahane-den soň, Harby akademiýada okady we işgärler taýýarlygyny aldy. Harby akademiýada okaýarka, dostlary bilen hökümetiň dolandyryş we syýasatlarynda gören kemçiliklerini we ýalňyşlyklaryny düşündirmek üçin el bilen ýazylan gazet çap etdi. Mekdep administrasiýasy olaryň yzyndan ýeten hem bolsalar, jeza berilmedi we gazet işini mekdebi gutarýança dowam etdirdiler. 1905-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda işgärleriň kapitany derejesini gutardy. == Harby gullugy (1905-1918) == === Irki durmuş === [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk 1906 Damascus.jpg|thumb|Mustafa Kemal (Beýrut, 1906)]] Okuwy gutarandan soň, işgär kapitan Mustafa Kemal tejribe üçin Damaskda ýerleşýän 5-nji goşuna iberildi. Bu tejribe döwründe pyýada, atly we artilleriýa sapaklaryna gatnaşdy. 1905-nji we 1907-nji ýyllar aralygynda Damaskda Lütfi Müfit Beýiň (Birmeňzeş) 5-nji goşunynyň ýolbaşçylygynda gulluk etdi. Ilkinji tejribe 5-nji goşunyň 30-njy kawalry polkunda geçirildi. Bu döwürde Mustafa Kemal pes derejeli tälimçi işgäri hökmünde Siriýanyň dürli sebitlerindäki gozgalaňlara garşy göreşdi we "kiçi söweş" (partizançylyk urşy) tejribesini gazandy. Dört aýlap dowam eden bidüzgünçiliklerden soň, Damaska ​​gaýdyp geldi. 1906-njy ýylyň oktýabr aýynda maýor Lütfi Beý, Dr. Mahmut Beý, Lüfti Müfit (Özdeş) Beý we harby lukman Mustafa Cantekin bilen Watan we Hürriyet atly jemgyýet döredensoň, goşunyň rugsady bolmazdan Saloniki şäherine gitdi. Saloniki merkezi serkerdeliginiň kapitanynyň orunbasary Jemil Beýiň (Uybadyn) kömegi bilen ýere gaçdy we şol ýerde jemgyýetiniň bölümini açdy. Birneme wagt geçensoň, özüniň gözlenýändigini bildi we uly dogany hökmünde çykyş eden polkownik Hasan Beý Tel Awiw şäherine gaýdyp, Müsür serhedindäki Bürüssebi şäherine iberilendigini habar berdi. Ahmet Beý Mustafa Kemaly Birussebi belledi we birnäçe wagtdan soň artilleriýa tejribe üçin Damaska ​​iberildi. 1907-nji ýylyň 20-nji iýunynda Kolağasy (uly kapitan) boldy we 1907-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda 3-nji goşunyň işgäri wezipesine bellendi, ýöne Saloniki şäherine geleninde 'Watan we azatlyk' şahamçasynyň birikdirilendigini bildi bileleşik we ösüş komitetine. Şol sebäpli 1908-nji ýylyň Baýdak aýynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň agzasy boldy (agza sany: 322). 1908-nji ýylyň 22-nji iýunynda Rumelia Gündogar sebitiniň demir ýol gözegçisi wezipesine bellendi. 1908-nji ýylyň 23-nji iýulynda konstitusionizm yglan edilenden soň, 1908-nji ýylyň dekabr aýynyň ahyrynda Bileleşik we Ösüş komiteti tarapyndan şu günki Liwiýanyň bir bölegi bolan Tripoli şäherine iberildi jemgyýetçilik we syýasy meseleleri we howpsuzlyk meselelerini öwrenmek üçin. Bu ýerde, 1908-nji ýyldaky ynkylap ideýalaryny liwiýalylara ýaýratmaga we ilatyň dürli gatlaklaryndan bolan ýaş türk syýasatyna geçmäge synanyşdy. Bu syýasy borjundan başga-da, sebitiň ilatynyň howpsuzlygy bilen gyzyklandy. Ol Bengazi Garrisonyna şäheriň daşyndaky söweş türgenleşigine ýolbaşçylyk etdi we esgerlere häzirki zaman taktikalaryny öwretdi. Bu türgenleşik wagtynda, gozgalaňa meýilli Şeýh Mansuryň öýüni gabady we sebitdäki beýleki güýçli anti-sistema görelde almak üçin ony gözegçilik astyna aldy. Şeýle hem, şäher we oba ilatyny goramak üçin ätiýaçlyk goşun meýilleşdirip başlady. [[Faýl:Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal arkadaşları ile birlikte, Şam, Haziran 1907.png|thumb|Işgärleriň kapitany Mustafa Kemal dostlary bilen Damaskda. (Iýun 1907)]] 1909-njy ýylyň 13-nji ýanwarynda 3-nji goşunyň Saloniki polkunyň baş sekretary boldy we 1909-njy ýylyň 13-nji aprelinde beýleki bölümleriň gatnaşmagynda Taşkyşlada ýerleşýän 3-nji goşunyň 2-nji we 4-nji söweş batalýonlaryna goşuldy. Konstitusiýa monarhiýasyna garşy gozgalaň başlady. 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Mirliva Mahmud Şewket Paşanyň ýolbaşçylygynda 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Stambula girjek Hereket Goşunynyň birinji derejeli bölümleriniň başlygy boldy. Giňelýän 31-nji martdaky gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Saloniki we Edirne şäherini terk etdi. Soň bolsa 3-nji goşunyň baş sekretary, 3-nji goşun işgärlerini taýýarlamak merkeziniň serkerdesi, 5-nji korpusyň baş sekretary we 38-nji pyýada polk serkerdesi bolup işledi. Yzyna gaýdyp gelen Mustafa Kemal 1911-nji ýylyň 27-nji sentýabrynda Stambuldaky Baş ştab-kwartirada işe başlady. === Tripoli söweşi === [[Faýl:Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal (Atatürk), Mücahit Bedevi Kuvvetleri önünde emirlerini yazdırırken. Trablusgarp.png|thumb|Işgärler maýor Mustafa Kemal (çepde) buýruklaryny Tripoli söweşinde Mujahidler beduin güýçleriniň öňünde görkezýär.]] 1911-nji ýylda Italiýalylar Demirgazyk Afrikadaky Osman imperiýasynyň iň soňky territoriýasy bolan Tripoli welaýatyny we merkeze gönüden-göni bagly bolan we garaşsyz sanjak diýilýän Bengazini basyp almak üçin söweş yglan etdiler. 1911-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda berlen bellikde bu söweşiň käbir sebäplere görä başlajakdygy aýdylýar. Şondan soň italýan güýçleri hiç hili gepleşik geçirmezden 1911-nji ýylyň 4-nji oktýabrynda Tripolä hüjüm etdi. Osmanlylar Tripolitan söweşinde kyn ýagdaýa düşdi; Uruş ministri wezipesini dowam etdiren Mahmud Şewket Paşa Harby akademiýanyň ofiserleri bilen bolan duşuşygynda gury ýer goşunynyň we deňiz güýçleriniň gowşaklygy sebäpli Tripolini gorap bolmaýandygyny aýtdy. Italiýa tarapynda ýagdaý kän bir üýtgeşik däldi, ýeterlik derejede ösmändigi sebäpli bu söweşe gowy taýýarlyk görmediler. Şu wagt Mustafa Kemal Stambuldaky Baş ştabyň wezipesine bellendi, ýöne bu wezipä başlamazdan ozal Tripoli şäherine ugrady. Şondan soň onuň Kolağasy Mustafa Kemal, maýor Enwer Beý, Fuat, Nuri we maýor Fethi ýaly beýleki kärdeşler arkalaşyklary ýaly Tripoli gitmek kararyna geldi. Stambuldan çykmazdan ozal, Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň Merkezi komitetinden pul sorady we Enweriň hataryna goşulmalydygyny we oňa pul berilmeýändigini aýdanda, gol çeken we bellän wekselleri bilen 200 funt sterling ýygnady. Tripoli üçin. [[Faýl:Atatürk Trablusgarp'ta.jpg|thumb|Tripolide Ataturk]] Italýan goşunlary Tripoliden Bengazä çenli bir aýyň içinde kenary eýeledi. Osmanly güýçleri Yemenemende öz güýçlerini iberdi, sebäbi hüjüm garaşylmady we şonuň üçin italýanlara garşy goragsyz galdylar. [83] Şol sebitde bary-ýogy 4000 esger bardy. Şondan soň, 1911-nji ýylyň 15-nji oktýabrynda Mustafa Kemal, Tanin gazetiniň habarçysy Mustafa Şerif Beýiň şahsyýetini ulanyp, Ömer Naci we Sapankaly Hakki we ubakup Jemil atly iki sany gämi duralgasy bilen Stambuldan rus gämisine çykdy. Mustafa Kemal we onuň topary Kairiň we Müsürdäki Aleksandriýanyň üsti bilen Bengazä gitmegi maksat edinýärdi. Mustafa Kemal 29-njy oktýabrda Aleksandriýadan ýola çykanyndan gysga wagtyň içinde ýaralandy we iki hepde Isgenderiýadaky keselhanada galmaly boldy. Çagalygyndaky dostlary Nuri we Fuat bilen şu ýerde duşuşdy we ýene ýola düşdi. 29-njy noýabrda otly bilen Aleksandriýany terk etdiler, şol gün iň soňky duralga ýetdiler, 1-nji dekabrda düýeler bilen gitdiler we 8 günlük ýoldan soň Liwiýa serhedine ýetdiler we 12-nji dekabrda Resuldefne, Serhetden 80 km günbatarda. Mustafa Kemal ýolda barýarka, baş işgärler Bengazi sebitiniň serkerdesi Enwer Beýe Mustafa Kemalyň 30-njy noýabrda maýor wezipesine bellenendigini habar berdiler. Enweriň 1911-nji ýylyň 18-nji dekabrynda Uruş ministrligine iberen telegrammasyna görä, Mustafa Kemal "öz islegi boýunça" goşuna goşuldy. Mustafa Kemal ilkinji gezek 22-nji dekabrda Tobruk şäheriniň golaýynda italýanlar bilen söweşdi. Italýanlar 4-nji oktýabrda Tobruky basyp aldylar, ýöne tutuş kenar ýakasyndaky ýaly, Tobruk sebitindäki Osman goşunlarynyň we arap taýpalarynyň partizançylyk urşy sebäpli ýurduň içerki bölegine baryp bilmediler. Şeýle-de bolsa, türk ofiserleriniň arasynda guramanyň ýoklugy we Italiýanyň doly ösmändigi we ösmändigi olaryň içerki ösüşe ukypsyzlygynyň sebäpleri hökmünde görülýär. Muňa garamazdan, italýanlar Osmanlylary zorlamak üçin Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Ilkibaşda Mustafa Kemal gündogar bölümine we günbatar bölümini Enwer buýurdy; Amallaryň göwrümi artdygyça, Enwer tutuş fronta buýruk berip başlady we Mustafa Kemal Derne sebtine buýruk berip başlady. 1912-nji ýylyň 16-17-nji ýanwarynda Derne edilen hüjümde gözünde ýaralanyp, bir aý keselhanada bejergi aldy. 6-njy martda Derne serkerdesi wezipesine bellendi. Emma soň ýene gözü keselledi we bir hepde düşeginden turup bilmedi. 1912-nji ýylyň 3-nji martynda Derne söweşinde Osman güýçleri 63 ölüp, 168 adam ýaralandy, italýanlar bolsa takmynan 200 adam öldi. Bu aralykda, Mustafa Kemal tutuş Derna liniýasyna ýolbaşçylyk edýärdi we onuň ýolbaşçylygynda sekiz sany Osmanly ofiser, 160 esger, käbir meýletinçi, artilleriýa kompaniýasy, italýanlardan iki sany pulemýot we 7,742 arap esgeri bardy. Sanusi otaglary arap esgerlerini üpjün edýärdi we olaryň şyhlary Osmanly ofiserlerine tabyn bolupdy. Bu güýç 1911-nji ýylyň oktýabr aýyndan 1912-nji ýylyň sentýabr aralygynda Derne şäherinde 15,000-16,000 italýan esgerini saklamagy başardy. 1912-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda italýanlar şowsuzlyklardan soň buýruk çalşylandan soň Dernadan çykmak üçin güýçli hüjüm etdiler, ýöne Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygyndaky türkler we araplar tarapyndan ýene saklandy. Kenarýaka kenarynda galan italýan güýçleri, Osmanlylary parahatçylyk gurmaga mejbur etmek üçin Gündogar Ortaýer deňzine we Gyzyl deňze hüjüm etmek kararyna geldi. 1912-nji ýylyň martynda Beýrut, aprel aýynda Dardanel, maý aýynda Rodos we Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Şol sebäplere görä, Russiýa, Angliýa we Fransiýa Berlin konferensiýasynda Eastakyn Gündogarda gazanylan parahatçylyk gurşawynyň bozulmagyndan howatyr edip, araçylyk işlerine başlady. Şeýle-de bolsa, Liwiýany italýanlara bermegiň şertleri ara alnyp maslahatlaşylan bu başlangyçlar bileleşikler tarapyndan kabul edilmedi. Uruş dowam edýärkä, Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň iýulynda urşuň geljekde has gowy gözden geçirilmegine mümkinçilik berýän iki buýruk berdi. 13-nji iýulda berlen buýruklaryň ilkinjisinde ähli ofiserleriň iki sany harby gazet okamalydygy we dünýädäki wakalar we Osman goşunynyň üstünlikleri barada habarly edilmelidigi aýdylýar. 22-nji iýulda berlen ikinji buýruk, ähli ofiserleriň senäni, şertleri, serkerdäniň buýruklaryny, ýerine ýetirilen amallary we netijelerini we psihologiki ýagdaýyny goşmak bilen bir aýyň içinde uruşda başdan geçirenlerini ýazmalydy. Esgerleri. Şeýdip, günbatar duşmanyna garşy söweşde gazanan tejribelerini ýazmagy maksat edinýärdi. Bu söweşde Mustafa Kemal diňe bir partizançylyk urşy, ýasama bölümleri dolandyrmak, aňtaw ýygnamak we logistik goldaw ýaly harby tejribe toplaman, eýsem arap taýpalarynyň ýolbaşçylary bilen gepleşikler we gepleşikler arkaly diplomatiýada möhüm tejribe gazandy. Aslynda bu ýerdäki üstünligi onuň adynyň ýaýramagyna mümkinçilik berdi. Şol ýylyň sentýabr aýynda başlanan parahatçylyk gepleşiklerine garamazdan konfliktler dowam edýärkä, Birinji Balkan söweşi Çernogoriýanyň 8-nji oktýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etmegi bilen başlandy. Çernogoriýadan soň Bolgariýa, Serbiýa we Gresiýa hem Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Ilkibaşda Enweriň Stambula gaýdyp geljekdigi we Mustafa Kemalyň fronty öz üstüne aljakdygy karar edildi, ýöne osmanlylaryň abanýan howpy belli bolanda, ofiserleriň köpüsi Stambula gaýdyp geldi we front Enweriň dogany Nuriniň ýolbaşçylygy astyndady. Bu aralykda, Balkan söweşi sebäpli Osman hökümeti italýanlar bilen parahatçylyk gurmaga razy boldy. Balkan söweşleri başlanda, Tripolide gulluk eden Derne serkerdesi Mustafa Kemal we maýor Nuri Beý bu söweşlere gatnaşmak islediler. Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň 24-nji oktýabrynda Osmanly söweş ministri Enwer Beýiň rugsady bilen Tripoliden çykdy. Wena, Wengriýa we Rumyniýa arkaly Stambula gaýdyp geldi. Muny saýlamagynyň sebäbi, gözleriniň Awstriýada bejerilmegi boldy. Şeýle-de bolsa, sebitde garşy durmagy dowam etdirýän ofiserler hem bardy. Şazada Osman Fuad Efendi bu atlaryň biri. Mustafa Kemal beýleki ofiserler bilen Tripolini terk edip, 1912-nji ýylyň noýabr aýynda Stambula geldi. Ushi şertnamasy Osman hökümeti bilen Italiýanyň arasynda 1912-nji ýylyň 18-nji oktýabrynda gol çekildi. Bu şertnama bilen Tripoli italýanlara berildi, Italiýa bolsa uruş öwezini dolmak üçin 90 müň altyn teňňe tölär we ýazgylary ýatyrylar. Mundan başga-da, uruş wagtynda italýanlar tarapyndan basylyp alnan Dodekan adalary wagtlaýynça italýanlara berildi. Osmanly güýçleri Tripolini ewakuasiýa edensoň, italýanlar adalary terk ederdiler. Wezir derejeli ofiser, soltanyň regenti hökmünde Tripoli şäherine iberiler, fondlaryň we halkyň dini hukuklarynyň hormatlanylýandygy ýa-da dini borçlaryň bellenilmegi Şeýh al-Islam tarapyndan amala aşyrylar. Stambulda. Beýleki bir tarapdan, adamlar Senusi mezhebiniň şyhy Ahmed al-Şerif al-Senusiniň ýolbaşçylygynda Mudrosyň ýaragyna çenli Tripolide garşylyk görkezmegini dowam etdirdiler. == Balkan söweşleri == ==== Birinji Balkan söweşi ==== Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň Sanjar aýynda Stambula geleninde, Osmanewropa yklymynda Osman topraklarynyň galan bölegi paýtagt Stambul we ýakyn günbatary, Çanakkale ýarym adasy we gabalan üç şäher Şkodra, Ioannina we Edirne, gündogaryň iň uly şäheri boldy. Frakiýa. Bolgar güýçleri Çatalka baryp, paýtagt Stambula haýbat atýardy. 1912-nji ýylyň 21-nji noýabrynda ştab-kwartirasy Bolaýrda ýerleşýän Bahr-i Sefit bogazy Kuwaý ekipa .ynyň (Ortaýer deňzi bogazy birleşýän güýçleri) operasiýa bölüminiň müdiri wezipesine bellendi. Güýç serkerdesi Fahri Paşa, işgärleriň başlygy bolsa mekdep okuwçysy Fethi (Okyar) boldy. Mustafa Kemal Bolaýyrda bolanda, Enwer we onuň tarapdarlary tarapyndan 1913-nji ýylyň 23-nji ýanwarynda geçirilen “Sublime Porte Raid” bilen güýç Bileleşik we Ösüş komitetine berildi. 30-njy ýanwarda Mahmut Şewket Paşanyň hökümeti beýik güýçleriň hödürleýän parahatçylyk şertlerini ret etdi. 3-nji fewralda atyşygyň möhleti gutardy we bolgarlar Edirne şäherini ýene bombalap başladylar. Bolgar hüjüminden soň Baş ştabyň başlygy Ahmed İzzet Paşa Ortaýer deňzi bogazynyň birleşen güýçleriniň günbatardan bolgarlara hüjüm etjekdigini, Hurşit Paşanyň ýolbaşçylygynda we Enweriň baştutany hökmünde 10-njy korpusyň öňe gitjekdigini habar berdi. Deňiz Şarköýe we günortadan bolgarlaryň arkasyna gelýär. Hüjüm meýilleşdirildi. Operasiýa jikme-jik meýilleşdirilip, ýanwar aýynyň ahyrynda repetisiýa edildi. Hüjüm tupan sebäpli 8-nji fewrala yza süýşürildi we Şarköýe gitjek goşun yza süýşürildi. 10-njy korpus ýarym gün giç Şarköýe gondy, ýöne birleşen güýç yza çekildi we aralykda esgerleriniň ýarysyny ýitirdi. Bolgarlaryň gysylyp bilinmejekdigi belli bolanda, gury ýer güýji 10-njy fewralda yzyna alyndy. Operasiýa zerur ýangyn goldawy, utgaşdyrylmazlyk we bolgarlar öz liniýalaryny berkitmek üçin harby gämileriň giç gelmegi sebäpli başa barmady. Bilelikdäki operasiýa şowsuz bolansoň, 17-18-nji fewralda iki bölümiň komanda komitetleriniň arasynda jedel ýüze çykdy; Jedelde 10-njy korpusyň serkerdesi Hurşit Paşanyň tarapyny tutan Mahmut Şewket Paşa ony syýasy sebäplere görä iki güýçiň serkerdesi edip belledi. Gallipoliniň kenaryndan Çatalka garaşýan 10-njy korpusy ibermek baradaky teklipleri kabul edilmedik. Fahri Paşa, Fethi we Mustafa Kemal kabul edilmedi we Hurşit Paşanyň serkerdesi bolandygy habar berildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Hurşit Paşa we Enwer bilen Bolaýyr şäherine gitdi we serkerdeleriň arasynda ylalaşyk gazandy. Fahri Paşa işinden boşadyldy, ýöne Fethi Bolaýyry terk edip, Stambula gitdi ve ynandyrylan Mustafa Kemal bogazlardan aýratyn buýruga öwrülen Bolaýyr korpusynyň başlygy boldy. 19-njy martda Ioannina grekler tarapyndan, 1913-nji ýylyň 24-nji martynda Edirne bolgarlar tarapyndan ýesir alyndy. Çatalka frontunda iň soňky bolgar hüjümi 30-njy martda bolup geçdi. 16-njy aprelde ot açyşlyga gol çekildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Edirne we Frakiýadaky Midye-Enez liniýasynyň günbataryndaky ýerleri bermäge razy bolmalydy we 1913-nji ýylyň 30-njy maýynda Londonda parahatçylyk şertnamasy baglaşyldy. 11-nji iýunda Mahmut Şewket Paşa öldürildi we ýerine Sait Halim Paşa geldi. ==== Ikinji Balkan söweşi ==== Birinji Balkan söweşinde ýeňiş gazanan Balkan döwletleri, uruşdan soň basyp alan sebitlerini paýlaşmak meselesinde düşünişmezlige düşdi. Gresiýa we Serbiýa, Rumyniýanyň territoriýasy bolan Bolgariýa garşy bilelikde çäre görmek kararyna geldi. Şeýle-de bolsa, Bolgariýa ilkinji bolup hüjüm etdi. 29-30-njy iýunda gije, bolgarlar Makedoniýada Serb goşunyna hüjüm etdiler, ýöne ýeňildi. Grekler Saloniki şäherinden gündogara tarap öňe gidip, Günorta Makedoniýanyň hemmesini basyp aldylar. Bu ýagdaýdan soň bolgarlar öz güýçleriniň esasy bölegini Osman goşunyna garşy beýleki frontlara geçirdiler. Bileleşik we Ösüş komiteti bu pursatdan peýdalanyp, ýitirilen ýerleri yzyna almak üçin peýdalandy. 18-nji iýulda Osmanly goşuny Edirne tarap ýörişe başlady we az garşylyk görkezip, 1913-nji ýylyň 21-nji iýulynda şäheri eýeledi. Bir ýazyjynyň sözlerine görä, Edirne giren ilkinji bölüm Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy bilen baglanyşykly brigada bolupdyr, emma Hurşit Paşa hüjüme gatnaşan bölümleriň ýolbaşçysydy. Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy Dedeağaçy hem basyp aldy. Uruş 1913-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Bolgariýanyň wekilleriniň Stambulda gol çeken parahatçylyk şertnamasy bilen tamamlandy. Uruş gutarandan soň Günbatar Frakiýadaky türk ilaty Osman topraklaryna, esasanam Stambul we Izmir şäherlerine göçüp başlady. Mustafa Kemal, Dolmabahçe köşgüne barýan Akaretler depesinde ejesi Zübeyde Hanym üçin jaý tapdy. Öweý kakasy Ragypyň on alty ýaşly ýegeni Fikriye hem Soltan Ahmet metjidiniň golaýyndaky bir öýde mesgen tutdy. === Harby attaşe === Ikinji Balkan söweşinden soň Mustafa Kemal Stambuldaky Fethi Okyaryň öýünde mesgen tutdy. Fethi syýasata özüni bagyşlamak üçin harby gullugy terk etdi, belki Şarköý operasiýasynyň şowsuzlygy sebäpli. Şeýle-de bolsa, Bileleşik we Ösüş komitetindäki gapma-garşylyklardan soň Talat Fethä Sofiýada ilçi wezipesini teklip etdi. Jemal bilen maslahatlaşan Fethi, Balkanlarda deňagramlylygy saklamak üçin Bolgariýa bilen dostluk gurmak wezipesini kabul etdi we Mustafa Kemaldan harby attaşe hökmünde ýoldaş bolmagyny haýyş etdi. Bu haýyş kabul edilenden soň, Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Sofiýa harby attaşe bellendi we ýakyn dosty Sofiýanyň ilçisi (ilçi) Fethiniň (Okýar) ýolbaşçylygynda işledi. Teoriýa boýunça, Rumyniýa, Serbiýa we Çernogoriýa patyşalyklarynyň paýtagty Buharest, Belgrad we Cetinna üçin şol bir pozisiýany eýeledi, ýöne iş ýüzünde Bolgariýanyň çäginde. [[Faýl:Yeniçeri Atatürk.JPG|thumb|Mustafa Kemal Sofiýa goşun gullugy bolsa-da, Janissary formasyndaky eşik topuna gatnaşdy.]] Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 20-nji noýabrynda Sofiýa geldi. Bu ýerde ol Dondukow bulwaryndaky “Splendid Palace” myhmanhanasynda ýerleşdi we bu ýerde ýedi aý galdy. Soň bolsa Ferdinand bulwaryndaky kwartirada mesgen tutdy. Harby attaşe hökmünde alan maglumatlaryny Stambula geçirmek jogapkärdi. Bu ýerde, Balkan döwletleriniň, esasanam Bolgariýanyň syýasy we harby ýagdaýlary barada hasabat taýýarlady. Wezipe döwründe Osman imperiýasyndan garaşsyzlyk alandan soň Bolgariýanyň harby, administratiw we medeni ösüşini ýakyndan gözden geçirmäge mümkinçilik aldy we Bolgariýa goşunynyň käbir ofiserleri bilen gatnaşyk gurdy. Bu wezipede otyrka, 1914-nji ýylyň 1-nji martynda podpolkownik (etrap häkimi) wezipesine bellenildi. Sofiýa geleninden gysga wagt soň, Bolgariýanyň Baş ştabynyň başlygynyň Stambuldaky nemes ofiserleriniň, esasanam Goltz Paşanyň, Bolgariýalylara Osmanly harby hereketleri barada habar berýändiklerini we Kazym Karabekirden jogap alandygyny habar berdi. Stambuldaky nemesler muňa gaharlandylar. Mustafa Kemalň Sofiýada iň möhüm maglumat ýygnamak usullaryndan biri jemgyýetçilik wakalarydy. Bolgariýa goşunynyň ýokary we kiçi ofiserleri, syýasatçylar we jemgyýetiň abraýly adamlary bilen duşuşmak onuň borjunyň bir bölegidi. Uruş ministri Stiliýan Kowaçýow we gyzy Dimitrina bilen duşuşdy, ilkinji kitabynyň işgäri we serkerdesi we Hasbihalyň şu ýerde bolanynda ýazan we 1918-nji ýylda çap eden ilkinji kitaby. Bu ýerde, ol (Fethi bilen birlikde) Bolgariýadaky Musulman Pomaklara dini ynanç basyşy meselesine gatnaşdy. Jemgyýet durmuşynda iň möhüm waka, 1914-nji ýylyň 11-nji maýynda korol Ferdinandyň hem gatnaşan geýim topuna çakylygy boldy. Enweriň ýörite rugsady bilen Stambuldaky harby muzeýden iberilen hakyky Janissary formasyny geýen topa gatnaşdy. Geýimini yzyna iberip barýarka, dosty Kazyma (Özalp) hat ýazyp, ähli ünsi özüne çekendigini we berlen soraglaryň oňa öňki harby güýji we türkleriň ýeňişleri barada gürleşmäge mümkinçilik döredendigini ýazdy. Ol henizem Sofiýada nobatçylyk edýärkä, Awstriýa tagtynyň mirasdüşeri Archduke Franz Ferdinand 1914-nji ýylyň 28-nji iýunynda öldürildi, soň bolsa 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji Jahan Urşy başlandy. Enweriň nemes admiraly Soçona beren gizlin buýrugy bilen Osman deňiz floty Gara deňze çykyp, 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda rus portlaryna hüjüm etdi. Şondan soň Russiýa 2-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi, Angliýa we Fransiýa 5-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdiler, 11-nji noýabrda Osman hökümeti bu ýurtlara garşy söweş yglan etdi. Uruş yglan edilenden soň, Mustafa Kemal Uruş we Enwer ministrligine ýüz tutdy we hataryndaky işjeň gullugy isledi, ýöne Enwer harby attaşe wezipesiniň has möhümdigini aýtdy. Enwer Kawkazdaky ruslara garşy söweşmek üçin Stambuldan çykansoň, Tekirdağda Sofiýany terk etmek we Çanakkale ibermek üçin ýygnanan 19-njy diwizionyň serkerdesi wezipesine bellendi we Enweriň orunbasary Ysmaýyl Hakky tarapyndan gol çekilen telegramma berildi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Sofiýadan gitdi. === Birinji jahan urşy === Mustafa Kemalyň harby attaşe borjy 1915-nji ýylyň ýanwar aýynda tamamlandy. Bu aralykda, 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji jahan urşy başlandy we Osman imperiýasy 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda söweşe girdi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Mustafa Kemal 3-nji korpusyň ýolbaşçylygynda Tekfurdağda dörediljek 19-njy eskadronyň serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Çanakkale söweşi ==== [[Faýl:Turkish trenches at Gallipoli.jpg|thumb|Miralaý Mustafa Kemal Beý, Düztepe garymlaryndan söweş meýdanyna syn edýärkä.]] 1914-nji ýylyň 2-nji noýabrynda Russiýa Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Şondan soň Iňlis we Fransuz harby gämileri Dardaneldäki Seddülbahir, Kumkapy we Orhaniye şübhelerini bombalady. Bu deňiz flotundan goranmak üçin bäş ofiser we segsen esger öldi. Türk goşuny 3 aý taýynlyk gördi we umuman gury ýer goşunlarynyň goragyna üns berdi. Bölüm islenilişi ýaly döredilmezden ozal, Mustafa Kemal 25-nji fewralda diňe 57-nji polk bilen Maýdosa (häzirki Eceabat) göçmek barada buýruk aldy, sebäbi soýuzdaş güýçler Dardanellere howp salýan pozisiýa eýeledi. Bu aralykda, Iňlis we Fransuz gämileri 19-njy we 25-nji fewralda Bosforyň girelgesindäki berkitmeleri bombalady we deňiz artilleriýasyna atyş düzedişlerine kömek etjek bölümleri gondy. Seddülbahirde Bigaly Mehmet atly sergeant tüpeňi gysylanda Iňlislere daşlar bilen hüjüm etdi we Mustafa Kemal şu ​​gün türk esgerleri üçin ulanylýan "Mehmetçik" adynyň döremegine sebäp bolup, bu wakany çap etmäge kömek etdi. 72-nji we 77-nji polklar 19-njy diwiziýany goldamak üçin sebite geçirildi. Mustafa Kemal korpusyň baş edarasyndan türk polklary üçin gowy taýýarlanmadyk arap esgerlerinden ybarat bu polklaryň ýerine tälim alandygyny we ätiýaçda saklanýandygyny sorady, ýöne haýyşy ret edildi. Çanakkale şäherinde iň möhüm deňiz operasiýasy 1915-nji ýylyň 18-nji martynda bolup geçdi, ýöne Mustafa Kemal bu operasiýa diňe gytaklaýyn gyzyklandy. Bu operasiýanyň öň ýanynda “Nusret” gämisi bilen bogazda bir magdan goýuldy. Bu magdanlar; Şa zenany Elizelizaweta, Okean we Bouver ýaly sowutly gämilere zeper ýetdi we yza çekildi. Bu aralykda, 1915-nji bölüm 1915-nji ýylyň 23-nji martynda berkitilen sebit serkerdeliginiň buýrugy bilen Eceabat sebitinde ätiýaçlyga alyndy. [[Faýl:Mustafa Kemal explaining the battlefield to a delegation of writers from Istanbul.jpg|thumb|Mustafa Kemal, 1915-nji ýylda Stambuldan gelýän journalistsurnalistlere söweş meýdanyny düşündirýär.]] Gallipoli söweşiniň esasy gury ýer amallary, soýuzdaş güýçleriň Gallipoli ýarym adasyna 1915-nji ýylyň 25-nji aprelinde gonmagy bilen başlandy. Türkleriň güýçli garşylygyna garamazdan, Soýuzdaş güýçler demirgazykdan günorta, Gallipoli ýarym adasynyň Saros aýlag tarapynda Arıburnunyň golaýynda, günortasynda Seddülbahir we Anadoly tarapynda Kumkale goşun iberdi. Kumkale şäherindäki fransuz esgerleri gysga wagtyň içinde yza çekildi, ýöne Aryburnudaky Iňlisler we Anzaklar gündogara öňe gitmäge synanyşdylar, Seddülbahirdäki Iňlisler we Fransuzlar demirgazyga tarap gitmäge synanyşdylar. 3-nji korpusyň serkerdesi Mehmet Esat Paşanyň ýolbaşçylygynda söweşen etrap häkiminiň (podpolkownik) Mustafa Kemalyň 19-njy bölümi, Arıburnudan 8 km uzaklykda, Bosfor kenaryna seredýän Eceabatda ätiýaçlyk hökmünde saklandy. Polkownik Halil Saminiň ýolbaşçylygyndaky 9-njy bölüm Seddülbahirden Aryburnuna çenli soýuzdaş awangard güýçlerine duş geldi. Halil Sami derrew Mustafa Kemaldan Arıburnunyň gündogaryndaky depeleri saklamak üçin batalýon sorady. Fon Sanders we Esad Paşa bilen aragatnaşyk gurup bilmedik Mustafa Kemal başlangyç edip, atlylardan, diwiziýanyň artilleriýa dag batalýonyndan we mediklerden ybarat 57-nji polky iberdi. Bu söweşi suratlandyranda, bir depä çykyp, öz bölüminiň arkasyndan gelmegine garaşyp durka, 9-njy diwiziýadan yza çekilýän esgerlere duş gelendigini we duşman esgerleriniň 261 belentlikdäki depeden Çunuk Baýra tarap erkin çykýandygyny we duşmanyň öz esgerlerinden has ýakyndygyny. Şondan soň ok-däri ýokdugyny, esgerleri düzedip, "ok-däriňiz ýok bolsa, naýzalar bar" diýip, esgerleri ýasady we muny gören duşman uklap wagt tapdy. 57-nji polk gelende, duşmanyň demirgazyk tarapyna hüjüm etmegi buýurdy: "Men size hüjüm etmegi buýurmaýaryn, ölmegiňizi buýurýaryn. Beýleki güýçler we serkerdeler ölýänçäk biziň ýerimizde bolup biler." 25-nji apreldäki çaknyşyklarda möhüm nokat bolan Çunuk Baýr depesini saklamagy başardy. Birinji günlük söweşden soň Anzak güýçleri dar köpriniň üstünde gysyldy. Ertesi gije 77-nji polk howsala düşüp gaçyp barýarka ýagdaý agyrlaşdy, ýöne täze goşun gelmegi bilen olaryň setirleri güýçlendi. 29-njy aprelde Mustafa Kemal Arıburnuda peýdalylygy üçin ýeňillik ordeni bilen sylaglandy. Maý aýynda demirgazyk topary tarapyndan goralýan front üç sebite bölündi we Mustafa Kemal toparyň sag ganatynyň demirgazyk sebtiniň serkerdesi wezipesine bellendi. Liman fon Sanders ähli güýçleriň serkerdeliginde galdy. 29-30-njy maýda Mustafa Kemal Konk Baýrydan Sazlydere derýasyna çenli giň gerimli hüjüm gurady. 1-nji iýunda polkownik derejesine göterildi. Gallipoli" frontunyň ikinji tapgyry, 6-njy awgust gijesinde Mustafa Kemal tarapyndan goralýan Arıburnunyň demirgazygyndaky Suwla aýlagynda Iňlis, Anzak we hindi goşunlarynyň gonmagy bilen başlandy. Oturylyşyk hüjüm bilen goldanyldy we Arıburnudan demirgazyga tarap öňe gitdi we Anafartalar fronty açyldy. Çunuk Baýr ýene haýbat atylanda, Mustafa Kemal çagalyk dosty Nurini 24-nji polkuň başynda goramak üçin iberdi. Nuri soňra Çunuk Baýr söweşindäki roly üçin Atatürkden "Conker" familiýasyny alar. Soýuzdaş güýçler Suvla kenarynda mesgen tutup başlanda, Liman fon Sanders Bolaýr ismusyny goraýan iki bölüme günorta gitmegi we Iňlislere hüjüm etmegi buýurdy. Güýçler sebite gelenlerinde, olaryň ýolbaşçysy polkownik Fewzi esgerleriň kyrk kilometr ýol geçendigi, ýadandyklary we zerur ýerlerine baryp bilmeýändikleri sebäpli goşmaça wagt sorady. Şondan soň fon Sanders 8-nji awgustda 21.50-de Fewzini işden aýyrdy we ýerine Mustafa Kemal çalyşdy. Bu habary alan Mustafa Kemal, Arıburnunyň demirgazygyndaky ähli güýçleriň serkerdeligini sorady; fon Sanders razy bolup, ony 9-njy awgustda Suvla aýlagynyň demirgazygyndaky Kireçtepe-den günortada Çunuk Baýra çenli sebitdäki alty diwiziýa ýolbaşçylyk etdi. Onuň ýolbaşçylygyndaky goşunlar "Anafartalar goşun topary" adyny aldy. “Anafartalar” toparynyň serkerdesi hökmünde 9-10-njy awgustda “Anafartalar” ýeňşini gazandy. Çunuk Baýrdaky hüjüme hut özi ýolbaşçylyk etdi. Çaknyşyk wagtynda bir bölek gyrgyç sagady döşüne urdy. Döwülen sagat onuň şikeslenmeginiň öňüni aldy. Soň bolsa bu sagady Liman fon Sanderse sowgat etdi. 10-njy awgustda frontyň günorta tarapyndaky gerişlere gözegçilik etdi. Miralaý Mustafa Kemal, Stambulyň metbugaty, esasanam Ruşen Eşref Beý (Ünaýdyn) tarapyndan "Anafartalar gahrymany" hökmünde halka tanyşdyryldy. Doly suraty “Harb” Magazineurnalynda peýda boldy. 20-nji sentýabrda keselledi, gyzzyrma bardygy güman edilipdi, emma Gallipolide borjuny dowam etdirdi. Uruş başyndan Osman goşunyna serkerdelik edýän nemes ofiserleri bilen kynçylyk çeken Mustafa Kemal, Çanakkale söweşiniň sentýabrdan soň ýeňiş gazanjakdygyny çaklady we has peýdaly bolar öýdýän başga bir frontda gatnaşmak isledi. 5-nji dekabrda Liman fon Sanders Mustafa Kemala saglyk ýagdaýy sebäpli gitmäge rugsat berdi. Ahyrynda Mustafa Kemal Anafartalar toparynyň serkerdesini Fevzi Paşa (Çakmak) tabşyrdy we 10-njy dekabrda Fethi, Tewfik Rüştü (Aras) we lukman Bahattin Şakir bilen Stambula ugrady. Dekabr aýynyň 19-20-i aralygynda Soýuzdaş güýçler Aryburnu-Anafartalar kenaryndan çykdy. 1915-nji ýylyň 28-nji dekabrynda German imperatory Kaiser II. Wilgelm tarapyndan Demir haç bilen sylaglandy. ==== Kawkaz fronty ==== [[Faýl:16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, Bitlis, 16 Kasım 1916.png|thumb|Korpusyň 16-njy serkerdesi Mustafa Kemal Paşa, 1616-njy ýylyň 16-njy noýabry.]] 1916-njy ýylyň 14-nji ýanwarynda Gallipoliden Edirne şäherine geçirilen 16-njy korpusyň serkerdesi wezipesine bellendi. 2 aý töweregi Edirne galanda, 16-njy korpusyň üpjünçiligi, dikeldilmegi we okuwy bilen gyzyklandy. Bilim maksady bilen "Taktika meselesiniň çözgüdi we Dâir Nasâyih buýruklarynyň Sûret-i Tahrîrine" (Taktika meselesini çözmek we buýruklary ýazmak boýunça maslahat atly eseri taýýarlady we neşir etdi. Gündogar frontda rus goşunlary Osmanly 3-nji goşunyny basyp aldy we 16-njy fewralda Erzurumy we 3-nji martda Bitlis, Muş, Wan we Hakkari basyp aldy. Polkownik Mustafa Kemal 11-nji martda 3-nji goşuna goldaw bermek üçin 16-njy korpus bilen Diýarbakyra iberildi; Halapdan uzak ýoldan geçensoň, 27-nji martda Diýarbakyra geldi. Öz derejesine görä agyr jogapkärçilik alan 16-njy korpus serkerdesi Mustafa Kemal, Brigada generaly (Mirliva) wezipesine bellenildi we 1916-njy ýylyň 1-nji aprelinde Diýarbakyrda bolanda Paşa adyny aldy. 35 ýaşynda ýeten bu dereje, I Jahan Urşunda alan iň ýokary derejesi bolar. Ştab-kwartirasyny 16-njy aprelde Silwanda açdy. Ol Bitlis bilen Muşyň arasynda takmynan 100 kilometrlik bir front üçin jogapkärdi we onuň güýji 13,741 esgerden, 9 297 tüpeňden, ýedi pulemýotdan we 19 topdan ybaratdy. Enweriň Gündogar frontdaky meýilnamasy 2-nji we 3-nji goşunyň bilelikde işlemegini göz öňünde tutýardy. Şeýle-de bolsa, 2-nji goşun günortada ýerini almazdan ozal ruslar 3-nji goşuna hüjüm edip, ýeňdiler we 1916-njy ýylyň 15-nji aprelinde Trabzony basyp aldylar; Iýul aýynda Gümüşhane, Baýburt we Erzincan ýaly has uly meýdany basyp aldylar we 2-nji goşuny Diýarbakyra iteklediler. Osman goşuny 3-nji awgustda garşylyk görkezdi; 6-njy awgustda Mustafa Kemalyň 16-njy diwiziýasy Muş we Bitlisi ruslardan azat edip, Osman goşunlaryna strategiki artykmaçlyk berdi. Kawkaz frontundaky bu üstünligi üçin oňa altyn gylyç artykmaç medaly berildi. Awgust aýynyň ahyrynda Russiýanyň garşy hüjüminden soň, Mustafa Kemal goşuny 21-nji awgustda ýene Silwana iberdi. Muş ruslaryň elinde bolsa, Bitlis Osmanlynyň gol astyndady. Mustafa Kemal Diýarbakyrda bolan mahaly, Bileleşigiň tarapdarlaryndan ubakup Jemil agdarlyşyk guramak kararyna geldi. Uruş ýeňildi diýip pikir edýär. Onuň pikiriçe, ýeke-täk çykalga Sublime Porte hüjüm etmek, hökümeti agdarmak we baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministrini çalyşmak. Şeýle hem, Mustafa Kemaly baş serkerdäniň täze orunbasary we uruş ministri hasaplaýar. Razy bolan dostlaryndan biri, dildüwşük barada Enwer Paşa habar berdi. Şondan soň ubakup Jemil atylyp öldürildi. Falih Rıfky Ataýa beren ýatlamalarynda Mustafa Kemal: "Şol wagt meniň bölümlerimiň birine serkerdelik edýän Ali Fuada (Cebesoý)" ubakup Jemil asyldy. Sebäbi halas bolmagyň bolmazlygy " Baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministri bolmasam. "Ol eýýäm aýdanlaryny etdi." Eger şeýle bolan bolsam, Stambula baranymda ubakup Jemiliň ilkinji zadyny jezalandyrardym. we oňa meňzeş adamlar tarapyndan häkimiýete getir, men erkek däl! " diýdi. 1916-njy ýylyň irki gyşy sebitde mundan beýläkki çaknyşyklaryň öňüni aldy. 25-nji noýabrda, 2-nji goşun serkerdesi Ahmet İzzet Paşa rugsat alyp, Stambula gaýdyp gelende, Mustafa Kemal goşuny serkerdäniň orunbasary edip aldy. Deputat bolansoň, geljekde Garaşsyzlyk söweşinde işlejek ofiserleriň ýolbaşçylygyndady: İsmet (önönü), Kafer Taýýar (Eilmez) we Harby akademiýanyň dosty Ali Fuat (Cebesoy). 1917-nji ýylyň 18-nji fewralynda Mustafa Kemal özüniň Hejaz kampaniýasyna gatnaşýan goşun serkerdesi edilendigini bildi. 26-njy fewralda Enweriň ýolbaşçylygyndaky ýygnaklara gatnaşmak üçin Damaska ​​gitdi. Ara alyp maslahatlaşmadan soň meýilnamalara üýtgetmeler girizildi; Fahrettin Paşanyň goşunlarynyň Palestina frontuna geçiriljekdigi we 2-nji goşunyň serkerdesi hökmünde Mustafa Kemalyň bellenilmegi karar edildi. Bu karara Grand Wezir Talat Paşa weto goýdy. ==== Sinaý we Palestina fronty ==== [[Faýl:AtaturkYildirim.jpg|thumb|Sinaý we Palestina frontunda]] 1917-nji ýylyň 7-nji martynda ştab-kwartirasy Diýarbakyrda ýerleşýän 2-nji goşunyň serkerdebaşysynyň orunbasary wezipesine bellenenden soň, Hejaz ekspedisiýa güýçleriniň serkerdesi wezipesine bellendi. Şeýle-de bolsa, ol muny kabul etmedi we 1917-nji ýylyň 5-nji iýulynda ıldyldyrym goşun toparynyň ýolbaşçylygynda 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 8-nji awgustda Stambuldan Halap şäherine gitdi.Sebitdäki baha berişlerinden soň, Ydyldyrym goşun toparynyň serkerdesi nemes Falkenhayn bilen strategiki meseleler boýunça ylalaşyp bilmedi we 4-nji oktýabrda serkerdelikden çekildi we aýyň ahyryna Stambula geldi we Pera köşgünde mesgen tutdy. 1917-nji ýylyň 15-nji dekabry bilen 1918-nji ýylyň 5-nji ýanwary aralygynda, şazada Wahdettin Efendiniň egindeşleri bilen Germaniýa gitdi we Berlinde Kaiser II bilen duşuşdy. Urşuň strategiki ýagdaýy barada Wilgelm, Hindenburg, Ludendorff we Baş ştab-kwartirasy bilen geçirilen gepleşiklere gatnaşdy, Alsaý sebitine we frontuna baryp, ofiserler bilen duşuşdy. Sapardan gaýdyp gelende, çep böwregi ýokaşdy we uzak wagtlap keselhana ýerleşdirildi. 25-nji maýda ýola çykdy; 1918-nji ýylyň iýun we iýul aýlarynda Wenada we Karlsbadda bejergi aldy. Bejergi wagtynda nemes we fransuz dillerini aldy. Soltan Mehmed Reşadyň ölüminden we Wahdettiniň asmana göterilmeginden soň 27-nji iýulda Karlsbaddan Stambula gaýdyp geldi, ýöne Wenada Ispan dümewi sebäpli 4-nji awgustda Stambula geldi. [[Faýl:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|Kemal Paşa, ıldyldyrym goşun toparyna serkerdelik edýärkä (1918). Soltanyň Hormatly kömekçisi bolandygyny aňladýan zolak.]] 7-nji awgustda Palestina frontuna 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 26-njy awgustda Halap şäherine baryp, 1-nji sentýabrda Nablusdaky baş edarasyna göçdi. Siriýada we söweş meýdanynda geçirilen gözleglerden soň, Enweriň özüne nädogry maglumat berendigini we güýjüniň gowşakdygyny kesgitledi. 19-njy sentýabrda general Allenbiniň ýolbaşçylygyndaky Iňlis goşunlary Megiddo söweşini başlap, general Sandersiň ýolbaşçylygyndaky ildyldyrym goşun toparyna hüjüm etdi. Söweşiň netijesinde Ydyldyrym goşun toparyny döreden 8-nji goşun düýbünden ýok edildi we 4-nji goşun esasan ýok edildi. Diňe Mustafa Kemal Paşanyň ýolbaşçylygyndaky 7-nji goşun Damaskdan we Halapdan demirgazyga yza çekildi we Kilisiň günortasynda ýerleşýän Müslimiýe goranyş liniýasyny döretdi. Mudrosyň ýaragyna çenli döwürde Iňlis imperiýasynyň goşunlarynyň Toros geçelgelerinden Anadolyda aralaşmagynyň öňüni aldı. Uruş dowam ederken, oňa 20-nji sentýabrda Hormatly adýutant Hazreti Şahriari (Soltanyň hormatly adýutanty) ady berildi. Şol gün Mustafa Kemal Paşa Wahdettiniň kömekçisi Naci (Eldeniz) beýine telegramma iberip, ıldyldyrym goşun toparynyň söweş güýjüniň ýokdugyny habar berdi we ýarag soramagyny teklip etdi. Şeýle hem, uruş ministri we täze hökümetde baş serkerdäniň orunbasary wezipesine bellenilmegini isledi. 27-nji sentýabrda, Iňlis goşunlary 7-nji goşunyň yzky meýdanyna haýbat atanda, Damaskyň günortasyndaky Kiswa yza çekilmegi buýurdy. Sanders şäheri goramagy buýurdy we 8-nji goşuny Mustafa Kemalyň gol astynda goýdy; emma Damask 30-njy sentýabrda ýykyldy. Mustafa Kemal galan güýçlerini Halap şäherine çekdi we goranyş pozisiýasyny eýeledi. Köçe söweşlerini öz içine alýan uzak goragdan soň, Halap 25-nji oktýabrda ýykyldi. Mustafa Kemal galan güýçlerini Anadola iberdi. Mudrosyň ýaragy 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda gol çekildi we ertesi günortan güýje girdi. Mudros ýaragly güýçleriniň 19-njy maddasyna laýyklykda, ıldyldyrym goşun toparynyň serkerdesi Otto Liman fon Sanders Paşa işden aýrylandan soň Mustafa Kemal Paşa bellenildi. Mudros ýaragly söweşinden soň, Anadolyda milisiýa (Kuv-yi Milliye) görnüşinde guralan garşylyk hereketleri başlandy. 5-nji noýabrda Siriýadaky Iňlis serkerdesi şäheri basyp aljakdygyny habar berdi we Iskenderun portundan Halapdaky goşunlaryna zerur zatlary daşamak üçin ulanjakdygyny aýtdy; Mustafa Kemal ýaragyň şertlerini iki gün ozal telegramma bilen öwrenmegi haýyş edipdi. 6-njy noýabrda baş wezirine iberen duýduryşynda Iňlisleriň basyp alyşlygyna ýarag bilen garşy durjakdygyny aýtdy; Şeýle-de bolsa, ertesi gün Ahmet İzzet Paşanyň telegrammasy bilen buýrugy yzyna almaly boldy. [181] 7-nji noýabrda ıldyldyrym goşun topary we 7-nji goşun dargadyldy. [180] Ulukyşla geldi we soňky iş ýeri bolan Adana gitmezden ozal ilkinji guramany döretdi. [182] Golaýda Antepde şäheriň görnükli adamlaryndan Ali Cenani bilen duşuşdy we garşylyk gurasa, ýarag berjekdigini aýtdy; bu ýaraglar soňra ilata paýlandy we basybalyjy güýçlere garşy ulanyldy. 1918-nji ýylyň 10-njy noýabrynda ıdyldyrym goşunlarynyň serkerdeligini 2-nji goşun serkerdesi Nihat Paşa tabşyrdy we Adana şäherinden Stambula göçdi. Recallatlanyndan soň sebitdäki adaty Osman goşunlary ähli zerur zatlary bilen Toros daglarynyň demirgazygynda yza çekildi we 2-nji goşundan başga ähli goşun dargadyldy. == Türk garaşsyzlyk urşy (1919-1923) == ==== iş döwri ==== Mustafa Kemal, 13-nji noýabrda Haýdarpaşa otly bekediniň Stambula geldi. Haýdarpaşadan Stambula geçip barýarka, Bosforda şäheri basyp almak üçin gämi duralgasynyň duşman söweş gämilerini görüp, meşhur "Gelşi ýaly gidýärler!" sözüni aýtdy. Alty aýyň dowamynda basyp alan Stambulda, ýurduň basyp alynmagyna we dargamagyna garşy durmak isleýän beýleki watançy ofiserler bilen gizlin duşuşyklar geçirdi. Istaragly döwürde Fethi Beý (Okyar) bilen bilelikde Ahmet İzzet (Furgaç) Paşany we Ahmet Tewfik Paşa (Okdaý) garaýşyny alýan Minber gazetini neşir etmek bilen syýasy başlangyçlar etdi. Endylyň ahyrynda ozal ýazan kitaplaryny "Zabit ve Kumandan" we "Hasb-ı Hâl" neşir etdi. Stambulda ilki Pera Palasda galdy we gysga wagtyň içinde Halapda tanyşan siriýaly hristian arap Salih Fansanyň Beýoglu öýüne göçdi. Soňra, 1918-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Akaretlerde ýaşaýan ejesi Zübeýde Hanymy we aýal dogany Makbulany alyp, häzirki Atatürk muzeýi bolan öýde mesgen tutdy. Stambul basyp alnan günlerinde Mustafa Kemal dostlary bilen bu öýde köplenç ýygnanýardy. Bu ýygnaklarda ilki Stambulda hökümeti üýtgetmek, soňra bolsa ýurduň basyp alynmagyna garşy goşunyň dargamagyny bes etmek, ýaraglary we ok-därileri gizlemek, ýaş ofiserleri Anadola geçirmek, býurokratlary berjaý etmek barada kararlar kabul edildi. Ýerlerinde milli garaýyşlar we halkyň ahlagyny ýokarlandyrmak. Ol bu öýde 1919-njy ýylyň 16-njy maýynda, Samsuna göçüp gelen gününe çenli ýaşady. Ahmet Tewfik Paşa garşy parlamente täsir etmäge synanyşan Mustafa Kemal, paýtagtda galan alty aýyň dowamynda soltanyň öňünde birnäçe gezek çykyş etdi. Damad Ferid Paşa we Tewfik Paşa ýaly neberelerden bolan aýallara garşy. Öýlenenler bilen işlemegi makul bildi. 18-nji noýabrda Mejlis Tewfik Paşanyň hökümetiniň meýilnamasyny ara alyp maslahatlaşmak üçin ýygnandy, ýöne ses bermek netijesiz boldy, sebäbi Fethiniň (Okýar) partiýasyny goldaýan ýigrimi ýedi deputat hökümete garşy ses berdi. Şeýle-de bolsa, bu synanyşyklar netije bermedi we 19-njy noýabrda geçirilen ses berişlikde Tewfik Paşanyň hökümeti ýönekeý köplük bilen öz wezipesinde galdy. Syýasatçylaryň arasynda çekeleşikler dowam edýärkä, Mustafa Kemal ýaly ofiserler Osman goşunynyň galan böleklerine gözegçilik etmäge we soýuzdaş güýçleriň meýilnamalaryna garşy durmaga synanyşýardylar. Mejlisiň ynamyny ýitiren Tewfik Paşa 21-nji dekabrda soltanyň öňünde çykyş edip, mejlisiň dargadylmagyny isledi we Ikinji konstitusiýa monarhiýasy gutardy we soltanyň şahsy dolandyryşy yzyna gaýtaryldy. 1919-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda saýlawlar wagtlaýyn yza süýşürildi. [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk met onderscheidingen.jpg|thumb|9. Goşun gözegçisi Mustafa Kemal Paşa, 17-nji aprel, 1919]] Ol 20-nji dekabrda ýene bir gezek soltanyň öňünde çykyş etdi, ýöne hökümete goşulmak synanyşygy netije bermedi. 1919-njy ýylyň 29-30-njy ýanwarynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň öňki otuz agzasy tussag edildi; Tussag edilenleriň arasynda Mustafa Kemalyň dosty Dr. Tewfik Rüştü (Aras) hem gatnaşdy. Italiýanyň Commissionerokary komissary graf Karlo Sforza öz ýatlamalarynda 1919-njy ýylyň başynda Stambuldaky Iňlis agentleriniň Mustafa Kemaly tussag edip, Malta ibermäge taýýarlyk görýändiklerini ýazdy, ýöne diplomatik kynçylyklardan gaça durmak üçin bu taýýarlyklar durmuşa geçirilmedi. 1919-njy ýylyň başynda Stambulda köp syýasy krizis bolupdy we netijede 4-nji martda Damad Ferid Paşanyň ýolbaşçylygynda Bileleşiklerden azat täze hökümet döredildi. Milletçiler goşuna gözegçiligi sakladylar, ýöne täze Harbiýe Nazyn Şakir Paşa Fevzi (Çakmak) -ny başlyk edip bellemek üçin Çewat Paşany (Çobanly) belledi. 9-njy martda Bileleşik we Ösüş komitetiniň ähli ýolbaşçylary tussag edildi. Bu syýasy başagaýlygyň hemmesi dowam edýärkä, Mustafa Kemal Rauf, Ali Fuat, Fahrettin, Refet, Kazym Karabekir we metsmet ýaly ofiserler bilen ýygy-ýygydan duşuşýardy. Ali Fuat bilen bilelikde esgerleriň ýaragsyzlanmagyny duruzmak, elindäki ýaraglary we ok-därileri goramak, şol bir pikirde bolan ofiserleri we parahat ilaty möhüm wezipelerde saklamak üçin operasiýa meýilnamasyny düzdi. Bu pikirleri Baş ştatda nobatçy ofiserler hem paýlaşdy. Bu aralykda, Anadoly we Frakiýanyň dürli sebitlerinde hukuk jemgyýetlerini goramak döredildi. Mustafa Kemal we beýleki ofiserler bu jemgyýetler bilen gatnaşyk gurup başladylar. 1919-njy ýylyň Baýdak aýynda Ali Fuat 20-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Ankara, 13-nji martda Kazym Karabekir 15-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Erzuruma bellendi. Şeýle hem Mustafa Kemal Anadolyda bir wezipäni eýelemegi maksat edinýärdi. Aprel aýynda Uruş ministri Şakir Paşa tarapyndan çagyrylan Mustafa Kemal, Fewzi Paşanyň (Çakmak) karary bilen Gündogar Anadolyda grekleriň yzarlamalaryny çözmek wezipesini ýerine ýetirýän 9-njy goşunyň inspektory wezipesine bellendi. orunbasary, brigada generaly Kazym (İnanç). Bu karar 30-njy aprelde resmi taýdan yglan edildi we gysga wagtyň içinde ministrler tarapyndan tassyklandy. Bu meseläniň çäginde Mustafa Kemal sebitde tertip-düzgüni üpjün eder, ýaraglaryň ýygnalmagyna we howpsuz ýerde saklanmagyna gözegçilik eder, goşunyň “geňeşleri” döredýändigi baradaky habarlary derňär we eger bu hakykat bolsa, amaly bes ederdi. . Mustafa Kemalyň hem täsir eden bu karary bilen [194] diňe 9-njy goşun we Anadolydaky gündogar we merkezi raýat administratorlary däl, eýsem günbatar we günortadaky sebitleriň serkerdeleri we raýat dolandyryjylary hem hökmanydy. isleglerini ýerine ýetirmek. 15-nji maýda işgärleriň başlygy bilen hoşlaşdy; Bu ýerde, gizlin ýygnakda baş ştabyň başlygyny terk etmekçi bolýan Fewzi Paşa (Çakmak) we mirasdüşeri Çewat Paşa (Çobanly) bilen duşuşdy. Fewzi Paşa bilen ýaranlaryň we materiallaryň soýuzdaş güýçlere eltilmejekdigi, Anadolyda Milli güýçlere esaslanýan administrasiýa dörediljekdigi we harby operasiýalaryň diňe goranmak bilen çäklenmejekdigi barada ylalaşyk gazandylar. Mustafa Kemal Cevat Paşadan şahsy parol aldy, Fewzi Paşa bolsa Anadolyda ofiserler we ýarag ibermegi gurady. Soňra soltan bilen soňky duşuşygy boldy we 16-njy maýda işgärleri bilen Bandyrma paromynda Samsuna tarap ýola düşdi. ==== Samsun ==== 1919-njy ýylyň 2-nji fewralynda Mersinli Jemal Paşa Anadolyda gündogarda Osman goşunlaryny ýarag şertlerine laýyklykda guramak üçin inspektor hökmünde iberildi. Iňlis ýokary komissary admiral Kaltorpe we Fransiýanyň ýokary komissary admiral Amet 1918-nji ýylyň noýabr aýynda Osman hökümetine bellik berdiler. Gündogardaky türkleriň ýaraglanýandyklaryny we hristianlary öldürýändiklerini, muňa garşy çäre görmelidigini öňe sürdüler. Mustafa Kemal Paşa, basyp alyş güýçleriniň Commissionerokary komissarlarynyň belliklerine laýyklykda adatdan daşary güýçler bilen üpjün edilen, Wilýat-Sitide (Alty welaýat) hristian ilatyny goramak we kiçi gozgalaňlary basyp ýatyrmak üçin Soltan Wahdettin tarapyndan bellenildi. basyp alyjy güýçlere garşy. Uruş ministrligi 24-nji maýda Iňlis goşunynyň Gara deňizdäki serkerdesi general Sir Jorj Milneniň Mustafa Kemalyň borjy barada ýazan hatyna jogap edip, Mustafa Kemalyň wezipesiniň 1-nji we 3-nji korpusy öz içine alýandygyny aýtdy. bölümleriň ministrleriň buýruklaryna boýun bolmagy, maksadynyň top pyçaklarynyň sökülmegine gözegçilik etmek we jemgyýetçilik tolgunyşyklarynyň öňüni almakdygyny aýtdy. Aslynda, Mustafa Kemalyň we onuň goşun serkerdeleriniň Erzurumdaky Kazym Karabekir we Siwasdaky Refet (Bele) maksady harby enjamlaryň iberilmeginiň öňüni almakdy. Grekleriň Ege sebitinde öňe gitmeginiň öňüni almak isleýän Baş ştab hem bu maksady paýlaşdy. Atatürk, journalisturnalist Falih Rıfky Ataýa Samsuna gitmezden ozal Wahdettin bilen soňky duşuşygy barada gürrüň berdi. Bu duşuşykda Wahdettin Samsuna gitmezden ozal ony görmäge gelen Mustafa Kemal Paşa: "Paşa Paşa, siz şu wagta çenli döwlete köp hyzmat etdiňiz, olaryň hemmesi şu kitaba we taryhda ýerleşdirildi. Bulary ýatdan çykaryň, Indi etjek hyzmatyňyz olaryň hemmesinden has möhüm bolup biler. Paşa Paşa, döwleti halas edip bilersiňiz! " ol aýtdy. Şeýle-de bolsa, Atatürk Wahdettiniň ak ýüreklidigine ynanmaýandygyny we Soýuzdaş güýçleriň syýasatlaryna laýyklykda hereket edendigini we bu syýasata garşy çykýan türkleri köşeşdirmek isleýändigini aýtdy. [199] Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda polkownik Refet Beý (Bele), işgär polkownik Kazym (Dirik) Beý, işgär polkownigi 'göteriji' Mehmet Arif Beý, Dr. Polkownik İbrahim (Tali Öngören) Beý, işgärler maýor Hüsrew (Gerede) Beý, Dr. Maýor Refik (Saýdam) Beý, maýor Kemal (Doğan) Beý, kapitan Çewat Abbas (Gürer) Beý we kapitan Ali Şewket (Öndersew) Beý bilen bilelikde Samsuna gitdi. Basyp alyşa garşy garşylyk hereketleri 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda ýaraşyk şertnamasyna gol çekilenden soň derrew başlansa-da, Mustafa Kemal we onuň serkerdeleriniň köpüsi, 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda Samsuna gonan güni hakyky başlangyç senesi hökmünde kabul edilýär. Türk garaşsyzlyk urşy. Mantyka köşgünde bir hepde bolanynda sebitdäki konfliktleriň sebäbini derňedi we Soltan Wahdettiniň beren tabşyrygynyň tersine, basybalyjylara garşy ýerli Kuwa-yi Milliýe guramalaryny döretmekde hut özi rol oýnady. 21-nji maýda Iňlis howpsuzlyk işgäri kapitan L.H. howpsuzlyk ýagdaýyny ara alyp maslahatlaşmak üçin duşuşdy. Hurst we iki kärdeşi bilen duşuşdy. Iňlisleriň Osmanly hökümetiniň ýurdy dolandyryp bilmejekdigi we birnäçe ýyl bäri daşary ýurt gatyşmagynyň zerurdygy baradaky pikirlerine garşy çykdy we Samsun sebitindäki meseleleriň grekleriň separatistik maksatlaryny bes eden badyna çözüljekdigini we grekleriň Osman ýurtlarynda özygtyýarlylyga hukugynyň ýokdugyny aýtdy. Samsunda ýene birnäçe gün galan we ýygnak geçiren Mustafa Kemal şu ​​hepdäniň ahyrynda Gawza gitdi. Şäherde gowy garşy alnan Mustafa Kemal halkdan Hukuk Goranmak Assosiasiýalarynyň bölümini açmagyny haýyş etdi. Mustafa Kemalyň Gawzadaky hereketleri kapitan Hursta grekler tarapyndan ýetirildi; Hurstyň hasabatyndan soň, 8-nji iýunda Commissionerokary komissar admiral Kaltorpe bu mesele barada Iňlis Daşary işler ministrligine telegramma arkaly habar berdi. Şondan soň Iňlis resmileri Osman hökümetine Mustafa Kemaly wezipesinden aýyrmak üçin basyş etdiler. Şol gün baş weziriň orunbasary Iňlis resmilerine ministrler kabinetiniň Mustafa Kemaly yzyna çagyrmak kararyna gelendigini habar berdi; Uruş ministri Şewket Turgut Paşa Mustafa Kemalyň gitmegine rugsat berendiklerini ýatlatdy, ýöne Mustafa Kemala "Stambula gaýdyp hormat goýmagy" buýurdy. 11-nji iýunda Mustafa Kemal wagt tapmak üçin näme üçin yzyna çagyrylandygyny sorady. Gawzada geçiren on ýedi gününiň ahyrynda, Raufdan (Orbaýdan) Iňlis goşunynyň içerki syýahat etmeginiň öňüni almak üçin Iňlis goşunynyň iberilip bilinjekdigi baradaky habary alanda, 13-nji iýunda hiç kime habar bermän Amasýa gitdi. Refet (Bele) has ygtybarly bölüm bardy, gitmek kararyna geldi. ==== Amasya ==== Mustafa Kemal 13-nji iýunda Amasýa, 19-njy iýunda Ali Fuat we Rauf we 20-nji iýunda Refet geldi. Bu aralykda, Günbatar Anadolyda grek okkupasiýalary dowam edýärdi we anneksiýa jemgyýetlerinden ýüz öwürmek Stambul hökümetine we soýuzdaş güýçlere garşylyk telegrammalary iberýärdi we garşylyk görkezmäge çagyrýardy. Bu işiň, Pari Parisde gepleşikler geçirýän Osmanly delegasiýasyny kyn ýagdaýa saljakdygyny pikir edip, Içeri işler ministri Ali Kemal 16-njy iýunda ýurduň ähli poçta bölümlerine protest telegrammalaryny kabul etmezlik barada görkezme iberdi. 18-nji iýunda Mustafa Kemal 1-nji korpusyň serkerdesi polkownik Kafer Taýýar üçin telegramma iberip, Stambuldaky hökümetiň güýjüni ýitirendigini, Anadoly halkynyň milli garaşsyzlyk üçin birleşendigini, Hukuk goragy we ret etmek anneksiýa jemgyýetleri bir at bilen birleşmeli we Anadoly bir at bilen birleşmeli, bir ýerden dolandyrylmalydygyny, Frakiýadaky jemgyýetden bir ýa-da iki delegatyň Siwasa iberilmelidigini ýazdy. Mustafa Kemal 19-20-nji iýunda Rauf, Refet we Ali Fuat bilen taýýarlan beýannamasynyň taslamasyny ara alyp maslahatlaşdy. Tegelek taýýarlanylandan soň, Konýadaky 2-nji goşun inspektory Jemal (Mersinli) we Erzurumda 15-nji goşun serkerdesi Kazym Karabekir iberildi we olaryň tassyklamasy alyndy. 1919-njy ýylyň 22-nji iýunynda Amasýa aýlawyny neşir etdi. Soňra telegramma arkaly ähli raýat dolandyryjylaryna we harby serkerdelerine ýetirildi. Amasýa aýlawy, Stambuldaky basybalyjy güýçleriň reaksiýasyny döretdi we Iňlisler Mustafa Kemaly Stambula yzyna getirmek üçin Stambul hökümetine edýän basyşyny artdyrdylar. Bu aralykda, Içeri işler ministri bolan Ali Kemal Beý Mustafa Kemalyň gowy esgerdigini, ýöne Iňlisleriň basyşy sebäpli işden aýrylandygyny aýdýan tegelek neşir etdi. “Amasýa” aýlawynda watanyň bitewiliginiň we milletiň garaşsyzlygynyň howp astyndadygy, Stambul hökümetiniň öz jogapkärçiligini ýerine ýetirip bilmejekdigi we bu ýagdaýyň milletiň ýok bolmagyna sebäp bolandygy düşündirildi. Tegelekde "milletiň garaşsyzlygy milletiň karary we karary bilen halas ediler" diýilýär. Her tarapdan Anadolyda howpsuz ýer bolan Siwasda gurultaý geçiriljekdigi mälim edildi. Bu gurultaýa gatnaşmak üçin her welaýatdan 3 wekil saýlandy we iberildi we wekillerden syýahatlaryny gizlin saklamagy haýyş edildi. Gündogar welaýatlar üçin gurultaýyň Erzurumda geçiriljekdigi, soň bolsa Erzurum kongresiniň agzalarynyň Siwasa gatnaşmak üçin göçjekdigi mälim edildi. ==== Erzurum kongresi ==== Içeri işler ministri Ali Kemaldan 23-nji iýunda ýerli işgärlere iberen habarnamasynda Mustafa Kemaldan dynmagy ýüregine düwen ýeke-täk agza ýerli ýolbaşçylara "onuň bilen hiç hili resmi amal etmezligi" buýurdy. hökümet bilen baglanyşykly haýyşlarynyň hiç birini ýerine ýetirmez ". Telegrammadan bihabar Mustafa Kemal we Rauf 26-njy iýunda Amasýany terk edip, Erzuruma gitdiler. Siwasyň gubernatory Reşit Paşa Stambuldan Mustafa Kemaly nädip garşylamalydygyny soranda, Ali Kemal bilen Uruş ministri Şewket Turgut Paşanyň arasynda güýçli söweş boldy; Iki ministr hem 26-njy iýunda işinden çekildi. Täze içeri işler ministri Reşid Akif Paşa Siwanyň häkimine iberen telegrammasynda Mustafa Kemalyň wezipesinden boşadylan islendik general ýaly garşy alynmalydygyny aýtdy. Kazym Karabekir 3-nji iýulda Erzurumyň daşynda 15 km uzaklykda Mustafa Kemaly garşy aldy we dabaraly ýagdaýda myhmanlaryny Erzurum galasynyň baş edarasyna äkitdi. Şähere gelen badyna Refetden gysga wagtda goşundan çekilmegini we Erzurumda howpsuzlykda galmagyny haýyş edýän telegramma aldy. Iňlisler munuň milli we daşary ýurtlara garşy duýgularyň merkezine öwrülendigini duýdular. Ertesi gün Mustafa Kemal tagta çykmagynyň ýyl dönümi bilen Soltan Wahdettine gutlag telegrammasy iberip, özüne wepalydygyny mälim etdi. 7-nji iýulda 3-nji goşun gözegçisi hökmünde ähli serkerdelere iberen iň soňky buýrugy bilen harby we milli guramalaryň hiç haçan dargadylmaly däldigini, serkerdelik derejeleriniň berilmeli däldigini, ok-däri we ýarag berilmeli däldigini, şeýle hem mundan beýläk "duşman" bölümleriniň ädimlerine garşy harby reaksiýa görkezilmelidir we halyflygyň howpsuzlygyny üpjün edip biljek ýeke-täk elementdir. Ol munuň milli erkiň guralydygyny aýtdy. Aç-açan garşylyk görkezen bu buýrukdan soň, admiral Kaltorpe Refet bilen Mustafa Kemalyň haýal etmän yzyna çagyrylmagyny isledi. 8-9-njy iýul gijesinde Mustafa Kemal uruş ministri Ali Ferid Paşa bilen birnäçe sagatlap telegraf arkaly gürleşdi. Duşuşygyň ahyrynda işinden aýryljakdygyny duýan Mustafa Kemal işinden aýryldy we Ferit Paşa işinden aýrylandygyny aýtdy. Erzurumda Kazym Karabekir Paşa tarapyndan çagyrylan Gündogar welaýatlaryň hukuk goragy kongresine (Erzurum Kongresi) gatnaşdy. [214] Gurultaýyň başynda Kazym Karabekir Erzurum Hukuk Gorag Jemgyýetiniň iki agzasyny işinden aýyrdy we Rauf (Orbaý) we Mustafa Kemal gurultaýa doly agza hökmünde gatnaşmagyny üpjün etdi. 1919-njy ýylyň 23-nji iýuly bilen 7-nji awgusty aralygynda geçirilen gurultaýa 56 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal ilki taýýarlyk komitetiniň prezidenti saýlandy, soň bolsa Karabekiriň tagallasy bilen gurultaýyň başlyklygyna saýlandy. Çykyşynda ýurduň bölünýändigini, Stambul hökümetiniň gowşakdygyny we Soýuzdaş güýçleriň hilelerini düşündirdi; Theurduň ykbalyny öz elinde saklaýan milli dolandyryşyň döredilip bilinjekdigini aýtdy. Gurultaýa Stambul hökümetinden çynlakaý garşylyk görkezildi. Gurultaýyň özüni parlamentiň ýerine goýmagy, şonuň üçin derrew gutarmalydygy we Mustafa Kemal we onuň dostlary derrew tussag edilip, Stambula iberilmegi islenýärdi. Mustafa Kemalyň teklibi bilen soltana, hökümete, harby we raýat häkimiýetlerine iberilen hatda aýyplamalar ret edildi we köşge wepalylyk yglan edildi. Ondan soň neşir edilmeli jarnamanyň mazmuny we düzgünnamanyň makalalary ara alnyp maslahatlaşyldy we Wekil komiteti döredildi. Erzurum Kongresiniň Jarnamasy 7-nji awgustda çap edildi. Bu jarnamada watanyň milli serhetlerde bölünip bolmajak bir zatdygy, Stambul hökümeti watany gorap we garaşsyzlygy üpjün edip bilmese, wagtlaýyn hökümet guruljakdygy, hristian azlyklaryna syýasy taýdan zyýan berjek artykmaçlyklar berilmejekdigi karar edildi. agalyk etmek we jemgyýetçilik deňagramlylygy, bu mandatlar we goraglar kabul edilmez. Gurultaý tamamlanandan soň Mustafa Kemal ýene üç hepde Erzurumda galdy. Siwasa syýahat çykdajylaryny Erzurumda mesgen tutan pensiýa maýoryndan alan karzy bilen ýapdy. 29-njy awgustda pulemýotly bir platon, Mazhar Müfit, Rauf we Raif Efendi bilen birlikde üç awtoulag kerweni bilen Erzurumdan ýola çykdy we Fewzi Efendi oňa Erzincanda goşuldy. 2-nji sentýabrda Siwasa geldi. ==== Sivas kongresi ==== [[Faýl:Mustafa Kemal Paşa Cemil Cahit Bey ile, Sivas, Eylül 1919.png|thumb|Mustafa Kemal Paşa, Siwasda Jemil Kahit Beý bilen 1919-njy ýylyň sentýabr aýy.]] Siwas kongresi 1919-njy ýylyň 4-11-nji sentýabry aralygynda geçirildi. Gurultaýa Mustafa Kemal ýaly jemi otuz sekiz delegat gatnaşdy, ýöne Egeýdäki garşylyk guramalary Siwasa delegat ibermedi. Garşy çykmalara garamazdan, gurultaýyň birinji gününde Mustafa Kemal prezident saýlandy. Ertesi gün delegatlar Bileleşik we Ösüş partiýasyny janlandyrmajakdyklaryna kasam etdiler we Garaşsyzlyk Urşuny Osman imperiýasynyň Birinji Jahan Urşuna girmegine sebäp bolan partiýadan aýyrmaga synanyşdylar. 4-nji sentýabrda Ahmet İzzet Paşanyň ABŞ-nyň mandatyny talap edýän memorandum Kazym Karabekire getirildi; Karabekir bu maglumatlary Mustafa Kemal bilen paýlaşdy. Awgust aýynda Mustafa Kemal käbir täsirli watançylaryň, şol sanda milletçi Halide Edibiň (Adywar) we Garagol jemgyýetiniň başlygy Kara Wasyfyň ABŞ-nyň mandatyny goldaýandygyny bildi. 8-nji sentýabrda Erzurumyň Wekiller komitetiniň agzasy, öňki häkim Bekir Sami (Kunduh) ABŞ-nyň mandatynyň kabul edilmegini haýyş edip, gurultaýa ýigrimi bäş gol bilen teklip hödürledi. Mustafa Kemal şäherdäki amerikalylaryň resmi borjunyň ýokdugyny aýtdy. Kongres ABŞ-nyň Senatyndan bu ýurda wekilçilik etmeýän Stambul hökümeti bilen parahatçylyk şertnamasyna gol çekmezden ozal Türkiýä derňew toparynyň iberilmegini haýyş edip hat ibermek kararyna geldi; Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň Senatynyň ABŞ-nyň Milletler ligasyna agzalygyny 19-njy noýabrda oňlamazlygy sebäpli bu mesele ara alnyp maslahatlaşylmady. Mandat ideýasy ýok edilenden soň, gurultaý tarapyndan bitewi Anadoly we Rumelia hukuk goraýjy jemgyýetiň kanuny taýýarlandy. Wekil komiteti giňeldildi, ýöne ähli delegasiýa Mustafa Kemaly lider hökmünde kabul etmegini dowam etdirdi. [[Faýl:Mustapha Kemal Pasha & members of his Nationalist Committee, Sivas, 1919.jpg|thumb|Mustafa Kemal (öň hatar, ortada) we Siwas Kongresiniň käbir gatnaşyjylary.]] 11-nji sentýabrda çap edilen Siwas kongresiniň jarnamasynda Mudrosyň ýaragyna gol çekilen güni basyp alynmadyk watan ýerleriniň tutuşlygyna we biri-birinden aýrylyp bilinmejekdigi nygtaldy. Kuwa-yi Milliýany ýeke güýç hökmünde ykrar etmegiň we milli erkiň agdyklyk etmeginiň möhümdigi aýdyldy. Grekleriň we ermenileriň territorial talaplaryna garşy çykyldy. Milli erk-islegi görkezmek üçin Osmanly Deputatlar mejlisiniň haýal etmän çagyrylmagy we hökümet kararlarynyň parlamentiň gözegçiligine berilmegi haýyş edildi. Siwas kongresinde ähli milli jemgyýetler Anadoly we Rumelia hukuklaryny goramak jemgyýeti ady bilen birleşdi. Gurultaý wagtynda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly tussag etmek üçin synanyşdy we 3-nji sentýabrda Ali Galip hadysasy diýlip tanaljak synanyşykda Içeri işler ministri Adil we täze uruş ministri Süleýman Şefik Paşa Elazığ häkimine buýruk berdi Ali Galip Mustafa Kemaly tussag etmek we gurultaýy dargatmak üçin buýruk berdi. Ali Galip Malatýa geldi we Iňlis kapitany Edward Noel we kürt bedirhan maşgalasynyň käbir agzalary bilen duşuşdy. Mümkin bolan synanyşygyň garşysyna Kazym Karabekir 7-nji sentýabrda Malatýa kiçi atly bir kompaniýa iberdi we Bedirhanlylary tussag etmegi buýurdy. Şondan soň Ali Galip, kapitan Noel we Bedirhanlar Siriýa gaçdylar. Stambul hökümeti Ankaranyň gubernatory Muhittin Paşa-da Siwa gitmegi we şäheri ele geçirmegi buýurdy, ýöne Ali Fuatyň buýrugy bilen ýolda milletçiler tarapyndan tussag edildi. Bu şowsuz synanyşyklar, milletçileri Anadolynyň işsiz ýerlerinde raýat dolandyryşyna gözegçilik etmäge mejbur etdi. 24-nji sentýabrda Trabzonyň häkimi tussag edildi; 26-njy sentýabrda, Konýanyň häkimi Refetiň (Bele) şäheri basyp almak üçin gidýändigi baradaky habary eşidip, şäheri terk etdi. Bu wakalardan soň Anadoly gözegçiligini ýitirjekdigine göz ýetiren Stambul hökümeti, 27-nji sentýabrda Abdülkerim Paşanyň töwellaçylygynda Mustafa Kemala telegramma iberdi. Bu ýygnakda Mustafa Kemal Damad Ferid Paşanyň işinden aýrylmagyny isledi. 30-njy sentýabrda Damad Ferid işinden aýryldy we Ali Weza Paşa baş wezir wezipesine bellendi. Bu wakalardan soň Stambul hökümeti Deňiz işleri ministri Salih Paşany Wekiller komiteti bilen duşuşmak üçin Anadola ibermegi teklip etdi. Mustafa Kemal Amasýada ​​duşuşmaga razy boldy. 20-25-nji oktýabr aralygynda üç gün dowam eden gepleşiklerden soň berk ylalaşyk gazanyldy. Protokola öwrülen we Mustafa Kemalyň tutanýerliligine gol çekilen bu ýygnak bilen hökümet Wekiller komitetini ykrar etdi. ==== Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşy ==== Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 27-nji dekabrynda Ankara geldi. 1919-njy ýylyň ahyrynda geçirilen parlament saýlawlarynda Mustafa Kemal Erzurumdan deputat hökmünde saýlandy, ýöne Ankarada galmagy ýüregine düwdi. Mustafa Kemalyň esasy maksady milletçi deputatlary Hukuklary Goramak atly partiýa ýygnamak we mejlisiň başlygy wezipesine saýlamakdy. Şeýlelik bilen, ýygnak Stambulda erkin işläp bilmese, kanuny saýlanan delegatlaryň adyndan hereket etmäge ygtyýary bolar. 29-njy dekabrda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly goşundan aýyrmak baradaky buýrugy ýatyrdy, medallaryny yzyna gaýtardy we meýletin işinden aýrylandygyny habar berdi. Bu döwürde Osman topraklaryny paýlaşmagyň iň soňky tapgyry bolan "Amerikan mandatynyň" daşary syýasat meselesi ara alnyp maslahatlaşyldy we ret edildi. ABŞ-nyň 1919-njy ýylyň dekabryndaky soňky teklibinde strategiki maksat hökmünde "has uly Ermenistanyň gapdalynda bir türk döwleti" döredildi. 1920-nji ýylyň ýanwar aýynda grekleriň Günbatar Anadolyny basyp aljakdygy barada myş-myşlar ýaýrap başlady. 9-njy ýanwarda polkownik Fahrettin (Altaý) bilen duşuşan Mustafa Kemal Günbatar Anadolydaky ähli goşunlary greklere garşy alyp barmagy meýilleşdirýändigini aýtdy. Bu döwürde ol Egeýdäki garakçylar bilen habarlaşdy we adaty goşuny toparyň agzalaryna kömek etmäge ynandyrdy. Bu aralykda, Ankarada polkownik İsmet bilen duşuşdy. Gresiýa bilen urşuň gutulgysyzdygyny, ýöne duşman goşunlarynyň diňe garakçylar tarapyndan däl-de, adaty goşun tarapyndan saklanyp biljekdigini aýtdy. 1920-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda 72 deputatyň gatnaşmagynda Osman imperiýasynyň soňky mejlis ýygnagy açyldy. Soýuzdaş güýçler Anadolydaky milletçi serkerdeler bilen berk gatnaşygy bolan Jemal Paşanyň (Mersinli) söweş ministri we Çewat Paşa (Çobanly) täze hökümetiň baş işgärleriniň bellenmegine garşy çykdy. Paşalar işinden çekilmäge mejbur boldular. Bu aralykda, Reşat Hikmet mejlisiň başlygy wezipesine saýlandy; Az salymdan aradan çykanda, onuň ýerine Celalettin Arif geldi; Fewzi Paşa (Çakmak) baş ştabyň başlygy boldy we käbir beýleki ministrleriň çalşylmagy bilen täze ministrler 9-njy fewralda ynam sesini aldy. Mejlisdäki milletçiler "Müdafaa-i Hukuk Jemiýeti" ýerine, soltanyň çykyşynda agzalýan at bilen "Felah-ı Watan İttifagy" partiýasyny esaslandyrdylar. Bu döwürde Mustafa Kemal Ankarada garaşdy we töweregindäki ýaş ofiserler bilen işini dowam etdirdi. 1920-nji ýylyň 28-nji ýanwarynda Osmanly Mejlisi Milli şertnamalary kabul etdi, esasy meýilnamalary Amasýa, Erzurum we Siwasda Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda kesgitlenildi we 17-nji fewralda halka mälim edildi. "Türkiýe" sözüniň ilkinji gezek agzalýan jarnamasynda Birinji Jahan Urşuny bes etjek parahatçylyk şertnamasynda Türkiýe tarapyndan kabul edilen iň pes parahatçylyk şertleri bar. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler Stambulyň basyp alynmagyny ara alyp maslahatlaşýardylar we şol bir wagtyň özünde Anadolyda näbellilik sebäpli ygtyýarlyk boşlugy ýüze çykýardy. Fewral aýynda milletçilere garşy ikinji Anzawur gozgalaňy boldy. 3-nji martda baş wezir Ali Rıza Paşa işinden çekildi; Onuň ýerine Salih Paşa geldi. Beýleki soýuzdaş güýçlere ynanyp, Iňlisler 15-16-njy mart gijesinde häkimiýeti ele geçirdiler, möhüm binalary eýeledi we türk milletçilerini tussag edip başlady. Tutulan milletçiler soňra Maltada deportasiýa ediler. Iň soňky parlament ýygnagy 1920-nji ýylyň 18-nji martynda Stambulda geçirildi we mejlisi wagtlaýynça togtatmak kararyna gelindi. Iňlisleriň bu ädimine jogap hökmünde Mustafa Kemal ilki Iňlis ofiserlerini Anadolyda saklamagy buýurdy. Soňra täze saýlaw geçirmäge çagyrdy we Stambuldaky deputatlary Ankara çagyrdy. Milletçilere ýakyn bolan uly wezir Salih Paşa 2-nji aprelde işinden çekildi we Wahdettin ony milletçi anti-milletçi Damad Ferid bilen çalyşmak kararyna geldi. Şonda köşk bilen milletçileriň arasyndaky bölünişik doly aç-açan boldy we Mustafa Kemalyň türk milli garşylygynyň ýolbaşçylygy üçin çynlakaý bäsdeşi galmady. 1920-nji ýylyň mart-aprel aýlarynda Stambuldaky milletçiler dürli ýollar bilen Ankara geçdiler. Bu aralykda, Mustafa Kemal Ankaradaky guramasyny ösdürdi we garşylyk hereketini düşündirmek üçin Anadolu gullugyny döretdi. 11-nji aprelde mejlis soltan tarapyndan dargadyldy we Şeýh al-Islam Kuwa-yi Milliýany kapyr diýip yglan edýän we olaryň öldürilmeginiň hökmanydygyny aýdýan fatwa berdi. 18-nji aprelde Kuwa-yi znzibatiye döredildi we milletçilere garşy mobilizlendi. 1920-nji ýylyň 23-nji aprelinde Ankarada Türkiýäniň Milli mejlisi açyldy. Acrossurduň dürli künjeginden gelen milletçi guramalar Ankara wekil iberdi, Stambul mejlisiniň adamlary hem mejlise gatnaşdy. Mejlisiň açylyş dabarasynda Mustafa Kemal uzyn çykyş edip, 1918-nji ýylda ýaragly söweşden bäri nämeleriň bolandygyny düşündirdi. Mejlisiň diňe bir kanun çykaryjy däl, eýsem ýerine ýetiriji häkimiýeti hem saklamagyny we ýerine ýetiriji komitetine laýyk gelýänleri agzalarynyň arasyndan saýlamagyny isledi. 24-nji aprelde mejlis işine başlady; Çagyryş dabarasyna 120 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal 120 sesden 110-syny aldy we Mejlisiň we hökümetiň başlygy hökmünde Ankaranyň deputaty wezipesine saýlandy. Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy esaslandyryjy ýygnak bolup işledi we Garaşsyzlyk söweşini amala aşyrjak Anadoly hökümetiniň infrastrukturasyny döretdi. Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşyndan bir gün soň, Mustafa Kemal açylyş çykyşynda Birinji Jahan Urşuna şu sözler bilen girmegiň zerurdygyny aýtdy:<blockquote>"Elbetde, betbagtçylyklara we gaty gynandyryjy wakalara sebäp bolan we şu güne çenli halkymyzyň nägileligini döreden Jahan Urşuna gatnaşmazlyk has gowy bolardy. Thisöne bu maddy taýdan mümkin däldi. Sebäbi gatnaşmazlyk ýaraglydy Bitaraplyk, ýagny bogazlary ýapmak. Şeýle-de bolsa, watanymyzyň geografiki ýerleşişi, Stambulyň strategiki ýagdaýy we ruslaryň soýuzdaş hökümetleriň tarapynda durmagy hökman tomaşaçy bolup galmagymyz üçin laýyk däldi. Mundan başga-da, etdik pul, ýarag, senagat, gysgaça aýdylanda, ýaragly bitaraplygy saklamak üçin zerur gurallar we enjamlar ýok. Esasanam Iňlisler diňe bir pul bermän, gämilerimizi ellerinden aldylar we gämi gurluşygy üçin ýedi million liramyzy zor bilen sakladylar, millet diş we dyrnak halas etdi, soýuzdaş güýçler söweş yglan etdi we urşa goşulmazymyzdan dört aý öň, Osman hökümetine ähli tarapdan zyýan ýetirip, Ermenistan Respublikasyny döretmek kararyna gelendiklerini mälim etdi. " Bolşewikler tarapyndan neşir edilen gizlin şertnamadan görnüşi ýaly, Stambulyň çar Russiýasyna wada berlendigi, soýuzdaş güýçlere garşy söweşe girmelidigimiziň aýdyň subutnamasydyr. "</blockquote>Bir hepde soň, 1920-nji ýylyň 1-nji maýynda çykan "The Mail" gazetiniň sözbaşysyna görä, Mustafa Kemal beren interwýusynda Osman imperiýasynyň dargamagy we Yslamyň aýak astyna alynmagy üçin Angliýany jogapkärçilige çekendigini aýtdy. Şeýle hem, goşunlaryna degişli genosid aýyplamalaryny düýbünden ret edýändigini aýtdy; Diňe erbetlige sebäp bolýanlary arassalamak hökmanydygyny aýtdy. Mundan başga-da, Mustafa Kemal "Angliýany jezalandyraryn" diýdi we Angliýanyň koloniýalarynda gozgalaň turuzmak onuň elindedigini aýtdy. Olaryň pitneçi ýa-da başdangeçiriji däldigini, kanuny Türkiýäniň hakyky wekilleri bolandygyny aýtdy. 3-4-nji maýda geçirilen saýlawda on deputat Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda işlemek kararyna geldi. Bu pursatda, Ankara hökümetiniň ilkinji maksady Damad Feridiň ýangyjy bolan Inzibatiýe güýçlerine garşy içerki göreşde ýeňiş gazanmakdy. Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda Çerkez Etheminiň Kuwa-yi Seýre Anzawur Ahmet bilen ýeňiş gazandy. 1920-nji ýylyň 14-nji iýunynda milletçileriň hüjümi bilen Kuwa-yi znzibatiýe taraplarynyň käbiri taraplaryny üýtgetdi, galanlary Iňlis esgerleriniň arkasyna yza çekildi. 25-nji iýunda bu güýç resmi taýdan dargadyldy we ýesir alnan ýedi ofiser we sebitdäki käbir görnükli şahsyýetler jezalandyryldy. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler 19-26-njy aprelde San Remo konferensiýasynda Osman imperiýasyny bölmek meýilnamalarynyň üstünde işleýärdi. Iňlis premýer-ministri Lloýd Jorj Wenizelosyň Günbatar Anadolyny basyp almak meýilnamasyny goldady. Gepleşiklerden soň, 22-nji iýunda Milne liniýasynda bir ýyldan gowrak garaşan grek goşunlary gündogara we demirgazyga tarap öňe gitdiler we 8-nji iýulda Bursany basyp aldylar. Grekler bir aýyň içinde Izmiriň demirgazygyndan Marmaranyň günortasyna çenli ähli Egeý kenaryny eýeledi. Edirne 25-nji iýulda ýykyldy, 27-nji iýulda Frakiýanyň hemmesi ýitdi. Gresiýanyň basyp alyşy dowam edýärkä, Çapanoğlu gozgalaňy ozozgatda başlandy. Sebitdäki adaty goşunlar gozgalaňy basyp bilmänsoň, Mustafa Kemal ilki Kılyç Ali toparyny, soň bolsa Çerkez Ethem belledi. Gozgalaňçylara garşy ýeňiş gazanan Ethem, Ankaranyň gubernatory yaahýa Galipi döreden harby kazyýetine getirmek isledi; Ony Mustafa Kemal kynçylyk bilen ynandyrdy. Oktýabr aýynda soltanyň tarapdarlary Konýada hökümet binalaryny basyp aldylar we günorta-gündogardaky käbir kürt taýpalary gozgalaň turuzdylar, ýöne bu gozgalaňlar üstünlikli basylyp ýatyryldy. 10-njy awgustda Stambul hökümeti bilen Soýuzdaş güýçleriň arasynda Sewres şertnamasyna gol çekildi. Ylalaşygyň güýje girmegi üçin Osmanly mejlisi tarapyndan tassyklanmalydy. Işinden çekilen Damad Feridiň ornuny tutan Tewfik Paşa Mustafa Kemal bilen habarlaşmaga synanyşdy. Şeýle-de bolsa, 19-njy awgustda geçirilen mejlisde soltanlygyň agzalary we Söwresiň kabul edilmegi baradaky teklibe gol çeken üç wezipeli adam dönük diýlip yglan edildi. Bu döwürde Mustafa Kemal soýuzdaş güýçlere garşy diplomatik goldaw tapmaga synanyşýardy. Daşary gatnaşyklar boýunça orunbasar Bekir Saminiň (Kunduh) baştutanlygynda Sowetler bilen duşuşmak üçin iberilen delegasiýa 19-njy iýulda Moskwa geldi. Enwer Paşa 7-nji awgustda Moskwa geldi we Iňlislere garşy yslam rewolýusiýasy üçin bolşewiklere täsir etjek boldy. Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň ýolbaşçylaryndan uzak durmak üçin alada etdi. Bolşewikleriň howply ýaranydygyny pikir eden Mustafa Kemal içerki we daşarky syýasatda seresaplylyk syýasaty alyp bardy. Uzak dowam eden gepleşiklerden soň Russiýanyň Gündogar Anadolydaky territorial talaplary aç-açan ret edildi; Bolşewikleriň Sarykamyşy türklere galdyryp biljekdigi baradaky düşünjeden peýdalanyp, Mustafa Kemal Kazym Karabekire Karsyň günbataryny yzyna almak üçin rugsat berdi. 29-njy sentýabrda, ermeni garşylygynyň gowşakdygyna garamazdan, Sarykamyş alyndy; 24-30-njy oktýabrda Kars ermenilerden ýesir alyndy. Mustafa Kemalyň görkezmesi bilen ermenilere edilýän basyş dowam etdi; 18-nji noýabrda ermeniler düýbünden ýeňildi we Ankaranyň şertlerini kabul etmeli boldy. Gýumri şertnamasy bilen 1920-nji ýylyň 3-nji dekabrynda gol çekilen Ermenistan serhedi soňky görnüşini aldy. Gündogar serhedi üpjün edilenden soň güýçler günorta süýşürildi. Silisiýadaky we Demirgazyk Mesopotamiýadaky garakçylar adaty goşun astyna alyndy we Mustafa Kemalyň buýrugyny ýerine ýetirip başlady. === Adaty goşuna geçmek === Merkezi gözegçilikden uzakda ýerleşýän Kuwa-yi Milliýe guramalary dargadyldy we yzygiderli goşun döredildi. Garaşsyzlyk söweşiniň iň ganly çaknyşygy, adaty goşuna goşulmagy kabul etmeýän Kuwa-yi Milliýe toparlaryna garşy söweşdi. Mustafa Kemalyň iň uly problemasy, grekleriň gury ýer üçin türklere garşy söweşmäge taýyn yzygiderli goşunynyň bolmagydy. Ankaranyň günbatar frontdaky yzygiderli goşunlary gowşakdy, şonuň üçin hökümet garakçylara garaşlydy; Mundan başga-da, bu garakçylar günortadakylara garanyňda Ankara has az garaşlydy. Ankara hökümeti 1920-nji ýylyň 16-njy maýynda ähli milisiýanyň adaty goşuna goşuljakdygyny we çykdajylaryň goranyş býudjetinden tölenjekdigini kesgitleýän kanun kabul etdi, ýöne Çerkez Ethem we Demirçi Mehmet Efe garaşsyz hereket etmegi makul bildi. Bu aralykda goşundaky gaçgaklaram köpeldi. Garaşsyzlyk kazyýetleri 11-nji sentýabrda kabul edilen kanun bilen döredildi. 24-nji oktýabrda Çerkez Ethem we adaty goşun tarapyndan Gedize edilen hüjüm koordinasiýa ýoklugy sebäpli başa barmady. Şondan soň Mustafa Kemal front serkerdesi Ali Fuaty işden aýyrdy we ony Moskwa ilçi edip iberdi we demirgazykda İsmet (önönü) we günortada Refet (Bele) serkerdeligini berdi. Konýadaky gozgalaňy basyp ýatyrandan soň, Refet Demirci Mehmet Efe ýöriş etdi we 30-njy dekabrda tussag edildi. Has güýçli bolan Çerkez Ethem ilki Ankarada goldaw sorap, soň Kütahýa gaçdy. 30-njy dekabrda polkownik metsmetiň we polkownik Refetiň ýolbaşçylygyndaky 15 müň esger Çerkez Ethemine hüjüm edip, Kütahýa galasyny basyp aldy. Çerkez doganlary Ethem, Reşit we Tewfikiň ýolbaşçylygyndaky Kuwa-yi Seýre şäherinden 725 çerkez, grekler bilen ylalaşdy we duşman hatarlarynyň arkasyna gitdi. Galanlary dargadyldy we käbirleri adaty goşuna goşuldy. ==== Esasy gurama kanuny ==== 1921-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda konstitusiýa bolup hyzmat eden Esasy Gurama kanuny kabul edildi. Özbaşdaklygyň millete degişlidigini mälim eden bu kanun, resmi taýdan ýurdy Türkiýe döwleti diýip atlandyrdy, Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümeti tarapyndan dolandyryljakdygyny yglan etdi we soltanyň ähli ygtyýarlyklaryny diýen ýaly Türkiýe Beýik Milletine berdi. Assambleýa. Mustafa Kemalyň tutanýerliligi bilen soltanyň adyny agzamaýan kanun baradaky çekişmelerde Mustafa Kemal soltanlygyň we halyflygyň ýörelgeler hökmünde kabul edilendigini öňe sürdi, ýöne bu guramalaryň artykmaçlyklaryny kesgitlemezlik has gowudyr. Konstitusiýa bilen, parlament tarapyndan ýeke-ýekeden saýlanjak ministrler geňeşi premýer-ministri saýlardy. Fewzi (Çakmak) gündelik iş bilen meşgullanýan bu wezipä bellendi we Mustafa Kemal hökümetiň başynda hökümetiň başynda galdy mejlisiniň başlygy. ==== Önönü söweşleri ==== Iňlis premýer-ministri Deýwid Lloýd Jorjyň pikiriçe, Gresiýa ösmeli we gyzyklanmalary Angliýa bilen birleşmeli. Gresiýa bogazlary Europeewropa açyk saklamalydy we Angliýanyň Ortaýer deňzindäki bähbitlerine laýyklykda hereket etmelidi. Eger özüni beýle alyp barmasa, Iňlis deňiz güýçleri ony dolandyrmak üçin ýeterlikdi. Sewres şertnamasynyň güýç ulanylmazdan durmuşa geçirilip bilinmejekdigine düşünildi. Soýuzdaş güýçler güýç ulanyp bilmedi. Soýuzdaş güýçler diňe bir türk welaýatlaryny alyp, watanyna birikdirmek üçin däl-de, eýsem öz işlerini amala aşyrmak üçin grekleri Anadola getirdi. Şeýle-de bolsa, soýuzdaş güýçler Türkiýä garşy alyp barýan syýasatlarynda indi bile däl. Anadolyda mesgen tutan grekler Italiýany biynjalyk etdi. Beýleki tarapdan, Fransiýa Siriýadaky territorial gazançlaryny ýeterlik hasaplaýar. Indi grekler Anadolyny öz goşunlary bilen boýun egdirmeli. Mustafa Kemal grek goşunyny ýeňse, Türkiýäni halas eder. 1921-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda Bursa-dan Eskişehir we Uşakdan Afýona çenli iki ýarag bilen operasiýa başladan Gresiýanyň goşuny 9-njy ýanwarda önönü pozisiýasyna çykdy. Şeýle-de bolsa, türk goşunynyň goragyna garşy öňe gidip bilmejekdiklerine düşünip, 1921-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda irden önönü pozisiýasyndan çykmaly boldular. Birnäçe günden soň galan Çerkez Ethem bölümleri milli goşunlar tarapyndan dargadyldy. İnönü söweşi adaty goşunyň ilkinji ýeňşi bolansoň, Kuwa-yi Milliýeden adaty goşuna geçiş tizleşdi we halkyň täze döredilen goşuna bolan ynamy artdy. Bu üstünlik bütin dünýäniň ünsüni özüne çekdi; Soýuzdaş güýçler Osman imperiýasynyň 1921-nji ýylyň 26-njy ýanwarynda Londona delegasiýa ibermegini we bu ýygnaga Ankara hökümetiniň wekiliniň gatnaşmagyny isledi. 1-nji martda polkownik İsmet brigada generaly derejesine göterildi. [[Faýl:Kemal Paşa ve İsmet Paşa II. İnönü Muharebesi'nden sonra askerleri teftişte.jpg|thumb|Kemal Paşa we İsmet Paşa II. İnönü söweşinden soň esgerleri barlamak.]] Ilkinji önönü ýeňşinden soň, Soýuzdaş güýçler Londonda türkleriň peýdasyna Sewres şertnamasyna girizilen üýtgetmäni ara alyp maslahatlaşmak üçin konferensiýa çagyrmak kararyna geldi. 1921-nji ýylyň 21-nji fewralyndan 11-nji martyna çenli geçirilen konferensiýada türkleriň peýdasyna hiç hili netije alynmady we göreş dowam etdi. Gresiýa London konferensiýasy gutarmanka Anadolyda täze hüjüme taýýarlyk görüp başlady. 1921-nji ýylyň 23-nji martynda ir säher bilen söweşler 3-nji grek korpusynyň Günbatar frontdan we 1-nji grek korpusynyň günorta frontdan öňe gitmegi bilen başlandy. Ikinji söweş 1921-nji ýylyň 23-nji martyndan 1-nji apreline çenli bolan türk güýçleriniň ýeňşi bilen tamamlandy. Bu ýeňişden soň, fransuzlar esgerlerini Zonguldakdan we italýanlary Günorta Anadolydan çykaryp başladylar. ==== Kütahya-Eskişehir Söweşleri ==== Önönü söweşlerinde goranyş taktikasyny ulanan türk goşuny, Aslyhanlar-Dumlupynar söweşlerinde henizem hüjüm güýjüne ýetip bilmejekdigini görkezdi. Gresiýanyň goşuny bu ýagdaýdan peýdalanmak kararyna geldi we önönü, Eskişehir, Afýon we Kütahýanyň arasyndaky setirdäki türk pozisiýalaryna hüjüm etmek, olary basyp almak we Ankara gitmek isledi. Gresiýanyň goşuny güýçlendiriji güýçler bilen 1921-nji ýylyň 10-njy iýulynda hüjüm gurady we türk goşunyny 20-nji iýula çenli hüjümleri bilen yza çekilmäge mejbur etdi. Mustafa Kemal Paşa türk goşunyna Sakarya derýasynyň gündogaryna gitmegi buýurdy. Şeýdip, wagt gazanylardy. Bu söweşleriň netijesinde Eskişehir, Kütahya we Afyon ýaly uly strategiki sebitler ýitdi. Türkiýäniň Milli mejlisinde ahlaksyzlyk boldy we ýiti jedeller boldy. Şeýle-de bolsa, grek goşunynyň uly ot we ýarag artykmaçlygyna garamazdan, türk goşunyny ýok edip bilmedi. Türk goşuny Sakarýanyň gündogaryna sag-aman yza çekildi. Kütahya-Eskişehir söweşlerinden soň hökümete garşy reaksiýalar, ýagny Mustafa Kemal Paşa Beýik Milli Mejlisiň içinde artyp başlady. Bu oppozisiýa ýolbaşçylyk edenler Mustafa Kemal Paşa goşuny eýelemegi üçin basyş edip başladylar. Asyl niýeti ony Ankaradan aýyrmak we Enwer Paşanyň güýjüni üpjün etmekdi. 1921-nji ýylyň 4-nji awgustynda Beýik Milli mejlisde eden çykyşynda Mustafa Kemal Paşa baş serkerde bolmaga kabul edilendigini, ýöne baş serkerdäniň peýdaly bolmagy üçin kanun kabul edilmelidigini aýtdy. Mejlisiň goşun baradaky ygtyýarlyklaryny üç aý jemlär. Şeýdip, Paşanyň baş serkerde bolmagyny isleýänleriň arzuwlary puja çykdy. 1921-nji ýylyň 5-nji awgustynda biragyzdan kabul edilensoň, Mustafa Kemal Paşa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň goşunlarynyň baş serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Sakarya Meýdany Söweşi ==== Mustafa Kemal Paşa, baş serkerde bolanyndan soň derrew çap eden Tekalif-i Milliýe buýruklary bilen goşuny enjamlaşdyrmak üçin halky çagyrdy. 12-nji awgustda Polatlyda gözleg geçirip barýarka, atyndan ýykyldy we gapyrgasy döwüldi. 1921-nji ýylyň 23-nji awgustyndan 13-nji sentýabry aralygynda geçirilen Sakarya söweşinde grek goşunynyň hüjüm güýji tükenipdi. [251] Türk goşuny birden hüjüm bilen Sakarya derýasynyň gündogaryndan grek goşunyny çykarmagy başardy. Bu ýeňişden soň, 1921-nji ýylyň 19-njy sentýabrynda Beýik Milli Assambleýa biragyzdan baş serkerde Mustafa Kemal Paşany Müşir (häzirki marşal ady bilen tanalýar) derejesine çykardy we oňa Gazi adyny berdi. Sakarya söweşiniň ahyrynda türk goşunynyň pidalary; Jemi 49289 adam, şol sanda 5713 adam öldi, 18,480 adam ýaralandy, 828 adam tussag edildi we 14 268 adam dereksiz ýitdi. Gresiýanyň goşunynyň zyýany; Jemi 23007 adam, şol sanda 3758 adam öldi, 18 955 adam ýaralandy, 354 adam dereksiz ýitdi. Sakarya söweşinden soň, 1921-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda Ankara hökümeti bilen Günorta Kawkaz respublikalarynyň arasynda Kars şertnamasyna gol çekildi. Şeýlelikde, Türkiýäniň gündogar serhedi doly üpjün edildi. Fransiýa 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümeti bilen Ankara şertnamasyna gol çekdi. Bu şertnama bilen Fransiýa Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümetini ykrar etdi we Hatay-Iskenderundan başga Türkiýäniň häzirki günorta serhedi çekildi. Ylalaşyk sebäpli günorta front howpsuz bolansoň, ol ýerdäki türk goşunlary hem Günbatar fronta geçirildi. Sakarya söweşinden soň, italýanlar Günorta Ege we Ortaýer deňziniň sebitlerini saklap bilmejekdiklerine düşündiler we 1921-nji ýylyň ahyrynda basyp alan ýerlerinden çekildi. Sakarya söweşinden soň Angliýa Ankarany ykrar etdi we 1921-nji ýylyň 23-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisi bilen tussaglary boşatmak barada şertnama baglaşyldy. ==== Uly hüjüm ==== [[Faýl:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|left|thumb|Baş serkerde Atatürk, harby bölümleri barlaýan Izmit, 1922-nji ýylyň 18-nji iýuny]] Hüjüme 1 ýyl taýýarlyk görülmegi netijesinde, uly üns bilen taýýarlanan hüjüm meýilnamasy 1922-nji ýylyň 26-njy awgustynda irden durmuşa geçirildi. 1922-nji ýylyň 26-30-njy awgustynda bolup geçen Uly hüjüm Garaşsyzlyk urşunyň soňky tapgyrydy. Gresiýanyň goşunynyň uly bölegi 30-njy awgustda Baş serkerde söweşinde bir günüň içinde ýok edildi. 31-nji awgustda Mustafa Kemal Paşa serkerdelerini Çalköýdäki baş edarasyna ýygnady we gaçmagy başaran grek güýçlerine tiz yzarlanmagy we güýçleri bilen birleşmeginiň öňüni almak üçin Ortaýer deňzine (häzirki Egeý) üç ugra gitmegi buýurdy. Izmirde we onuň töwereginde. 1-nji sentýabrda baş serkerde Mustafa Kemal beýannama berdi we goşunlara aşakdaky buýrugy berdi:<blockquote>"Anadolyda has köp söweş boljakdygyny we her kimiň akyl güýjüni, edermenlik we watançylyk baýlyklaryny bäsdeşlikdäki ýaly bermegini dowam etdirip, ähli dostlarymyň öňe gitmegini isleýärin. Goşunlar, ilkinji maksadyňyz Ortaýer deňzi. Öňe!"</blockquote>Türk goşuny 2-nji sentýabrda Uşaky yzyna aldy. Bu ýerde Gresiýanyň goşunynyň baş serkerdesi general Nikolaos Trikupis tussag edildi. 9-njy sentýabrda türk atlylary Izmir şäherine girdiler. Gözegçilik operasiýasy 1922-nji ýylyň 18-nji sentýabryna çenli Günbatar Anadolydaky ähli grek goşunlary serhetden çykaryldy. Türk goşunynyň bu üstünligi, Mudanya ýaraşyk şertnamasyna alyp barýan işe başlady. Grekler tarapyndan ýesir alnan kakasy we ogly Mustafa Kemalyň Karşýaka galmagy üçin öýlerini taýýarlady. Gresiýanyň koroly Konstantin hem öň bu öýde galypdy we basgançaklarda aýaklarynyň aşagyna ýaýran türk baýdagyny aýak astyna alyp, jaýa girdi. Bu gezek kakasy we ogly basgançaklarda grek baýdagyny ýaýratdylar. Mustafa Kemal Paşa öýe girjek bolanda: "Haýyş edýärin, bu tegmili şu jogap bilen pozuň!" Aýdyldy. Mustafa Kemal Paşa hem baýdagy aýyrdy we: "Geçip giden bolsa, ýalňyşlyk goýberdi; bir milletiň abraýy bolan baýdagy bozup bolmaz, ýalňyşyny gaýtalamaryn. Baýdagy ýerden aýyryň." ==== Çanakkale krizisi ==== Izmir azat edilenden soň, esasy mesele Stambul we bogaz sebtini dowam etdirýän soýuzdaşlary basyp almakdy. Mustafa Kemalyň buýrugyna laýyklykda türk güýçleri derrew Çanakkale tarap ugraýarlar we Frakiýa ýaly ýerleri ewakuasiýa etmegi talap edýärler. Angliýa muňa goşmaça deňiz flotuny (şol döwrüň iň häzirki zaman uçar gatnawçylarynyň ikisini hem goşmak bilen) we gury ýer güýçlerini ibermek bilen jogap berdi. Çanakkale krizisine sebäp bolan Mustafa Kemalyň buýrugy; Angliýadaky oppozisiýanyň, Nýufoundlendden we Täze Zelandiýadan we beýleki Entente güýçlerinden başga Iňlisleriň agalyk etmegi netijesinde ol gyzgyn konflikte öwrülmedi we Stambulyň azat edilmegine ýol açdy. “Gallipoli” krizisi diňe bir Deýwid Lloýd Jorjyň güýjüni ýitirmegine sebäp bolman, Kanadanyň diplomatik taýdan garaşsyz bolmagyna mümkinçilik döretdi. Mundan başga-da, krizis döwründe ABŞ-nyň prezidenti 1922-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda goňşy Türkiýä deňizlere 13 sany täze harby gämi ibermegi buýurdy. Şeýle hem, serkerdesi 1908-1923-nji ýyllar aralygynda admiral Bristol bolan USS Scorpion gämisiniň aňtaw almak üçin Lozanna şertnamasyna gol çekilýänçä hemişe Stambulda bolandygyna düşünilýär. === Mudanýanyň ýaragy === Uly hüjümden soň, 1922-nji ýylyň 11-nji oktýabrynda; Uruş Türkiýäniň Milli mejlisiniň, Angliýanyň, Fransiýanyň we Italiýanyň arasynda gol çekilen Mudanya ýaragy bilen tamamlandy. Grekler gepleşiklere gatnaşmady, Italiýa olara wekilçilik etdi. Bu ýaragyň düzgünlerine görä, türk we grek goşunlarynyň arasyndaky söweş gutardy. Gündogar Frakiýa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasyna gowşuryldy we Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy parahatçylyk şertnamasy baglaşylýança ol ýerde iň köp 8000 adamlyk endandarma güýjüni saklamak üçin tassyklandy. Bogazlar we Stambul Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümetine ýolbaşçylyk edildi. Soýuzdaş güýçleriň parahatçylyk şertnamasyna gol çekilýänçä Stambulda galmagy karar edildi. === Lozen şertnamasy === [[Faýl:Signing of the Treaty of Lausanne (1923).jpg|thumb|Lozanna şertnamasy gol çekmek, 1923]] Mudanya ýaraşyk şertnamasyndan soň, bitarap ýurt bolan Şweýsariýanyň Lozanna şäheri parahatçylyk gepleşikleri geçirmek üçin saýlandy. Türkiýä İsmet önönü wekilçilik etdi. Maslahat 1922-nji ýylyň 20-nji noýabrynda ýygnandy we düşünişmezlik sebäpli 1923-nji ýylyň 4-nji fewralynda gepleşikler kesildi. Gepleşikler 1923-nji ýylyň 23-nji aprelinde gaýtadan başlandy we 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda Lozanna şertnamasyna gol çekildi. Lozanna şertnamasynda 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda fransuzlar bilen gol çekilen Ankara şertnamasynyň günorta serhedi edil öňki ýaly saklandy. Yrak serhedini çekip bolmaýar we 9 aýyň içinde çözmek kararyna gelindi. Meriç derýasy grekler bilen serhet hökmünde kabul edildi. Garaağaç we onuň töweregi Türkiýä uruş öwezini dolmak üçin berildi. Egeý deňzindäki Bozcaada we Gökçeada Türkiýä berildi we Gresiýanyň elinde galan Anadola ýakyn adalary ýaragsyzlandyrmak kararyna gelindi. Baş harplar doly aýryldy. Osman imperiýasynyň 1845-nji ýyldan Birinji Jahan Urşunyň ahyryna çenli bergileri paýtagtda gaýtadan hasaplamak arkaly azaldy. Osman imperiýasyndan girdejilerine görä bölünen döwletlere bergiler paýlandy. Türkiýäniň bergilerini türk walýutasynda ýa-da fransuz frankynda tölemek teklibi kabul edildi. Lozanna bogazy konwensiýasy bilen bogazlardan erkin geçiş üpjün edildi, bogaz komissiýasy döredildi we bogazlar we onuň daş-töweregi ýaragsyzlandyryldy. Stambulda ýaşaýan greklerden we Günbatar Frakiýada ýaşaýan türklerden başga ähli grekleriň Türkiýede we Gresiýadaky ähli türkleriň göçürilmegi tassyklandy. [260] Şeýlelikde, Garaşsyzlyk urşy 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasy bilen tamamlandy. [261] Bu şertnama bilen Sewres şertnamasy ýatyryldy we Lozanna şertnamasynyň esaslarynda Türkiýe döredildi. === Respublikanyň yglan edilmegi === [[Faýl:Mustafa Kemal visit the front.jpg|thumb|Bir çaga Gazi Mustafa Kemal Paşa goşgy okaýar. (1923-nji ýylyň 16-njy ýanwary)]] Soltanlyk ýatyrylansoň, Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 15-nji ýanwarynda Eskişehirde hökümet ulgamlary baradaky çykyşynda respublikanyň garşysyna çykdy we aşakdaky sözler bilen respublikanyň we konstitusiýa monarhiýasynyň arasynda hiç hili tapawudyň ýokdugyny aýtdy: "Dünýäniň ähli taryhynda we häzirki döwürde biz absolýutistik dolandyryşa, konstitusiýa hökümetine duş gelýäris we respublikan hökümetleri hem görýäris. ''Biziň bilýän konstitusion we respublikan hökümet guramalarymyz, ygtyýarlyklary bölmek ýörelgesine esaslanýar. Häkimiýetleriň bitewiligi ýörelgesine esaslanyp hökümeti gurduk ... Meniň pikirimçe, hakykatda häkimiýetiň bölünişi ýok, güýçleriň bitewiligi bar. Şerigat düzgünlerine laýyklyk nukdaýnazaryndan baha bermek isleseňiz, şerigat düzgünlerimizde belli bir dolandyryş görnüşiniň ýokdugyny ýatladýaryn. Respublikan ýa-da absolýutizm ýaly bir görnüş kesgitlenmedi ..."'' Oppozisiýanyň güýçlendirilen we saýlawlaryň haçan geçiriljekdigi belli bolmadyk şertlerde Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 19-njy ýanwarynda Izmitdäki parlament dolandyryş ulgamyny gorady we respublikadan ýokarydygyny düşündirdi: "Hökümetimiz indi despotik hökümet däl. Ol mutlak we konstitusion hökümet däl. Hökümetimiz fransuz ýa-da amerikan respublikalaryna meňzemeýär. Hökümetimiz halk hökümeti. Doly geňeş hökümeti. Täze Türkiýe ştatynda , soltanlyk millete degişlidir ... " Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 2-nji fewralynda Izmirde eden çykyşynda respublikanyň we konstitusion monarhiýanyň arasynda gaty az tapawudyň bardygyny aýtdy: "Mutlak hökümetler bar, konstitusion hökümetler bar, respublikan hökümetler bar. Bular häzirki wagtda dünýäde görýän görnüşlerimiz. Theseöne bu atlaryň hemmesini iki synp bilen beýan edip bileris. Şahsy soltanlyk ýa-da konstitusion soltanlyk bar. Bu ýol bilen aňlatma, respublikan bilen konstitusion soltanlygyň arasynda gaty az tapawudy gördüm.… Meniň pikirimçe, respublikan görnüşinde soltanlyk, belli bir döwürde üýtgemeýän ygtyýarlyklary bolan wagtlaýyn soltan bar. Beýleki tarapdan, bar dowam edýänçä soltan hökmünde hereket edýän we ölenden soň çagalary, garyndaşlary we garyndaşlary miras galan soltanlyk… ” Mustafa Kemal, Wiener Neue Freie Presse habarçysynyň paýtagtyň nirede boljakdygy baradaky soragyna beren jogabynda respublikanyň ilkinji gezek 1923-nji ýylyň 22-nji sentýabrynda yglan ediljekdigini aýtdy: "Türkiýäniň paýtagty meselesi barada aýdylanda bolsa, bu soraga jogap awtomatiki ýagdaýda ýüze çykýar: Ankara Türkiýe Respublikasynyň paýtagty." Garaşsyzlyk söweşinden soň Türkiýede iki kelleli administrasiýa peýda boldy. 1922-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy Osman soltanlygyny ýatyrdy we Stambul hökümetiniň kanuny barlygyny bes edip, Wahdettini tagtdan çykardy. 1923-nji ýylyň 16-njy ýanwarynda Izmit Hünkar Kasride Stambuldan gelýän journalistsurnalistler bilen geçirilen söhbetdeşlikde Wakitiň baş redaktory Ahmet Emin Beý (manalman) kürt meselesi baradaky soraga "Kürt dilini göz öňünde tutmagyň ýerine" jogap berdi. Biziň eýeçiligimizde, guramanyň esasy kanunyna laýyklykda eýýäm kürt döwletimiz bar. "Şeýle ýerli özbaşdaklyk dörediler" we kürtlere aýratyn status bermezlik üçin seresaplylyk bildirdi. Gazi Mustafa Kemal, täze re regimeimiň esasyny düzjek Halk partiýasynyň düýbüni tutdy, 1923-nji ýylyň 8-nji aprelinde "Dokuz umyt" neşir edildi. Diňe Halk partiýasyna aprel aýynda geçirilen ikinji parlament saýlawlaryna gatnaşmaga rugsat berildi. Partiýanyň lideri Gazi Mustafa Kemal parlamente dalaşgärleri hödürledi. 1923-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda premýer-ministr we Içeri işler ministri bolup işlän Fethi Beý Içeri işler ministrliginden çykýandygyny habar berdi. Şol gün Mejlisiň başlygynyň orunbasary bolup işlän Ali Fuat Paşa goşun gözegçisi wezipesine bellenilendigi sebäpli wezipesinden aýryldy. Gazi Mustafa Kemala garşy çykýan mejlis agzalary bu iki boş ýer üçin geçirilen saýlawlarda ýeňiş gazandy. Mejlisiň başlygynyň orunbasary wezipesine Rauf Beý, Sabit Beý bolsa içeri işler ministri wezipesine saýlandy. Bu ýagdaýdan nägile bolan Gazi Mustafa Kemal, premýer-ministr Fethi Beýden 1923-nji ýylyň 26-njy oktýabrynda "General Erkan-ı Harbiýe Baş Prezidentiniň orunbasary" Fewzi Paşadan başga-da hökümetiň işinden aýrylmagyny isledi. gaýtadan saýlanan halatynda wezipäni kabul etmezlik üçin işinden aýryldy. Şeýlelik bilen hökümet krizisi ýüze çykdy. Ministrler geňeşiniň täze agzalarynyň 29-njy oktýabrda saýlanjakdygy habar berildi. Bu wakalardan respublikany yglan etmek bilen meseläni doly çözmek kararyna gelen Gazi Mustafa Kemal, 1923-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda gije Çankaýa ýygnagyna İsmet Paşany we käbir adamlary çagyrdy we kararyny yglan etdi: "Biz yglan ederis respublikasy. " Myhmanlar gidenden soň, metsmet Paşany tussag etdi we bilelikde Konstitusiýanyň konstitusiýasynda zerur üýtgeşmeler girizjek teklibi taýýarladylar. 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda, Halk partiýasynyň parlament toparynda Ministrler geňeşiniň döredilmegi ara alnyp maslahatlaşyldy. Mesele çözülip bilinmänsoň, Gazi Mustafa Kemaldan pikirlerini düşündirmegi haýyş edildi. Gazi Mustafa Kemal krizisden çykmagyň ýoluny Konstitusiýany üýtgetmegiň zerurlygy bilen düşündirdi. Şeýle hem, topara respublikanyň yglan edilmegine gönükdirilen kanun taslamasyny hödürledi. Taslama partiýa topary tarapyndan kabul edilenden soň, Türkiýäniň Milli mejlisiniň Baş Assambleýasynyň ýygnagy şol gün agşam 18.45-de başlandy. Düzediş baradaky konstitusiýa toparynyň hasabaty we teklibi umumy ýygnagyň tassyklamagyna hödürlendi we 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda duşenbe güni agşam 20.30-da deputatlar el çarpdylar we "Uzak ýaşa respublikan!" Respublikan ses bilen yglan edildi. == Prezidentlik (1923-1938) == Respublikanyň yglan edilmeginden soň geçirilen prezident saýlawlaryna gatnaşan 158 deputatyň hemmesiniň sesi bilen Bala deputaty Gazi Mustafa Kemal Türkiýäniň ilkinji prezidenti saýlandy. [274] Atatürk, öz sözleri bilen aýdanyňda, "Türkiýäni häzirki zaman siwilizasiýasynyň derejesine çykarmak" üçin birnäçe düýpli üýtgeşme amala aşyrdy. 1924-nji ýylyň konstitusiýasyna laýyklykda, Türkiýäniň Milli mejlisi 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda geçiriljek prezident saýlawlaryndan soň Gazi Mustafa Kemaly ýene üç gezek (1927, 1931, 1935-nji ýyllarda) gaýtadan saýlady. Atatürkiň döwründe İsmet önönü, Fethi Okyar we Selal Baýar premýer-ministr bolup işledi. Bu döwürde iň uzyn wezipede galan we iň köp hökümet guran adam İsmet önönü. Atatürkiň döwründe döredilen hökümetler tertipde: 1. T.R. Hökümet, 2-nji T.R. Hökümet, 3-nji T.R. Hökümet, 4-nji T.R. Hökümet, 5-nji T.R. Hökümet, 6-njy T.R. Hökümet, Türkiýe 7-nji Respublikasy Hökümet we Türkiýe 8-nji Respublikasy Bu hökümet. === Içerki syýasat === Ataturk ýygy-ýygydan ýurda gezelenç edýärdi we ýerdäki döwlet işlerini barlaýardy. === Daşary syýasat === Atatürkiň ýolbaşçylyk eden döwründe daşary syýasat meseleleriniň arasynda Mosul meselesi, Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy, Türkiýäniň Milletler Bileleşigine girmegi, Balkan şertnamasy, Montreks bogazy konwensiýasy, Sadabat şertnamasy we Hataý meselesi bar. Ataturk we Owganystan şasy Amanullah Han, Ankara (1928). Amanullah Han, Atatürkiň reformalaryna meňzeş reformalary öz ýurdunda durmuşa geçirmäge synanyşdy. Atatürkiň döwründe Türkiýe Owganystanyň döwrebaplaşdyryş işine işjeň goldaw berdi. Ataturk daşary syýasatynda real hereket etdi. Ataturk daşary gatnaşyklarda dinamik we batyrgaý; ýöne başdan geçirmeli däl. Ataturk, daşary syýasatda özüni dolandyrýan ýörelge barada beýanat berdi: "Biz özümizi tanaýan adamlar, ýerine ýetirip bolmajak isleglerimiz ýok." Atatürk, Yslamçylygyň we Turanizmiň zyýanly ölçeglerine garşy Milli şertnama tarapyndan kesgitlenen çäklerde galmak pikirini kabul etdi. Ataturk, 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasyny daşary syýasatynda kesgitleýji faktor hökmünde saklady, bu şertnamada göz öňünde tutulan Türkiýe Respublikasynyň serhetleri esasan kesgitlenildi (Hatay meselesinden başga) we hiç hili eglişik edilmedi. Ykdysadyýet nukdaýnazaryndan Lozanna şertnamasy bilen ýatyrylan sözlerden. Atatürkiň Lozannany esas hökmünde ulanmagynyň ähmiýeti wagtyň geçmegi bilen has gowy düşünilýär; sebäbi Birinji Jahan Urşunda ýeňilenleriň arasynda bir milletiň döreden düşünjeleri şol döwürden şu güne çenli hereket edýän ýeke-täk şertnama bolup galýar. Käbir türk gözlegçileriniň pikiriçe, şahsyýeti we gylyk-häsiýeti bilen tapawutlanýan we "milli" häsiýetli Atatürkiň daşary syýasaty häzirki döwürde görelde bolup biljek köp sanly esasy häsiýetlere eýe. Orta mekdepden bäri harby tälim alan we söweşlere gatnaşan Ataturk, söweşden soňky durmuşynda parahatçylygy saklamaga synanyşdy. Atatürkiň "Biziň pikirimizçe, halkara syýasy howpsuzlygyň ösmegi üçin ilkinji we iň möhüm şert, iň bolmanda parahatçylygy goramak ideýasyndaky halklaryň yhlasly agzybirligi" diýen sözleri, garaýşynyň mysaly hökmünde görkezildi Bu mesele. ==== Mosul meselesi ==== [[Faýl:رضاشاه و مصطفی کمال آتاترک Reza Shah and Mustafa Kemal Atatürk.jpg|thumb|Eýranyň şasy Reza Pahlavi bilen Ataturk (1934)]] Türkiýe-Yrak serhedi Lozanna şertnamasy wagtynda çekilmedi. Mosul-Kirkuk sebitinde baý nebit ýataklarynyň bolmagy köp ýurtlaryň, esasanam Angliýanyň ünsüni özüne çekdi. Baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebiti, Mudros ýaragyna gol çekilende Angliýa basyp aldy. Birinji jahan urşy gutarandan soň Yrakda Iňlis administrasiýasy döredildi we bu ýurt Iňlisleriň ygtyýaryna berildi. Mosul Milli şertnamanyň çäginde, ilatynyň aglaba bölegi türkdi. Şeýle-de bolsa, Iňlisler baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebitini terk etmek islemediler. Lozanna parahatçylyk şertnamasy wagtynda bu mesele boýunça hiç hili netije alynmady we bu meseläniň soňrak Türkiýe bilen Angliýanyň arasynda çözülmegi karar edildi. Gepleşikler 1924-nji ýylda başlandy, ýöne netije alynmady. Soňra mesele Milletler ligasyna geçirildi. 1924-nji ýylyň oktýabr aýynda duşuşan Milletler Bileleşigi Türkiýe-Yrak serhedini çekdi we Mosul sebitini Yrak tarapynda goýdy. 1925-nji ýylyň 13-nji fewralynda Şeýh Said gozgalaňy başlandy. 15-nji aprelde doly basylan gozgalaň Iňlislere peýdaly boldy. Garaşsyzlyk söweşinden ýaňy çykan türk goşuny ýenjildi we Mosul-Kirkukda harby operasiýa mümkinçiligi ýok edildi. Bu ýagdaýda Türkiýe, 1926-njy ýylyň 5-nji iýunynda Iňlisler bilen gol çekilen Ankara şertnamasyna laýyklykda käbir maddy peýdalaryň öwezine Milletler Bileleşigi tarapyndan kesgitlenen serhedi kabul etdi. ==== Türk-Grek gatnaşyklary ==== Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy. 1923-nji ýylda Lozanna şertnamasyna goşmaça teswirnama laýyklykda Türkiýedäki grekleriň Gresiýa, Gresiýadaky türkler bolsa Türkiýä göçmäge mejbur ediljekdigi karar edildi. Türkiýede diňe Stambul şäheri, Gökçeada we Bozcaada, Gresiýada diňe Günbatar Frakiýanyň türkleri ilat alyş-çalşygyndan boşadyldy. Üýtgeşmeleriň köpüsi 1923-1924-nji ýyllarda bolup geçdi, ýöne galan käbir ýagdaýlarda mejbury migrasiýa 1930-njy ýyldaky önönü-Wenizelos şertnamasyna çenli dowam etdi. Türk-grek ýakynlygy üçin Atatürk 1930-njy ýylda Gresiýanyň premýer-ministri Eleftherios Wenizelosy Türkiýä çagyrdy we öňki duşmany bilen parahatçylygyň düýbüni tutdy. Wenizelos häkimiýetden aýrylandan soň hem türk-grek gatnaşyklary mähirli bolup galdy. Aslynda, Wenizelosyň mirasdüşeri Panaýis Çaldaris 1933-nji ýylyň sentýabr aýynda Atatürk şäherine geldi we Türkiýe bilen Gresiýanyň arasynda Ylalaşyk şertnamasy (ýakyn şertnama kody, Pacte d'Entente Cordiale) atly giňişleýin şertnama gol çekdi. Balkan şertnamasy üçin basgançak. Atatürk 1934-nji ýylda Wenizelos tarapyndan Parahatçylyk boýunça Nobel baýragyna dalaşgär görkezildi. Şeýle-de bolsa, Nobel baýragy komiteti muny göz öňünde tutmady. [[Faýl:Atatürk ve Amanullah Han.jpg|thumb|Ataturk we Amanullah Han]] Gresiýanyň Anadolyny basyp almagyny ýalňyşlyk hasaplaýan we Türkiýe bilen dostlukly gatnaşyklaryň ösdürilmegini goldaýan diktator Ioannis Metaksas bir gezek Ataturk hakda şeýle diýdi:<blockquote>"... Prezident Atatürkiň umumy ideallaryň we parahatçylykly hyzmatdaşlygyň çäginde türk-grek bileleşiginiň hakyky esaslandyryjysydygyny hiç haçan ýatdan çykarmarys. Iki ýurduň arasynda ýatyryp bolmajak dostluk gatnaşyklaryny ösdürdi. Gresiýa ýatdan çykmajak ýatlamalary gorar. asylly türk halky üçin üýtgewsiz geljek ýoly kesgitlän bu beýik adam."</blockquote> ==== Milletler ligasy ==== Türkiýe 1932-nji ýylyň 13-nji aprelinde geçirilen Genevaenewa ýaragsyzlanmak konferensiýasynda Milletler Bileleşigi bilen hyzmatdaşlyga taýýardygyny mälim etdi. Şondan soň [[Ispaniýa]] we [[Ýunanystan|Gresiýa]] Türkiýäni Milletler Bileleşigine kabul etmegi teklip etdi. Türkiýäniň parahatçylykly syýasatyna gözegçilik edip, Milletler Bileleşigi 1932-nji ýylyň 6-njy iýulynda umumy mejlisde bu teklibi biragyzdan kabul etdi. Türkiye 1932-nji ýylyň 18-nji iýulynda bu birleşigiň agzasy boldy. Milletler Bileleşigi 1945-nji ýyldan bäri [[Birleşen Milletler Guramasy]] bilen çalşyryldy. == Ölümi == [[Faýl:Atatürk'ün cenazesi.png|thumb|Ataturkyň jaýlanyş çäresi, 1938-nji ýylyň 21-nji noýabry]] Atatürkiň saglyk ýagdaýy 1937-nji ýyldan başlap erbetleşip başlady. 1938-nji ýylyň başynda oňa siroz diagnozy goýuldy. Lukmanlar Europeewropadan getirildi. Mehmet Kamil Berk 1938-nji ýylyň 15-nji oktýabryndan tä ölýänçä lukmanlarynyň biri. Saglygynyň ýaramazlaşmagy türk we daşary ýurtly lukmanlaryň bejergisinden netije bermedi. Atatürk 1938-nji ýylyň 10-njy noýabrynda irden 09.05-de Stambul Dolmabahçe köşgünde aradan çykdy. Jesedi dabara bilen Ankara iberildi we jesedi 1938-nji ýylyň 21-nji noýabrynda geçirilen dabara bilen Ankara etnografiýa muzeýindäki wagtlaýyn mazaryna ýerleşdirildi. 15 ýyl soň, 1953-nji ýylyň 10-njy noýabrynda, özi üçin gurlan Anıtkabirdäki baky dynç alyş ýerinde jaýlandy. Wesýeti boýunça emlägini türk taryhy jemgyýetine we türk dil birleşigine galdyrdy; Makbule Atadan Çankaýada ýaşamagyny isledi, Makbule Atadan we ogullyga alnan gyzlara aýlyk tölenmegini isledi we İsmet İnönüiň çagalaryna ýokary bilim almak üçin zerur goldaw berilmegini isledi. [[Faýl:Panaroma Anıtkabir.jpg|center|thumb|729x729px|Atytkabir, Atatürkiň guburynyň ýerleşýän ýeri]] == Yatlamasy == Atatürk, kino, telewideniýe, aýdym-saz we poeziýa ýaly ugurlarda häzirki zaman medeniýetine täsir etdi. Memoryatlamasyny tutuş Türkiýede dowam etdirmek üçin käbir binalara, salgylara we edaralara ady we atlary ýazylan atlar berildi. Bularyň käbiri; Atatürk howa menzili, Atatürk olimpiýa stadiony, Atatürk bendi, Atatürk köprüsi, Atatürk tokaý fermasy, Atatürk uniwersiteti, Gazi uniwersiteti, Gazi Anadoly orta mekdebi, Mustafa Kemal uniwersiteti. Mundan başga-da, Atatürkiň Samsuna gelmegine bagyşlanan Ondokuz Maýys uniwersiteti we doglan gününiň 100 ýyllygyna bagyşlanan Yüzüncü ıyl uniwersiteti ýaly ewokatiw atlar hem ulanyldy. Türkiýäniň her bir şäher we etrap merkezinde Ataturk ýadygärlikleriniň we resmi edaralaryň girelgesinde Atatürkiň heýkeli, büsti ýa-da maskasy bar. Mundan başga-da, Atatürk büstleri, maskalar, portretler ýa-da suratlar, senenamalar, ruçka eýeleri we ş.m. ähli resmi ofislerde we köp sanly resmi ofislerde görkezilýär. Bezegler bar. Mundan başga-da, Türkiýede Ataturk nyşanlary, Ataturkyň goly bilen ýazgylar, galstuklar, halkalar we ş.m. Atatürk temaly nagyşlary göterýän köp raýaty görmek bolýar. 1951-nji ýylyň 31-nji iýulynda Demokratik partiýanyň hökümeti döwründe güýje giren we Atatürki goramak kanuny hökmünde köpçülige mälim bolan Atatürkä garşy edilen jenaýat kanuny Atatürkiň ýadyny aç-açan kemsitmegi we heýkelleri, büstleri, ýadygärlikleri we ş.m. ýok etmegi öz içine alýar. Atatürk. Obýektleri ýok etmek ýa-da hapalamak jenaýat hasaplanýar. Bu kanun söz azatlygy bilen baglanyşykly tankytlara sezewar edildi. Türkiýedäki ähli döwlet we hususy mekdeplerde Atatürk burçunyň bolmagy hökmanydyr. Mundan başga-da, başlangyç we orta mekdep kitaplarynyň başynda we her synp otagynda Atatürkiň portreti bolmaly. Mundan başga-da, Ataturkyň söýgüsi we özgertmeleri aýratyn okuw ýa-da resmi bilimiň ähli basgançaklarynda käbir kurslaryň bir bölegi hökmünde öwredilýär. 19-njy maý her ýyl Türkiýe Respublikasynda, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasynda we Türkiýäniň daşary ýurt wekillerinde Atatürkiň hatyrasy, Youthaşlar we sport güni hökmünde bellenilýän milli baýramçylykdyr. 10-njy noýabrda, Atatürkiň aradan çykan güni, irden 09.05-de, Türkiýe Respublikasy, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasy we Türkiýäniň daşary ýurt wekilleriniň köpüsi bir minut dymyşlyk edýärler, ulaglar saklanýar we hormat goýýarlar şahlar üznüksiz. == Galeri == <gallery> Image:Atatürk 1912.jpg|1912, Tripoli Image:Ataturk20.JPG|1918, Halep Image:Ataturk22.JPG|Rauf Orbaý bilen, 1919 Image:İsmet Paşa Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken (1920).jpg|Ismet Inönü bilen, 1920 Image:Ataturk29.JPG|5 Awgust 1921 Image:Atatürk İneboluda.jpg|1925, Kastamonu Image:Atatürk Samsun reji fabrikasına giderken.jpg|1930, Samsun Image:Ataturk visits a school.jpg|1931, Izmir Image:10th Anniversary Speech.jpg|1933, Ankara </gallery> ==Çeşmeler== {{Bio-stub}} [[Kategoriýa:Turkiýäniň Prezidentleri]] mrskc40jglooiuy4njdgbvy7je8sl6u 270554 270553 2026-09-07T08:18:57Z Yuskagalboy31 34689 270554 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = Gazy - Halaskar-y Yslam - Mareşal - Başmugallym | name = Mustafa Kemal Atatürk | image = Ataturk1930s.jpg | image_size = 200px | caption = Atatürk 1930-njy ýyllarda | birth_name = Ali Rıza oğlu Mustafa<br />({{small|Musafa Ali Ryza ogly}}) | birth_date = 1881 | birth_place = [[Selanik]], [[Selanik welaýaty]], [[Osman imperiýasy]] <br />({{small|şu wagtky Selanik, [[Gresiýa]]}}) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1938|11|10|1881|5|19}} | death_place = [[Dolmabahçe Köşki]], [[Stambul]], [[Türkiýe]] | restingplace = Ankara Etnografiýa müzeýi, [[Ankara]] (21 Noýabr 1938 – 10 Noýabr 1953)<br />[[Anytkabir]], Ankara (10 Noýabr 1953-den) | signature = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg | nationality = Türk | party = [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]] | otherparty = [[Watan we azatlyk partiýasy]]<br />[[Birlik we ösüş komiteti]]<br /><small>(1923-nji ýyldan soňra Türkiýäniň respublikaçylar halk partiýasy)</small> | spouse = [[Latife Uşaklygül]] (1923–25) | order1 = 1-nji | office1 = Türkiýäniň prezidenti | term1 = 29 Oktýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | primeminister1 = [[Ismet Inönü]]<br /> [[Ali Fethi Okýar]]<br />[[Jelal Baýar]] | predecessor1 = ''Hökümet döredildi'' | successor1 = [[Ismet Inönü]] | office2 = 1-nji [[Türkiýäniň primer ministrleri|Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | term2 = 3 Maý 1920 – 24 Ýanwar 1921 | deputy2 = [[Fewzi Çakmak]] | predecessor2 = ''Hökümet guruldy'' | successor2 = Fewzi Çakmak | order3 = 1-nji | office3 = Türkiýäniň beýik mejlis hökümediniň başlygy | term3 = 24 Aprel 1920 – 29 Oktýabr 1923 | predecessor3 = ''Hökümet döredildi'' | successor3 = Ali Fethi Okýar | office4 = 1-nji [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]]synyň başlygy | term4 = 9 Senýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | predecessor4 = ''Hökümet döredildi'' | successor4 = Ismet Inönü <!--Military service--> | allegiance = [[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px]] [[Osman imperiýasy]] <small>(1893–1919)</small><br />[[File:Flag of Turkey.svg|22px]] [[Türkiýe]] <small>(1921–1927)</small> | branch = [[File:Osmanli-nisani.svg|22px]] [[Osman imperiýasy]]nyň goşuny <br /> [[File:Flag of Turkish Land Forces Command.svg|22px]] [[Türkiýäniň goşuny]] | rank = [[Mareşal]] | unit = | commands = 19-njy Bölüm <br />16-njy korps<br />Osmanly imperiýanyň 2-nji goşuny<br />Osmanly imperiýanyň 7-nji goşuny<br />[[Ýyldyrym esger topary]]<br />[[Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | battles = {{Collapsible list |bullets=yes |title= | '''[[Italýan-Türk urşy]]'''<br />[[Tobruk söweşi (1911)|Tobruk]]<br />Derna | '''[[Balkan uruşlary]]'''<br />[[Bolaýir söweşi|Bolaýir]]<br />Adrianople II | '''[[Birinji jahan urşy]]'''<br />[[Anzak aýlagy|Anzak aýlagy]]<br />[[700 çagalar üçin söweş|700 çagalar]]<br />[[3-nji post söweşi]]<br />[[Gylyçbaýyr söweşi|Gylyçbaýyr]]<br />[[Junuk Baýyr söwesşi|Junuk Baýyr]]<br />[[Tekkedepe söweşi]]<br />60-nji depe söweşi<br />[[Suwla aýlag söweşi|Suwla aýlagy]]<br />[[Sary Baýyr hereketi|Sary Baýyr]]<br />[[Bitlis söweşi|Bitlis]]<br />Günorta Palistina<br /> | '''[[Grek-türk urşy (1919–1922)|Grek-türk urşy]]'''<br />[[Sakarýa söweşi|Sakarýa]]<br />[[Beýik ynjydyjy]] }} | awards = [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]]<br />[[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[Mejidiýe Nyşanlary]]<br /> [[File:TUR_Harp_Madalyasi_BAR.svg|30px]] [[Goşun medaly]]<br />[[File:Планка_железного_креста_1_класс.png|40px]] [[File:D-PRU_EK_1914_2_Klasse_BAR.svg|40px]] [[Demir Haç medaly]]<br />[[File:PRU_Order_of_Crown_ribbon.svg|40px]] [[Täjiň medaly]] (Königlicher Kronen-Orden) (Prussiýa)<br />[[File:AUT_KuK_Kriegsbande_BAR.svg|40px]] [[Harby taýdan bitiren işleri üçin haç medaly]] (Awstro-Wengriýa) }} Atatürk Islam dinine garşy alyp baran syýasaty Musulman goşunynyň birligini saklaýan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediýe (Muhammediň Ýeňiş Gazanan Esgerleri) adyny musulman birligini aýyrmak üçin "Türk ordusu" adyny berdi. Ataturk; Döwrebap, progressiw we dünýewi döwlet gurmak üçin syýasy, ykdysady we medeni ugurlarda dünýewi we milletçi täzelikleri amala aşyrdy. Daşary ýurtlulara berlen ykdysady artykmaçlyklar ýatyryldy we önümçilik we demir ýol serişdeleri millileşdirildi. “Tehhîd-i Tedrîsât” kanuny bilen bilim türk hökümetiniň gözegçiliginde boldy. Dünýewi we ylmy bilim esas hökmünde kabul edildi. Müňlerçe täze mekdep guruldy. Başlangyç Gazi Mustafa Kemal ady ýa-da 1921-1934-nji ýyllar aralygynda Gazi ady bilen tanalýan Mustafa Kemal, 1934-nji ýylyň 24-nji noýabrynda 2587 belgili Atatürk familiýasy berildi, Türkiýe Milli Mejlisi tarapyndan kabul edilenden soň Familiýa kanuny 1934-nji ýylyň 21-nji iýunyndaky 2525 belgili. Şol kanuna laýyklykda "Atatürk" familiýasy ýa-da hakyky ady başga hiç kim tarapyndan ulanylyp ýa-da ulanylyp bilinmez. == Çagalyk we ýaşlyk (1881-1904) == [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk'ün Manastır Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi karnesi.png|left|thumb|Manastyr Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi-den Mustafa Kemalyň hasabat kartasy]] 1839-njy ýylda Kokaçikde doguldy öýdülýän kakasy Ali Rıza Efendi aslynda Bitola bilen baglanyşykly Debre-i Bâlodandyr. Falih Rıfky Ataýyň pikiriçe, Wamak Wolkan, Norman Itzkowitz, Müjgân Cunbur, Numan Kartal we Hasan İzzettin Dinamo, kakasynyň maşgalasy XIV-XV asyrda dünýä indi. Olar XIX asyrda Anadolydan sebite göçüp gelen Kokaçik ukoruklaryň arasynda. Käbir ýazyjylaryň pikiriçe, kakasy Ali Ryzanyň albanlydygy çak edilýär. Ali Rıza Beý ilkinji nobatda dini esaslary barlaýan döwlet işgäri bolup, '93 söweşinden öň 1876-77-nji ýyllarda ýerli bölümlerde meýletin leýtenant bolup işledi. Zübeýde Hanym bilen durmuş gurandan soň, Salonikde gümrük işgäri we agaç söwdasy bolup işledi. Ejesi Zübeyde Hanım 1857-nji ýylda Saloniki şäheriniň günbataryndaky Langaza daýhan maşgalasynda dünýä indi. Ejesiniň gelip çykyşy Karamandan Rumelýa gelen türkmenlerden. Ali Rıza Beý we Zübeyde Hanym 1871-nji ýylda durmuş gurup, Saloniki şäheriniň Yenikapy şäherindäki Ali Rıza Beýiň kakasyna degişli öýde mesgen tutdular. Atatürk 1296-njy ýylda (Gregorian 1880-1881) Saloniki şäherinde bu jübütiň çagasy bolup dünýä indi. Doglan güni belli däl. Soralanda, 19-njy maýda, Samsuna giden güni, doglan güni hökmünde kabul etdi. Fatma, Ömer, Ahmet, Naciye we Makbule atly bäş doganynyň ilkinji dördüsi ýaş wagtynda aradan çykdy. [[Faýl:Oldest Known Photo Mustafa Kemal Atatürk (cropped).jpg|left|thumb|Ataturk, dostlary bilen Harby akademiýada, 1901]] Mustafanyň ejesi bilen kakasynyň mekdep ýaşyna ýetende haýsy mekdebe gitjekdigi barada düşünişmezlik bardy. Ejesi Mustafanyň Hafyz Mehmet Efendiniň goňşy mekdebine gitmegini isledi, kakasy bolsa şol döwrüň täze usullary bilen bilim berýän Şemsi İbtidai (Şemsi Efendi mekdebi) dünýewi mekdebinde okamagyny isledi. Iň soňunda goňşy mekdebe gatnap başlan Mustafa, dostunyň günäkärlemegi sebäpli bastinado üçin berlen jeza sebäpli bu mekdebe ýene gitmek islemedi. Birnäçe günden soň Şemsi Efendi mekdebine geçdi. Atatürk, mekdebi saýlamak karary üçin ömrüniň dowamynda kakasyna minnetdarlyk bildirdi. 1888-nji ýylda kakasyny ýitirdi. Ejesiniň öweý dogany Hüseýin bilen Rapla fermasynda birnäçe wagtlap galyp, ýeňil ekerançylyk bilen meşgullanandan soň, bilimsiz galmagyndan gorkup, ejesiniň haýyşy boýunça Saloniki şäherine gaýdyp geldi, daýysy bilen mesgen tutdy we gutardy okuwy. Bu aralykda, Zübeýde Hanym Salonikdäki gümrük işgäri Ragyp Beý bilen durmuş gurdy. [[Faýl:Atatürk ailesi renkli.jpg|left|thumb|Makbule Hanym, Zübeyde Hanym we Mustafa Kemal]] Häzirki wagtda muzeý bolan Koca Kasym Paşa etrabynyň Islahhane köçesindäki jaý 1870-nji ýylda Rodeziýa mugallymy Hajy Mehmed gaznasy tarapyndan guruldy we 1878-nji ýylda täze durmuşa çykan Ali Rıza Beý tarapyndan kärendesine alyndy. Emma ölenden soň Mustafa we maşgalasy gapdalynda 2 gatly, 3 otagly we 2 gatly jaý satyn aldylar, aşhana bilen has kiçi jaýa göçdüler. Mustafa dünýewi mekdep we tälim berýän býurokratlar bolan Saloniki raýat orta mekdebine ýazyldy. Şeýle-de bolsa, goňşusyndaky harby okuwçylaryň eşiklerine haýran galyp, ejesiniň garşylygyna garamazdan 1893-nji ýylda Saloniki harby orta mekdebine girdi. Bu mekdebiň matematika mugallymy, kapitan Skopje Mustafa Sabri Beý oňa "kämillik, kämillik" manysyny berýän Kemal adyny berdi. Fransuz mugallymy kapitan Nakiýüddin Beý (üücekök) ýaş Mustafa Kemalyň erkinlik ideýasyna täsir etdi. 1895-nji ýylda synpynda dördünji orny eýeledi. Mustafa Kemal Kuleli harby orta mekdebine girmek barada pikir eden hem bolsa, uly dogany bolan Saloniki ofiseri Hasan Beýiň Bitoladaky bilimiň has gowudygyny we 1896-njy ýylda Bitola harby orta mekdebine ýazylandygyny aýtdy. 1896-1899-njy ýyllar aralygynda okan Monastir harby taýýarlyk mekdebiniň taryh mugallymy Mehmet Tewfik Beý (Bilge) Mustafa Kemalyň taryh bilen gyzyklanmasyny güýçlendirdi. Mekdepde fransuz dilini öwrendi we Saloniki şäherinde geçiren tomus kanikullarynda fransuz derslerini dowam etdirdi. 1897-nji ýylyň 19-njy aprelinde başlanan grek-türk urşuna meýletin gatnaşmak islese-de, orta mekdep okuwçysy we 16 ýaşyndaka fronta gidip bilmedi. 1898-nji ýylyň noýabr aýynda Monastir harby taýýarlyk mekdebini gutardy we synpynda ikinji orny eýeledi. 1899-njy ýylyň 13-nji martynda Stambuldaky Mekteb-i Harbiye-i Şahane (Uruş akademiýasy) girdi. Harby akademiýa girenden iki aý soň synp serantanty boldy. Birinji synpy 27-nji, ikinji synpy 11-nji, üçünji synpy 549 adamyň arasynda sekizinji bolup tamamlady (1317 - P.8). Mekteb-i Harbiye-i Şahane-den soň, Harby akademiýada okady we işgärler taýýarlygyny aldy. Harby akademiýada okaýarka, dostlary bilen hökümetiň dolandyryş we syýasatlarynda gören kemçiliklerini we ýalňyşlyklaryny düşündirmek üçin el bilen ýazylan gazet çap etdi. Mekdep administrasiýasy olaryň yzyndan ýeten hem bolsalar, jeza berilmedi we gazet işini mekdebi gutarýança dowam etdirdiler. 1905-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda işgärleriň kapitany derejesini gutardy. == Harby gullugy (1905-1918) == === Irki durmuş === [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk 1906 Damascus.jpg|thumb|Mustafa Kemal (Beýrut, 1906)]] Okuwy gutarandan soň, işgär kapitan Mustafa Kemal tejribe üçin Damaskda ýerleşýän 5-nji goşuna iberildi. Bu tejribe döwründe pyýada, atly we artilleriýa sapaklaryna gatnaşdy. 1905-nji we 1907-nji ýyllar aralygynda Damaskda Lütfi Müfit Beýiň (Birmeňzeş) 5-nji goşunynyň ýolbaşçylygynda gulluk etdi. Ilkinji tejribe 5-nji goşunyň 30-njy kawalry polkunda geçirildi. Bu döwürde Mustafa Kemal pes derejeli tälimçi işgäri hökmünde Siriýanyň dürli sebitlerindäki gozgalaňlara garşy göreşdi we "kiçi söweş" (partizançylyk urşy) tejribesini gazandy. Dört aýlap dowam eden bidüzgünçiliklerden soň, Damaska ​​gaýdyp geldi. 1906-njy ýylyň oktýabr aýynda maýor Lütfi Beý, Dr. Mahmut Beý, Lüfti Müfit (Özdeş) Beý we harby lukman Mustafa Cantekin bilen Watan we Hürriyet atly jemgyýet döredensoň, goşunyň rugsady bolmazdan Saloniki şäherine gitdi. Saloniki merkezi serkerdeliginiň kapitanynyň orunbasary Jemil Beýiň (Uybadyn) kömegi bilen ýere gaçdy we şol ýerde jemgyýetiniň bölümini açdy. Birneme wagt geçensoň, özüniň gözlenýändigini bildi we uly dogany hökmünde çykyş eden polkownik Hasan Beý Tel Awiw şäherine gaýdyp, Müsür serhedindäki Bürüssebi şäherine iberilendigini habar berdi. Ahmet Beý Mustafa Kemaly Birussebi belledi we birnäçe wagtdan soň artilleriýa tejribe üçin Damaska ​​iberildi. 1907-nji ýylyň 20-nji iýunynda Kolağasy (uly kapitan) boldy we 1907-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda 3-nji goşunyň işgäri wezipesine bellendi, ýöne Saloniki şäherine geleninde 'Watan we azatlyk' şahamçasynyň birikdirilendigini bildi bileleşik we ösüş komitetine. Şol sebäpli 1908-nji ýylyň Baýdak aýynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň agzasy boldy (agza sany: 322). 1908-nji ýylyň 22-nji iýunynda Rumelia Gündogar sebitiniň demir ýol gözegçisi wezipesine bellendi. 1908-nji ýylyň 23-nji iýulynda konstitusionizm yglan edilenden soň, 1908-nji ýylyň dekabr aýynyň ahyrynda Bileleşik we Ösüş komiteti tarapyndan şu günki Liwiýanyň bir bölegi bolan Tripoli şäherine iberildi jemgyýetçilik we syýasy meseleleri we howpsuzlyk meselelerini öwrenmek üçin. Bu ýerde, 1908-nji ýyldaky ynkylap ideýalaryny liwiýalylara ýaýratmaga we ilatyň dürli gatlaklaryndan bolan ýaş türk syýasatyna geçmäge synanyşdy. Bu syýasy borjundan başga-da, sebitiň ilatynyň howpsuzlygy bilen gyzyklandy. Ol Bengazi Garrisonyna şäheriň daşyndaky söweş türgenleşigine ýolbaşçylyk etdi we esgerlere häzirki zaman taktikalaryny öwretdi. Bu türgenleşik wagtynda, gozgalaňa meýilli Şeýh Mansuryň öýüni gabady we sebitdäki beýleki güýçli anti-sistema görelde almak üçin ony gözegçilik astyna aldy. Şeýle hem, şäher we oba ilatyny goramak üçin ätiýaçlyk goşun meýilleşdirip başlady. [[Faýl:Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal arkadaşları ile birlikte, Şam, Haziran 1907.png|thumb|Işgärleriň kapitany Mustafa Kemal dostlary bilen Damaskda. (Iýun 1907)]] 1909-njy ýylyň 13-nji ýanwarynda 3-nji goşunyň Saloniki polkunyň baş sekretary boldy we 1909-njy ýylyň 13-nji aprelinde beýleki bölümleriň gatnaşmagynda Taşkyşlada ýerleşýän 3-nji goşunyň 2-nji we 4-nji söweş batalýonlaryna goşuldy. Konstitusiýa monarhiýasyna garşy gozgalaň başlady. 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Mirliva Mahmud Şewket Paşanyň ýolbaşçylygynda 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Stambula girjek Hereket Goşunynyň birinji derejeli bölümleriniň başlygy boldy. Giňelýän 31-nji martdaky gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Saloniki we Edirne şäherini terk etdi. Soň bolsa 3-nji goşunyň baş sekretary, 3-nji goşun işgärlerini taýýarlamak merkeziniň serkerdesi, 5-nji korpusyň baş sekretary we 38-nji pyýada polk serkerdesi bolup işledi. Yzyna gaýdyp gelen Mustafa Kemal 1911-nji ýylyň 27-nji sentýabrynda Stambuldaky Baş ştab-kwartirada işe başlady. === Tripoli söweşi === [[Faýl:Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal (Atatürk), Mücahit Bedevi Kuvvetleri önünde emirlerini yazdırırken. Trablusgarp.png|thumb|Işgärler maýor Mustafa Kemal (çepde) buýruklaryny Tripoli söweşinde Mujahidler beduin güýçleriniň öňünde görkezýär.]] 1911-nji ýylda Italiýalylar Demirgazyk Afrikadaky Osman imperiýasynyň iň soňky territoriýasy bolan Tripoli welaýatyny we merkeze gönüden-göni bagly bolan we garaşsyz sanjak diýilýän Bengazini basyp almak üçin söweş yglan etdiler. 1911-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda berlen bellikde bu söweşiň käbir sebäplere görä başlajakdygy aýdylýar. Şondan soň italýan güýçleri hiç hili gepleşik geçirmezden 1911-nji ýylyň 4-nji oktýabrynda Tripolä hüjüm etdi. Osmanlylar Tripolitan söweşinde kyn ýagdaýa düşdi; Uruş ministri wezipesini dowam etdiren Mahmud Şewket Paşa Harby akademiýanyň ofiserleri bilen bolan duşuşygynda gury ýer goşunynyň we deňiz güýçleriniň gowşaklygy sebäpli Tripolini gorap bolmaýandygyny aýtdy. Italiýa tarapynda ýagdaý kän bir üýtgeşik däldi, ýeterlik derejede ösmändigi sebäpli bu söweşe gowy taýýarlyk görmediler. Şu wagt Mustafa Kemal Stambuldaky Baş ştabyň wezipesine bellendi, ýöne bu wezipä başlamazdan ozal Tripoli şäherine ugrady. Şondan soň onuň Kolağasy Mustafa Kemal, maýor Enwer Beý, Fuat, Nuri we maýor Fethi ýaly beýleki kärdeşler arkalaşyklary ýaly Tripoli gitmek kararyna geldi. Stambuldan çykmazdan ozal, Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň Merkezi komitetinden pul sorady we Enweriň hataryna goşulmalydygyny we oňa pul berilmeýändigini aýdanda, gol çeken we bellän wekselleri bilen 200 funt sterling ýygnady. Tripoli üçin. [[Faýl:Atatürk Trablusgarp'ta.jpg|thumb|Tripolide Ataturk]] Italýan goşunlary Tripoliden Bengazä çenli bir aýyň içinde kenary eýeledi. Osmanly güýçleri Yemenemende öz güýçlerini iberdi, sebäbi hüjüm garaşylmady we şonuň üçin italýanlara garşy goragsyz galdylar. [83] Şol sebitde bary-ýogy 4000 esger bardy. Şondan soň, 1911-nji ýylyň 15-nji oktýabrynda Mustafa Kemal, Tanin gazetiniň habarçysy Mustafa Şerif Beýiň şahsyýetini ulanyp, Ömer Naci we Sapankaly Hakki we ubakup Jemil atly iki sany gämi duralgasy bilen Stambuldan rus gämisine çykdy. Mustafa Kemal we onuň topary Kairiň we Müsürdäki Aleksandriýanyň üsti bilen Bengazä gitmegi maksat edinýärdi. Mustafa Kemal 29-njy oktýabrda Aleksandriýadan ýola çykanyndan gysga wagtyň içinde ýaralandy we iki hepde Isgenderiýadaky keselhanada galmaly boldy. Çagalygyndaky dostlary Nuri we Fuat bilen şu ýerde duşuşdy we ýene ýola düşdi. 29-njy noýabrda otly bilen Aleksandriýany terk etdiler, şol gün iň soňky duralga ýetdiler, 1-nji dekabrda düýeler bilen gitdiler we 8 günlük ýoldan soň Liwiýa serhedine ýetdiler we 12-nji dekabrda Resuldefne, Serhetden 80 km günbatarda. Mustafa Kemal ýolda barýarka, baş işgärler Bengazi sebitiniň serkerdesi Enwer Beýe Mustafa Kemalyň 30-njy noýabrda maýor wezipesine bellenendigini habar berdiler. Enweriň 1911-nji ýylyň 18-nji dekabrynda Uruş ministrligine iberen telegrammasyna görä, Mustafa Kemal "öz islegi boýunça" goşuna goşuldy. Mustafa Kemal ilkinji gezek 22-nji dekabrda Tobruk şäheriniň golaýynda italýanlar bilen söweşdi. Italýanlar 4-nji oktýabrda Tobruky basyp aldylar, ýöne tutuş kenar ýakasyndaky ýaly, Tobruk sebitindäki Osman goşunlarynyň we arap taýpalarynyň partizançylyk urşy sebäpli ýurduň içerki bölegine baryp bilmediler. Şeýle-de bolsa, türk ofiserleriniň arasynda guramanyň ýoklugy we Italiýanyň doly ösmändigi we ösmändigi olaryň içerki ösüşe ukypsyzlygynyň sebäpleri hökmünde görülýär. Muňa garamazdan, italýanlar Osmanlylary zorlamak üçin Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Ilkibaşda Mustafa Kemal gündogar bölümine we günbatar bölümini Enwer buýurdy; Amallaryň göwrümi artdygyça, Enwer tutuş fronta buýruk berip başlady we Mustafa Kemal Derne sebtine buýruk berip başlady. 1912-nji ýylyň 16-17-nji ýanwarynda Derne edilen hüjümde gözünde ýaralanyp, bir aý keselhanada bejergi aldy. 6-njy martda Derne serkerdesi wezipesine bellendi. Emma soň ýene gözü keselledi we bir hepde düşeginden turup bilmedi. 1912-nji ýylyň 3-nji martynda Derne söweşinde Osman güýçleri 63 ölüp, 168 adam ýaralandy, italýanlar bolsa takmynan 200 adam öldi. Bu aralykda, Mustafa Kemal tutuş Derna liniýasyna ýolbaşçylyk edýärdi we onuň ýolbaşçylygynda sekiz sany Osmanly ofiser, 160 esger, käbir meýletinçi, artilleriýa kompaniýasy, italýanlardan iki sany pulemýot we 7,742 arap esgeri bardy. Sanusi otaglary arap esgerlerini üpjün edýärdi we olaryň şyhlary Osmanly ofiserlerine tabyn bolupdy. Bu güýç 1911-nji ýylyň oktýabr aýyndan 1912-nji ýylyň sentýabr aralygynda Derne şäherinde 15,000-16,000 italýan esgerini saklamagy başardy. 1912-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda italýanlar şowsuzlyklardan soň buýruk çalşylandan soň Dernadan çykmak üçin güýçli hüjüm etdiler, ýöne Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygyndaky türkler we araplar tarapyndan ýene saklandy. Kenarýaka kenarynda galan italýan güýçleri, Osmanlylary parahatçylyk gurmaga mejbur etmek üçin Gündogar Ortaýer deňzine we Gyzyl deňze hüjüm etmek kararyna geldi. 1912-nji ýylyň martynda Beýrut, aprel aýynda Dardanel, maý aýynda Rodos we Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Şol sebäplere görä, Russiýa, Angliýa we Fransiýa Berlin konferensiýasynda Eastakyn Gündogarda gazanylan parahatçylyk gurşawynyň bozulmagyndan howatyr edip, araçylyk işlerine başlady. Şeýle-de bolsa, Liwiýany italýanlara bermegiň şertleri ara alnyp maslahatlaşylan bu başlangyçlar bileleşikler tarapyndan kabul edilmedi. Uruş dowam edýärkä, Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň iýulynda urşuň geljekde has gowy gözden geçirilmegine mümkinçilik berýän iki buýruk berdi. 13-nji iýulda berlen buýruklaryň ilkinjisinde ähli ofiserleriň iki sany harby gazet okamalydygy we dünýädäki wakalar we Osman goşunynyň üstünlikleri barada habarly edilmelidigi aýdylýar. 22-nji iýulda berlen ikinji buýruk, ähli ofiserleriň senäni, şertleri, serkerdäniň buýruklaryny, ýerine ýetirilen amallary we netijelerini we psihologiki ýagdaýyny goşmak bilen bir aýyň içinde uruşda başdan geçirenlerini ýazmalydy. Esgerleri. Şeýdip, günbatar duşmanyna garşy söweşde gazanan tejribelerini ýazmagy maksat edinýärdi. Bu söweşde Mustafa Kemal diňe bir partizançylyk urşy, ýasama bölümleri dolandyrmak, aňtaw ýygnamak we logistik goldaw ýaly harby tejribe toplaman, eýsem arap taýpalarynyň ýolbaşçylary bilen gepleşikler we gepleşikler arkaly diplomatiýada möhüm tejribe gazandy. Aslynda bu ýerdäki üstünligi onuň adynyň ýaýramagyna mümkinçilik berdi. Şol ýylyň sentýabr aýynda başlanan parahatçylyk gepleşiklerine garamazdan konfliktler dowam edýärkä, Birinji Balkan söweşi Çernogoriýanyň 8-nji oktýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etmegi bilen başlandy. Çernogoriýadan soň Bolgariýa, Serbiýa we Gresiýa hem Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Ilkibaşda Enweriň Stambula gaýdyp geljekdigi we Mustafa Kemalyň fronty öz üstüne aljakdygy karar edildi, ýöne osmanlylaryň abanýan howpy belli bolanda, ofiserleriň köpüsi Stambula gaýdyp geldi we front Enweriň dogany Nuriniň ýolbaşçylygy astyndady. Bu aralykda, Balkan söweşi sebäpli Osman hökümeti italýanlar bilen parahatçylyk gurmaga razy boldy. Balkan söweşleri başlanda, Tripolide gulluk eden Derne serkerdesi Mustafa Kemal we maýor Nuri Beý bu söweşlere gatnaşmak islediler. Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň 24-nji oktýabrynda Osmanly söweş ministri Enwer Beýiň rugsady bilen Tripoliden çykdy. Wena, Wengriýa we Rumyniýa arkaly Stambula gaýdyp geldi. Muny saýlamagynyň sebäbi, gözleriniň Awstriýada bejerilmegi boldy. Şeýle-de bolsa, sebitde garşy durmagy dowam etdirýän ofiserler hem bardy. Şazada Osman Fuad Efendi bu atlaryň biri. Mustafa Kemal beýleki ofiserler bilen Tripolini terk edip, 1912-nji ýylyň noýabr aýynda Stambula geldi. Ushi şertnamasy Osman hökümeti bilen Italiýanyň arasynda 1912-nji ýylyň 18-nji oktýabrynda gol çekildi. Bu şertnama bilen Tripoli italýanlara berildi, Italiýa bolsa uruş öwezini dolmak üçin 90 müň altyn teňňe tölär we ýazgylary ýatyrylar. Mundan başga-da, uruş wagtynda italýanlar tarapyndan basylyp alnan Dodekan adalary wagtlaýynça italýanlara berildi. Osmanly güýçleri Tripolini ewakuasiýa edensoň, italýanlar adalary terk ederdiler. Wezir derejeli ofiser, soltanyň regenti hökmünde Tripoli şäherine iberiler, fondlaryň we halkyň dini hukuklarynyň hormatlanylýandygy ýa-da dini borçlaryň bellenilmegi Şeýh al-Islam tarapyndan amala aşyrylar. Stambulda. Beýleki bir tarapdan, adamlar Senusi mezhebiniň şyhy Ahmed al-Şerif al-Senusiniň ýolbaşçylygynda Mudrosyň ýaragyna çenli Tripolide garşylyk görkezmegini dowam etdirdiler. == Balkan söweşleri == ==== Birinji Balkan söweşi ==== Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň Sanjar aýynda Stambula geleninde, Osmanewropa yklymynda Osman topraklarynyň galan bölegi paýtagt Stambul we ýakyn günbatary, Çanakkale ýarym adasy we gabalan üç şäher Şkodra, Ioannina we Edirne, gündogaryň iň uly şäheri boldy. Frakiýa. Bolgar güýçleri Çatalka baryp, paýtagt Stambula haýbat atýardy. 1912-nji ýylyň 21-nji noýabrynda ştab-kwartirasy Bolaýrda ýerleşýän Bahr-i Sefit bogazy Kuwaý ekipa .ynyň (Ortaýer deňzi bogazy birleşýän güýçleri) operasiýa bölüminiň müdiri wezipesine bellendi. Güýç serkerdesi Fahri Paşa, işgärleriň başlygy bolsa mekdep okuwçysy Fethi (Okyar) boldy. Mustafa Kemal Bolaýyrda bolanda, Enwer we onuň tarapdarlary tarapyndan 1913-nji ýylyň 23-nji ýanwarynda geçirilen “Sublime Porte Raid” bilen güýç Bileleşik we Ösüş komitetine berildi. 30-njy ýanwarda Mahmut Şewket Paşanyň hökümeti beýik güýçleriň hödürleýän parahatçylyk şertlerini ret etdi. 3-nji fewralda atyşygyň möhleti gutardy we bolgarlar Edirne şäherini ýene bombalap başladylar. Bolgar hüjüminden soň Baş ştabyň başlygy Ahmed İzzet Paşa Ortaýer deňzi bogazynyň birleşen güýçleriniň günbatardan bolgarlara hüjüm etjekdigini, Hurşit Paşanyň ýolbaşçylygynda we Enweriň baştutany hökmünde 10-njy korpusyň öňe gitjekdigini habar berdi. Deňiz Şarköýe we günortadan bolgarlaryň arkasyna gelýär. Hüjüm meýilleşdirildi. Operasiýa jikme-jik meýilleşdirilip, ýanwar aýynyň ahyrynda repetisiýa edildi. Hüjüm tupan sebäpli 8-nji fewrala yza süýşürildi we Şarköýe gitjek goşun yza süýşürildi. 10-njy korpus ýarym gün giç Şarköýe gondy, ýöne birleşen güýç yza çekildi we aralykda esgerleriniň ýarysyny ýitirdi. Bolgarlaryň gysylyp bilinmejekdigi belli bolanda, gury ýer güýji 10-njy fewralda yzyna alyndy. Operasiýa zerur ýangyn goldawy, utgaşdyrylmazlyk we bolgarlar öz liniýalaryny berkitmek üçin harby gämileriň giç gelmegi sebäpli başa barmady. Bilelikdäki operasiýa şowsuz bolansoň, 17-18-nji fewralda iki bölümiň komanda komitetleriniň arasynda jedel ýüze çykdy; Jedelde 10-njy korpusyň serkerdesi Hurşit Paşanyň tarapyny tutan Mahmut Şewket Paşa ony syýasy sebäplere görä iki güýçiň serkerdesi edip belledi. Gallipoliniň kenaryndan Çatalka garaşýan 10-njy korpusy ibermek baradaky teklipleri kabul edilmedik. Fahri Paşa, Fethi we Mustafa Kemal kabul edilmedi we Hurşit Paşanyň serkerdesi bolandygy habar berildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Hurşit Paşa we Enwer bilen Bolaýyr şäherine gitdi we serkerdeleriň arasynda ylalaşyk gazandy. Fahri Paşa işinden boşadyldy, ýöne Fethi Bolaýyry terk edip, Stambula gitdi ve ynandyrylan Mustafa Kemal bogazlardan aýratyn buýruga öwrülen Bolaýyr korpusynyň başlygy boldy. 19-njy martda Ioannina grekler tarapyndan, 1913-nji ýylyň 24-nji martynda Edirne bolgarlar tarapyndan ýesir alyndy. Çatalka frontunda iň soňky bolgar hüjümi 30-njy martda bolup geçdi. 16-njy aprelde ot açyşlyga gol çekildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Edirne we Frakiýadaky Midye-Enez liniýasynyň günbataryndaky ýerleri bermäge razy bolmalydy we 1913-nji ýylyň 30-njy maýynda Londonda parahatçylyk şertnamasy baglaşyldy. 11-nji iýunda Mahmut Şewket Paşa öldürildi we ýerine Sait Halim Paşa geldi. ==== Ikinji Balkan söweşi ==== Birinji Balkan söweşinde ýeňiş gazanan Balkan döwletleri, uruşdan soň basyp alan sebitlerini paýlaşmak meselesinde düşünişmezlige düşdi. Gresiýa we Serbiýa, Rumyniýanyň territoriýasy bolan Bolgariýa garşy bilelikde çäre görmek kararyna geldi. Şeýle-de bolsa, Bolgariýa ilkinji bolup hüjüm etdi. 29-30-njy iýunda gije, bolgarlar Makedoniýada Serb goşunyna hüjüm etdiler, ýöne ýeňildi. Grekler Saloniki şäherinden gündogara tarap öňe gidip, Günorta Makedoniýanyň hemmesini basyp aldylar. Bu ýagdaýdan soň bolgarlar öz güýçleriniň esasy bölegini Osman goşunyna garşy beýleki frontlara geçirdiler. Bileleşik we Ösüş komiteti bu pursatdan peýdalanyp, ýitirilen ýerleri yzyna almak üçin peýdalandy. 18-nji iýulda Osmanly goşuny Edirne tarap ýörişe başlady we az garşylyk görkezip, 1913-nji ýylyň 21-nji iýulynda şäheri eýeledi. Bir ýazyjynyň sözlerine görä, Edirne giren ilkinji bölüm Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy bilen baglanyşykly brigada bolupdyr, emma Hurşit Paşa hüjüme gatnaşan bölümleriň ýolbaşçysydy. Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy Dedeağaçy hem basyp aldy. Uruş 1913-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Bolgariýanyň wekilleriniň Stambulda gol çeken parahatçylyk şertnamasy bilen tamamlandy. Uruş gutarandan soň Günbatar Frakiýadaky türk ilaty Osman topraklaryna, esasanam Stambul we Izmir şäherlerine göçüp başlady. Mustafa Kemal, Dolmabahçe köşgüne barýan Akaretler depesinde ejesi Zübeyde Hanym üçin jaý tapdy. Öweý kakasy Ragypyň on alty ýaşly ýegeni Fikriye hem Soltan Ahmet metjidiniň golaýyndaky bir öýde mesgen tutdy. === Harby attaşe === Ikinji Balkan söweşinden soň Mustafa Kemal Stambuldaky Fethi Okyaryň öýünde mesgen tutdy. Fethi syýasata özüni bagyşlamak üçin harby gullugy terk etdi, belki Şarköý operasiýasynyň şowsuzlygy sebäpli. Şeýle-de bolsa, Bileleşik we Ösüş komitetindäki gapma-garşylyklardan soň Talat Fethä Sofiýada ilçi wezipesini teklip etdi. Jemal bilen maslahatlaşan Fethi, Balkanlarda deňagramlylygy saklamak üçin Bolgariýa bilen dostluk gurmak wezipesini kabul etdi we Mustafa Kemaldan harby attaşe hökmünde ýoldaş bolmagyny haýyş etdi. Bu haýyş kabul edilenden soň, Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Sofiýa harby attaşe bellendi we ýakyn dosty Sofiýanyň ilçisi (ilçi) Fethiniň (Okýar) ýolbaşçylygynda işledi. Teoriýa boýunça, Rumyniýa, Serbiýa we Çernogoriýa patyşalyklarynyň paýtagty Buharest, Belgrad we Cetinna üçin şol bir pozisiýany eýeledi, ýöne iş ýüzünde Bolgariýanyň çäginde. [[Faýl:Yeniçeri Atatürk.JPG|thumb|Mustafa Kemal Sofiýa goşun gullugy bolsa-da, Janissary formasyndaky eşik topuna gatnaşdy.]] Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 20-nji noýabrynda Sofiýa geldi. Bu ýerde ol Dondukow bulwaryndaky “Splendid Palace” myhmanhanasynda ýerleşdi we bu ýerde ýedi aý galdy. Soň bolsa Ferdinand bulwaryndaky kwartirada mesgen tutdy. Harby attaşe hökmünde alan maglumatlaryny Stambula geçirmek jogapkärdi. Bu ýerde, Balkan döwletleriniň, esasanam Bolgariýanyň syýasy we harby ýagdaýlary barada hasabat taýýarlady. Wezipe döwründe Osman imperiýasyndan garaşsyzlyk alandan soň Bolgariýanyň harby, administratiw we medeni ösüşini ýakyndan gözden geçirmäge mümkinçilik aldy we Bolgariýa goşunynyň käbir ofiserleri bilen gatnaşyk gurdy. Bu wezipede otyrka, 1914-nji ýylyň 1-nji martynda podpolkownik (etrap häkimi) wezipesine bellenildi. Sofiýa geleninden gysga wagt soň, Bolgariýanyň Baş ştabynyň başlygynyň Stambuldaky nemes ofiserleriniň, esasanam Goltz Paşanyň, Bolgariýalylara Osmanly harby hereketleri barada habar berýändiklerini we Kazym Karabekirden jogap alandygyny habar berdi. Stambuldaky nemesler muňa gaharlandylar. Mustafa Kemalň Sofiýada iň möhüm maglumat ýygnamak usullaryndan biri jemgyýetçilik wakalarydy. Bolgariýa goşunynyň ýokary we kiçi ofiserleri, syýasatçylar we jemgyýetiň abraýly adamlary bilen duşuşmak onuň borjunyň bir bölegidi. Uruş ministri Stiliýan Kowaçýow we gyzy Dimitrina bilen duşuşdy, ilkinji kitabynyň işgäri we serkerdesi we Hasbihalyň şu ýerde bolanynda ýazan we 1918-nji ýylda çap eden ilkinji kitaby. Bu ýerde, ol (Fethi bilen birlikde) Bolgariýadaky Musulman Pomaklara dini ynanç basyşy meselesine gatnaşdy. Jemgyýet durmuşynda iň möhüm waka, 1914-nji ýylyň 11-nji maýynda korol Ferdinandyň hem gatnaşan geýim topuna çakylygy boldy. Enweriň ýörite rugsady bilen Stambuldaky harby muzeýden iberilen hakyky Janissary formasyny geýen topa gatnaşdy. Geýimini yzyna iberip barýarka, dosty Kazyma (Özalp) hat ýazyp, ähli ünsi özüne çekendigini we berlen soraglaryň oňa öňki harby güýji we türkleriň ýeňişleri barada gürleşmäge mümkinçilik döredendigini ýazdy. Ol henizem Sofiýada nobatçylyk edýärkä, Awstriýa tagtynyň mirasdüşeri Archduke Franz Ferdinand 1914-nji ýylyň 28-nji iýunynda öldürildi, soň bolsa 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji Jahan Urşy başlandy. Enweriň nemes admiraly Soçona beren gizlin buýrugy bilen Osman deňiz floty Gara deňze çykyp, 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda rus portlaryna hüjüm etdi. Şondan soň Russiýa 2-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi, Angliýa we Fransiýa 5-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdiler, 11-nji noýabrda Osman hökümeti bu ýurtlara garşy söweş yglan etdi. Uruş yglan edilenden soň, Mustafa Kemal Uruş we Enwer ministrligine ýüz tutdy we hataryndaky işjeň gullugy isledi, ýöne Enwer harby attaşe wezipesiniň has möhümdigini aýtdy. Enwer Kawkazdaky ruslara garşy söweşmek üçin Stambuldan çykansoň, Tekirdağda Sofiýany terk etmek we Çanakkale ibermek üçin ýygnanan 19-njy diwizionyň serkerdesi wezipesine bellendi we Enweriň orunbasary Ysmaýyl Hakky tarapyndan gol çekilen telegramma berildi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Sofiýadan gitdi. === Birinji jahan urşy === Mustafa Kemalyň harby attaşe borjy 1915-nji ýylyň ýanwar aýynda tamamlandy. Bu aralykda, 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji jahan urşy başlandy we Osman imperiýasy 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda söweşe girdi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Mustafa Kemal 3-nji korpusyň ýolbaşçylygynda Tekfurdağda dörediljek 19-njy eskadronyň serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Çanakkale söweşi ==== [[Faýl:Turkish trenches at Gallipoli.jpg|thumb|Miralaý Mustafa Kemal Beý, Düztepe garymlaryndan söweş meýdanyna syn edýärkä.]] 1914-nji ýylyň 2-nji noýabrynda Russiýa Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Şondan soň Iňlis we Fransuz harby gämileri Dardaneldäki Seddülbahir, Kumkapy we Orhaniye şübhelerini bombalady. Bu deňiz flotundan goranmak üçin bäş ofiser we segsen esger öldi. Türk goşuny 3 aý taýynlyk gördi we umuman gury ýer goşunlarynyň goragyna üns berdi. Bölüm islenilişi ýaly döredilmezden ozal, Mustafa Kemal 25-nji fewralda diňe 57-nji polk bilen Maýdosa (häzirki Eceabat) göçmek barada buýruk aldy, sebäbi soýuzdaş güýçler Dardanellere howp salýan pozisiýa eýeledi. Bu aralykda, Iňlis we Fransuz gämileri 19-njy we 25-nji fewralda Bosforyň girelgesindäki berkitmeleri bombalady we deňiz artilleriýasyna atyş düzedişlerine kömek etjek bölümleri gondy. Seddülbahirde Bigaly Mehmet atly sergeant tüpeňi gysylanda Iňlislere daşlar bilen hüjüm etdi we Mustafa Kemal şu ​​gün türk esgerleri üçin ulanylýan "Mehmetçik" adynyň döremegine sebäp bolup, bu wakany çap etmäge kömek etdi. 72-nji we 77-nji polklar 19-njy diwiziýany goldamak üçin sebite geçirildi. Mustafa Kemal korpusyň baş edarasyndan türk polklary üçin gowy taýýarlanmadyk arap esgerlerinden ybarat bu polklaryň ýerine tälim alandygyny we ätiýaçda saklanýandygyny sorady, ýöne haýyşy ret edildi. Çanakkale şäherinde iň möhüm deňiz operasiýasy 1915-nji ýylyň 18-nji martynda bolup geçdi, ýöne Mustafa Kemal bu operasiýa diňe gytaklaýyn gyzyklandy. Bu operasiýanyň öň ýanynda “Nusret” gämisi bilen bogazda bir magdan goýuldy. Bu magdanlar; Şa zenany Elizelizaweta, Okean we Bouver ýaly sowutly gämilere zeper ýetdi we yza çekildi. Bu aralykda, 1915-nji bölüm 1915-nji ýylyň 23-nji martynda berkitilen sebit serkerdeliginiň buýrugy bilen Eceabat sebitinde ätiýaçlyga alyndy. [[Faýl:Mustafa Kemal explaining the battlefield to a delegation of writers from Istanbul.jpg|thumb|Mustafa Kemal, 1915-nji ýylda Stambuldan gelýän journalistsurnalistlere söweş meýdanyny düşündirýär.]] Gallipoli söweşiniň esasy gury ýer amallary, soýuzdaş güýçleriň Gallipoli ýarym adasyna 1915-nji ýylyň 25-nji aprelinde gonmagy bilen başlandy. Türkleriň güýçli garşylygyna garamazdan, Soýuzdaş güýçler demirgazykdan günorta, Gallipoli ýarym adasynyň Saros aýlag tarapynda Arıburnunyň golaýynda, günortasynda Seddülbahir we Anadoly tarapynda Kumkale goşun iberdi. Kumkale şäherindäki fransuz esgerleri gysga wagtyň içinde yza çekildi, ýöne Aryburnudaky Iňlisler we Anzaklar gündogara öňe gitmäge synanyşdylar, Seddülbahirdäki Iňlisler we Fransuzlar demirgazyga tarap gitmäge synanyşdylar. 3-nji korpusyň serkerdesi Mehmet Esat Paşanyň ýolbaşçylygynda söweşen etrap häkiminiň (podpolkownik) Mustafa Kemalyň 19-njy bölümi, Arıburnudan 8 km uzaklykda, Bosfor kenaryna seredýän Eceabatda ätiýaçlyk hökmünde saklandy. Polkownik Halil Saminiň ýolbaşçylygyndaky 9-njy bölüm Seddülbahirden Aryburnuna çenli soýuzdaş awangard güýçlerine duş geldi. Halil Sami derrew Mustafa Kemaldan Arıburnunyň gündogaryndaky depeleri saklamak üçin batalýon sorady. Fon Sanders we Esad Paşa bilen aragatnaşyk gurup bilmedik Mustafa Kemal başlangyç edip, atlylardan, diwiziýanyň artilleriýa dag batalýonyndan we mediklerden ybarat 57-nji polky iberdi. Bu söweşi suratlandyranda, bir depä çykyp, öz bölüminiň arkasyndan gelmegine garaşyp durka, 9-njy diwiziýadan yza çekilýän esgerlere duş gelendigini we duşman esgerleriniň 261 belentlikdäki depeden Çunuk Baýra tarap erkin çykýandygyny we duşmanyň öz esgerlerinden has ýakyndygyny. Şondan soň ok-däri ýokdugyny, esgerleri düzedip, "ok-däriňiz ýok bolsa, naýzalar bar" diýip, esgerleri ýasady we muny gören duşman uklap wagt tapdy. 57-nji polk gelende, duşmanyň demirgazyk tarapyna hüjüm etmegi buýurdy: "Men size hüjüm etmegi buýurmaýaryn, ölmegiňizi buýurýaryn. Beýleki güýçler we serkerdeler ölýänçäk biziň ýerimizde bolup biler." 25-nji apreldäki çaknyşyklarda möhüm nokat bolan Çunuk Baýr depesini saklamagy başardy. Birinji günlük söweşden soň Anzak güýçleri dar köpriniň üstünde gysyldy. Ertesi gije 77-nji polk howsala düşüp gaçyp barýarka ýagdaý agyrlaşdy, ýöne täze goşun gelmegi bilen olaryň setirleri güýçlendi. 29-njy aprelde Mustafa Kemal Arıburnuda peýdalylygy üçin ýeňillik ordeni bilen sylaglandy. Maý aýynda demirgazyk topary tarapyndan goralýan front üç sebite bölündi we Mustafa Kemal toparyň sag ganatynyň demirgazyk sebtiniň serkerdesi wezipesine bellendi. Liman fon Sanders ähli güýçleriň serkerdeliginde galdy. 29-30-njy maýda Mustafa Kemal Konk Baýrydan Sazlydere derýasyna çenli giň gerimli hüjüm gurady. 1-nji iýunda polkownik derejesine göterildi. Gallipoli" frontunyň ikinji tapgyry, 6-njy awgust gijesinde Mustafa Kemal tarapyndan goralýan Arıburnunyň demirgazygyndaky Suwla aýlagynda Iňlis, Anzak we hindi goşunlarynyň gonmagy bilen başlandy. Oturylyşyk hüjüm bilen goldanyldy we Arıburnudan demirgazyga tarap öňe gitdi we Anafartalar fronty açyldy. Çunuk Baýr ýene haýbat atylanda, Mustafa Kemal çagalyk dosty Nurini 24-nji polkuň başynda goramak üçin iberdi. Nuri soňra Çunuk Baýr söweşindäki roly üçin Atatürkden "Conker" familiýasyny alar. Soýuzdaş güýçler Suvla kenarynda mesgen tutup başlanda, Liman fon Sanders Bolaýr ismusyny goraýan iki bölüme günorta gitmegi we Iňlislere hüjüm etmegi buýurdy. Güýçler sebite gelenlerinde, olaryň ýolbaşçysy polkownik Fewzi esgerleriň kyrk kilometr ýol geçendigi, ýadandyklary we zerur ýerlerine baryp bilmeýändikleri sebäpli goşmaça wagt sorady. Şondan soň fon Sanders 8-nji awgustda 21.50-de Fewzini işden aýyrdy we ýerine Mustafa Kemal çalyşdy. Bu habary alan Mustafa Kemal, Arıburnunyň demirgazygyndaky ähli güýçleriň serkerdeligini sorady; fon Sanders razy bolup, ony 9-njy awgustda Suvla aýlagynyň demirgazygyndaky Kireçtepe-den günortada Çunuk Baýra çenli sebitdäki alty diwiziýa ýolbaşçylyk etdi. Onuň ýolbaşçylygyndaky goşunlar "Anafartalar goşun topary" adyny aldy. “Anafartalar” toparynyň serkerdesi hökmünde 9-10-njy awgustda “Anafartalar” ýeňşini gazandy. Çunuk Baýrdaky hüjüme hut özi ýolbaşçylyk etdi. Çaknyşyk wagtynda bir bölek gyrgyç sagady döşüne urdy. Döwülen sagat onuň şikeslenmeginiň öňüni aldy. Soň bolsa bu sagady Liman fon Sanderse sowgat etdi. 10-njy awgustda frontyň günorta tarapyndaky gerişlere gözegçilik etdi. Miralaý Mustafa Kemal, Stambulyň metbugaty, esasanam Ruşen Eşref Beý (Ünaýdyn) tarapyndan "Anafartalar gahrymany" hökmünde halka tanyşdyryldy. Doly suraty “Harb” Magazineurnalynda peýda boldy. 20-nji sentýabrda keselledi, gyzzyrma bardygy güman edilipdi, emma Gallipolide borjuny dowam etdirdi. Uruş başyndan Osman goşunyna serkerdelik edýän nemes ofiserleri bilen kynçylyk çeken Mustafa Kemal, Çanakkale söweşiniň sentýabrdan soň ýeňiş gazanjakdygyny çaklady we has peýdaly bolar öýdýän başga bir frontda gatnaşmak isledi. 5-nji dekabrda Liman fon Sanders Mustafa Kemala saglyk ýagdaýy sebäpli gitmäge rugsat berdi. Ahyrynda Mustafa Kemal Anafartalar toparynyň serkerdesini Fevzi Paşa (Çakmak) tabşyrdy we 10-njy dekabrda Fethi, Tewfik Rüştü (Aras) we lukman Bahattin Şakir bilen Stambula ugrady. Dekabr aýynyň 19-20-i aralygynda Soýuzdaş güýçler Aryburnu-Anafartalar kenaryndan çykdy. 1915-nji ýylyň 28-nji dekabrynda German imperatory Kaiser II. Wilgelm tarapyndan Demir haç bilen sylaglandy. ==== Kawkaz fronty ==== [[Faýl:16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, Bitlis, 16 Kasım 1916.png|thumb|Korpusyň 16-njy serkerdesi Mustafa Kemal Paşa, 1616-njy ýylyň 16-njy noýabry.]] 1916-njy ýylyň 14-nji ýanwarynda Gallipoliden Edirne şäherine geçirilen 16-njy korpusyň serkerdesi wezipesine bellendi. 2 aý töweregi Edirne galanda, 16-njy korpusyň üpjünçiligi, dikeldilmegi we okuwy bilen gyzyklandy. Bilim maksady bilen "Taktika meselesiniň çözgüdi we Dâir Nasâyih buýruklarynyň Sûret-i Tahrîrine" (Taktika meselesini çözmek we buýruklary ýazmak boýunça maslahat atly eseri taýýarlady we neşir etdi. Gündogar frontda rus goşunlary Osmanly 3-nji goşunyny basyp aldy we 16-njy fewralda Erzurumy we 3-nji martda Bitlis, Muş, Wan we Hakkari basyp aldy. Polkownik Mustafa Kemal 11-nji martda 3-nji goşuna goldaw bermek üçin 16-njy korpus bilen Diýarbakyra iberildi; Halapdan uzak ýoldan geçensoň, 27-nji martda Diýarbakyra geldi. Öz derejesine görä agyr jogapkärçilik alan 16-njy korpus serkerdesi Mustafa Kemal, Brigada generaly (Mirliva) wezipesine bellenildi we 1916-njy ýylyň 1-nji aprelinde Diýarbakyrda bolanda Paşa adyny aldy. 35 ýaşynda ýeten bu dereje, I Jahan Urşunda alan iň ýokary derejesi bolar. Ştab-kwartirasyny 16-njy aprelde Silwanda açdy. Ol Bitlis bilen Muşyň arasynda takmynan 100 kilometrlik bir front üçin jogapkärdi we onuň güýji 13,741 esgerden, 9 297 tüpeňden, ýedi pulemýotdan we 19 topdan ybaratdy. Enweriň Gündogar frontdaky meýilnamasy 2-nji we 3-nji goşunyň bilelikde işlemegini göz öňünde tutýardy. Şeýle-de bolsa, 2-nji goşun günortada ýerini almazdan ozal ruslar 3-nji goşuna hüjüm edip, ýeňdiler we 1916-njy ýylyň 15-nji aprelinde Trabzony basyp aldylar; Iýul aýynda Gümüşhane, Baýburt we Erzincan ýaly has uly meýdany basyp aldylar we 2-nji goşuny Diýarbakyra iteklediler. Osman goşuny 3-nji awgustda garşylyk görkezdi; 6-njy awgustda Mustafa Kemalyň 16-njy diwiziýasy Muş we Bitlisi ruslardan azat edip, Osman goşunlaryna strategiki artykmaçlyk berdi. Kawkaz frontundaky bu üstünligi üçin oňa altyn gylyç artykmaç medaly berildi. Awgust aýynyň ahyrynda Russiýanyň garşy hüjüminden soň, Mustafa Kemal goşuny 21-nji awgustda ýene Silwana iberdi. Muş ruslaryň elinde bolsa, Bitlis Osmanlynyň gol astyndady. Mustafa Kemal Diýarbakyrda bolan mahaly, Bileleşigiň tarapdarlaryndan ubakup Jemil agdarlyşyk guramak kararyna geldi. Uruş ýeňildi diýip pikir edýär. Onuň pikiriçe, ýeke-täk çykalga Sublime Porte hüjüm etmek, hökümeti agdarmak we baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministrini çalyşmak. Şeýle hem, Mustafa Kemaly baş serkerdäniň täze orunbasary we uruş ministri hasaplaýar. Razy bolan dostlaryndan biri, dildüwşük barada Enwer Paşa habar berdi. Şondan soň ubakup Jemil atylyp öldürildi. Falih Rıfky Ataýa beren ýatlamalarynda Mustafa Kemal: "Şol wagt meniň bölümlerimiň birine serkerdelik edýän Ali Fuada (Cebesoý)" ubakup Jemil asyldy. Sebäbi halas bolmagyň bolmazlygy " Baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministri bolmasam. "Ol eýýäm aýdanlaryny etdi." Eger şeýle bolan bolsam, Stambula baranymda ubakup Jemiliň ilkinji zadyny jezalandyrardym. we oňa meňzeş adamlar tarapyndan häkimiýete getir, men erkek däl! " diýdi. 1916-njy ýylyň irki gyşy sebitde mundan beýläkki çaknyşyklaryň öňüni aldy. 25-nji noýabrda, 2-nji goşun serkerdesi Ahmet İzzet Paşa rugsat alyp, Stambula gaýdyp gelende, Mustafa Kemal goşuny serkerdäniň orunbasary edip aldy. Deputat bolansoň, geljekde Garaşsyzlyk söweşinde işlejek ofiserleriň ýolbaşçylygyndady: İsmet (önönü), Kafer Taýýar (Eilmez) we Harby akademiýanyň dosty Ali Fuat (Cebesoy). 1917-nji ýylyň 18-nji fewralynda Mustafa Kemal özüniň Hejaz kampaniýasyna gatnaşýan goşun serkerdesi edilendigini bildi. 26-njy fewralda Enweriň ýolbaşçylygyndaky ýygnaklara gatnaşmak üçin Damaska ​​gitdi. Ara alyp maslahatlaşmadan soň meýilnamalara üýtgetmeler girizildi; Fahrettin Paşanyň goşunlarynyň Palestina frontuna geçiriljekdigi we 2-nji goşunyň serkerdesi hökmünde Mustafa Kemalyň bellenilmegi karar edildi. Bu karara Grand Wezir Talat Paşa weto goýdy. ==== Sinaý we Palestina fronty ==== [[Faýl:AtaturkYildirim.jpg|thumb|Sinaý we Palestina frontunda]] 1917-nji ýylyň 7-nji martynda ştab-kwartirasy Diýarbakyrda ýerleşýän 2-nji goşunyň serkerdebaşysynyň orunbasary wezipesine bellenenden soň, Hejaz ekspedisiýa güýçleriniň serkerdesi wezipesine bellendi. Şeýle-de bolsa, ol muny kabul etmedi we 1917-nji ýylyň 5-nji iýulynda ıldyldyrym goşun toparynyň ýolbaşçylygynda 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 8-nji awgustda Stambuldan Halap şäherine gitdi.Sebitdäki baha berişlerinden soň, Ydyldyrym goşun toparynyň serkerdesi nemes Falkenhayn bilen strategiki meseleler boýunça ylalaşyp bilmedi we 4-nji oktýabrda serkerdelikden çekildi we aýyň ahyryna Stambula geldi we Pera köşgünde mesgen tutdy. 1917-nji ýylyň 15-nji dekabry bilen 1918-nji ýylyň 5-nji ýanwary aralygynda, şazada Wahdettin Efendiniň egindeşleri bilen Germaniýa gitdi we Berlinde Kaiser II bilen duşuşdy. Urşuň strategiki ýagdaýy barada Wilgelm, Hindenburg, Ludendorff we Baş ştab-kwartirasy bilen geçirilen gepleşiklere gatnaşdy, Alsaý sebitine we frontuna baryp, ofiserler bilen duşuşdy. Sapardan gaýdyp gelende, çep böwregi ýokaşdy we uzak wagtlap keselhana ýerleşdirildi. 25-nji maýda ýola çykdy; 1918-nji ýylyň iýun we iýul aýlarynda Wenada we Karlsbadda bejergi aldy. Bejergi wagtynda nemes we fransuz dillerini aldy. Soltan Mehmed Reşadyň ölüminden we Wahdettiniň asmana göterilmeginden soň 27-nji iýulda Karlsbaddan Stambula gaýdyp geldi, ýöne Wenada Ispan dümewi sebäpli 4-nji awgustda Stambula geldi. [[Faýl:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|Kemal Paşa, ıldyldyrym goşun toparyna serkerdelik edýärkä (1918). Soltanyň Hormatly kömekçisi bolandygyny aňladýan zolak.]] 7-nji awgustda Palestina frontuna 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 26-njy awgustda Halap şäherine baryp, 1-nji sentýabrda Nablusdaky baş edarasyna göçdi. Siriýada we söweş meýdanynda geçirilen gözleglerden soň, Enweriň özüne nädogry maglumat berendigini we güýjüniň gowşakdygyny kesgitledi. 19-njy sentýabrda general Allenbiniň ýolbaşçylygyndaky Iňlis goşunlary Megiddo söweşini başlap, general Sandersiň ýolbaşçylygyndaky ildyldyrym goşun toparyna hüjüm etdi. Söweşiň netijesinde Ydyldyrym goşun toparyny döreden 8-nji goşun düýbünden ýok edildi we 4-nji goşun esasan ýok edildi. Diňe Mustafa Kemal Paşanyň ýolbaşçylygyndaky 7-nji goşun Damaskdan we Halapdan demirgazyga yza çekildi we Kilisiň günortasynda ýerleşýän Müslimiýe goranyş liniýasyny döretdi. Mudrosyň ýaragyna çenli döwürde Iňlis imperiýasynyň goşunlarynyň Toros geçelgelerinden Anadolyda aralaşmagynyň öňüni aldı. Uruş dowam ederken, oňa 20-nji sentýabrda Hormatly adýutant Hazreti Şahriari (Soltanyň hormatly adýutanty) ady berildi. Şol gün Mustafa Kemal Paşa Wahdettiniň kömekçisi Naci (Eldeniz) beýine telegramma iberip, ıldyldyrym goşun toparynyň söweş güýjüniň ýokdugyny habar berdi we ýarag soramagyny teklip etdi. Şeýle hem, uruş ministri we täze hökümetde baş serkerdäniň orunbasary wezipesine bellenilmegini isledi. 27-nji sentýabrda, Iňlis goşunlary 7-nji goşunyň yzky meýdanyna haýbat atanda, Damaskyň günortasyndaky Kiswa yza çekilmegi buýurdy. Sanders şäheri goramagy buýurdy we 8-nji goşuny Mustafa Kemalyň gol astynda goýdy; emma Damask 30-njy sentýabrda ýykyldy. Mustafa Kemal galan güýçlerini Halap şäherine çekdi we goranyş pozisiýasyny eýeledi. Köçe söweşlerini öz içine alýan uzak goragdan soň, Halap 25-nji oktýabrda ýykyldi. Mustafa Kemal galan güýçlerini Anadola iberdi. Mudrosyň ýaragy 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda gol çekildi we ertesi günortan güýje girdi. Mudros ýaragly güýçleriniň 19-njy maddasyna laýyklykda, ıldyldyrym goşun toparynyň serkerdesi Otto Liman fon Sanders Paşa işden aýrylandan soň Mustafa Kemal Paşa bellenildi. Mudros ýaragly söweşinden soň, Anadolyda milisiýa (Kuv-yi Milliye) görnüşinde guralan garşylyk hereketleri başlandy. 5-nji noýabrda Siriýadaky Iňlis serkerdesi şäheri basyp aljakdygyny habar berdi we Iskenderun portundan Halapdaky goşunlaryna zerur zatlary daşamak üçin ulanjakdygyny aýtdy; Mustafa Kemal ýaragyň şertlerini iki gün ozal telegramma bilen öwrenmegi haýyş edipdi. 6-njy noýabrda baş wezirine iberen duýduryşynda Iňlisleriň basyp alyşlygyna ýarag bilen garşy durjakdygyny aýtdy; Şeýle-de bolsa, ertesi gün Ahmet İzzet Paşanyň telegrammasy bilen buýrugy yzyna almaly boldy. [181] 7-nji noýabrda ıldyldyrym goşun topary we 7-nji goşun dargadyldy. [180] Ulukyşla geldi we soňky iş ýeri bolan Adana gitmezden ozal ilkinji guramany döretdi. [182] Golaýda Antepde şäheriň görnükli adamlaryndan Ali Cenani bilen duşuşdy we garşylyk gurasa, ýarag berjekdigini aýtdy; bu ýaraglar soňra ilata paýlandy we basybalyjy güýçlere garşy ulanyldy. 1918-nji ýylyň 10-njy noýabrynda ıdyldyrym goşunlarynyň serkerdeligini 2-nji goşun serkerdesi Nihat Paşa tabşyrdy we Adana şäherinden Stambula göçdi. Recallatlanyndan soň sebitdäki adaty Osman goşunlary ähli zerur zatlary bilen Toros daglarynyň demirgazygynda yza çekildi we 2-nji goşundan başga ähli goşun dargadyldy. == Türk garaşsyzlyk urşy (1919-1923) == ==== iş döwri ==== Mustafa Kemal, 13-nji noýabrda Haýdarpaşa otly bekediniň Stambula geldi. Haýdarpaşadan Stambula geçip barýarka, Bosforda şäheri basyp almak üçin gämi duralgasynyň duşman söweş gämilerini görüp, meşhur "Gelşi ýaly gidýärler!" sözüni aýtdy. Alty aýyň dowamynda basyp alan Stambulda, ýurduň basyp alynmagyna we dargamagyna garşy durmak isleýän beýleki watançy ofiserler bilen gizlin duşuşyklar geçirdi. Istaragly döwürde Fethi Beý (Okyar) bilen bilelikde Ahmet İzzet (Furgaç) Paşany we Ahmet Tewfik Paşa (Okdaý) garaýşyny alýan Minber gazetini neşir etmek bilen syýasy başlangyçlar etdi. Endylyň ahyrynda ozal ýazan kitaplaryny "Zabit ve Kumandan" we "Hasb-ı Hâl" neşir etdi. Stambulda ilki Pera Palasda galdy we gysga wagtyň içinde Halapda tanyşan siriýaly hristian arap Salih Fansanyň Beýoglu öýüne göçdi. Soňra, 1918-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Akaretlerde ýaşaýan ejesi Zübeýde Hanymy we aýal dogany Makbulany alyp, häzirki Atatürk muzeýi bolan öýde mesgen tutdy. Stambul basyp alnan günlerinde Mustafa Kemal dostlary bilen bu öýde köplenç ýygnanýardy. Bu ýygnaklarda ilki Stambulda hökümeti üýtgetmek, soňra bolsa ýurduň basyp alynmagyna garşy goşunyň dargamagyny bes etmek, ýaraglary we ok-därileri gizlemek, ýaş ofiserleri Anadola geçirmek, býurokratlary berjaý etmek barada kararlar kabul edildi. Ýerlerinde milli garaýyşlar we halkyň ahlagyny ýokarlandyrmak. Ol bu öýde 1919-njy ýylyň 16-njy maýynda, Samsuna göçüp gelen gününe çenli ýaşady. Ahmet Tewfik Paşa garşy parlamente täsir etmäge synanyşan Mustafa Kemal, paýtagtda galan alty aýyň dowamynda soltanyň öňünde birnäçe gezek çykyş etdi. Damad Ferid Paşa we Tewfik Paşa ýaly neberelerden bolan aýallara garşy. Öýlenenler bilen işlemegi makul bildi. 18-nji noýabrda Mejlis Tewfik Paşanyň hökümetiniň meýilnamasyny ara alyp maslahatlaşmak üçin ýygnandy, ýöne ses bermek netijesiz boldy, sebäbi Fethiniň (Okýar) partiýasyny goldaýan ýigrimi ýedi deputat hökümete garşy ses berdi. Şeýle-de bolsa, bu synanyşyklar netije bermedi we 19-njy noýabrda geçirilen ses berişlikde Tewfik Paşanyň hökümeti ýönekeý köplük bilen öz wezipesinde galdy. Syýasatçylaryň arasynda çekeleşikler dowam edýärkä, Mustafa Kemal ýaly ofiserler Osman goşunynyň galan böleklerine gözegçilik etmäge we soýuzdaş güýçleriň meýilnamalaryna garşy durmaga synanyşýardylar. Mejlisiň ynamyny ýitiren Tewfik Paşa 21-nji dekabrda soltanyň öňünde çykyş edip, mejlisiň dargadylmagyny isledi we Ikinji konstitusiýa monarhiýasy gutardy we soltanyň şahsy dolandyryşy yzyna gaýtaryldy. 1919-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda saýlawlar wagtlaýyn yza süýşürildi. [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk met onderscheidingen.jpg|thumb|9. Goşun gözegçisi Mustafa Kemal Paşa, 17-nji aprel, 1919]] Ol 20-nji dekabrda ýene bir gezek soltanyň öňünde çykyş etdi, ýöne hökümete goşulmak synanyşygy netije bermedi. 1919-njy ýylyň 29-30-njy ýanwarynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň öňki otuz agzasy tussag edildi; Tussag edilenleriň arasynda Mustafa Kemalyň dosty Dr. Tewfik Rüştü (Aras) hem gatnaşdy. Italiýanyň Commissionerokary komissary graf Karlo Sforza öz ýatlamalarynda 1919-njy ýylyň başynda Stambuldaky Iňlis agentleriniň Mustafa Kemaly tussag edip, Malta ibermäge taýýarlyk görýändiklerini ýazdy, ýöne diplomatik kynçylyklardan gaça durmak üçin bu taýýarlyklar durmuşa geçirilmedi. 1919-njy ýylyň başynda Stambulda köp syýasy krizis bolupdy we netijede 4-nji martda Damad Ferid Paşanyň ýolbaşçylygynda Bileleşiklerden azat täze hökümet döredildi. Milletçiler goşuna gözegçiligi sakladylar, ýöne täze Harbiýe Nazyn Şakir Paşa Fevzi (Çakmak) -ny başlyk edip bellemek üçin Çewat Paşany (Çobanly) belledi. 9-njy martda Bileleşik we Ösüş komitetiniň ähli ýolbaşçylary tussag edildi. Bu syýasy başagaýlygyň hemmesi dowam edýärkä, Mustafa Kemal Rauf, Ali Fuat, Fahrettin, Refet, Kazym Karabekir we metsmet ýaly ofiserler bilen ýygy-ýygydan duşuşýardy. Ali Fuat bilen bilelikde esgerleriň ýaragsyzlanmagyny duruzmak, elindäki ýaraglary we ok-därileri goramak, şol bir pikirde bolan ofiserleri we parahat ilaty möhüm wezipelerde saklamak üçin operasiýa meýilnamasyny düzdi. Bu pikirleri Baş ştatda nobatçy ofiserler hem paýlaşdy. Bu aralykda, Anadoly we Frakiýanyň dürli sebitlerinde hukuk jemgyýetlerini goramak döredildi. Mustafa Kemal we beýleki ofiserler bu jemgyýetler bilen gatnaşyk gurup başladylar. 1919-njy ýylyň Baýdak aýynda Ali Fuat 20-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Ankara, 13-nji martda Kazym Karabekir 15-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Erzuruma bellendi. Şeýle hem Mustafa Kemal Anadolyda bir wezipäni eýelemegi maksat edinýärdi. Aprel aýynda Uruş ministri Şakir Paşa tarapyndan çagyrylan Mustafa Kemal, Fewzi Paşanyň (Çakmak) karary bilen Gündogar Anadolyda grekleriň yzarlamalaryny çözmek wezipesini ýerine ýetirýän 9-njy goşunyň inspektory wezipesine bellendi. orunbasary, brigada generaly Kazym (İnanç). Bu karar 30-njy aprelde resmi taýdan yglan edildi we gysga wagtyň içinde ministrler tarapyndan tassyklandy. Bu meseläniň çäginde Mustafa Kemal sebitde tertip-düzgüni üpjün eder, ýaraglaryň ýygnalmagyna we howpsuz ýerde saklanmagyna gözegçilik eder, goşunyň “geňeşleri” döredýändigi baradaky habarlary derňär we eger bu hakykat bolsa, amaly bes ederdi. . Mustafa Kemalyň hem täsir eden bu karary bilen [194] diňe 9-njy goşun we Anadolydaky gündogar we merkezi raýat administratorlary däl, eýsem günbatar we günortadaky sebitleriň serkerdeleri we raýat dolandyryjylary hem hökmanydy. isleglerini ýerine ýetirmek. 15-nji maýda işgärleriň başlygy bilen hoşlaşdy; Bu ýerde, gizlin ýygnakda baş ştabyň başlygyny terk etmekçi bolýan Fewzi Paşa (Çakmak) we mirasdüşeri Çewat Paşa (Çobanly) bilen duşuşdy. Fewzi Paşa bilen ýaranlaryň we materiallaryň soýuzdaş güýçlere eltilmejekdigi, Anadolyda Milli güýçlere esaslanýan administrasiýa dörediljekdigi we harby operasiýalaryň diňe goranmak bilen çäklenmejekdigi barada ylalaşyk gazandylar. Mustafa Kemal Cevat Paşadan şahsy parol aldy, Fewzi Paşa bolsa Anadolyda ofiserler we ýarag ibermegi gurady. Soňra soltan bilen soňky duşuşygy boldy we 16-njy maýda işgärleri bilen Bandyrma paromynda Samsuna tarap ýola düşdi. ==== Samsun ==== 1919-njy ýylyň 2-nji fewralynda Mersinli Jemal Paşa Anadolyda gündogarda Osman goşunlaryny ýarag şertlerine laýyklykda guramak üçin inspektor hökmünde iberildi. Iňlis ýokary komissary admiral Kaltorpe we Fransiýanyň ýokary komissary admiral Amet 1918-nji ýylyň noýabr aýynda Osman hökümetine bellik berdiler. Gündogardaky türkleriň ýaraglanýandyklaryny we hristianlary öldürýändiklerini, muňa garşy çäre görmelidigini öňe sürdüler. Mustafa Kemal Paşa, basyp alyş güýçleriniň Commissionerokary komissarlarynyň belliklerine laýyklykda adatdan daşary güýçler bilen üpjün edilen, Wilýat-Sitide (Alty welaýat) hristian ilatyny goramak we kiçi gozgalaňlary basyp ýatyrmak üçin Soltan Wahdettin tarapyndan bellenildi. basyp alyjy güýçlere garşy. Uruş ministrligi 24-nji maýda Iňlis goşunynyň Gara deňizdäki serkerdesi general Sir Jorj Milneniň Mustafa Kemalyň borjy barada ýazan hatyna jogap edip, Mustafa Kemalyň wezipesiniň 1-nji we 3-nji korpusy öz içine alýandygyny aýtdy. bölümleriň ministrleriň buýruklaryna boýun bolmagy, maksadynyň top pyçaklarynyň sökülmegine gözegçilik etmek we jemgyýetçilik tolgunyşyklarynyň öňüni almakdygyny aýtdy. Aslynda, Mustafa Kemalyň we onuň goşun serkerdeleriniň Erzurumdaky Kazym Karabekir we Siwasdaky Refet (Bele) maksady harby enjamlaryň iberilmeginiň öňüni almakdy. Grekleriň Ege sebitinde öňe gitmeginiň öňüni almak isleýän Baş ştab hem bu maksady paýlaşdy. Atatürk, journalisturnalist Falih Rıfky Ataýa Samsuna gitmezden ozal Wahdettin bilen soňky duşuşygy barada gürrüň berdi. Bu duşuşykda Wahdettin Samsuna gitmezden ozal ony görmäge gelen Mustafa Kemal Paşa: "Paşa Paşa, siz şu wagta çenli döwlete köp hyzmat etdiňiz, olaryň hemmesi şu kitaba we taryhda ýerleşdirildi. Bulary ýatdan çykaryň, Indi etjek hyzmatyňyz olaryň hemmesinden has möhüm bolup biler. Paşa Paşa, döwleti halas edip bilersiňiz! " ol aýtdy. Şeýle-de bolsa, Atatürk Wahdettiniň ak ýüreklidigine ynanmaýandygyny we Soýuzdaş güýçleriň syýasatlaryna laýyklykda hereket edendigini we bu syýasata garşy çykýan türkleri köşeşdirmek isleýändigini aýtdy. [199] Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda polkownik Refet Beý (Bele), işgär polkownik Kazym (Dirik) Beý, işgär polkownigi 'göteriji' Mehmet Arif Beý, Dr. Polkownik İbrahim (Tali Öngören) Beý, işgärler maýor Hüsrew (Gerede) Beý, Dr. Maýor Refik (Saýdam) Beý, maýor Kemal (Doğan) Beý, kapitan Çewat Abbas (Gürer) Beý we kapitan Ali Şewket (Öndersew) Beý bilen bilelikde Samsuna gitdi. Basyp alyşa garşy garşylyk hereketleri 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda ýaraşyk şertnamasyna gol çekilenden soň derrew başlansa-da, Mustafa Kemal we onuň serkerdeleriniň köpüsi, 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda Samsuna gonan güni hakyky başlangyç senesi hökmünde kabul edilýär. Türk garaşsyzlyk urşy. Mantyka köşgünde bir hepde bolanynda sebitdäki konfliktleriň sebäbini derňedi we Soltan Wahdettiniň beren tabşyrygynyň tersine, basybalyjylara garşy ýerli Kuwa-yi Milliýe guramalaryny döretmekde hut özi rol oýnady. 21-nji maýda Iňlis howpsuzlyk işgäri kapitan L.H. howpsuzlyk ýagdaýyny ara alyp maslahatlaşmak üçin duşuşdy. Hurst we iki kärdeşi bilen duşuşdy. Iňlisleriň Osmanly hökümetiniň ýurdy dolandyryp bilmejekdigi we birnäçe ýyl bäri daşary ýurt gatyşmagynyň zerurdygy baradaky pikirlerine garşy çykdy we Samsun sebitindäki meseleleriň grekleriň separatistik maksatlaryny bes eden badyna çözüljekdigini we grekleriň Osman ýurtlarynda özygtyýarlylyga hukugynyň ýokdugyny aýtdy. Samsunda ýene birnäçe gün galan we ýygnak geçiren Mustafa Kemal şu ​​hepdäniň ahyrynda Gawza gitdi. Şäherde gowy garşy alnan Mustafa Kemal halkdan Hukuk Goranmak Assosiasiýalarynyň bölümini açmagyny haýyş etdi. Mustafa Kemalyň Gawzadaky hereketleri kapitan Hursta grekler tarapyndan ýetirildi; Hurstyň hasabatyndan soň, 8-nji iýunda Commissionerokary komissar admiral Kaltorpe bu mesele barada Iňlis Daşary işler ministrligine telegramma arkaly habar berdi. Şondan soň Iňlis resmileri Osman hökümetine Mustafa Kemaly wezipesinden aýyrmak üçin basyş etdiler. Şol gün baş weziriň orunbasary Iňlis resmilerine ministrler kabinetiniň Mustafa Kemaly yzyna çagyrmak kararyna gelendigini habar berdi; Uruş ministri Şewket Turgut Paşa Mustafa Kemalyň gitmegine rugsat berendiklerini ýatlatdy, ýöne Mustafa Kemala "Stambula gaýdyp hormat goýmagy" buýurdy. 11-nji iýunda Mustafa Kemal wagt tapmak üçin näme üçin yzyna çagyrylandygyny sorady. Gawzada geçiren on ýedi gününiň ahyrynda, Raufdan (Orbaýdan) Iňlis goşunynyň içerki syýahat etmeginiň öňüni almak üçin Iňlis goşunynyň iberilip bilinjekdigi baradaky habary alanda, 13-nji iýunda hiç kime habar bermän Amasýa gitdi. Refet (Bele) has ygtybarly bölüm bardy, gitmek kararyna geldi. ==== Amasya ==== Mustafa Kemal 13-nji iýunda Amasýa, 19-njy iýunda Ali Fuat we Rauf we 20-nji iýunda Refet geldi. Bu aralykda, Günbatar Anadolyda grek okkupasiýalary dowam edýärdi we anneksiýa jemgyýetlerinden ýüz öwürmek Stambul hökümetine we soýuzdaş güýçlere garşylyk telegrammalary iberýärdi we garşylyk görkezmäge çagyrýardy. Bu işiň, Pari Parisde gepleşikler geçirýän Osmanly delegasiýasyny kyn ýagdaýa saljakdygyny pikir edip, Içeri işler ministri Ali Kemal 16-njy iýunda ýurduň ähli poçta bölümlerine protest telegrammalaryny kabul etmezlik barada görkezme iberdi. 18-nji iýunda Mustafa Kemal 1-nji korpusyň serkerdesi polkownik Kafer Taýýar üçin telegramma iberip, Stambuldaky hökümetiň güýjüni ýitirendigini, Anadoly halkynyň milli garaşsyzlyk üçin birleşendigini, Hukuk goragy we ret etmek anneksiýa jemgyýetleri bir at bilen birleşmeli we Anadoly bir at bilen birleşmeli, bir ýerden dolandyrylmalydygyny, Frakiýadaky jemgyýetden bir ýa-da iki delegatyň Siwasa iberilmelidigini ýazdy. Mustafa Kemal 19-20-nji iýunda Rauf, Refet we Ali Fuat bilen taýýarlan beýannamasynyň taslamasyny ara alyp maslahatlaşdy. Tegelek taýýarlanylandan soň, Konýadaky 2-nji goşun inspektory Jemal (Mersinli) we Erzurumda 15-nji goşun serkerdesi Kazym Karabekir iberildi we olaryň tassyklamasy alyndy. 1919-njy ýylyň 22-nji iýunynda Amasýa aýlawyny neşir etdi. Soňra telegramma arkaly ähli raýat dolandyryjylaryna we harby serkerdelerine ýetirildi. Amasýa aýlawy, Stambuldaky basybalyjy güýçleriň reaksiýasyny döretdi we Iňlisler Mustafa Kemaly Stambula yzyna getirmek üçin Stambul hökümetine edýän basyşyny artdyrdylar. Bu aralykda, Içeri işler ministri bolan Ali Kemal Beý Mustafa Kemalyň gowy esgerdigini, ýöne Iňlisleriň basyşy sebäpli işden aýrylandygyny aýdýan tegelek neşir etdi. “Amasýa” aýlawynda watanyň bitewiliginiň we milletiň garaşsyzlygynyň howp astyndadygy, Stambul hökümetiniň öz jogapkärçiligini ýerine ýetirip bilmejekdigi we bu ýagdaýyň milletiň ýok bolmagyna sebäp bolandygy düşündirildi. Tegelekde "milletiň garaşsyzlygy milletiň karary we karary bilen halas ediler" diýilýär. Her tarapdan Anadolyda howpsuz ýer bolan Siwasda gurultaý geçiriljekdigi mälim edildi. Bu gurultaýa gatnaşmak üçin her welaýatdan 3 wekil saýlandy we iberildi we wekillerden syýahatlaryny gizlin saklamagy haýyş edildi. Gündogar welaýatlar üçin gurultaýyň Erzurumda geçiriljekdigi, soň bolsa Erzurum kongresiniň agzalarynyň Siwasa gatnaşmak üçin göçjekdigi mälim edildi. ==== Erzurum kongresi ==== Içeri işler ministri Ali Kemaldan 23-nji iýunda ýerli işgärlere iberen habarnamasynda Mustafa Kemaldan dynmagy ýüregine düwen ýeke-täk agza ýerli ýolbaşçylara "onuň bilen hiç hili resmi amal etmezligi" buýurdy. hökümet bilen baglanyşykly haýyşlarynyň hiç birini ýerine ýetirmez ". Telegrammadan bihabar Mustafa Kemal we Rauf 26-njy iýunda Amasýany terk edip, Erzuruma gitdiler. Siwasyň gubernatory Reşit Paşa Stambuldan Mustafa Kemaly nädip garşylamalydygyny soranda, Ali Kemal bilen Uruş ministri Şewket Turgut Paşanyň arasynda güýçli söweş boldy; Iki ministr hem 26-njy iýunda işinden çekildi. Täze içeri işler ministri Reşid Akif Paşa Siwanyň häkimine iberen telegrammasynda Mustafa Kemalyň wezipesinden boşadylan islendik general ýaly garşy alynmalydygyny aýtdy. Kazym Karabekir 3-nji iýulda Erzurumyň daşynda 15 km uzaklykda Mustafa Kemaly garşy aldy we dabaraly ýagdaýda myhmanlaryny Erzurum galasynyň baş edarasyna äkitdi. Şähere gelen badyna Refetden gysga wagtda goşundan çekilmegini we Erzurumda howpsuzlykda galmagyny haýyş edýän telegramma aldy. Iňlisler munuň milli we daşary ýurtlara garşy duýgularyň merkezine öwrülendigini duýdular. Ertesi gün Mustafa Kemal tagta çykmagynyň ýyl dönümi bilen Soltan Wahdettine gutlag telegrammasy iberip, özüne wepalydygyny mälim etdi. 7-nji iýulda 3-nji goşun gözegçisi hökmünde ähli serkerdelere iberen iň soňky buýrugy bilen harby we milli guramalaryň hiç haçan dargadylmaly däldigini, serkerdelik derejeleriniň berilmeli däldigini, ok-däri we ýarag berilmeli däldigini, şeýle hem mundan beýläk "duşman" bölümleriniň ädimlerine garşy harby reaksiýa görkezilmelidir we halyflygyň howpsuzlygyny üpjün edip biljek ýeke-täk elementdir. Ol munuň milli erkiň guralydygyny aýtdy. Aç-açan garşylyk görkezen bu buýrukdan soň, admiral Kaltorpe Refet bilen Mustafa Kemalyň haýal etmän yzyna çagyrylmagyny isledi. 8-9-njy iýul gijesinde Mustafa Kemal uruş ministri Ali Ferid Paşa bilen birnäçe sagatlap telegraf arkaly gürleşdi. Duşuşygyň ahyrynda işinden aýryljakdygyny duýan Mustafa Kemal işinden aýryldy we Ferit Paşa işinden aýrylandygyny aýtdy. Erzurumda Kazym Karabekir Paşa tarapyndan çagyrylan Gündogar welaýatlaryň hukuk goragy kongresine (Erzurum Kongresi) gatnaşdy. [214] Gurultaýyň başynda Kazym Karabekir Erzurum Hukuk Gorag Jemgyýetiniň iki agzasyny işinden aýyrdy we Rauf (Orbaý) we Mustafa Kemal gurultaýa doly agza hökmünde gatnaşmagyny üpjün etdi. 1919-njy ýylyň 23-nji iýuly bilen 7-nji awgusty aralygynda geçirilen gurultaýa 56 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal ilki taýýarlyk komitetiniň prezidenti saýlandy, soň bolsa Karabekiriň tagallasy bilen gurultaýyň başlyklygyna saýlandy. Çykyşynda ýurduň bölünýändigini, Stambul hökümetiniň gowşakdygyny we Soýuzdaş güýçleriň hilelerini düşündirdi; Theurduň ykbalyny öz elinde saklaýan milli dolandyryşyň döredilip bilinjekdigini aýtdy. Gurultaýa Stambul hökümetinden çynlakaý garşylyk görkezildi. Gurultaýyň özüni parlamentiň ýerine goýmagy, şonuň üçin derrew gutarmalydygy we Mustafa Kemal we onuň dostlary derrew tussag edilip, Stambula iberilmegi islenýärdi. Mustafa Kemalyň teklibi bilen soltana, hökümete, harby we raýat häkimiýetlerine iberilen hatda aýyplamalar ret edildi we köşge wepalylyk yglan edildi. Ondan soň neşir edilmeli jarnamanyň mazmuny we düzgünnamanyň makalalary ara alnyp maslahatlaşyldy we Wekil komiteti döredildi. Erzurum Kongresiniň Jarnamasy 7-nji awgustda çap edildi. Bu jarnamada watanyň milli serhetlerde bölünip bolmajak bir zatdygy, Stambul hökümeti watany gorap we garaşsyzlygy üpjün edip bilmese, wagtlaýyn hökümet guruljakdygy, hristian azlyklaryna syýasy taýdan zyýan berjek artykmaçlyklar berilmejekdigi karar edildi. agalyk etmek we jemgyýetçilik deňagramlylygy, bu mandatlar we goraglar kabul edilmez. Gurultaý tamamlanandan soň Mustafa Kemal ýene üç hepde Erzurumda galdy. Siwasa syýahat çykdajylaryny Erzurumda mesgen tutan pensiýa maýoryndan alan karzy bilen ýapdy. 29-njy awgustda pulemýotly bir platon, Mazhar Müfit, Rauf we Raif Efendi bilen birlikde üç awtoulag kerweni bilen Erzurumdan ýola çykdy we Fewzi Efendi oňa Erzincanda goşuldy. 2-nji sentýabrda Siwasa geldi. ==== Sivas kongresi ==== [[Faýl:Mustafa Kemal Paşa Cemil Cahit Bey ile, Sivas, Eylül 1919.png|thumb|Mustafa Kemal Paşa, Siwasda Jemil Kahit Beý bilen 1919-njy ýylyň sentýabr aýy.]] Siwas kongresi 1919-njy ýylyň 4-11-nji sentýabry aralygynda geçirildi. Gurultaýa Mustafa Kemal ýaly jemi otuz sekiz delegat gatnaşdy, ýöne Egeýdäki garşylyk guramalary Siwasa delegat ibermedi. Garşy çykmalara garamazdan, gurultaýyň birinji gününde Mustafa Kemal prezident saýlandy. Ertesi gün delegatlar Bileleşik we Ösüş partiýasyny janlandyrmajakdyklaryna kasam etdiler we Garaşsyzlyk Urşuny Osman imperiýasynyň Birinji Jahan Urşuna girmegine sebäp bolan partiýadan aýyrmaga synanyşdylar. 4-nji sentýabrda Ahmet İzzet Paşanyň ABŞ-nyň mandatyny talap edýän memorandum Kazym Karabekire getirildi; Karabekir bu maglumatlary Mustafa Kemal bilen paýlaşdy. Awgust aýynda Mustafa Kemal käbir täsirli watançylaryň, şol sanda milletçi Halide Edibiň (Adywar) we Garagol jemgyýetiniň başlygy Kara Wasyfyň ABŞ-nyň mandatyny goldaýandygyny bildi. 8-nji sentýabrda Erzurumyň Wekiller komitetiniň agzasy, öňki häkim Bekir Sami (Kunduh) ABŞ-nyň mandatynyň kabul edilmegini haýyş edip, gurultaýa ýigrimi bäş gol bilen teklip hödürledi. Mustafa Kemal şäherdäki amerikalylaryň resmi borjunyň ýokdugyny aýtdy. Kongres ABŞ-nyň Senatyndan bu ýurda wekilçilik etmeýän Stambul hökümeti bilen parahatçylyk şertnamasyna gol çekmezden ozal Türkiýä derňew toparynyň iberilmegini haýyş edip hat ibermek kararyna geldi; Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň Senatynyň ABŞ-nyň Milletler ligasyna agzalygyny 19-njy noýabrda oňlamazlygy sebäpli bu mesele ara alnyp maslahatlaşylmady. Mandat ideýasy ýok edilenden soň, gurultaý tarapyndan bitewi Anadoly we Rumelia hukuk goraýjy jemgyýetiň kanuny taýýarlandy. Wekil komiteti giňeldildi, ýöne ähli delegasiýa Mustafa Kemaly lider hökmünde kabul etmegini dowam etdirdi. [[Faýl:Mustapha Kemal Pasha & members of his Nationalist Committee, Sivas, 1919.jpg|thumb|Mustafa Kemal (öň hatar, ortada) we Siwas Kongresiniň käbir gatnaşyjylary.]] 11-nji sentýabrda çap edilen Siwas kongresiniň jarnamasynda Mudrosyň ýaragyna gol çekilen güni basyp alynmadyk watan ýerleriniň tutuşlygyna we biri-birinden aýrylyp bilinmejekdigi nygtaldy. Kuwa-yi Milliýany ýeke güýç hökmünde ykrar etmegiň we milli erkiň agdyklyk etmeginiň möhümdigi aýdyldy. Grekleriň we ermenileriň territorial talaplaryna garşy çykyldy. Milli erk-islegi görkezmek üçin Osmanly Deputatlar mejlisiniň haýal etmän çagyrylmagy we hökümet kararlarynyň parlamentiň gözegçiligine berilmegi haýyş edildi. Siwas kongresinde ähli milli jemgyýetler Anadoly we Rumelia hukuklaryny goramak jemgyýeti ady bilen birleşdi. Gurultaý wagtynda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly tussag etmek üçin synanyşdy we 3-nji sentýabrda Ali Galip hadysasy diýlip tanaljak synanyşykda Içeri işler ministri Adil we täze uruş ministri Süleýman Şefik Paşa Elazığ häkimine buýruk berdi Ali Galip Mustafa Kemaly tussag etmek we gurultaýy dargatmak üçin buýruk berdi. Ali Galip Malatýa geldi we Iňlis kapitany Edward Noel we kürt bedirhan maşgalasynyň käbir agzalary bilen duşuşdy. Mümkin bolan synanyşygyň garşysyna Kazym Karabekir 7-nji sentýabrda Malatýa kiçi atly bir kompaniýa iberdi we Bedirhanlylary tussag etmegi buýurdy. Şondan soň Ali Galip, kapitan Noel we Bedirhanlar Siriýa gaçdylar. Stambul hökümeti Ankaranyň gubernatory Muhittin Paşa-da Siwa gitmegi we şäheri ele geçirmegi buýurdy, ýöne Ali Fuatyň buýrugy bilen ýolda milletçiler tarapyndan tussag edildi. Bu şowsuz synanyşyklar, milletçileri Anadolynyň işsiz ýerlerinde raýat dolandyryşyna gözegçilik etmäge mejbur etdi. 24-nji sentýabrda Trabzonyň häkimi tussag edildi; 26-njy sentýabrda, Konýanyň häkimi Refetiň (Bele) şäheri basyp almak üçin gidýändigi baradaky habary eşidip, şäheri terk etdi. Bu wakalardan soň Anadoly gözegçiligini ýitirjekdigine göz ýetiren Stambul hökümeti, 27-nji sentýabrda Abdülkerim Paşanyň töwellaçylygynda Mustafa Kemala telegramma iberdi. Bu ýygnakda Mustafa Kemal Damad Ferid Paşanyň işinden aýrylmagyny isledi. 30-njy sentýabrda Damad Ferid işinden aýryldy we Ali Weza Paşa baş wezir wezipesine bellendi. Bu wakalardan soň Stambul hökümeti Deňiz işleri ministri Salih Paşany Wekiller komiteti bilen duşuşmak üçin Anadola ibermegi teklip etdi. Mustafa Kemal Amasýada ​​duşuşmaga razy boldy. 20-25-nji oktýabr aralygynda üç gün dowam eden gepleşiklerden soň berk ylalaşyk gazanyldy. Protokola öwrülen we Mustafa Kemalyň tutanýerliligine gol çekilen bu ýygnak bilen hökümet Wekiller komitetini ykrar etdi. ==== Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşy ==== Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 27-nji dekabrynda Ankara geldi. 1919-njy ýylyň ahyrynda geçirilen parlament saýlawlarynda Mustafa Kemal Erzurumdan deputat hökmünde saýlandy, ýöne Ankarada galmagy ýüregine düwdi. Mustafa Kemalyň esasy maksady milletçi deputatlary Hukuklary Goramak atly partiýa ýygnamak we mejlisiň başlygy wezipesine saýlamakdy. Şeýlelik bilen, ýygnak Stambulda erkin işläp bilmese, kanuny saýlanan delegatlaryň adyndan hereket etmäge ygtyýary bolar. 29-njy dekabrda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly goşundan aýyrmak baradaky buýrugy ýatyrdy, medallaryny yzyna gaýtardy we meýletin işinden aýrylandygyny habar berdi. Bu döwürde Osman topraklaryny paýlaşmagyň iň soňky tapgyry bolan "Amerikan mandatynyň" daşary syýasat meselesi ara alnyp maslahatlaşyldy we ret edildi. ABŞ-nyň 1919-njy ýylyň dekabryndaky soňky teklibinde strategiki maksat hökmünde "has uly Ermenistanyň gapdalynda bir türk döwleti" döredildi. 1920-nji ýylyň ýanwar aýynda grekleriň Günbatar Anadolyny basyp aljakdygy barada myş-myşlar ýaýrap başlady. 9-njy ýanwarda polkownik Fahrettin (Altaý) bilen duşuşan Mustafa Kemal Günbatar Anadolydaky ähli goşunlary greklere garşy alyp barmagy meýilleşdirýändigini aýtdy. Bu döwürde ol Egeýdäki garakçylar bilen habarlaşdy we adaty goşuny toparyň agzalaryna kömek etmäge ynandyrdy. Bu aralykda, Ankarada polkownik İsmet bilen duşuşdy. Gresiýa bilen urşuň gutulgysyzdygyny, ýöne duşman goşunlarynyň diňe garakçylar tarapyndan däl-de, adaty goşun tarapyndan saklanyp biljekdigini aýtdy. 1920-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda 72 deputatyň gatnaşmagynda Osman imperiýasynyň soňky mejlis ýygnagy açyldy. Soýuzdaş güýçler Anadolydaky milletçi serkerdeler bilen berk gatnaşygy bolan Jemal Paşanyň (Mersinli) söweş ministri we Çewat Paşa (Çobanly) täze hökümetiň baş işgärleriniň bellenmegine garşy çykdy. Paşalar işinden çekilmäge mejbur boldular. Bu aralykda, Reşat Hikmet mejlisiň başlygy wezipesine saýlandy; Az salymdan aradan çykanda, onuň ýerine Celalettin Arif geldi; Fewzi Paşa (Çakmak) baş ştabyň başlygy boldy we käbir beýleki ministrleriň çalşylmagy bilen täze ministrler 9-njy fewralda ynam sesini aldy. Mejlisdäki milletçiler "Müdafaa-i Hukuk Jemiýeti" ýerine, soltanyň çykyşynda agzalýan at bilen "Felah-ı Watan İttifagy" partiýasyny esaslandyrdylar. Bu döwürde Mustafa Kemal Ankarada garaşdy we töweregindäki ýaş ofiserler bilen işini dowam etdirdi. 1920-nji ýylyň 28-nji ýanwarynda Osmanly Mejlisi Milli şertnamalary kabul etdi, esasy meýilnamalary Amasýa, Erzurum we Siwasda Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda kesgitlenildi we 17-nji fewralda halka mälim edildi. "Türkiýe" sözüniň ilkinji gezek agzalýan jarnamasynda Birinji Jahan Urşuny bes etjek parahatçylyk şertnamasynda Türkiýe tarapyndan kabul edilen iň pes parahatçylyk şertleri bar. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler Stambulyň basyp alynmagyny ara alyp maslahatlaşýardylar we şol bir wagtyň özünde Anadolyda näbellilik sebäpli ygtyýarlyk boşlugy ýüze çykýardy. Fewral aýynda milletçilere garşy ikinji Anzawur gozgalaňy boldy. 3-nji martda baş wezir Ali Rıza Paşa işinden çekildi; Onuň ýerine Salih Paşa geldi. Beýleki soýuzdaş güýçlere ynanyp, Iňlisler 15-16-njy mart gijesinde häkimiýeti ele geçirdiler, möhüm binalary eýeledi we türk milletçilerini tussag edip başlady. Tutulan milletçiler soňra Maltada deportasiýa ediler. Iň soňky parlament ýygnagy 1920-nji ýylyň 18-nji martynda Stambulda geçirildi we mejlisi wagtlaýynça togtatmak kararyna gelindi. Iňlisleriň bu ädimine jogap hökmünde Mustafa Kemal ilki Iňlis ofiserlerini Anadolyda saklamagy buýurdy. Soňra täze saýlaw geçirmäge çagyrdy we Stambuldaky deputatlary Ankara çagyrdy. Milletçilere ýakyn bolan uly wezir Salih Paşa 2-nji aprelde işinden çekildi we Wahdettin ony milletçi anti-milletçi Damad Ferid bilen çalyşmak kararyna geldi. Şonda köşk bilen milletçileriň arasyndaky bölünişik doly aç-açan boldy we Mustafa Kemalyň türk milli garşylygynyň ýolbaşçylygy üçin çynlakaý bäsdeşi galmady. 1920-nji ýylyň mart-aprel aýlarynda Stambuldaky milletçiler dürli ýollar bilen Ankara geçdiler. Bu aralykda, Mustafa Kemal Ankaradaky guramasyny ösdürdi we garşylyk hereketini düşündirmek üçin Anadolu gullugyny döretdi. 11-nji aprelde mejlis soltan tarapyndan dargadyldy we Şeýh al-Islam Kuwa-yi Milliýany kapyr diýip yglan edýän we olaryň öldürilmeginiň hökmanydygyny aýdýan fatwa berdi. 18-nji aprelde Kuwa-yi znzibatiye döredildi we milletçilere garşy mobilizlendi. 1920-nji ýylyň 23-nji aprelinde Ankarada Türkiýäniň Milli mejlisi açyldy. Acrossurduň dürli künjeginden gelen milletçi guramalar Ankara wekil iberdi, Stambul mejlisiniň adamlary hem mejlise gatnaşdy. Mejlisiň açylyş dabarasynda Mustafa Kemal uzyn çykyş edip, 1918-nji ýylda ýaragly söweşden bäri nämeleriň bolandygyny düşündirdi. Mejlisiň diňe bir kanun çykaryjy däl, eýsem ýerine ýetiriji häkimiýeti hem saklamagyny we ýerine ýetiriji komitetine laýyk gelýänleri agzalarynyň arasyndan saýlamagyny isledi. 24-nji aprelde mejlis işine başlady; Çagyryş dabarasyna 120 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal 120 sesden 110-syny aldy we Mejlisiň we hökümetiň başlygy hökmünde Ankaranyň deputaty wezipesine saýlandy. Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy esaslandyryjy ýygnak bolup işledi we Garaşsyzlyk söweşini amala aşyrjak Anadoly hökümetiniň infrastrukturasyny döretdi. Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşyndan bir gün soň, Mustafa Kemal açylyş çykyşynda Birinji Jahan Urşuna şu sözler bilen girmegiň zerurdygyny aýtdy:<blockquote>"Elbetde, betbagtçylyklara we gaty gynandyryjy wakalara sebäp bolan we şu güne çenli halkymyzyň nägileligini döreden Jahan Urşuna gatnaşmazlyk has gowy bolardy. Thisöne bu maddy taýdan mümkin däldi. Sebäbi gatnaşmazlyk ýaraglydy Bitaraplyk, ýagny bogazlary ýapmak. Şeýle-de bolsa, watanymyzyň geografiki ýerleşişi, Stambulyň strategiki ýagdaýy we ruslaryň soýuzdaş hökümetleriň tarapynda durmagy hökman tomaşaçy bolup galmagymyz üçin laýyk däldi. Mundan başga-da, etdik pul, ýarag, senagat, gysgaça aýdylanda, ýaragly bitaraplygy saklamak üçin zerur gurallar we enjamlar ýok. Esasanam Iňlisler diňe bir pul bermän, gämilerimizi ellerinden aldylar we gämi gurluşygy üçin ýedi million liramyzy zor bilen sakladylar, millet diş we dyrnak halas etdi, soýuzdaş güýçler söweş yglan etdi we urşa goşulmazymyzdan dört aý öň, Osman hökümetine ähli tarapdan zyýan ýetirip, Ermenistan Respublikasyny döretmek kararyna gelendiklerini mälim etdi. " Bolşewikler tarapyndan neşir edilen gizlin şertnamadan görnüşi ýaly, Stambulyň çar Russiýasyna wada berlendigi, soýuzdaş güýçlere garşy söweşe girmelidigimiziň aýdyň subutnamasydyr. "</blockquote>Bir hepde soň, 1920-nji ýylyň 1-nji maýynda çykan "The Mail" gazetiniň sözbaşysyna görä, Mustafa Kemal beren interwýusynda Osman imperiýasynyň dargamagy we Yslamyň aýak astyna alynmagy üçin Angliýany jogapkärçilige çekendigini aýtdy. Şeýle hem, goşunlaryna degişli genosid aýyplamalaryny düýbünden ret edýändigini aýtdy; Diňe erbetlige sebäp bolýanlary arassalamak hökmanydygyny aýtdy. Mundan başga-da, Mustafa Kemal "Angliýany jezalandyraryn" diýdi we Angliýanyň koloniýalarynda gozgalaň turuzmak onuň elindedigini aýtdy. Olaryň pitneçi ýa-da başdangeçiriji däldigini, kanuny Türkiýäniň hakyky wekilleri bolandygyny aýtdy. 3-4-nji maýda geçirilen saýlawda on deputat Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda işlemek kararyna geldi. Bu pursatda, Ankara hökümetiniň ilkinji maksady Damad Feridiň ýangyjy bolan Inzibatiýe güýçlerine garşy içerki göreşde ýeňiş gazanmakdy. Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda Çerkez Etheminiň Kuwa-yi Seýre Anzawur Ahmet bilen ýeňiş gazandy. 1920-nji ýylyň 14-nji iýunynda milletçileriň hüjümi bilen Kuwa-yi znzibatiýe taraplarynyň käbiri taraplaryny üýtgetdi, galanlary Iňlis esgerleriniň arkasyna yza çekildi. 25-nji iýunda bu güýç resmi taýdan dargadyldy we ýesir alnan ýedi ofiser we sebitdäki käbir görnükli şahsyýetler jezalandyryldy. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler 19-26-njy aprelde San Remo konferensiýasynda Osman imperiýasyny bölmek meýilnamalarynyň üstünde işleýärdi. Iňlis premýer-ministri Lloýd Jorj Wenizelosyň Günbatar Anadolyny basyp almak meýilnamasyny goldady. Gepleşiklerden soň, 22-nji iýunda Milne liniýasynda bir ýyldan gowrak garaşan grek goşunlary gündogara we demirgazyga tarap öňe gitdiler we 8-nji iýulda Bursany basyp aldylar. Grekler bir aýyň içinde Izmiriň demirgazygyndan Marmaranyň günortasyna çenli ähli Egeý kenaryny eýeledi. Edirne 25-nji iýulda ýykyldy, 27-nji iýulda Frakiýanyň hemmesi ýitdi. Gresiýanyň basyp alyşy dowam edýärkä, Çapanoğlu gozgalaňy ozozgatda başlandy. Sebitdäki adaty goşunlar gozgalaňy basyp bilmänsoň, Mustafa Kemal ilki Kılyç Ali toparyny, soň bolsa Çerkez Ethem belledi. Gozgalaňçylara garşy ýeňiş gazanan Ethem, Ankaranyň gubernatory yaahýa Galipi döreden harby kazyýetine getirmek isledi; Ony Mustafa Kemal kynçylyk bilen ynandyrdy. Oktýabr aýynda soltanyň tarapdarlary Konýada hökümet binalaryny basyp aldylar we günorta-gündogardaky käbir kürt taýpalary gozgalaň turuzdylar, ýöne bu gozgalaňlar üstünlikli basylyp ýatyryldy. 10-njy awgustda Stambul hökümeti bilen Soýuzdaş güýçleriň arasynda Sewres şertnamasyna gol çekildi. Ylalaşygyň güýje girmegi üçin Osmanly mejlisi tarapyndan tassyklanmalydy. Işinden çekilen Damad Feridiň ornuny tutan Tewfik Paşa Mustafa Kemal bilen habarlaşmaga synanyşdy. Şeýle-de bolsa, 19-njy awgustda geçirilen mejlisde soltanlygyň agzalary we Söwresiň kabul edilmegi baradaky teklibe gol çeken üç wezipeli adam dönük diýlip yglan edildi. Bu döwürde Mustafa Kemal soýuzdaş güýçlere garşy diplomatik goldaw tapmaga synanyşýardy. Daşary gatnaşyklar boýunça orunbasar Bekir Saminiň (Kunduh) baştutanlygynda Sowetler bilen duşuşmak üçin iberilen delegasiýa 19-njy iýulda Moskwa geldi. Enwer Paşa 7-nji awgustda Moskwa geldi we Iňlislere garşy yslam rewolýusiýasy üçin bolşewiklere täsir etjek boldy. Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň ýolbaşçylaryndan uzak durmak üçin alada etdi. Bolşewikleriň howply ýaranydygyny pikir eden Mustafa Kemal içerki we daşarky syýasatda seresaplylyk syýasaty alyp bardy. Uzak dowam eden gepleşiklerden soň Russiýanyň Gündogar Anadolydaky territorial talaplary aç-açan ret edildi; Bolşewikleriň Sarykamyşy türklere galdyryp biljekdigi baradaky düşünjeden peýdalanyp, Mustafa Kemal Kazym Karabekire Karsyň günbataryny yzyna almak üçin rugsat berdi. 29-njy sentýabrda, ermeni garşylygynyň gowşakdygyna garamazdan, Sarykamyş alyndy; 24-30-njy oktýabrda Kars ermenilerden ýesir alyndy. Mustafa Kemalyň görkezmesi bilen ermenilere edilýän basyş dowam etdi; 18-nji noýabrda ermeniler düýbünden ýeňildi we Ankaranyň şertlerini kabul etmeli boldy. Gýumri şertnamasy bilen 1920-nji ýylyň 3-nji dekabrynda gol çekilen Ermenistan serhedi soňky görnüşini aldy. Gündogar serhedi üpjün edilenden soň güýçler günorta süýşürildi. Silisiýadaky we Demirgazyk Mesopotamiýadaky garakçylar adaty goşun astyna alyndy we Mustafa Kemalyň buýrugyny ýerine ýetirip başlady. === Adaty goşuna geçmek === Merkezi gözegçilikden uzakda ýerleşýän Kuwa-yi Milliýe guramalary dargadyldy we yzygiderli goşun döredildi. Garaşsyzlyk söweşiniň iň ganly çaknyşygy, adaty goşuna goşulmagy kabul etmeýän Kuwa-yi Milliýe toparlaryna garşy söweşdi. Mustafa Kemalyň iň uly problemasy, grekleriň gury ýer üçin türklere garşy söweşmäge taýyn yzygiderli goşunynyň bolmagydy. Ankaranyň günbatar frontdaky yzygiderli goşunlary gowşakdy, şonuň üçin hökümet garakçylara garaşlydy; Mundan başga-da, bu garakçylar günortadakylara garanyňda Ankara has az garaşlydy. Ankara hökümeti 1920-nji ýylyň 16-njy maýynda ähli milisiýanyň adaty goşuna goşuljakdygyny we çykdajylaryň goranyş býudjetinden tölenjekdigini kesgitleýän kanun kabul etdi, ýöne Çerkez Ethem we Demirçi Mehmet Efe garaşsyz hereket etmegi makul bildi. Bu aralykda goşundaky gaçgaklaram köpeldi. Garaşsyzlyk kazyýetleri 11-nji sentýabrda kabul edilen kanun bilen döredildi. 24-nji oktýabrda Çerkez Ethem we adaty goşun tarapyndan Gedize edilen hüjüm koordinasiýa ýoklugy sebäpli başa barmady. Şondan soň Mustafa Kemal front serkerdesi Ali Fuaty işden aýyrdy we ony Moskwa ilçi edip iberdi we demirgazykda İsmet (önönü) we günortada Refet (Bele) serkerdeligini berdi. Konýadaky gozgalaňy basyp ýatyrandan soň, Refet Demirci Mehmet Efe ýöriş etdi we 30-njy dekabrda tussag edildi. Has güýçli bolan Çerkez Ethem ilki Ankarada goldaw sorap, soň Kütahýa gaçdy. 30-njy dekabrda polkownik metsmetiň we polkownik Refetiň ýolbaşçylygyndaky 15 müň esger Çerkez Ethemine hüjüm edip, Kütahýa galasyny basyp aldy. Çerkez doganlary Ethem, Reşit we Tewfikiň ýolbaşçylygyndaky Kuwa-yi Seýre şäherinden 725 çerkez, grekler bilen ylalaşdy we duşman hatarlarynyň arkasyna gitdi. Galanlary dargadyldy we käbirleri adaty goşuna goşuldy. ==== Esasy gurama kanuny ==== 1921-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda konstitusiýa bolup hyzmat eden Esasy Gurama kanuny kabul edildi. Özbaşdaklygyň millete degişlidigini mälim eden bu kanun, resmi taýdan ýurdy Türkiýe döwleti diýip atlandyrdy, Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümeti tarapyndan dolandyryljakdygyny yglan etdi we soltanyň ähli ygtyýarlyklaryny diýen ýaly Türkiýe Beýik Milletine berdi. Assambleýa. Mustafa Kemalyň tutanýerliligi bilen soltanyň adyny agzamaýan kanun baradaky çekişmelerde Mustafa Kemal soltanlygyň we halyflygyň ýörelgeler hökmünde kabul edilendigini öňe sürdi, ýöne bu guramalaryň artykmaçlyklaryny kesgitlemezlik has gowudyr. Konstitusiýa bilen, parlament tarapyndan ýeke-ýekeden saýlanjak ministrler geňeşi premýer-ministri saýlardy. Fewzi (Çakmak) gündelik iş bilen meşgullanýan bu wezipä bellendi we Mustafa Kemal hökümetiň başynda hökümetiň başynda galdy mejlisiniň başlygy. ==== Önönü söweşleri ==== Iňlis premýer-ministri Deýwid Lloýd Jorjyň pikiriçe, Gresiýa ösmeli we gyzyklanmalary Angliýa bilen birleşmeli. Gresiýa bogazlary Europeewropa açyk saklamalydy we Angliýanyň Ortaýer deňzindäki bähbitlerine laýyklykda hereket etmelidi. Eger özüni beýle alyp barmasa, Iňlis deňiz güýçleri ony dolandyrmak üçin ýeterlikdi. Sewres şertnamasynyň güýç ulanylmazdan durmuşa geçirilip bilinmejekdigine düşünildi. Soýuzdaş güýçler güýç ulanyp bilmedi. Soýuzdaş güýçler diňe bir türk welaýatlaryny alyp, watanyna birikdirmek üçin däl-de, eýsem öz işlerini amala aşyrmak üçin grekleri Anadola getirdi. Şeýle-de bolsa, soýuzdaş güýçler Türkiýä garşy alyp barýan syýasatlarynda indi bile däl. Anadolyda mesgen tutan grekler Italiýany biynjalyk etdi. Beýleki tarapdan, Fransiýa Siriýadaky territorial gazançlaryny ýeterlik hasaplaýar. Indi grekler Anadolyny öz goşunlary bilen boýun egdirmeli. Mustafa Kemal grek goşunyny ýeňse, Türkiýäni halas eder. 1921-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda Bursa-dan Eskişehir we Uşakdan Afýona çenli iki ýarag bilen operasiýa başladan Gresiýanyň goşuny 9-njy ýanwarda önönü pozisiýasyna çykdy. Şeýle-de bolsa, türk goşunynyň goragyna garşy öňe gidip bilmejekdiklerine düşünip, 1921-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda irden önönü pozisiýasyndan çykmaly boldular. Birnäçe günden soň galan Çerkez Ethem bölümleri milli goşunlar tarapyndan dargadyldy. İnönü söweşi adaty goşunyň ilkinji ýeňşi bolansoň, Kuwa-yi Milliýeden adaty goşuna geçiş tizleşdi we halkyň täze döredilen goşuna bolan ynamy artdy. Bu üstünlik bütin dünýäniň ünsüni özüne çekdi; Soýuzdaş güýçler Osman imperiýasynyň 1921-nji ýylyň 26-njy ýanwarynda Londona delegasiýa ibermegini we bu ýygnaga Ankara hökümetiniň wekiliniň gatnaşmagyny isledi. 1-nji martda polkownik İsmet brigada generaly derejesine göterildi. [[Faýl:Kemal Paşa ve İsmet Paşa II. İnönü Muharebesi'nden sonra askerleri teftişte.jpg|thumb|Kemal Paşa we İsmet Paşa II. İnönü söweşinden soň esgerleri barlamak.]] Ilkinji önönü ýeňşinden soň, Soýuzdaş güýçler Londonda türkleriň peýdasyna Sewres şertnamasyna girizilen üýtgetmäni ara alyp maslahatlaşmak üçin konferensiýa çagyrmak kararyna geldi. 1921-nji ýylyň 21-nji fewralyndan 11-nji martyna çenli geçirilen konferensiýada türkleriň peýdasyna hiç hili netije alynmady we göreş dowam etdi. Gresiýa London konferensiýasy gutarmanka Anadolyda täze hüjüme taýýarlyk görüp başlady. 1921-nji ýylyň 23-nji martynda ir säher bilen söweşler 3-nji grek korpusynyň Günbatar frontdan we 1-nji grek korpusynyň günorta frontdan öňe gitmegi bilen başlandy. Ikinji söweş 1921-nji ýylyň 23-nji martyndan 1-nji apreline çenli bolan türk güýçleriniň ýeňşi bilen tamamlandy. Bu ýeňişden soň, fransuzlar esgerlerini Zonguldakdan we italýanlary Günorta Anadolydan çykaryp başladylar. ==== Kütahya-Eskişehir Söweşleri ==== Önönü söweşlerinde goranyş taktikasyny ulanan türk goşuny, Aslyhanlar-Dumlupynar söweşlerinde henizem hüjüm güýjüne ýetip bilmejekdigini görkezdi. Gresiýanyň goşuny bu ýagdaýdan peýdalanmak kararyna geldi we önönü, Eskişehir, Afýon we Kütahýanyň arasyndaky setirdäki türk pozisiýalaryna hüjüm etmek, olary basyp almak we Ankara gitmek isledi. Gresiýanyň goşuny güýçlendiriji güýçler bilen 1921-nji ýylyň 10-njy iýulynda hüjüm gurady we türk goşunyny 20-nji iýula çenli hüjümleri bilen yza çekilmäge mejbur etdi. Mustafa Kemal Paşa türk goşunyna Sakarya derýasynyň gündogaryna gitmegi buýurdy. Şeýdip, wagt gazanylardy. Bu söweşleriň netijesinde Eskişehir, Kütahya we Afyon ýaly uly strategiki sebitler ýitdi. Türkiýäniň Milli mejlisinde ahlaksyzlyk boldy we ýiti jedeller boldy. Şeýle-de bolsa, grek goşunynyň uly ot we ýarag artykmaçlygyna garamazdan, türk goşunyny ýok edip bilmedi. Türk goşuny Sakarýanyň gündogaryna sag-aman yza çekildi. Kütahya-Eskişehir söweşlerinden soň hökümete garşy reaksiýalar, ýagny Mustafa Kemal Paşa Beýik Milli Mejlisiň içinde artyp başlady. Bu oppozisiýa ýolbaşçylyk edenler Mustafa Kemal Paşa goşuny eýelemegi üçin basyş edip başladylar. Asyl niýeti ony Ankaradan aýyrmak we Enwer Paşanyň güýjüni üpjün etmekdi. 1921-nji ýylyň 4-nji awgustynda Beýik Milli mejlisde eden çykyşynda Mustafa Kemal Paşa baş serkerde bolmaga kabul edilendigini, ýöne baş serkerdäniň peýdaly bolmagy üçin kanun kabul edilmelidigini aýtdy. Mejlisiň goşun baradaky ygtyýarlyklaryny üç aý jemlär. Şeýdip, Paşanyň baş serkerde bolmagyny isleýänleriň arzuwlary puja çykdy. 1921-nji ýylyň 5-nji awgustynda biragyzdan kabul edilensoň, Mustafa Kemal Paşa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň goşunlarynyň baş serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Sakarya Meýdany Söweşi ==== Mustafa Kemal Paşa, baş serkerde bolanyndan soň derrew çap eden Tekalif-i Milliýe buýruklary bilen goşuny enjamlaşdyrmak üçin halky çagyrdy. 12-nji awgustda Polatlyda gözleg geçirip barýarka, atyndan ýykyldy we gapyrgasy döwüldi. 1921-nji ýylyň 23-nji awgustyndan 13-nji sentýabry aralygynda geçirilen Sakarya söweşinde grek goşunynyň hüjüm güýji tükenipdi. [251] Türk goşuny birden hüjüm bilen Sakarya derýasynyň gündogaryndan grek goşunyny çykarmagy başardy. Bu ýeňişden soň, 1921-nji ýylyň 19-njy sentýabrynda Beýik Milli Assambleýa biragyzdan baş serkerde Mustafa Kemal Paşany Müşir (häzirki marşal ady bilen tanalýar) derejesine çykardy we oňa Gazi adyny berdi. Sakarya söweşiniň ahyrynda türk goşunynyň pidalary; Jemi 49289 adam, şol sanda 5713 adam öldi, 18,480 adam ýaralandy, 828 adam tussag edildi we 14 268 adam dereksiz ýitdi. Gresiýanyň goşunynyň zyýany; Jemi 23007 adam, şol sanda 3758 adam öldi, 18 955 adam ýaralandy, 354 adam dereksiz ýitdi. Sakarya söweşinden soň, 1921-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda Ankara hökümeti bilen Günorta Kawkaz respublikalarynyň arasynda Kars şertnamasyna gol çekildi. Şeýlelikde, Türkiýäniň gündogar serhedi doly üpjün edildi. Fransiýa 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümeti bilen Ankara şertnamasyna gol çekdi. Bu şertnama bilen Fransiýa Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümetini ykrar etdi we Hatay-Iskenderundan başga Türkiýäniň häzirki günorta serhedi çekildi. Ylalaşyk sebäpli günorta front howpsuz bolansoň, ol ýerdäki türk goşunlary hem Günbatar fronta geçirildi. Sakarya söweşinden soň, italýanlar Günorta Ege we Ortaýer deňziniň sebitlerini saklap bilmejekdiklerine düşündiler we 1921-nji ýylyň ahyrynda basyp alan ýerlerinden çekildi. Sakarya söweşinden soň Angliýa Ankarany ykrar etdi we 1921-nji ýylyň 23-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisi bilen tussaglary boşatmak barada şertnama baglaşyldy. ==== Uly hüjüm ==== [[Faýl:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|left|thumb|Baş serkerde Atatürk, harby bölümleri barlaýan Izmit, 1922-nji ýylyň 18-nji iýuny]] Hüjüme 1 ýyl taýýarlyk görülmegi netijesinde, uly üns bilen taýýarlanan hüjüm meýilnamasy 1922-nji ýylyň 26-njy awgustynda irden durmuşa geçirildi. 1922-nji ýylyň 26-30-njy awgustynda bolup geçen Uly hüjüm Garaşsyzlyk urşunyň soňky tapgyrydy. Gresiýanyň goşunynyň uly bölegi 30-njy awgustda Baş serkerde söweşinde bir günüň içinde ýok edildi. 31-nji awgustda Mustafa Kemal Paşa serkerdelerini Çalköýdäki baş edarasyna ýygnady we gaçmagy başaran grek güýçlerine tiz yzarlanmagy we güýçleri bilen birleşmeginiň öňüni almak üçin Ortaýer deňzine (häzirki Egeý) üç ugra gitmegi buýurdy. Izmirde we onuň töwereginde. 1-nji sentýabrda baş serkerde Mustafa Kemal beýannama berdi we goşunlara aşakdaky buýrugy berdi:<blockquote>"Anadolyda has köp söweş boljakdygyny we her kimiň akyl güýjüni, edermenlik we watançylyk baýlyklaryny bäsdeşlikdäki ýaly bermegini dowam etdirip, ähli dostlarymyň öňe gitmegini isleýärin. Goşunlar, ilkinji maksadyňyz Ortaýer deňzi. Öňe!"</blockquote>Türk goşuny 2-nji sentýabrda Uşaky yzyna aldy. Bu ýerde Gresiýanyň goşunynyň baş serkerdesi general Nikolaos Trikupis tussag edildi. 9-njy sentýabrda türk atlylary Izmir şäherine girdiler. Gözegçilik operasiýasy 1922-nji ýylyň 18-nji sentýabryna çenli Günbatar Anadolydaky ähli grek goşunlary serhetden çykaryldy. Türk goşunynyň bu üstünligi, Mudanya ýaraşyk şertnamasyna alyp barýan işe başlady. Grekler tarapyndan ýesir alnan kakasy we ogly Mustafa Kemalyň Karşýaka galmagy üçin öýlerini taýýarlady. Gresiýanyň koroly Konstantin hem öň bu öýde galypdy we basgançaklarda aýaklarynyň aşagyna ýaýran türk baýdagyny aýak astyna alyp, jaýa girdi. Bu gezek kakasy we ogly basgançaklarda grek baýdagyny ýaýratdylar. Mustafa Kemal Paşa öýe girjek bolanda: "Haýyş edýärin, bu tegmili şu jogap bilen pozuň!" Aýdyldy. Mustafa Kemal Paşa hem baýdagy aýyrdy we: "Geçip giden bolsa, ýalňyşlyk goýberdi; bir milletiň abraýy bolan baýdagy bozup bolmaz, ýalňyşyny gaýtalamaryn. Baýdagy ýerden aýyryň." ==== Çanakkale krizisi ==== Izmir azat edilenden soň, esasy mesele Stambul we bogaz sebtini dowam etdirýän soýuzdaşlary basyp almakdy. Mustafa Kemalyň buýrugyna laýyklykda türk güýçleri derrew Çanakkale tarap ugraýarlar we Frakiýa ýaly ýerleri ewakuasiýa etmegi talap edýärler. Angliýa muňa goşmaça deňiz flotuny (şol döwrüň iň häzirki zaman uçar gatnawçylarynyň ikisini hem goşmak bilen) we gury ýer güýçlerini ibermek bilen jogap berdi. Çanakkale krizisine sebäp bolan Mustafa Kemalyň buýrugy; Angliýadaky oppozisiýanyň, Nýufoundlendden we Täze Zelandiýadan we beýleki Entente güýçlerinden başga Iňlisleriň agalyk etmegi netijesinde ol gyzgyn konflikte öwrülmedi we Stambulyň azat edilmegine ýol açdy. “Gallipoli” krizisi diňe bir Deýwid Lloýd Jorjyň güýjüni ýitirmegine sebäp bolman, Kanadanyň diplomatik taýdan garaşsyz bolmagyna mümkinçilik döretdi. Mundan başga-da, krizis döwründe ABŞ-nyň prezidenti 1922-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda goňşy Türkiýä deňizlere 13 sany täze harby gämi ibermegi buýurdy. Şeýle hem, serkerdesi 1908-1923-nji ýyllar aralygynda admiral Bristol bolan USS Scorpion gämisiniň aňtaw almak üçin Lozanna şertnamasyna gol çekilýänçä hemişe Stambulda bolandygyna düşünilýär. === Mudanýanyň ýaragy === Uly hüjümden soň, 1922-nji ýylyň 11-nji oktýabrynda; Uruş Türkiýäniň Milli mejlisiniň, Angliýanyň, Fransiýanyň we Italiýanyň arasynda gol çekilen Mudanya ýaragy bilen tamamlandy. Grekler gepleşiklere gatnaşmady, Italiýa olara wekilçilik etdi. Bu ýaragyň düzgünlerine görä, türk we grek goşunlarynyň arasyndaky söweş gutardy. Gündogar Frakiýa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasyna gowşuryldy we Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy parahatçylyk şertnamasy baglaşylýança ol ýerde iň köp 8000 adamlyk endandarma güýjüni saklamak üçin tassyklandy. Bogazlar we Stambul Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümetine ýolbaşçylyk edildi. Soýuzdaş güýçleriň parahatçylyk şertnamasyna gol çekilýänçä Stambulda galmagy karar edildi. === Lozen şertnamasy === [[Faýl:Signing of the Treaty of Lausanne (1923).jpg|thumb|Lozanna şertnamasy gol çekmek, 1923]] Mudanya ýaraşyk şertnamasyndan soň, bitarap ýurt bolan Şweýsariýanyň Lozanna şäheri parahatçylyk gepleşikleri geçirmek üçin saýlandy. Türkiýä İsmet önönü wekilçilik etdi. Maslahat 1922-nji ýylyň 20-nji noýabrynda ýygnandy we düşünişmezlik sebäpli 1923-nji ýylyň 4-nji fewralynda gepleşikler kesildi. Gepleşikler 1923-nji ýylyň 23-nji aprelinde gaýtadan başlandy we 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda Lozanna şertnamasyna gol çekildi. Lozanna şertnamasynda 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda fransuzlar bilen gol çekilen Ankara şertnamasynyň günorta serhedi edil öňki ýaly saklandy. Yrak serhedini çekip bolmaýar we 9 aýyň içinde çözmek kararyna gelindi. Meriç derýasy grekler bilen serhet hökmünde kabul edildi. Garaağaç we onuň töweregi Türkiýä uruş öwezini dolmak üçin berildi. Egeý deňzindäki Bozcaada we Gökçeada Türkiýä berildi we Gresiýanyň elinde galan Anadola ýakyn adalary ýaragsyzlandyrmak kararyna gelindi. Baş harplar doly aýryldy. Osman imperiýasynyň 1845-nji ýyldan Birinji Jahan Urşunyň ahyryna çenli bergileri paýtagtda gaýtadan hasaplamak arkaly azaldy. Osman imperiýasyndan girdejilerine görä bölünen döwletlere bergiler paýlandy. Türkiýäniň bergilerini türk walýutasynda ýa-da fransuz frankynda tölemek teklibi kabul edildi. Lozanna bogazy konwensiýasy bilen bogazlardan erkin geçiş üpjün edildi, bogaz komissiýasy döredildi we bogazlar we onuň daş-töweregi ýaragsyzlandyryldy. Stambulda ýaşaýan greklerden we Günbatar Frakiýada ýaşaýan türklerden başga ähli grekleriň Türkiýede we Gresiýadaky ähli türkleriň göçürilmegi tassyklandy. [260] Şeýlelikde, Garaşsyzlyk urşy 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasy bilen tamamlandy. [261] Bu şertnama bilen Sewres şertnamasy ýatyryldy we Lozanna şertnamasynyň esaslarynda Türkiýe döredildi. === Respublikanyň yglan edilmegi === [[Faýl:Mustafa Kemal visit the front.jpg|thumb|Bir çaga Gazi Mustafa Kemal Paşa goşgy okaýar. (1923-nji ýylyň 16-njy ýanwary)]] Soltanlyk ýatyrylansoň, Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 15-nji ýanwarynda Eskişehirde hökümet ulgamlary baradaky çykyşynda respublikanyň garşysyna çykdy we aşakdaky sözler bilen respublikanyň we konstitusiýa monarhiýasynyň arasynda hiç hili tapawudyň ýokdugyny aýtdy: "Dünýäniň ähli taryhynda we häzirki döwürde biz absolýutistik dolandyryşa, konstitusiýa hökümetine duş gelýäris we respublikan hökümetleri hem görýäris. ''Biziň bilýän konstitusion we respublikan hökümet guramalarymyz, ygtyýarlyklary bölmek ýörelgesine esaslanýar. Häkimiýetleriň bitewiligi ýörelgesine esaslanyp hökümeti gurduk ... Meniň pikirimçe, hakykatda häkimiýetiň bölünişi ýok, güýçleriň bitewiligi bar. Şerigat düzgünlerine laýyklyk nukdaýnazaryndan baha bermek isleseňiz, şerigat düzgünlerimizde belli bir dolandyryş görnüşiniň ýokdugyny ýatladýaryn. Respublikan ýa-da absolýutizm ýaly bir görnüş kesgitlenmedi ..."'' Oppozisiýanyň güýçlendirilen we saýlawlaryň haçan geçiriljekdigi belli bolmadyk şertlerde Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 19-njy ýanwarynda Izmitdäki parlament dolandyryş ulgamyny gorady we respublikadan ýokarydygyny düşündirdi: "Hökümetimiz indi despotik hökümet däl. Ol mutlak we konstitusion hökümet däl. Hökümetimiz fransuz ýa-da amerikan respublikalaryna meňzemeýär. Hökümetimiz halk hökümeti. Doly geňeş hökümeti. Täze Türkiýe ştatynda , soltanlyk millete degişlidir ... " Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 2-nji fewralynda Izmirde eden çykyşynda respublikanyň we konstitusion monarhiýanyň arasynda gaty az tapawudyň bardygyny aýtdy: "Mutlak hökümetler bar, konstitusion hökümetler bar, respublikan hökümetler bar. Bular häzirki wagtda dünýäde görýän görnüşlerimiz. Theseöne bu atlaryň hemmesini iki synp bilen beýan edip bileris. Şahsy soltanlyk ýa-da konstitusion soltanlyk bar. Bu ýol bilen aňlatma, respublikan bilen konstitusion soltanlygyň arasynda gaty az tapawudy gördüm.… Meniň pikirimçe, respublikan görnüşinde soltanlyk, belli bir döwürde üýtgemeýän ygtyýarlyklary bolan wagtlaýyn soltan bar. Beýleki tarapdan, bar dowam edýänçä soltan hökmünde hereket edýän we ölenden soň çagalary, garyndaşlary we garyndaşlary miras galan soltanlyk… ” Mustafa Kemal, Wiener Neue Freie Presse habarçysynyň paýtagtyň nirede boljakdygy baradaky soragyna beren jogabynda respublikanyň ilkinji gezek 1923-nji ýylyň 22-nji sentýabrynda yglan ediljekdigini aýtdy: "Türkiýäniň paýtagty meselesi barada aýdylanda bolsa, bu soraga jogap awtomatiki ýagdaýda ýüze çykýar: Ankara Türkiýe Respublikasynyň paýtagty." Garaşsyzlyk söweşinden soň Türkiýede iki kelleli administrasiýa peýda boldy. 1922-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy Osman soltanlygyny ýatyrdy we Stambul hökümetiniň kanuny barlygyny bes edip, Wahdettini tagtdan çykardy. 1923-nji ýylyň 16-njy ýanwarynda Izmit Hünkar Kasride Stambuldan gelýän journalistsurnalistler bilen geçirilen söhbetdeşlikde Wakitiň baş redaktory Ahmet Emin Beý (manalman) kürt meselesi baradaky soraga "Kürt dilini göz öňünde tutmagyň ýerine" jogap berdi. Biziň eýeçiligimizde, guramanyň esasy kanunyna laýyklykda eýýäm kürt döwletimiz bar. "Şeýle ýerli özbaşdaklyk dörediler" we kürtlere aýratyn status bermezlik üçin seresaplylyk bildirdi. Gazi Mustafa Kemal, täze re regimeimiň esasyny düzjek Halk partiýasynyň düýbüni tutdy, 1923-nji ýylyň 8-nji aprelinde "Dokuz umyt" neşir edildi. Diňe Halk partiýasyna aprel aýynda geçirilen ikinji parlament saýlawlaryna gatnaşmaga rugsat berildi. Partiýanyň lideri Gazi Mustafa Kemal parlamente dalaşgärleri hödürledi. 1923-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda premýer-ministr we Içeri işler ministri bolup işlän Fethi Beý Içeri işler ministrliginden çykýandygyny habar berdi. Şol gün Mejlisiň başlygynyň orunbasary bolup işlän Ali Fuat Paşa goşun gözegçisi wezipesine bellenilendigi sebäpli wezipesinden aýryldy. Gazi Mustafa Kemala garşy çykýan mejlis agzalary bu iki boş ýer üçin geçirilen saýlawlarda ýeňiş gazandy. Mejlisiň başlygynyň orunbasary wezipesine Rauf Beý, Sabit Beý bolsa içeri işler ministri wezipesine saýlandy. Bu ýagdaýdan nägile bolan Gazi Mustafa Kemal, premýer-ministr Fethi Beýden 1923-nji ýylyň 26-njy oktýabrynda "General Erkan-ı Harbiýe Baş Prezidentiniň orunbasary" Fewzi Paşadan başga-da hökümetiň işinden aýrylmagyny isledi. gaýtadan saýlanan halatynda wezipäni kabul etmezlik üçin işinden aýryldy. Şeýlelik bilen hökümet krizisi ýüze çykdy. Ministrler geňeşiniň täze agzalarynyň 29-njy oktýabrda saýlanjakdygy habar berildi. Bu wakalardan respublikany yglan etmek bilen meseläni doly çözmek kararyna gelen Gazi Mustafa Kemal, 1923-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda gije Çankaýa ýygnagyna İsmet Paşany we käbir adamlary çagyrdy we kararyny yglan etdi: "Biz yglan ederis respublikasy. " Myhmanlar gidenden soň, metsmet Paşany tussag etdi we bilelikde Konstitusiýanyň konstitusiýasynda zerur üýtgeşmeler girizjek teklibi taýýarladylar. 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda, Halk partiýasynyň parlament toparynda Ministrler geňeşiniň döredilmegi ara alnyp maslahatlaşyldy. Mesele çözülip bilinmänsoň, Gazi Mustafa Kemaldan pikirlerini düşündirmegi haýyş edildi. Gazi Mustafa Kemal krizisden çykmagyň ýoluny Konstitusiýany üýtgetmegiň zerurlygy bilen düşündirdi. Şeýle hem, topara respublikanyň yglan edilmegine gönükdirilen kanun taslamasyny hödürledi. Taslama partiýa topary tarapyndan kabul edilenden soň, Türkiýäniň Milli mejlisiniň Baş Assambleýasynyň ýygnagy şol gün agşam 18.45-de başlandy. Düzediş baradaky konstitusiýa toparynyň hasabaty we teklibi umumy ýygnagyň tassyklamagyna hödürlendi we 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda duşenbe güni agşam 20.30-da deputatlar el çarpdylar we "Uzak ýaşa respublikan!" Respublikan ses bilen yglan edildi. == Prezidentlik (1923-1938) == Respublikanyň yglan edilmeginden soň geçirilen prezident saýlawlaryna gatnaşan 158 deputatyň hemmesiniň sesi bilen Bala deputaty Gazi Mustafa Kemal Türkiýäniň ilkinji prezidenti saýlandy. [274] Atatürk, öz sözleri bilen aýdanyňda, "Türkiýäni häzirki zaman siwilizasiýasynyň derejesine çykarmak" üçin birnäçe düýpli üýtgeşme amala aşyrdy. 1924-nji ýylyň konstitusiýasyna laýyklykda, Türkiýäniň Milli mejlisi 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda geçiriljek prezident saýlawlaryndan soň Gazi Mustafa Kemaly ýene üç gezek (1927, 1931, 1935-nji ýyllarda) gaýtadan saýlady. Atatürkiň döwründe İsmet önönü, Fethi Okyar we Selal Baýar premýer-ministr bolup işledi. Bu döwürde iň uzyn wezipede galan we iň köp hökümet guran adam İsmet önönü. Atatürkiň döwründe döredilen hökümetler tertipde: 1. T.R. Hökümet, 2-nji T.R. Hökümet, 3-nji T.R. Hökümet, 4-nji T.R. Hökümet, 5-nji T.R. Hökümet, 6-njy T.R. Hökümet, Türkiýe 7-nji Respublikasy Hökümet we Türkiýe 8-nji Respublikasy Bu hökümet. === Içerki syýasat === Ataturk ýygy-ýygydan ýurda gezelenç edýärdi we ýerdäki döwlet işlerini barlaýardy. === Daşary syýasat === Atatürkiň ýolbaşçylyk eden döwründe daşary syýasat meseleleriniň arasynda Mosul meselesi, Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy, Türkiýäniň Milletler Bileleşigine girmegi, Balkan şertnamasy, Montreks bogazy konwensiýasy, Sadabat şertnamasy we Hataý meselesi bar. Ataturk we Owganystan şasy Amanullah Han, Ankara (1928). Amanullah Han, Atatürkiň reformalaryna meňzeş reformalary öz ýurdunda durmuşa geçirmäge synanyşdy. Atatürkiň döwründe Türkiýe Owganystanyň döwrebaplaşdyryş işine işjeň goldaw berdi. Ataturk daşary syýasatynda real hereket etdi. Ataturk daşary gatnaşyklarda dinamik we batyrgaý; ýöne başdan geçirmeli däl. Ataturk, daşary syýasatda özüni dolandyrýan ýörelge barada beýanat berdi: "Biz özümizi tanaýan adamlar, ýerine ýetirip bolmajak isleglerimiz ýok." Atatürk, Yslamçylygyň we Turanizmiň zyýanly ölçeglerine garşy Milli şertnama tarapyndan kesgitlenen çäklerde galmak pikirini kabul etdi. Ataturk, 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasyny daşary syýasatynda kesgitleýji faktor hökmünde saklady, bu şertnamada göz öňünde tutulan Türkiýe Respublikasynyň serhetleri esasan kesgitlenildi (Hatay meselesinden başga) we hiç hili eglişik edilmedi. Ykdysadyýet nukdaýnazaryndan Lozanna şertnamasy bilen ýatyrylan sözlerden. Atatürkiň Lozannany esas hökmünde ulanmagynyň ähmiýeti wagtyň geçmegi bilen has gowy düşünilýär; sebäbi Birinji Jahan Urşunda ýeňilenleriň arasynda bir milletiň döreden düşünjeleri şol döwürden şu güne çenli hereket edýän ýeke-täk şertnama bolup galýar. Käbir türk gözlegçileriniň pikiriçe, şahsyýeti we gylyk-häsiýeti bilen tapawutlanýan we "milli" häsiýetli Atatürkiň daşary syýasaty häzirki döwürde görelde bolup biljek köp sanly esasy häsiýetlere eýe. Orta mekdepden bäri harby tälim alan we söweşlere gatnaşan Ataturk, söweşden soňky durmuşynda parahatçylygy saklamaga synanyşdy. Atatürkiň "Biziň pikirimizçe, halkara syýasy howpsuzlygyň ösmegi üçin ilkinji we iň möhüm şert, iň bolmanda parahatçylygy goramak ideýasyndaky halklaryň yhlasly agzybirligi" diýen sözleri, garaýşynyň mysaly hökmünde görkezildi Bu mesele. ==== Mosul meselesi ==== [[Faýl:رضاشاه و مصطفی کمال آتاترک Reza Shah and Mustafa Kemal Atatürk.jpg|thumb|Eýranyň şasy Reza Pahlavi bilen Ataturk (1934)]] Türkiýe-Yrak serhedi Lozanna şertnamasy wagtynda çekilmedi. Mosul-Kirkuk sebitinde baý nebit ýataklarynyň bolmagy köp ýurtlaryň, esasanam Angliýanyň ünsüni özüne çekdi. Baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebiti, Mudros ýaragyna gol çekilende Angliýa basyp aldy. Birinji jahan urşy gutarandan soň Yrakda Iňlis administrasiýasy döredildi we bu ýurt Iňlisleriň ygtyýaryna berildi. Mosul Milli şertnamanyň çäginde, ilatynyň aglaba bölegi türkdi. Şeýle-de bolsa, Iňlisler baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebitini terk etmek islemediler. Lozanna parahatçylyk şertnamasy wagtynda bu mesele boýunça hiç hili netije alynmady we bu meseläniň soňrak Türkiýe bilen Angliýanyň arasynda çözülmegi karar edildi. Gepleşikler 1924-nji ýylda başlandy, ýöne netije alynmady. Soňra mesele Milletler ligasyna geçirildi. 1924-nji ýylyň oktýabr aýynda duşuşan Milletler Bileleşigi Türkiýe-Yrak serhedini çekdi we Mosul sebitini Yrak tarapynda goýdy. 1925-nji ýylyň 13-nji fewralynda Şeýh Said gozgalaňy başlandy. 15-nji aprelde doly basylan gozgalaň Iňlislere peýdaly boldy. Garaşsyzlyk söweşinden ýaňy çykan türk goşuny ýenjildi we Mosul-Kirkukda harby operasiýa mümkinçiligi ýok edildi. Bu ýagdaýda Türkiýe, 1926-njy ýylyň 5-nji iýunynda Iňlisler bilen gol çekilen Ankara şertnamasyna laýyklykda käbir maddy peýdalaryň öwezine Milletler Bileleşigi tarapyndan kesgitlenen serhedi kabul etdi. ==== Türk-Grek gatnaşyklary ==== Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy. 1923-nji ýylda Lozanna şertnamasyna goşmaça teswirnama laýyklykda Türkiýedäki grekleriň Gresiýa, Gresiýadaky türkler bolsa Türkiýä göçmäge mejbur ediljekdigi karar edildi. Türkiýede diňe Stambul şäheri, Gökçeada we Bozcaada, Gresiýada diňe Günbatar Frakiýanyň türkleri ilat alyş-çalşygyndan boşadyldy. Üýtgeşmeleriň köpüsi 1923-1924-nji ýyllarda bolup geçdi, ýöne galan käbir ýagdaýlarda mejbury migrasiýa 1930-njy ýyldaky önönü-Wenizelos şertnamasyna çenli dowam etdi. Türk-grek ýakynlygy üçin Atatürk 1930-njy ýylda Gresiýanyň premýer-ministri Eleftherios Wenizelosy Türkiýä çagyrdy we öňki duşmany bilen parahatçylygyň düýbüni tutdy. Wenizelos häkimiýetden aýrylandan soň hem türk-grek gatnaşyklary mähirli bolup galdy. Aslynda, Wenizelosyň mirasdüşeri Panaýis Çaldaris 1933-nji ýylyň sentýabr aýynda Atatürk şäherine geldi we Türkiýe bilen Gresiýanyň arasynda Ylalaşyk şertnamasy (ýakyn şertnama kody, Pacte d'Entente Cordiale) atly giňişleýin şertnama gol çekdi. Balkan şertnamasy üçin basgançak. Atatürk 1934-nji ýylda Wenizelos tarapyndan Parahatçylyk boýunça Nobel baýragyna dalaşgär görkezildi. Şeýle-de bolsa, Nobel baýragy komiteti muny göz öňünde tutmady. [[Faýl:Atatürk ve Amanullah Han.jpg|thumb|Ataturk we Amanullah Han]] Gresiýanyň Anadolyny basyp almagyny ýalňyşlyk hasaplaýan we Türkiýe bilen dostlukly gatnaşyklaryň ösdürilmegini goldaýan diktator Ioannis Metaksas bir gezek Ataturk hakda şeýle diýdi:<blockquote>"... Prezident Atatürkiň umumy ideallaryň we parahatçylykly hyzmatdaşlygyň çäginde türk-grek bileleşiginiň hakyky esaslandyryjysydygyny hiç haçan ýatdan çykarmarys. Iki ýurduň arasynda ýatyryp bolmajak dostluk gatnaşyklaryny ösdürdi. Gresiýa ýatdan çykmajak ýatlamalary gorar. asylly türk halky üçin üýtgewsiz geljek ýoly kesgitlän bu beýik adam."</blockquote> ==== Milletler ligasy ==== Türkiýe 1932-nji ýylyň 13-nji aprelinde geçirilen Genevaenewa ýaragsyzlanmak konferensiýasynda Milletler Bileleşigi bilen hyzmatdaşlyga taýýardygyny mälim etdi. Şondan soň [[Ispaniýa]] we [[Ýunanystan|Gresiýa]] Türkiýäni Milletler Bileleşigine kabul etmegi teklip etdi. Türkiýäniň parahatçylykly syýasatyna gözegçilik edip, Milletler Bileleşigi 1932-nji ýylyň 6-njy iýulynda umumy mejlisde bu teklibi biragyzdan kabul etdi. Türkiye 1932-nji ýylyň 18-nji iýulynda bu birleşigiň agzasy boldy. Milletler Bileleşigi 1945-nji ýyldan bäri [[Birleşen Milletler Guramasy]] bilen çalşyryldy. == Ölümi == [[Faýl:Atatürk'ün cenazesi.png|thumb|Ataturkyň jaýlanyş çäresi, 1938-nji ýylyň 21-nji noýabry]] Atatürkiň saglyk ýagdaýy 1937-nji ýyldan başlap erbetleşip başlady. 1938-nji ýylyň başynda oňa siroz diagnozy goýuldy. Lukmanlar Europeewropadan getirildi. Mehmet Kamil Berk 1938-nji ýylyň 15-nji oktýabryndan tä ölýänçä lukmanlarynyň biri. Saglygynyň ýaramazlaşmagy türk we daşary ýurtly lukmanlaryň bejergisinden netije bermedi. Atatürk 1938-nji ýylyň 10-njy noýabrynda irden 09.05-de Stambul Dolmabahçe köşgünde aradan çykdy. Jesedi dabara bilen Ankara iberildi we jesedi 1938-nji ýylyň 21-nji noýabrynda geçirilen dabara bilen Ankara etnografiýa muzeýindäki wagtlaýyn mazaryna ýerleşdirildi. 15 ýyl soň, 1953-nji ýylyň 10-njy noýabrynda, özi üçin gurlan Anıtkabirdäki baky dynç alyş ýerinde jaýlandy. Wesýeti boýunça emlägini türk taryhy jemgyýetine we türk dil birleşigine galdyrdy; Makbule Atadan Çankaýada ýaşamagyny isledi, Makbule Atadan we ogullyga alnan gyzlara aýlyk tölenmegini isledi we İsmet İnönüiň çagalaryna ýokary bilim almak üçin zerur goldaw berilmegini isledi. [[Faýl:Panaroma Anıtkabir.jpg|center|thumb|729x729px|Atytkabir, Atatürkiň guburynyň ýerleşýän ýeri]] == Yatlamasy == Atatürk, kino, telewideniýe, aýdym-saz we poeziýa ýaly ugurlarda häzirki zaman medeniýetine täsir etdi. Memoryatlamasyny tutuş Türkiýede dowam etdirmek üçin käbir binalara, salgylara we edaralara ady we atlary ýazylan atlar berildi. Bularyň käbiri; Atatürk howa menzili, Atatürk olimpiýa stadiony, Atatürk bendi, Atatürk köprüsi, Atatürk tokaý fermasy, Atatürk uniwersiteti, Gazi uniwersiteti, Gazi Anadoly orta mekdebi, Mustafa Kemal uniwersiteti. Mundan başga-da, Atatürkiň Samsuna gelmegine bagyşlanan Ondokuz Maýys uniwersiteti we doglan gününiň 100 ýyllygyna bagyşlanan Yüzüncü ıyl uniwersiteti ýaly ewokatiw atlar hem ulanyldy. Türkiýäniň her bir şäher we etrap merkezinde Ataturk ýadygärlikleriniň we resmi edaralaryň girelgesinde Atatürkiň heýkeli, büsti ýa-da maskasy bar. Mundan başga-da, Atatürk büstleri, maskalar, portretler ýa-da suratlar, senenamalar, ruçka eýeleri we ş.m. ähli resmi ofislerde we köp sanly resmi ofislerde görkezilýär. Bezegler bar. Mundan başga-da, Türkiýede Ataturk nyşanlary, Ataturkyň goly bilen ýazgylar, galstuklar, halkalar we ş.m. Atatürk temaly nagyşlary göterýän köp raýaty görmek bolýar. 1951-nji ýylyň 31-nji iýulynda Demokratik partiýanyň hökümeti döwründe güýje giren we Atatürki goramak kanuny hökmünde köpçülige mälim bolan Atatürkä garşy edilen jenaýat kanuny Atatürkiň ýadyny aç-açan kemsitmegi we heýkelleri, büstleri, ýadygärlikleri we ş.m. ýok etmegi öz içine alýar. Atatürk. Obýektleri ýok etmek ýa-da hapalamak jenaýat hasaplanýar. Bu kanun söz azatlygy bilen baglanyşykly tankytlara sezewar edildi. Türkiýedäki ähli döwlet we hususy mekdeplerde Atatürk burçunyň bolmagy hökmanydyr. Mundan başga-da, başlangyç we orta mekdep kitaplarynyň başynda we her synp otagynda Atatürkiň portreti bolmaly. Mundan başga-da, Ataturkyň söýgüsi we özgertmeleri aýratyn okuw ýa-da resmi bilimiň ähli basgançaklarynda käbir kurslaryň bir bölegi hökmünde öwredilýär. 19-njy maý her ýyl Türkiýe Respublikasynda, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasynda we Türkiýäniň daşary ýurt wekillerinde Atatürkiň hatyrasy, Youthaşlar we sport güni hökmünde bellenilýän milli baýramçylykdyr. 10-njy noýabrda, Atatürkiň aradan çykan güni, irden 09.05-de, Türkiýe Respublikasy, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasy we Türkiýäniň daşary ýurt wekilleriniň köpüsi bir minut dymyşlyk edýärler, ulaglar saklanýar we hormat goýýarlar şahlar üznüksiz. == Galeri == <gallery> Image:Atatürk 1912.jpg|1912, Tripoli Image:Ataturk20.JPG|1918, Halep Image:Ataturk22.JPG|Rauf Orbaý bilen, 1919 Image:İsmet Paşa Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken (1920).jpg|Ismet Inönü bilen, 1920 Image:Ataturk29.JPG|5 Awgust 1921 Image:Atatürk İneboluda.jpg|1925, Kastamonu Image:Atatürk Samsun reji fabrikasına giderken.jpg|1930, Samsun Image:Ataturk visits a school.jpg|1931, Izmir Image:10th Anniversary Speech.jpg|1933, Ankara </gallery> ==Çeşmeler== {{Bio-stub}} [[Kategoriýa:Turkiýäniň Prezidentleri]] 7hzpyf8cy5luj2taydc6ztk8grm43us 270555 270554 2026-09-07T08:24:08Z NDG 31905 [[Special:Contributions/Yuskagalboy31|Yuskagalboy31]] ([[User talk:Yuskagalboy31|Çekişme]]) tarapyndan edilen özgerdişler [[User:JayCubby|JayCubby]] tarapyndan redaktirlenen soňky wersiýasyna yzyna getirildi. 267527 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = Gazy - Halaskar-y Yslam - Mareşal - Başmugallym | name = Mustafa Kemal Atatürk | image = Ataturk1930s.jpg | image_size = 200px | caption = Atatürk 1930-njy ýyllarda | birth_name = Ali Rıza oğlu Mustafa<br />({{small|Musafa Ali Ryza ogly}}) | birth_date = 1881 | birth_place = [[Selanik]], [[Selanik welaýaty]], [[Osman imperiýasy]] <br />({{small|şu wagtky Selanik, [[Gresiýa]]}}) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1938|11|10|1881|5|19}} | death_place = [[Dolmabahçe Köşki]], [[Stambul]], [[Türkiýe]] | restingplace = Ankara Etnografiýa müzeýi, [[Ankara]] (21 Noýabr 1938 – 10 Noýabr 1953)<br />[[Anytkabir]], Ankara (10 Noýabr 1953-den) | signature = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg | nationality = Türk | party = [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]] | otherparty = [[Watan we azatlyk partiýasy]]<br />[[Birlik we ösüş komiteti]]<br /><small>(1923-nji ýyldan soňra Türkiýäniň respublikaçylar halk partiýasy)</small> | spouse = [[Latife Uşaklygül]] (1923–25) | order1 = 1-nji | office1 = Türkiýäniň prezidenti | term1 = 29 Oktýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | primeminister1 = [[Ismet Inönü]]<br /> [[Ali Fethi Okýar]]<br />[[Jelal Baýar]] | predecessor1 = ''Hökümet döredildi'' | successor1 = [[Ismet Inönü]] | office2 = 1-nji [[Türkiýäniň primer ministrleri|Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | term2 = 3 Maý 1920 – 24 Ýanwar 1921 | deputy2 = [[Fewzi Çakmak]] | predecessor2 = ''Hökümet guruldy'' | successor2 = Fewzi Çakmak | order3 = 1-nji | office3 = Türkiýäniň beýik mejlis hökümediniň başlygy | term3 = 24 Aprel 1920 – 29 Oktýabr 1923 | predecessor3 = ''Hökümet döredildi'' | successor3 = Ali Fethi Okýar | office4 = 1-nji [[Türkiýäniň respublikaçylar halk pariýasy]]synyň başlygy | term4 = 9 Senýabr 1923 – 10 Noýabr 1938 | predecessor4 = ''Hökümet döredildi'' | successor4 = Ismet Inönü <!--Military service--> | allegiance = [[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px]] [[Osman imperiýasy]] <small>(1893–1919)</small><br />[[File:Flag of Turkey.svg|22px]] [[Türkiýe]] <small>(1921–1927)</small> | branch = [[File:Osmanli-nisani.svg|22px]] [[Osman imperiýasy]]nyň goşuny <br /> [[File:Flag of Turkish Land Forces Command.svg|22px]] [[Türkiýäniň goşuny]] | rank = [[Mareşal]] | unit = | commands = 19-njy Bölüm <br />16-njy korps<br />Osmanly imperiýanyň 2-nji goşuny<br />Osmanly imperiýanyň 7-nji goşuny<br />[[Ýyldyrym esger topary]]<br />[[Türkiýäniň beýik mejlis hökümedi]] | battles = {{Collapsible list |bullets=yes |title= | '''[[Italýan-Türk urşy]]'''<br />[[Tobruk söweşi (1911)|Tobruk]]<br />Derna | '''[[Balkan uruşlary]]'''<br />[[Bolaýir söweşi|Bolaýir]]<br />Adrianople II | '''[[Birinji jahan urşy]]'''<br />[[Anzak aýlagy|Anzak aýlagy]]<br />[[700 çagalar üçin söweş|700 çagalar]]<br />[[3-nji post söweşi]]<br />[[Gylyçbaýyr söweşi|Gylyçbaýyr]]<br />[[Junuk Baýyr söwesşi|Junuk Baýyr]]<br />[[Tekkedepe söweşi]]<br />60-nji depe söweşi<br />[[Suwla aýlag söweşi|Suwla aýlagy]]<br />[[Sary Baýyr hereketi|Sary Baýyr]]<br />[[Bitlis söweşi|Bitlis]]<br />Günorta Palistina<br /> | '''[[Grek-türk urşy (1919–1922)|Grek-türk urşy]]'''<br />[[Sakarýa söweşi|Sakarýa]]<br />[[Beýik ynjydyjy]] }} | awards = [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]]<br />[[File:Order_of_the_Medjidie_lenta.png|40px]] [[Mejidiýe Nyşanlary]]<br /> [[File:TUR_Harp_Madalyasi_BAR.svg|30px]] [[Goşun medaly]]<br />[[File:Планка_железного_креста_1_класс.png|40px]] [[File:D-PRU_EK_1914_2_Klasse_BAR.svg|40px]] [[Demir Haç medaly]]<br />[[File:PRU_Order_of_Crown_ribbon.svg|40px]] [[Täjiň medaly]] (Königlicher Kronen-Orden) (Prussiýa)<br />[[File:AUT_KuK_Kriegsbande_BAR.svg|40px]] [[Harby taýdan bitiren işleri üçin haç medaly]] (Awstro-Wengriýa) }} '''Mustafa Kemal Atatürk''' ([[1881]] – [[10 noýabr|10 Noýabr]] [[1938]]) [[Türkler|türk]] garby serkerdesi, [[rewolýusiýaçy]], we [[Türkiýe|Türkiýe resublikasynyň]] düýbüni tutan, 1923-nji ýyldan başlap 1938-nji ýyla çenli ölýänçä Türkiýäniň ilknji [[Türkiýäniň prezidentleri|prezidenti]] bolan. Idealogiýalary [[zekulýarizm]] we [[Türk milletçiligi|milletçilik]], [[Atatürkiň reformalary|palitikalary]] we teoremary [[Kemalizm]] hasaplanýar. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanly orduyasynda hizmet edýän Atatürk, Çanakkale Cephesi'nde myralalyga, Sina we Filistin Cephesi'nde ise Yyldyrym Ordu Grubunyn komandyrlygyna atandy. Sawaşyň soňunda, Osmanly Ymparatorlukyň gadaganyny izleyän Kurtuluş Sawaşı bilen synalýan Türk Milletiniň Halkara Harakyetyne onçlyk edip, öňerlik etdi. Türk Kurtuluş Sawaşynyň mejlisinde Ankara Hökümetini döredip, Türk Orunlary Başkomandany sypary Meydan Muharebesinde üstünlikleri üçin 1921-nji ýylyň 19-sentyabr ýylynda "gazi" at doldy we marşalyk derejeleriniň ilerlenişine dördi. Askar we syýasady çäreleri bilen Itilaf Dewletleri we dostlaryna täzelenme getirdi. Sawaşyň soňunda Cumhuriýet Halk Partiýasyny "Halk Partiyasy" atlymy bilen dördi we ylala başlygyny etdi. 29 oktýabr 1923-nji ýylda Cumhuriýetin eşidilmegi soňunda Türiýede prezident saýlandy. 1938-nji ýylda ölümi çenli ol dört seri çagamyşa ulan bu işi ýürütdi we Türkiýede bugünçe çenli en uzak süret prezidentlik eden adamy bolýar. Ataturk; Döwrebap, progressiw we dünýewi döwlet gurmak üçin syýasy, ykdysady we medeni ugurlarda dünýewi we milletçi täzelikleri amala aşyrdy. Daşary ýurtlulara berlen ykdysady artykmaçlyklar ýatyryldy we önümçilik we demir ýol serişdeleri millileşdirildi. “Tehhîd-i Tedrîsât” kanuny bilen bilim türk hökümetiniň gözegçiliginde boldy. Dünýewi we ylmy bilim esas hökmünde kabul edildi. Müňlerçe täze mekdep guruldy. Başlangyç bilim mugt we hökmany edildi. Daşary ýurt mekdepleri döwletiň gözegçiliginde boldy. Daýhanlara salynýan agyr salgytlar azaldy. Erkekleriň eşiklerine we eşiklerine käbir üýtgeşmeler girizildi. Senenama, sagat we ölçeglere üýtgeşmeler girizildi. Mekel ýatyryldy we ýerine dünýewi Türk raýat kodeksi güýje girdi. Aýallaryň raýat we syýasy hukuklary Günbatar ýurtlarynyň köpüsinde ykrar edildi. Köp aýallylyk gadagan edildi. Aýallaryň şaýatlygy we miras hukuklary erkekleriňkä deň boldy. Şonuň ýaly-da, Türkiýede, dünýäniň köp ýurtlaryndan öň aýallara ses bermek we ilki ýerli saýlawlarda (1930), soňra bolsa umumy saýlawlarda (1934) ses bermek hukugy berildi. Dünýewi kanunlar jenaýat we karz kanunlarynda güýje girdi. Senagat höweslendiriş kanuny kabul edildi. Reformer reformasy üçin tagalla edildi. Latyn harplaryna esaslanýan täze türk elipbiýi, arap harplary esasynda Osman elipbiýiniň ýerine kabul edildi. Halky sowatly etmek üçin bilim kampaniýasy başlandy. Uniwersitet reformasy geçirildi. Ilkinji bäş ýyllyk senagat meýilnamasy güýje girdi. Synp we statusy kemsidýän lakamlar we atlar ýatyryldy we familiýalary girizildi. Türkleşdirme syýasaty bitewi we agzybir millet döretmek üçin geçirildi. == Ady we familiýasy == Kakasy Ali Rıza Efendi oňa Mustafa dakdy, sebäbi atasynyň adydy. Sebäbi Ali Rıza Efendiniň kakasynyň ady bolan Ahmed ady uly doganlarynyň birine berildi. [13] Mustafanyň Kemal adynyň näme üçin berlendigi barada dürli pikirler bar. Afet İnan, matematika mugallymy Skopje Mustafa Efendiniň özüne Kemal adynyň manysy ýaly "kämillik we kämillik ýaşyna ýetendigini" görkezmek üçin bu at berendigini aýtdy. Ali Fuat Cebesoý, matematika mugallymynyň özüni tapawutlandyrmak üçin oňa bu at berendigini aýdýar. Atatürkiň terjimehalyny ýazan ýazyjy Endrýu Mango, Namyk Kemalyň adynda "Kemal" bolany üçin Mustafanyň bu ady berendigini öňe sürýär. Gazi Mustafa Kemal ady ýa-da 1921-1934-nji ýyllar aralygynda Gazi ady bilen tanalýan Mustafa Kemal, 1934-nji ýylyň 24-nji noýabrynda 2587 belgili Atatürk familiýasy berildi, Türkiýe Milli Mejlisi tarapyndan kabul edilenden soň Familiýa kanuny 1934-nji ýylyň 21-nji iýunyndaky 2525 belgili. Şol kanuna laýyklykda "Atatürk" familiýasy ýa-da hakyky ady başga hiç kim tarapyndan ulanylyp ýa-da ulanylyp bilinmez. == Çagalyk we ýaşlyk (1881-1904) == [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk'ün Manastır Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi karnesi.png|left|thumb|Manastyr Mekteb-i İdâdî-i Şâhânesi-den Mustafa Kemalyň hasabat kartasy]] 1839-njy ýylda Kokaçikde doguldy öýdülýän kakasy Ali Rıza Efendi aslynda Bitola bilen baglanyşykly Debre-i Bâlodandyr. Falih Rıfky Ataýyň pikiriçe, Wamak Wolkan, Norman Itzkowitz, Müjgân Cunbur, Numan Kartal we Hasan İzzettin Dinamo, kakasynyň maşgalasy XIV-XV asyrda dünýä indi. Olar XIX asyrda Anadolydan sebite göçüp gelen Kokaçik ukoruklaryň arasynda. Käbir ýazyjylaryň pikiriçe, kakasy Ali Ryzanyň albanlydygy çak edilýär. Ali Rıza Beý ilkinji nobatda dini esaslary barlaýan döwlet işgäri bolup, '93 söweşinden öň 1876-77-nji ýyllarda ýerli bölümlerde meýletin leýtenant bolup işledi. Zübeýde Hanym bilen durmuş gurandan soň, Salonikde gümrük işgäri we agaç söwdasy bolup işledi. Ejesi Zübeyde Hanım 1857-nji ýylda Saloniki şäheriniň günbataryndaky Langaza daýhan maşgalasynda dünýä indi. Ejesiniň gelip çykyşy Karamandan Rumelýa gelen türkmenlerden. Ali Rıza Beý we Zübeyde Hanym 1871-nji ýylda durmuş gurup, Saloniki şäheriniň Yenikapy şäherindäki Ali Rıza Beýiň kakasyna degişli öýde mesgen tutdular. Atatürk 1296-njy ýylda (Gregorian 1880-1881) Saloniki şäherinde bu jübütiň çagasy bolup dünýä indi. Doglan güni belli däl. Soralanda, 19-njy maýda, Samsuna giden güni, doglan güni hökmünde kabul etdi. Fatma, Ömer, Ahmet, Naciye we Makbule atly bäş doganynyň ilkinji dördüsi ýaş wagtynda aradan çykdy. [[Faýl:Oldest Known Photo Mustafa Kemal Atatürk (cropped).jpg|left|thumb|Ataturk, dostlary bilen Harby akademiýada, 1901]] Mustafanyň ejesi bilen kakasynyň mekdep ýaşyna ýetende haýsy mekdebe gitjekdigi barada düşünişmezlik bardy. Ejesi Mustafanyň Hafyz Mehmet Efendiniň goňşy mekdebine gitmegini isledi, kakasy bolsa şol döwrüň täze usullary bilen bilim berýän Şemsi İbtidai (Şemsi Efendi mekdebi) dünýewi mekdebinde okamagyny isledi. Iň soňunda goňşy mekdebe gatnap başlan Mustafa, dostunyň günäkärlemegi sebäpli bastinado üçin berlen jeza sebäpli bu mekdebe ýene gitmek islemedi. Birnäçe günden soň Şemsi Efendi mekdebine geçdi. Atatürk, mekdebi saýlamak karary üçin ömrüniň dowamynda kakasyna minnetdarlyk bildirdi. 1888-nji ýylda kakasyny ýitirdi. Ejesiniň öweý dogany Hüseýin bilen Rapla fermasynda birnäçe wagtlap galyp, ýeňil ekerançylyk bilen meşgullanandan soň, bilimsiz galmagyndan gorkup, ejesiniň haýyşy boýunça Saloniki şäherine gaýdyp geldi, daýysy bilen mesgen tutdy we gutardy okuwy. Bu aralykda, Zübeýde Hanym Salonikdäki gümrük işgäri Ragyp Beý bilen durmuş gurdy. [[Faýl:Atatürk ailesi renkli.jpg|left|thumb|Makbule Hanym, Zübeyde Hanym we Mustafa Kemal]] Häzirki wagtda muzeý bolan Koca Kasym Paşa etrabynyň Islahhane köçesindäki jaý 1870-nji ýylda Rodeziýa mugallymy Hajy Mehmed gaznasy tarapyndan guruldy we 1878-nji ýylda täze durmuşa çykan Ali Rıza Beý tarapyndan kärendesine alyndy. Emma ölenden soň Mustafa we maşgalasy gapdalynda 2 gatly, 3 otagly we 2 gatly jaý satyn aldylar, aşhana bilen has kiçi jaýa göçdüler. Mustafa dünýewi mekdep we tälim berýän býurokratlar bolan Saloniki raýat orta mekdebine ýazyldy. Şeýle-de bolsa, goňşusyndaky harby okuwçylaryň eşiklerine haýran galyp, ejesiniň garşylygyna garamazdan 1893-nji ýylda Saloniki harby orta mekdebine girdi. Bu mekdebiň matematika mugallymy, kapitan Skopje Mustafa Sabri Beý oňa "kämillik, kämillik" manysyny berýän Kemal adyny berdi. Fransuz mugallymy kapitan Nakiýüddin Beý (üücekök) ýaş Mustafa Kemalyň erkinlik ideýasyna täsir etdi. 1895-nji ýylda synpynda dördünji orny eýeledi. Mustafa Kemal Kuleli harby orta mekdebine girmek barada pikir eden hem bolsa, uly dogany bolan Saloniki ofiseri Hasan Beýiň Bitoladaky bilimiň has gowudygyny we 1896-njy ýylda Bitola harby orta mekdebine ýazylandygyny aýtdy. 1896-1899-njy ýyllar aralygynda okan Monastir harby taýýarlyk mekdebiniň taryh mugallymy Mehmet Tewfik Beý (Bilge) Mustafa Kemalyň taryh bilen gyzyklanmasyny güýçlendirdi. Mekdepde fransuz dilini öwrendi we Saloniki şäherinde geçiren tomus kanikullarynda fransuz derslerini dowam etdirdi. 1897-nji ýylyň 19-njy aprelinde başlanan grek-türk urşuna meýletin gatnaşmak islese-de, orta mekdep okuwçysy we 16 ýaşyndaka fronta gidip bilmedi. 1898-nji ýylyň noýabr aýynda Monastir harby taýýarlyk mekdebini gutardy we synpynda ikinji orny eýeledi. 1899-njy ýylyň 13-nji martynda Stambuldaky Mekteb-i Harbiye-i Şahane (Uruş akademiýasy) girdi. Harby akademiýa girenden iki aý soň synp serantanty boldy. Birinji synpy 27-nji, ikinji synpy 11-nji, üçünji synpy 549 adamyň arasynda sekizinji bolup tamamlady (1317 - P.8). Mekteb-i Harbiye-i Şahane-den soň, Harby akademiýada okady we işgärler taýýarlygyny aldy. Harby akademiýada okaýarka, dostlary bilen hökümetiň dolandyryş we syýasatlarynda gören kemçiliklerini we ýalňyşlyklaryny düşündirmek üçin el bilen ýazylan gazet çap etdi. Mekdep administrasiýasy olaryň yzyndan ýeten hem bolsalar, jeza berilmedi we gazet işini mekdebi gutarýança dowam etdirdiler. 1905-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda işgärleriň kapitany derejesini gutardy. == Harby gullugy (1905-1918) == === Irki durmuş === [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk 1906 Damascus.jpg|thumb|Mustafa Kemal (Beýrut, 1906)]] Okuwy gutarandan soň, işgär kapitan Mustafa Kemal tejribe üçin Damaskda ýerleşýän 5-nji goşuna iberildi. Bu tejribe döwründe pyýada, atly we artilleriýa sapaklaryna gatnaşdy. 1905-nji we 1907-nji ýyllar aralygynda Damaskda Lütfi Müfit Beýiň (Birmeňzeş) 5-nji goşunynyň ýolbaşçylygynda gulluk etdi. Ilkinji tejribe 5-nji goşunyň 30-njy kawalry polkunda geçirildi. Bu döwürde Mustafa Kemal pes derejeli tälimçi işgäri hökmünde Siriýanyň dürli sebitlerindäki gozgalaňlara garşy göreşdi we "kiçi söweş" (partizançylyk urşy) tejribesini gazandy. Dört aýlap dowam eden bidüzgünçiliklerden soň, Damaska ​​gaýdyp geldi. 1906-njy ýylyň oktýabr aýynda maýor Lütfi Beý, Dr. Mahmut Beý, Lüfti Müfit (Özdeş) Beý we harby lukman Mustafa Cantekin bilen Watan we Hürriyet atly jemgyýet döredensoň, goşunyň rugsady bolmazdan Saloniki şäherine gitdi. Saloniki merkezi serkerdeliginiň kapitanynyň orunbasary Jemil Beýiň (Uybadyn) kömegi bilen ýere gaçdy we şol ýerde jemgyýetiniň bölümini açdy. Birneme wagt geçensoň, özüniň gözlenýändigini bildi we uly dogany hökmünde çykyş eden polkownik Hasan Beý Tel Awiw şäherine gaýdyp, Müsür serhedindäki Bürüssebi şäherine iberilendigini habar berdi. Ahmet Beý Mustafa Kemaly Birussebi belledi we birnäçe wagtdan soň artilleriýa tejribe üçin Damaska ​​iberildi. 1907-nji ýylyň 20-nji iýunynda Kolağasy (uly kapitan) boldy we 1907-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda 3-nji goşunyň işgäri wezipesine bellendi, ýöne Saloniki şäherine geleninde 'Watan we azatlyk' şahamçasynyň birikdirilendigini bildi bileleşik we ösüş komitetine. Şol sebäpli 1908-nji ýylyň Baýdak aýynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň agzasy boldy (agza sany: 322). 1908-nji ýylyň 22-nji iýunynda Rumelia Gündogar sebitiniň demir ýol gözegçisi wezipesine bellendi. 1908-nji ýylyň 23-nji iýulynda konstitusionizm yglan edilenden soň, 1908-nji ýylyň dekabr aýynyň ahyrynda Bileleşik we Ösüş komiteti tarapyndan şu günki Liwiýanyň bir bölegi bolan Tripoli şäherine iberildi jemgyýetçilik we syýasy meseleleri we howpsuzlyk meselelerini öwrenmek üçin. Bu ýerde, 1908-nji ýyldaky ynkylap ideýalaryny liwiýalylara ýaýratmaga we ilatyň dürli gatlaklaryndan bolan ýaş türk syýasatyna geçmäge synanyşdy. Bu syýasy borjundan başga-da, sebitiň ilatynyň howpsuzlygy bilen gyzyklandy. Ol Bengazi Garrisonyna şäheriň daşyndaky söweş türgenleşigine ýolbaşçylyk etdi we esgerlere häzirki zaman taktikalaryny öwretdi. Bu türgenleşik wagtynda, gozgalaňa meýilli Şeýh Mansuryň öýüni gabady we sebitdäki beýleki güýçli anti-sistema görelde almak üçin ony gözegçilik astyna aldy. Şeýle hem, şäher we oba ilatyny goramak üçin ätiýaçlyk goşun meýilleşdirip başlady. [[Faýl:Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal arkadaşları ile birlikte, Şam, Haziran 1907.png|thumb|Işgärleriň kapitany Mustafa Kemal dostlary bilen Damaskda. (Iýun 1907)]] 1909-njy ýylyň 13-nji ýanwarynda 3-nji goşunyň Saloniki polkunyň baş sekretary boldy we 1909-njy ýylyň 13-nji aprelinde beýleki bölümleriň gatnaşmagynda Taşkyşlada ýerleşýän 3-nji goşunyň 2-nji we 4-nji söweş batalýonlaryna goşuldy. Konstitusiýa monarhiýasyna garşy gozgalaň başlady. 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Mirliva Mahmud Şewket Paşanyň ýolbaşçylygynda 1909-njy ýylyň 19-njy aprelinde Stambula girjek Hereket Goşunynyň birinji derejeli bölümleriniň başlygy boldy. Giňelýän 31-nji martdaky gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Saloniki we Edirne şäherini terk etdi. Soň bolsa 3-nji goşunyň baş sekretary, 3-nji goşun işgärlerini taýýarlamak merkeziniň serkerdesi, 5-nji korpusyň baş sekretary we 38-nji pyýada polk serkerdesi bolup işledi. Yzyna gaýdyp gelen Mustafa Kemal 1911-nji ýylyň 27-nji sentýabrynda Stambuldaky Baş ştab-kwartirada işe başlady. === Tripoli söweşi === [[Faýl:Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal (Atatürk), Mücahit Bedevi Kuvvetleri önünde emirlerini yazdırırken. Trablusgarp.png|thumb|Işgärler maýor Mustafa Kemal (çepde) buýruklaryny Tripoli söweşinde Mujahidler beduin güýçleriniň öňünde görkezýär.]] 1911-nji ýylda Italiýalylar Demirgazyk Afrikadaky Osman imperiýasynyň iň soňky territoriýasy bolan Tripoli welaýatyny we merkeze gönüden-göni bagly bolan we garaşsyz sanjak diýilýän Bengazini basyp almak üçin söweş yglan etdiler. 1911-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda berlen bellikde bu söweşiň käbir sebäplere görä başlajakdygy aýdylýar. Şondan soň italýan güýçleri hiç hili gepleşik geçirmezden 1911-nji ýylyň 4-nji oktýabrynda Tripolä hüjüm etdi. Osmanlylar Tripolitan söweşinde kyn ýagdaýa düşdi; Uruş ministri wezipesini dowam etdiren Mahmud Şewket Paşa Harby akademiýanyň ofiserleri bilen bolan duşuşygynda gury ýer goşunynyň we deňiz güýçleriniň gowşaklygy sebäpli Tripolini gorap bolmaýandygyny aýtdy. Italiýa tarapynda ýagdaý kän bir üýtgeşik däldi, ýeterlik derejede ösmändigi sebäpli bu söweşe gowy taýýarlyk görmediler. Şu wagt Mustafa Kemal Stambuldaky Baş ştabyň wezipesine bellendi, ýöne bu wezipä başlamazdan ozal Tripoli şäherine ugrady. Şondan soň onuň Kolağasy Mustafa Kemal, maýor Enwer Beý, Fuat, Nuri we maýor Fethi ýaly beýleki kärdeşler arkalaşyklary ýaly Tripoli gitmek kararyna geldi. Stambuldan çykmazdan ozal, Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň Merkezi komitetinden pul sorady we Enweriň hataryna goşulmalydygyny we oňa pul berilmeýändigini aýdanda, gol çeken we bellän wekselleri bilen 200 funt sterling ýygnady. Tripoli üçin. [[Faýl:Atatürk Trablusgarp'ta.jpg|thumb|Tripolide Ataturk]] Italýan goşunlary Tripoliden Bengazä çenli bir aýyň içinde kenary eýeledi. Osmanly güýçleri Yemenemende öz güýçlerini iberdi, sebäbi hüjüm garaşylmady we şonuň üçin italýanlara garşy goragsyz galdylar. [83] Şol sebitde bary-ýogy 4000 esger bardy. Şondan soň, 1911-nji ýylyň 15-nji oktýabrynda Mustafa Kemal, Tanin gazetiniň habarçysy Mustafa Şerif Beýiň şahsyýetini ulanyp, Ömer Naci we Sapankaly Hakki we ubakup Jemil atly iki sany gämi duralgasy bilen Stambuldan rus gämisine çykdy. Mustafa Kemal we onuň topary Kairiň we Müsürdäki Aleksandriýanyň üsti bilen Bengazä gitmegi maksat edinýärdi. Mustafa Kemal 29-njy oktýabrda Aleksandriýadan ýola çykanyndan gysga wagtyň içinde ýaralandy we iki hepde Isgenderiýadaky keselhanada galmaly boldy. Çagalygyndaky dostlary Nuri we Fuat bilen şu ýerde duşuşdy we ýene ýola düşdi. 29-njy noýabrda otly bilen Aleksandriýany terk etdiler, şol gün iň soňky duralga ýetdiler, 1-nji dekabrda düýeler bilen gitdiler we 8 günlük ýoldan soň Liwiýa serhedine ýetdiler we 12-nji dekabrda Resuldefne, Serhetden 80 km günbatarda. Mustafa Kemal ýolda barýarka, baş işgärler Bengazi sebitiniň serkerdesi Enwer Beýe Mustafa Kemalyň 30-njy noýabrda maýor wezipesine bellenendigini habar berdiler. Enweriň 1911-nji ýylyň 18-nji dekabrynda Uruş ministrligine iberen telegrammasyna görä, Mustafa Kemal "öz islegi boýunça" goşuna goşuldy. Mustafa Kemal ilkinji gezek 22-nji dekabrda Tobruk şäheriniň golaýynda italýanlar bilen söweşdi. Italýanlar 4-nji oktýabrda Tobruky basyp aldylar, ýöne tutuş kenar ýakasyndaky ýaly, Tobruk sebitindäki Osman goşunlarynyň we arap taýpalarynyň partizançylyk urşy sebäpli ýurduň içerki bölegine baryp bilmediler. Şeýle-de bolsa, türk ofiserleriniň arasynda guramanyň ýoklugy we Italiýanyň doly ösmändigi we ösmändigi olaryň içerki ösüşe ukypsyzlygynyň sebäpleri hökmünde görülýär. Muňa garamazdan, italýanlar Osmanlylary zorlamak üçin Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Ilkibaşda Mustafa Kemal gündogar bölümine we günbatar bölümini Enwer buýurdy; Amallaryň göwrümi artdygyça, Enwer tutuş fronta buýruk berip başlady we Mustafa Kemal Derne sebtine buýruk berip başlady. 1912-nji ýylyň 16-17-nji ýanwarynda Derne edilen hüjümde gözünde ýaralanyp, bir aý keselhanada bejergi aldy. 6-njy martda Derne serkerdesi wezipesine bellendi. Emma soň ýene gözü keselledi we bir hepde düşeginden turup bilmedi. 1912-nji ýylyň 3-nji martynda Derne söweşinde Osman güýçleri 63 ölüp, 168 adam ýaralandy, italýanlar bolsa takmynan 200 adam öldi. Bu aralykda, Mustafa Kemal tutuş Derna liniýasyna ýolbaşçylyk edýärdi we onuň ýolbaşçylygynda sekiz sany Osmanly ofiser, 160 esger, käbir meýletinçi, artilleriýa kompaniýasy, italýanlardan iki sany pulemýot we 7,742 arap esgeri bardy. Sanusi otaglary arap esgerlerini üpjün edýärdi we olaryň şyhlary Osmanly ofiserlerine tabyn bolupdy. Bu güýç 1911-nji ýylyň oktýabr aýyndan 1912-nji ýylyň sentýabr aralygynda Derne şäherinde 15,000-16,000 italýan esgerini saklamagy başardy. 1912-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda italýanlar şowsuzlyklardan soň buýruk çalşylandan soň Dernadan çykmak üçin güýçli hüjüm etdiler, ýöne Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygyndaky türkler we araplar tarapyndan ýene saklandy. Kenarýaka kenarynda galan italýan güýçleri, Osmanlylary parahatçylyk gurmaga mejbur etmek üçin Gündogar Ortaýer deňzine we Gyzyl deňze hüjüm etmek kararyna geldi. 1912-nji ýylyň martynda Beýrut, aprel aýynda Dardanel, maý aýynda Rodos we Dodekan adalaryna hüjüm etdiler. Şol sebäplere görä, Russiýa, Angliýa we Fransiýa Berlin konferensiýasynda Eastakyn Gündogarda gazanylan parahatçylyk gurşawynyň bozulmagyndan howatyr edip, araçylyk işlerine başlady. Şeýle-de bolsa, Liwiýany italýanlara bermegiň şertleri ara alnyp maslahatlaşylan bu başlangyçlar bileleşikler tarapyndan kabul edilmedi. Uruş dowam edýärkä, Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň iýulynda urşuň geljekde has gowy gözden geçirilmegine mümkinçilik berýän iki buýruk berdi. 13-nji iýulda berlen buýruklaryň ilkinjisinde ähli ofiserleriň iki sany harby gazet okamalydygy we dünýädäki wakalar we Osman goşunynyň üstünlikleri barada habarly edilmelidigi aýdylýar. 22-nji iýulda berlen ikinji buýruk, ähli ofiserleriň senäni, şertleri, serkerdäniň buýruklaryny, ýerine ýetirilen amallary we netijelerini we psihologiki ýagdaýyny goşmak bilen bir aýyň içinde uruşda başdan geçirenlerini ýazmalydy. Esgerleri. Şeýdip, günbatar duşmanyna garşy söweşde gazanan tejribelerini ýazmagy maksat edinýärdi. Bu söweşde Mustafa Kemal diňe bir partizançylyk urşy, ýasama bölümleri dolandyrmak, aňtaw ýygnamak we logistik goldaw ýaly harby tejribe toplaman, eýsem arap taýpalarynyň ýolbaşçylary bilen gepleşikler we gepleşikler arkaly diplomatiýada möhüm tejribe gazandy. Aslynda bu ýerdäki üstünligi onuň adynyň ýaýramagyna mümkinçilik berdi. Şol ýylyň sentýabr aýynda başlanan parahatçylyk gepleşiklerine garamazdan konfliktler dowam edýärkä, Birinji Balkan söweşi Çernogoriýanyň 8-nji oktýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etmegi bilen başlandy. Çernogoriýadan soň Bolgariýa, Serbiýa we Gresiýa hem Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Ilkibaşda Enweriň Stambula gaýdyp geljekdigi we Mustafa Kemalyň fronty öz üstüne aljakdygy karar edildi, ýöne osmanlylaryň abanýan howpy belli bolanda, ofiserleriň köpüsi Stambula gaýdyp geldi we front Enweriň dogany Nuriniň ýolbaşçylygy astyndady. Bu aralykda, Balkan söweşi sebäpli Osman hökümeti italýanlar bilen parahatçylyk gurmaga razy boldy. Balkan söweşleri başlanda, Tripolide gulluk eden Derne serkerdesi Mustafa Kemal we maýor Nuri Beý bu söweşlere gatnaşmak islediler. Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň 24-nji oktýabrynda Osmanly söweş ministri Enwer Beýiň rugsady bilen Tripoliden çykdy. Wena, Wengriýa we Rumyniýa arkaly Stambula gaýdyp geldi. Muny saýlamagynyň sebäbi, gözleriniň Awstriýada bejerilmegi boldy. Şeýle-de bolsa, sebitde garşy durmagy dowam etdirýän ofiserler hem bardy. Şazada Osman Fuad Efendi bu atlaryň biri. Mustafa Kemal beýleki ofiserler bilen Tripolini terk edip, 1912-nji ýylyň noýabr aýynda Stambula geldi. Ushi şertnamasy Osman hökümeti bilen Italiýanyň arasynda 1912-nji ýylyň 18-nji oktýabrynda gol çekildi. Bu şertnama bilen Tripoli italýanlara berildi, Italiýa bolsa uruş öwezini dolmak üçin 90 müň altyn teňňe tölär we ýazgylary ýatyrylar. Mundan başga-da, uruş wagtynda italýanlar tarapyndan basylyp alnan Dodekan adalary wagtlaýynça italýanlara berildi. Osmanly güýçleri Tripolini ewakuasiýa edensoň, italýanlar adalary terk ederdiler. Wezir derejeli ofiser, soltanyň regenti hökmünde Tripoli şäherine iberiler, fondlaryň we halkyň dini hukuklarynyň hormatlanylýandygy ýa-da dini borçlaryň bellenilmegi Şeýh al-Islam tarapyndan amala aşyrylar. Stambulda. Beýleki bir tarapdan, adamlar Senusi mezhebiniň şyhy Ahmed al-Şerif al-Senusiniň ýolbaşçylygynda Mudrosyň ýaragyna çenli Tripolide garşylyk görkezmegini dowam etdirdiler. == Balkan söweşleri == ==== Birinji Balkan söweşi ==== Mustafa Kemal 1912-nji ýylyň Sanjar aýynda Stambula geleninde, Osmanewropa yklymynda Osman topraklarynyň galan bölegi paýtagt Stambul we ýakyn günbatary, Çanakkale ýarym adasy we gabalan üç şäher Şkodra, Ioannina we Edirne, gündogaryň iň uly şäheri boldy. Frakiýa. Bolgar güýçleri Çatalka baryp, paýtagt Stambula haýbat atýardy. 1912-nji ýylyň 21-nji noýabrynda ştab-kwartirasy Bolaýrda ýerleşýän Bahr-i Sefit bogazy Kuwaý ekipa .ynyň (Ortaýer deňzi bogazy birleşýän güýçleri) operasiýa bölüminiň müdiri wezipesine bellendi. Güýç serkerdesi Fahri Paşa, işgärleriň başlygy bolsa mekdep okuwçysy Fethi (Okyar) boldy. Mustafa Kemal Bolaýyrda bolanda, Enwer we onuň tarapdarlary tarapyndan 1913-nji ýylyň 23-nji ýanwarynda geçirilen “Sublime Porte Raid” bilen güýç Bileleşik we Ösüş komitetine berildi. 30-njy ýanwarda Mahmut Şewket Paşanyň hökümeti beýik güýçleriň hödürleýän parahatçylyk şertlerini ret etdi. 3-nji fewralda atyşygyň möhleti gutardy we bolgarlar Edirne şäherini ýene bombalap başladylar. Bolgar hüjüminden soň Baş ştabyň başlygy Ahmed İzzet Paşa Ortaýer deňzi bogazynyň birleşen güýçleriniň günbatardan bolgarlara hüjüm etjekdigini, Hurşit Paşanyň ýolbaşçylygynda we Enweriň baştutany hökmünde 10-njy korpusyň öňe gitjekdigini habar berdi. Deňiz Şarköýe we günortadan bolgarlaryň arkasyna gelýär. Hüjüm meýilleşdirildi. Operasiýa jikme-jik meýilleşdirilip, ýanwar aýynyň ahyrynda repetisiýa edildi. Hüjüm tupan sebäpli 8-nji fewrala yza süýşürildi we Şarköýe gitjek goşun yza süýşürildi. 10-njy korpus ýarym gün giç Şarköýe gondy, ýöne birleşen güýç yza çekildi we aralykda esgerleriniň ýarysyny ýitirdi. Bolgarlaryň gysylyp bilinmejekdigi belli bolanda, gury ýer güýji 10-njy fewralda yzyna alyndy. Operasiýa zerur ýangyn goldawy, utgaşdyrylmazlyk we bolgarlar öz liniýalaryny berkitmek üçin harby gämileriň giç gelmegi sebäpli başa barmady. Bilelikdäki operasiýa şowsuz bolansoň, 17-18-nji fewralda iki bölümiň komanda komitetleriniň arasynda jedel ýüze çykdy; Jedelde 10-njy korpusyň serkerdesi Hurşit Paşanyň tarapyny tutan Mahmut Şewket Paşa ony syýasy sebäplere görä iki güýçiň serkerdesi edip belledi. Gallipoliniň kenaryndan Çatalka garaşýan 10-njy korpusy ibermek baradaky teklipleri kabul edilmedik. Fahri Paşa, Fethi we Mustafa Kemal kabul edilmedi we Hurşit Paşanyň serkerdesi bolandygy habar berildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Hurşit Paşa we Enwer bilen Bolaýyr şäherine gitdi we serkerdeleriň arasynda ylalaşyk gazandy. Fahri Paşa işinden boşadyldy, ýöne Fethi Bolaýyry terk edip, Stambula gitdi ve ynandyrylan Mustafa Kemal bogazlardan aýratyn buýruga öwrülen Bolaýyr korpusynyň başlygy boldy. 19-njy martda Ioannina grekler tarapyndan, 1913-nji ýylyň 24-nji martynda Edirne bolgarlar tarapyndan ýesir alyndy. Çatalka frontunda iň soňky bolgar hüjümi 30-njy martda bolup geçdi. 16-njy aprelde ot açyşlyga gol çekildi. Şondan soň Mahmut Şewket Paşa Edirne we Frakiýadaky Midye-Enez liniýasynyň günbataryndaky ýerleri bermäge razy bolmalydy we 1913-nji ýylyň 30-njy maýynda Londonda parahatçylyk şertnamasy baglaşyldy. 11-nji iýunda Mahmut Şewket Paşa öldürildi we ýerine Sait Halim Paşa geldi. ==== Ikinji Balkan söweşi ==== Birinji Balkan söweşinde ýeňiş gazanan Balkan döwletleri, uruşdan soň basyp alan sebitlerini paýlaşmak meselesinde düşünişmezlige düşdi. Gresiýa we Serbiýa, Rumyniýanyň territoriýasy bolan Bolgariýa garşy bilelikde çäre görmek kararyna geldi. Şeýle-de bolsa, Bolgariýa ilkinji bolup hüjüm etdi. 29-30-njy iýunda gije, bolgarlar Makedoniýada Serb goşunyna hüjüm etdiler, ýöne ýeňildi. Grekler Saloniki şäherinden gündogara tarap öňe gidip, Günorta Makedoniýanyň hemmesini basyp aldylar. Bu ýagdaýdan soň bolgarlar öz güýçleriniň esasy bölegini Osman goşunyna garşy beýleki frontlara geçirdiler. Bileleşik we Ösüş komiteti bu pursatdan peýdalanyp, ýitirilen ýerleri yzyna almak üçin peýdalandy. 18-nji iýulda Osmanly goşuny Edirne tarap ýörişe başlady we az garşylyk görkezip, 1913-nji ýylyň 21-nji iýulynda şäheri eýeledi. Bir ýazyjynyň sözlerine görä, Edirne giren ilkinji bölüm Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy bilen baglanyşykly brigada bolupdyr, emma Hurşit Paşa hüjüme gatnaşan bölümleriň ýolbaşçysydy. Mustafa Kemalyň Bolaýyr korpusy Dedeağaçy hem basyp aldy. Uruş 1913-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Bolgariýanyň wekilleriniň Stambulda gol çeken parahatçylyk şertnamasy bilen tamamlandy. Uruş gutarandan soň Günbatar Frakiýadaky türk ilaty Osman topraklaryna, esasanam Stambul we Izmir şäherlerine göçüp başlady. Mustafa Kemal, Dolmabahçe köşgüne barýan Akaretler depesinde ejesi Zübeyde Hanym üçin jaý tapdy. Öweý kakasy Ragypyň on alty ýaşly ýegeni Fikriye hem Soltan Ahmet metjidiniň golaýyndaky bir öýde mesgen tutdy. === Harby attaşe === Ikinji Balkan söweşinden soň Mustafa Kemal Stambuldaky Fethi Okyaryň öýünde mesgen tutdy. Fethi syýasata özüni bagyşlamak üçin harby gullugy terk etdi, belki Şarköý operasiýasynyň şowsuzlygy sebäpli. Şeýle-de bolsa, Bileleşik we Ösüş komitetindäki gapma-garşylyklardan soň Talat Fethä Sofiýada ilçi wezipesini teklip etdi. Jemal bilen maslahatlaşan Fethi, Balkanlarda deňagramlylygy saklamak üçin Bolgariýa bilen dostluk gurmak wezipesini kabul etdi we Mustafa Kemaldan harby attaşe hökmünde ýoldaş bolmagyny haýyş etdi. Bu haýyş kabul edilenden soň, Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Sofiýa harby attaşe bellendi we ýakyn dosty Sofiýanyň ilçisi (ilçi) Fethiniň (Okýar) ýolbaşçylygynda işledi. Teoriýa boýunça, Rumyniýa, Serbiýa we Çernogoriýa patyşalyklarynyň paýtagty Buharest, Belgrad we Cetinna üçin şol bir pozisiýany eýeledi, ýöne iş ýüzünde Bolgariýanyň çäginde. [[Faýl:Yeniçeri Atatürk.JPG|thumb|Mustafa Kemal Sofiýa goşun gullugy bolsa-da, Janissary formasyndaky eşik topuna gatnaşdy.]] Mustafa Kemal 1913-nji ýylyň 20-nji noýabrynda Sofiýa geldi. Bu ýerde ol Dondukow bulwaryndaky “Splendid Palace” myhmanhanasynda ýerleşdi we bu ýerde ýedi aý galdy. Soň bolsa Ferdinand bulwaryndaky kwartirada mesgen tutdy. Harby attaşe hökmünde alan maglumatlaryny Stambula geçirmek jogapkärdi. Bu ýerde, Balkan döwletleriniň, esasanam Bolgariýanyň syýasy we harby ýagdaýlary barada hasabat taýýarlady. Wezipe döwründe Osman imperiýasyndan garaşsyzlyk alandan soň Bolgariýanyň harby, administratiw we medeni ösüşini ýakyndan gözden geçirmäge mümkinçilik aldy we Bolgariýa goşunynyň käbir ofiserleri bilen gatnaşyk gurdy. Bu wezipede otyrka, 1914-nji ýylyň 1-nji martynda podpolkownik (etrap häkimi) wezipesine bellenildi. Sofiýa geleninden gysga wagt soň, Bolgariýanyň Baş ştabynyň başlygynyň Stambuldaky nemes ofiserleriniň, esasanam Goltz Paşanyň, Bolgariýalylara Osmanly harby hereketleri barada habar berýändiklerini we Kazym Karabekirden jogap alandygyny habar berdi. Stambuldaky nemesler muňa gaharlandylar. Mustafa Kemalň Sofiýada iň möhüm maglumat ýygnamak usullaryndan biri jemgyýetçilik wakalarydy. Bolgariýa goşunynyň ýokary we kiçi ofiserleri, syýasatçylar we jemgyýetiň abraýly adamlary bilen duşuşmak onuň borjunyň bir bölegidi. Uruş ministri Stiliýan Kowaçýow we gyzy Dimitrina bilen duşuşdy, ilkinji kitabynyň işgäri we serkerdesi we Hasbihalyň şu ýerde bolanynda ýazan we 1918-nji ýylda çap eden ilkinji kitaby. Bu ýerde, ol (Fethi bilen birlikde) Bolgariýadaky Musulman Pomaklara dini ynanç basyşy meselesine gatnaşdy. Jemgyýet durmuşynda iň möhüm waka, 1914-nji ýylyň 11-nji maýynda korol Ferdinandyň hem gatnaşan geýim topuna çakylygy boldy. Enweriň ýörite rugsady bilen Stambuldaky harby muzeýden iberilen hakyky Janissary formasyny geýen topa gatnaşdy. Geýimini yzyna iberip barýarka, dosty Kazyma (Özalp) hat ýazyp, ähli ünsi özüne çekendigini we berlen soraglaryň oňa öňki harby güýji we türkleriň ýeňişleri barada gürleşmäge mümkinçilik döredendigini ýazdy. Ol henizem Sofiýada nobatçylyk edýärkä, Awstriýa tagtynyň mirasdüşeri Archduke Franz Ferdinand 1914-nji ýylyň 28-nji iýunynda öldürildi, soň bolsa 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji Jahan Urşy başlandy. Enweriň nemes admiraly Soçona beren gizlin buýrugy bilen Osman deňiz floty Gara deňze çykyp, 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda rus portlaryna hüjüm etdi. Şondan soň Russiýa 2-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi, Angliýa we Fransiýa 5-nji noýabrda Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdiler, 11-nji noýabrda Osman hökümeti bu ýurtlara garşy söweş yglan etdi. Uruş yglan edilenden soň, Mustafa Kemal Uruş we Enwer ministrligine ýüz tutdy we hataryndaky işjeň gullugy isledi, ýöne Enwer harby attaşe wezipesiniň has möhümdigini aýtdy. Enwer Kawkazdaky ruslara garşy söweşmek üçin Stambuldan çykansoň, Tekirdağda Sofiýany terk etmek we Çanakkale ibermek üçin ýygnanan 19-njy diwizionyň serkerdesi wezipesine bellendi we Enweriň orunbasary Ysmaýyl Hakky tarapyndan gol çekilen telegramma berildi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Sofiýadan gitdi. === Birinji jahan urşy === Mustafa Kemalyň harby attaşe borjy 1915-nji ýylyň ýanwar aýynda tamamlandy. Bu aralykda, 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Birinji jahan urşy başlandy we Osman imperiýasy 1914-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda söweşe girdi. 1915-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Mustafa Kemal 3-nji korpusyň ýolbaşçylygynda Tekfurdağda dörediljek 19-njy eskadronyň serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Çanakkale söweşi ==== [[Faýl:Turkish trenches at Gallipoli.jpg|thumb|Miralaý Mustafa Kemal Beý, Düztepe garymlaryndan söweş meýdanyna syn edýärkä.]] 1914-nji ýylyň 2-nji noýabrynda Russiýa Osman imperiýasyna garşy söweş yglan etdi. Şondan soň Iňlis we Fransuz harby gämileri Dardaneldäki Seddülbahir, Kumkapy we Orhaniye şübhelerini bombalady. Bu deňiz flotundan goranmak üçin bäş ofiser we segsen esger öldi. Türk goşuny 3 aý taýynlyk gördi we umuman gury ýer goşunlarynyň goragyna üns berdi. Bölüm islenilişi ýaly döredilmezden ozal, Mustafa Kemal 25-nji fewralda diňe 57-nji polk bilen Maýdosa (häzirki Eceabat) göçmek barada buýruk aldy, sebäbi soýuzdaş güýçler Dardanellere howp salýan pozisiýa eýeledi. Bu aralykda, Iňlis we Fransuz gämileri 19-njy we 25-nji fewralda Bosforyň girelgesindäki berkitmeleri bombalady we deňiz artilleriýasyna atyş düzedişlerine kömek etjek bölümleri gondy. Seddülbahirde Bigaly Mehmet atly sergeant tüpeňi gysylanda Iňlislere daşlar bilen hüjüm etdi we Mustafa Kemal şu ​​gün türk esgerleri üçin ulanylýan "Mehmetçik" adynyň döremegine sebäp bolup, bu wakany çap etmäge kömek etdi. 72-nji we 77-nji polklar 19-njy diwiziýany goldamak üçin sebite geçirildi. Mustafa Kemal korpusyň baş edarasyndan türk polklary üçin gowy taýýarlanmadyk arap esgerlerinden ybarat bu polklaryň ýerine tälim alandygyny we ätiýaçda saklanýandygyny sorady, ýöne haýyşy ret edildi. Çanakkale şäherinde iň möhüm deňiz operasiýasy 1915-nji ýylyň 18-nji martynda bolup geçdi, ýöne Mustafa Kemal bu operasiýa diňe gytaklaýyn gyzyklandy. Bu operasiýanyň öň ýanynda “Nusret” gämisi bilen bogazda bir magdan goýuldy. Bu magdanlar; Şa zenany Elizelizaweta, Okean we Bouver ýaly sowutly gämilere zeper ýetdi we yza çekildi. Bu aralykda, 1915-nji bölüm 1915-nji ýylyň 23-nji martynda berkitilen sebit serkerdeliginiň buýrugy bilen Eceabat sebitinde ätiýaçlyga alyndy. [[Faýl:Mustafa Kemal explaining the battlefield to a delegation of writers from Istanbul.jpg|thumb|Mustafa Kemal, 1915-nji ýylda Stambuldan gelýän journalistsurnalistlere söweş meýdanyny düşündirýär.]] Gallipoli söweşiniň esasy gury ýer amallary, soýuzdaş güýçleriň Gallipoli ýarym adasyna 1915-nji ýylyň 25-nji aprelinde gonmagy bilen başlandy. Türkleriň güýçli garşylygyna garamazdan, Soýuzdaş güýçler demirgazykdan günorta, Gallipoli ýarym adasynyň Saros aýlag tarapynda Arıburnunyň golaýynda, günortasynda Seddülbahir we Anadoly tarapynda Kumkale goşun iberdi. Kumkale şäherindäki fransuz esgerleri gysga wagtyň içinde yza çekildi, ýöne Aryburnudaky Iňlisler we Anzaklar gündogara öňe gitmäge synanyşdylar, Seddülbahirdäki Iňlisler we Fransuzlar demirgazyga tarap gitmäge synanyşdylar. 3-nji korpusyň serkerdesi Mehmet Esat Paşanyň ýolbaşçylygynda söweşen etrap häkiminiň (podpolkownik) Mustafa Kemalyň 19-njy bölümi, Arıburnudan 8 km uzaklykda, Bosfor kenaryna seredýän Eceabatda ätiýaçlyk hökmünde saklandy. Polkownik Halil Saminiň ýolbaşçylygyndaky 9-njy bölüm Seddülbahirden Aryburnuna çenli soýuzdaş awangard güýçlerine duş geldi. Halil Sami derrew Mustafa Kemaldan Arıburnunyň gündogaryndaky depeleri saklamak üçin batalýon sorady. Fon Sanders we Esad Paşa bilen aragatnaşyk gurup bilmedik Mustafa Kemal başlangyç edip, atlylardan, diwiziýanyň artilleriýa dag batalýonyndan we mediklerden ybarat 57-nji polky iberdi. Bu söweşi suratlandyranda, bir depä çykyp, öz bölüminiň arkasyndan gelmegine garaşyp durka, 9-njy diwiziýadan yza çekilýän esgerlere duş gelendigini we duşman esgerleriniň 261 belentlikdäki depeden Çunuk Baýra tarap erkin çykýandygyny we duşmanyň öz esgerlerinden has ýakyndygyny. Şondan soň ok-däri ýokdugyny, esgerleri düzedip, "ok-däriňiz ýok bolsa, naýzalar bar" diýip, esgerleri ýasady we muny gören duşman uklap wagt tapdy. 57-nji polk gelende, duşmanyň demirgazyk tarapyna hüjüm etmegi buýurdy: "Men size hüjüm etmegi buýurmaýaryn, ölmegiňizi buýurýaryn. Beýleki güýçler we serkerdeler ölýänçäk biziň ýerimizde bolup biler." 25-nji apreldäki çaknyşyklarda möhüm nokat bolan Çunuk Baýr depesini saklamagy başardy. Birinji günlük söweşden soň Anzak güýçleri dar köpriniň üstünde gysyldy. Ertesi gije 77-nji polk howsala düşüp gaçyp barýarka ýagdaý agyrlaşdy, ýöne täze goşun gelmegi bilen olaryň setirleri güýçlendi. 29-njy aprelde Mustafa Kemal Arıburnuda peýdalylygy üçin ýeňillik ordeni bilen sylaglandy. Maý aýynda demirgazyk topary tarapyndan goralýan front üç sebite bölündi we Mustafa Kemal toparyň sag ganatynyň demirgazyk sebtiniň serkerdesi wezipesine bellendi. Liman fon Sanders ähli güýçleriň serkerdeliginde galdy. 29-30-njy maýda Mustafa Kemal Konk Baýrydan Sazlydere derýasyna çenli giň gerimli hüjüm gurady. 1-nji iýunda polkownik derejesine göterildi. Gallipoli" frontunyň ikinji tapgyry, 6-njy awgust gijesinde Mustafa Kemal tarapyndan goralýan Arıburnunyň demirgazygyndaky Suwla aýlagynda Iňlis, Anzak we hindi goşunlarynyň gonmagy bilen başlandy. Oturylyşyk hüjüm bilen goldanyldy we Arıburnudan demirgazyga tarap öňe gitdi we Anafartalar fronty açyldy. Çunuk Baýr ýene haýbat atylanda, Mustafa Kemal çagalyk dosty Nurini 24-nji polkuň başynda goramak üçin iberdi. Nuri soňra Çunuk Baýr söweşindäki roly üçin Atatürkden "Conker" familiýasyny alar. Soýuzdaş güýçler Suvla kenarynda mesgen tutup başlanda, Liman fon Sanders Bolaýr ismusyny goraýan iki bölüme günorta gitmegi we Iňlislere hüjüm etmegi buýurdy. Güýçler sebite gelenlerinde, olaryň ýolbaşçysy polkownik Fewzi esgerleriň kyrk kilometr ýol geçendigi, ýadandyklary we zerur ýerlerine baryp bilmeýändikleri sebäpli goşmaça wagt sorady. Şondan soň fon Sanders 8-nji awgustda 21.50-de Fewzini işden aýyrdy we ýerine Mustafa Kemal çalyşdy. Bu habary alan Mustafa Kemal, Arıburnunyň demirgazygyndaky ähli güýçleriň serkerdeligini sorady; fon Sanders razy bolup, ony 9-njy awgustda Suvla aýlagynyň demirgazygyndaky Kireçtepe-den günortada Çunuk Baýra çenli sebitdäki alty diwiziýa ýolbaşçylyk etdi. Onuň ýolbaşçylygyndaky goşunlar "Anafartalar goşun topary" adyny aldy. “Anafartalar” toparynyň serkerdesi hökmünde 9-10-njy awgustda “Anafartalar” ýeňşini gazandy. Çunuk Baýrdaky hüjüme hut özi ýolbaşçylyk etdi. Çaknyşyk wagtynda bir bölek gyrgyç sagady döşüne urdy. Döwülen sagat onuň şikeslenmeginiň öňüni aldy. Soň bolsa bu sagady Liman fon Sanderse sowgat etdi. 10-njy awgustda frontyň günorta tarapyndaky gerişlere gözegçilik etdi. Miralaý Mustafa Kemal, Stambulyň metbugaty, esasanam Ruşen Eşref Beý (Ünaýdyn) tarapyndan "Anafartalar gahrymany" hökmünde halka tanyşdyryldy. Doly suraty “Harb” Magazineurnalynda peýda boldy. 20-nji sentýabrda keselledi, gyzzyrma bardygy güman edilipdi, emma Gallipolide borjuny dowam etdirdi. Uruş başyndan Osman goşunyna serkerdelik edýän nemes ofiserleri bilen kynçylyk çeken Mustafa Kemal, Çanakkale söweşiniň sentýabrdan soň ýeňiş gazanjakdygyny çaklady we has peýdaly bolar öýdýän başga bir frontda gatnaşmak isledi. 5-nji dekabrda Liman fon Sanders Mustafa Kemala saglyk ýagdaýy sebäpli gitmäge rugsat berdi. Ahyrynda Mustafa Kemal Anafartalar toparynyň serkerdesini Fevzi Paşa (Çakmak) tabşyrdy we 10-njy dekabrda Fethi, Tewfik Rüştü (Aras) we lukman Bahattin Şakir bilen Stambula ugrady. Dekabr aýynyň 19-20-i aralygynda Soýuzdaş güýçler Aryburnu-Anafartalar kenaryndan çykdy. 1915-nji ýylyň 28-nji dekabrynda German imperatory Kaiser II. Wilgelm tarapyndan Demir haç bilen sylaglandy. ==== Kawkaz fronty ==== [[Faýl:16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, Bitlis, 16 Kasım 1916.png|thumb|Korpusyň 16-njy serkerdesi Mustafa Kemal Paşa, 1616-njy ýylyň 16-njy noýabry.]] 1916-njy ýylyň 14-nji ýanwarynda Gallipoliden Edirne şäherine geçirilen 16-njy korpusyň serkerdesi wezipesine bellendi. 2 aý töweregi Edirne galanda, 16-njy korpusyň üpjünçiligi, dikeldilmegi we okuwy bilen gyzyklandy. Bilim maksady bilen "Taktika meselesiniň çözgüdi we Dâir Nasâyih buýruklarynyň Sûret-i Tahrîrine" (Taktika meselesini çözmek we buýruklary ýazmak boýunça maslahat atly eseri taýýarlady we neşir etdi. Gündogar frontda rus goşunlary Osmanly 3-nji goşunyny basyp aldy we 16-njy fewralda Erzurumy we 3-nji martda Bitlis, Muş, Wan we Hakkari basyp aldy. Polkownik Mustafa Kemal 11-nji martda 3-nji goşuna goldaw bermek üçin 16-njy korpus bilen Diýarbakyra iberildi; Halapdan uzak ýoldan geçensoň, 27-nji martda Diýarbakyra geldi. Öz derejesine görä agyr jogapkärçilik alan 16-njy korpus serkerdesi Mustafa Kemal, Brigada generaly (Mirliva) wezipesine bellenildi we 1916-njy ýylyň 1-nji aprelinde Diýarbakyrda bolanda Paşa adyny aldy. 35 ýaşynda ýeten bu dereje, I Jahan Urşunda alan iň ýokary derejesi bolar. Ştab-kwartirasyny 16-njy aprelde Silwanda açdy. Ol Bitlis bilen Muşyň arasynda takmynan 100 kilometrlik bir front üçin jogapkärdi we onuň güýji 13,741 esgerden, 9 297 tüpeňden, ýedi pulemýotdan we 19 topdan ybaratdy. Enweriň Gündogar frontdaky meýilnamasy 2-nji we 3-nji goşunyň bilelikde işlemegini göz öňünde tutýardy. Şeýle-de bolsa, 2-nji goşun günortada ýerini almazdan ozal ruslar 3-nji goşuna hüjüm edip, ýeňdiler we 1916-njy ýylyň 15-nji aprelinde Trabzony basyp aldylar; Iýul aýynda Gümüşhane, Baýburt we Erzincan ýaly has uly meýdany basyp aldylar we 2-nji goşuny Diýarbakyra iteklediler. Osman goşuny 3-nji awgustda garşylyk görkezdi; 6-njy awgustda Mustafa Kemalyň 16-njy diwiziýasy Muş we Bitlisi ruslardan azat edip, Osman goşunlaryna strategiki artykmaçlyk berdi. Kawkaz frontundaky bu üstünligi üçin oňa altyn gylyç artykmaç medaly berildi. Awgust aýynyň ahyrynda Russiýanyň garşy hüjüminden soň, Mustafa Kemal goşuny 21-nji awgustda ýene Silwana iberdi. Muş ruslaryň elinde bolsa, Bitlis Osmanlynyň gol astyndady. Mustafa Kemal Diýarbakyrda bolan mahaly, Bileleşigiň tarapdarlaryndan ubakup Jemil agdarlyşyk guramak kararyna geldi. Uruş ýeňildi diýip pikir edýär. Onuň pikiriçe, ýeke-täk çykalga Sublime Porte hüjüm etmek, hökümeti agdarmak we baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministrini çalyşmak. Şeýle hem, Mustafa Kemaly baş serkerdäniň täze orunbasary we uruş ministri hasaplaýar. Razy bolan dostlaryndan biri, dildüwşük barada Enwer Paşa habar berdi. Şondan soň ubakup Jemil atylyp öldürildi. Falih Rıfky Ataýa beren ýatlamalarynda Mustafa Kemal: "Şol wagt meniň bölümlerimiň birine serkerdelik edýän Ali Fuada (Cebesoý)" ubakup Jemil asyldy. Sebäbi halas bolmagyň bolmazlygy " Baş serkerdäniň orunbasary we uruş ministri bolmasam. "Ol eýýäm aýdanlaryny etdi." Eger şeýle bolan bolsam, Stambula baranymda ubakup Jemiliň ilkinji zadyny jezalandyrardym. we oňa meňzeş adamlar tarapyndan häkimiýete getir, men erkek däl! " diýdi. 1916-njy ýylyň irki gyşy sebitde mundan beýläkki çaknyşyklaryň öňüni aldy. 25-nji noýabrda, 2-nji goşun serkerdesi Ahmet İzzet Paşa rugsat alyp, Stambula gaýdyp gelende, Mustafa Kemal goşuny serkerdäniň orunbasary edip aldy. Deputat bolansoň, geljekde Garaşsyzlyk söweşinde işlejek ofiserleriň ýolbaşçylygyndady: İsmet (önönü), Kafer Taýýar (Eilmez) we Harby akademiýanyň dosty Ali Fuat (Cebesoy). 1917-nji ýylyň 18-nji fewralynda Mustafa Kemal özüniň Hejaz kampaniýasyna gatnaşýan goşun serkerdesi edilendigini bildi. 26-njy fewralda Enweriň ýolbaşçylygyndaky ýygnaklara gatnaşmak üçin Damaska ​​gitdi. Ara alyp maslahatlaşmadan soň meýilnamalara üýtgetmeler girizildi; Fahrettin Paşanyň goşunlarynyň Palestina frontuna geçiriljekdigi we 2-nji goşunyň serkerdesi hökmünde Mustafa Kemalyň bellenilmegi karar edildi. Bu karara Grand Wezir Talat Paşa weto goýdy. ==== Sinaý we Palestina fronty ==== [[Faýl:AtaturkYildirim.jpg|thumb|Sinaý we Palestina frontunda]] 1917-nji ýylyň 7-nji martynda ştab-kwartirasy Diýarbakyrda ýerleşýän 2-nji goşunyň serkerdebaşysynyň orunbasary wezipesine bellenenden soň, Hejaz ekspedisiýa güýçleriniň serkerdesi wezipesine bellendi. Şeýle-de bolsa, ol muny kabul etmedi we 1917-nji ýylyň 5-nji iýulynda ıldyldyrym goşun toparynyň ýolbaşçylygynda 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 8-nji awgustda Stambuldan Halap şäherine gitdi.Sebitdäki baha berişlerinden soň, Ydyldyrym goşun toparynyň serkerdesi nemes Falkenhayn bilen strategiki meseleler boýunça ylalaşyp bilmedi we 4-nji oktýabrda serkerdelikden çekildi we aýyň ahyryna Stambula geldi we Pera köşgünde mesgen tutdy. 1917-nji ýylyň 15-nji dekabry bilen 1918-nji ýylyň 5-nji ýanwary aralygynda, şazada Wahdettin Efendiniň egindeşleri bilen Germaniýa gitdi we Berlinde Kaiser II bilen duşuşdy. Urşuň strategiki ýagdaýy barada Wilgelm, Hindenburg, Ludendorff we Baş ştab-kwartirasy bilen geçirilen gepleşiklere gatnaşdy, Alsaý sebitine we frontuna baryp, ofiserler bilen duşuşdy. Sapardan gaýdyp gelende, çep böwregi ýokaşdy we uzak wagtlap keselhana ýerleşdirildi. 25-nji maýda ýola çykdy; 1918-nji ýylyň iýun we iýul aýlarynda Wenada we Karlsbadda bejergi aldy. Bejergi wagtynda nemes we fransuz dillerini aldy. Soltan Mehmed Reşadyň ölüminden we Wahdettiniň asmana göterilmeginden soň 27-nji iýulda Karlsbaddan Stambula gaýdyp geldi, ýöne Wenada Ispan dümewi sebäpli 4-nji awgustda Stambula geldi. [[Faýl:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|Kemal Paşa, ıldyldyrym goşun toparyna serkerdelik edýärkä (1918). Soltanyň Hormatly kömekçisi bolandygyny aňladýan zolak.]] 7-nji awgustda Palestina frontuna 7-nji goşunyň serkerdesi wezipesine bellendi. 26-njy awgustda Halap şäherine baryp, 1-nji sentýabrda Nablusdaky baş edarasyna göçdi. Siriýada we söweş meýdanynda geçirilen gözleglerden soň, Enweriň özüne nädogry maglumat berendigini we güýjüniň gowşakdygyny kesgitledi. 19-njy sentýabrda general Allenbiniň ýolbaşçylygyndaky Iňlis goşunlary Megiddo söweşini başlap, general Sandersiň ýolbaşçylygyndaky ildyldyrym goşun toparyna hüjüm etdi. Söweşiň netijesinde Ydyldyrym goşun toparyny döreden 8-nji goşun düýbünden ýok edildi we 4-nji goşun esasan ýok edildi. Diňe Mustafa Kemal Paşanyň ýolbaşçylygyndaky 7-nji goşun Damaskdan we Halapdan demirgazyga yza çekildi we Kilisiň günortasynda ýerleşýän Müslimiýe goranyş liniýasyny döretdi. Mudrosyň ýaragyna çenli döwürde Iňlis imperiýasynyň goşunlarynyň Toros geçelgelerinden Anadolyda aralaşmagynyň öňüni aldı. Uruş dowam ederken, oňa 20-nji sentýabrda Hormatly adýutant Hazreti Şahriari (Soltanyň hormatly adýutanty) ady berildi. Şol gün Mustafa Kemal Paşa Wahdettiniň kömekçisi Naci (Eldeniz) beýine telegramma iberip, ıldyldyrym goşun toparynyň söweş güýjüniň ýokdugyny habar berdi we ýarag soramagyny teklip etdi. Şeýle hem, uruş ministri we täze hökümetde baş serkerdäniň orunbasary wezipesine bellenilmegini isledi. 27-nji sentýabrda, Iňlis goşunlary 7-nji goşunyň yzky meýdanyna haýbat atanda, Damaskyň günortasyndaky Kiswa yza çekilmegi buýurdy. Sanders şäheri goramagy buýurdy we 8-nji goşuny Mustafa Kemalyň gol astynda goýdy; emma Damask 30-njy sentýabrda ýykyldy. Mustafa Kemal galan güýçlerini Halap şäherine çekdi we goranyş pozisiýasyny eýeledi. Köçe söweşlerini öz içine alýan uzak goragdan soň, Halap 25-nji oktýabrda ýykyldi. Mustafa Kemal galan güýçlerini Anadola iberdi. Mudrosyň ýaragy 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda gol çekildi we ertesi günortan güýje girdi. Mudros ýaragly güýçleriniň 19-njy maddasyna laýyklykda, ıldyldyrym goşun toparynyň serkerdesi Otto Liman fon Sanders Paşa işden aýrylandan soň Mustafa Kemal Paşa bellenildi. Mudros ýaragly söweşinden soň, Anadolyda milisiýa (Kuv-yi Milliye) görnüşinde guralan garşylyk hereketleri başlandy. 5-nji noýabrda Siriýadaky Iňlis serkerdesi şäheri basyp aljakdygyny habar berdi we Iskenderun portundan Halapdaky goşunlaryna zerur zatlary daşamak üçin ulanjakdygyny aýtdy; Mustafa Kemal ýaragyň şertlerini iki gün ozal telegramma bilen öwrenmegi haýyş edipdi. 6-njy noýabrda baş wezirine iberen duýduryşynda Iňlisleriň basyp alyşlygyna ýarag bilen garşy durjakdygyny aýtdy; Şeýle-de bolsa, ertesi gün Ahmet İzzet Paşanyň telegrammasy bilen buýrugy yzyna almaly boldy. [181] 7-nji noýabrda ıldyldyrym goşun topary we 7-nji goşun dargadyldy. [180] Ulukyşla geldi we soňky iş ýeri bolan Adana gitmezden ozal ilkinji guramany döretdi. [182] Golaýda Antepde şäheriň görnükli adamlaryndan Ali Cenani bilen duşuşdy we garşylyk gurasa, ýarag berjekdigini aýtdy; bu ýaraglar soňra ilata paýlandy we basybalyjy güýçlere garşy ulanyldy. 1918-nji ýylyň 10-njy noýabrynda ıdyldyrym goşunlarynyň serkerdeligini 2-nji goşun serkerdesi Nihat Paşa tabşyrdy we Adana şäherinden Stambula göçdi. Recallatlanyndan soň sebitdäki adaty Osman goşunlary ähli zerur zatlary bilen Toros daglarynyň demirgazygynda yza çekildi we 2-nji goşundan başga ähli goşun dargadyldy. == Türk garaşsyzlyk urşy (1919-1923) == ==== iş döwri ==== Mustafa Kemal, 13-nji noýabrda Haýdarpaşa otly bekediniň Stambula geldi. Haýdarpaşadan Stambula geçip barýarka, Bosforda şäheri basyp almak üçin gämi duralgasynyň duşman söweş gämilerini görüp, meşhur "Gelşi ýaly gidýärler!" sözüni aýtdy. Alty aýyň dowamynda basyp alan Stambulda, ýurduň basyp alynmagyna we dargamagyna garşy durmak isleýän beýleki watançy ofiserler bilen gizlin duşuşyklar geçirdi. Istaragly döwürde Fethi Beý (Okyar) bilen bilelikde Ahmet İzzet (Furgaç) Paşany we Ahmet Tewfik Paşa (Okdaý) garaýşyny alýan Minber gazetini neşir etmek bilen syýasy başlangyçlar etdi. Endylyň ahyrynda ozal ýazan kitaplaryny "Zabit ve Kumandan" we "Hasb-ı Hâl" neşir etdi. Stambulda ilki Pera Palasda galdy we gysga wagtyň içinde Halapda tanyşan siriýaly hristian arap Salih Fansanyň Beýoglu öýüne göçdi. Soňra, 1918-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Akaretlerde ýaşaýan ejesi Zübeýde Hanymy we aýal dogany Makbulany alyp, häzirki Atatürk muzeýi bolan öýde mesgen tutdy. Stambul basyp alnan günlerinde Mustafa Kemal dostlary bilen bu öýde köplenç ýygnanýardy. Bu ýygnaklarda ilki Stambulda hökümeti üýtgetmek, soňra bolsa ýurduň basyp alynmagyna garşy goşunyň dargamagyny bes etmek, ýaraglary we ok-därileri gizlemek, ýaş ofiserleri Anadola geçirmek, býurokratlary berjaý etmek barada kararlar kabul edildi. Ýerlerinde milli garaýyşlar we halkyň ahlagyny ýokarlandyrmak. Ol bu öýde 1919-njy ýylyň 16-njy maýynda, Samsuna göçüp gelen gününe çenli ýaşady. Ahmet Tewfik Paşa garşy parlamente täsir etmäge synanyşan Mustafa Kemal, paýtagtda galan alty aýyň dowamynda soltanyň öňünde birnäçe gezek çykyş etdi. Damad Ferid Paşa we Tewfik Paşa ýaly neberelerden bolan aýallara garşy. Öýlenenler bilen işlemegi makul bildi. 18-nji noýabrda Mejlis Tewfik Paşanyň hökümetiniň meýilnamasyny ara alyp maslahatlaşmak üçin ýygnandy, ýöne ses bermek netijesiz boldy, sebäbi Fethiniň (Okýar) partiýasyny goldaýan ýigrimi ýedi deputat hökümete garşy ses berdi. Şeýle-de bolsa, bu synanyşyklar netije bermedi we 19-njy noýabrda geçirilen ses berişlikde Tewfik Paşanyň hökümeti ýönekeý köplük bilen öz wezipesinde galdy. Syýasatçylaryň arasynda çekeleşikler dowam edýärkä, Mustafa Kemal ýaly ofiserler Osman goşunynyň galan böleklerine gözegçilik etmäge we soýuzdaş güýçleriň meýilnamalaryna garşy durmaga synanyşýardylar. Mejlisiň ynamyny ýitiren Tewfik Paşa 21-nji dekabrda soltanyň öňünde çykyş edip, mejlisiň dargadylmagyny isledi we Ikinji konstitusiýa monarhiýasy gutardy we soltanyň şahsy dolandyryşy yzyna gaýtaryldy. 1919-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda saýlawlar wagtlaýyn yza süýşürildi. [[Faýl:Mustafa Kemal Atatürk met onderscheidingen.jpg|thumb|9. Goşun gözegçisi Mustafa Kemal Paşa, 17-nji aprel, 1919]] Ol 20-nji dekabrda ýene bir gezek soltanyň öňünde çykyş etdi, ýöne hökümete goşulmak synanyşygy netije bermedi. 1919-njy ýylyň 29-30-njy ýanwarynda Bileleşik we Ösüş komitetiniň öňki otuz agzasy tussag edildi; Tussag edilenleriň arasynda Mustafa Kemalyň dosty Dr. Tewfik Rüştü (Aras) hem gatnaşdy. Italiýanyň Commissionerokary komissary graf Karlo Sforza öz ýatlamalarynda 1919-njy ýylyň başynda Stambuldaky Iňlis agentleriniň Mustafa Kemaly tussag edip, Malta ibermäge taýýarlyk görýändiklerini ýazdy, ýöne diplomatik kynçylyklardan gaça durmak üçin bu taýýarlyklar durmuşa geçirilmedi. 1919-njy ýylyň başynda Stambulda köp syýasy krizis bolupdy we netijede 4-nji martda Damad Ferid Paşanyň ýolbaşçylygynda Bileleşiklerden azat täze hökümet döredildi. Milletçiler goşuna gözegçiligi sakladylar, ýöne täze Harbiýe Nazyn Şakir Paşa Fevzi (Çakmak) -ny başlyk edip bellemek üçin Çewat Paşany (Çobanly) belledi. 9-njy martda Bileleşik we Ösüş komitetiniň ähli ýolbaşçylary tussag edildi. Bu syýasy başagaýlygyň hemmesi dowam edýärkä, Mustafa Kemal Rauf, Ali Fuat, Fahrettin, Refet, Kazym Karabekir we metsmet ýaly ofiserler bilen ýygy-ýygydan duşuşýardy. Ali Fuat bilen bilelikde esgerleriň ýaragsyzlanmagyny duruzmak, elindäki ýaraglary we ok-därileri goramak, şol bir pikirde bolan ofiserleri we parahat ilaty möhüm wezipelerde saklamak üçin operasiýa meýilnamasyny düzdi. Bu pikirleri Baş ştatda nobatçy ofiserler hem paýlaşdy. Bu aralykda, Anadoly we Frakiýanyň dürli sebitlerinde hukuk jemgyýetlerini goramak döredildi. Mustafa Kemal we beýleki ofiserler bu jemgyýetler bilen gatnaşyk gurup başladylar. 1919-njy ýylyň Baýdak aýynda Ali Fuat 20-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Ankara, 13-nji martda Kazym Karabekir 15-nji Korpusyň serkerdesi hökmünde Erzuruma bellendi. Şeýle hem Mustafa Kemal Anadolyda bir wezipäni eýelemegi maksat edinýärdi. Aprel aýynda Uruş ministri Şakir Paşa tarapyndan çagyrylan Mustafa Kemal, Fewzi Paşanyň (Çakmak) karary bilen Gündogar Anadolyda grekleriň yzarlamalaryny çözmek wezipesini ýerine ýetirýän 9-njy goşunyň inspektory wezipesine bellendi. orunbasary, brigada generaly Kazym (İnanç). Bu karar 30-njy aprelde resmi taýdan yglan edildi we gysga wagtyň içinde ministrler tarapyndan tassyklandy. Bu meseläniň çäginde Mustafa Kemal sebitde tertip-düzgüni üpjün eder, ýaraglaryň ýygnalmagyna we howpsuz ýerde saklanmagyna gözegçilik eder, goşunyň “geňeşleri” döredýändigi baradaky habarlary derňär we eger bu hakykat bolsa, amaly bes ederdi. . Mustafa Kemalyň hem täsir eden bu karary bilen [194] diňe 9-njy goşun we Anadolydaky gündogar we merkezi raýat administratorlary däl, eýsem günbatar we günortadaky sebitleriň serkerdeleri we raýat dolandyryjylary hem hökmanydy. isleglerini ýerine ýetirmek. 15-nji maýda işgärleriň başlygy bilen hoşlaşdy; Bu ýerde, gizlin ýygnakda baş ştabyň başlygyny terk etmekçi bolýan Fewzi Paşa (Çakmak) we mirasdüşeri Çewat Paşa (Çobanly) bilen duşuşdy. Fewzi Paşa bilen ýaranlaryň we materiallaryň soýuzdaş güýçlere eltilmejekdigi, Anadolyda Milli güýçlere esaslanýan administrasiýa dörediljekdigi we harby operasiýalaryň diňe goranmak bilen çäklenmejekdigi barada ylalaşyk gazandylar. Mustafa Kemal Cevat Paşadan şahsy parol aldy, Fewzi Paşa bolsa Anadolyda ofiserler we ýarag ibermegi gurady. Soňra soltan bilen soňky duşuşygy boldy we 16-njy maýda işgärleri bilen Bandyrma paromynda Samsuna tarap ýola düşdi. ==== Samsun ==== 1919-njy ýylyň 2-nji fewralynda Mersinli Jemal Paşa Anadolyda gündogarda Osman goşunlaryny ýarag şertlerine laýyklykda guramak üçin inspektor hökmünde iberildi. Iňlis ýokary komissary admiral Kaltorpe we Fransiýanyň ýokary komissary admiral Amet 1918-nji ýylyň noýabr aýynda Osman hökümetine bellik berdiler. Gündogardaky türkleriň ýaraglanýandyklaryny we hristianlary öldürýändiklerini, muňa garşy çäre görmelidigini öňe sürdüler. Mustafa Kemal Paşa, basyp alyş güýçleriniň Commissionerokary komissarlarynyň belliklerine laýyklykda adatdan daşary güýçler bilen üpjün edilen, Wilýat-Sitide (Alty welaýat) hristian ilatyny goramak we kiçi gozgalaňlary basyp ýatyrmak üçin Soltan Wahdettin tarapyndan bellenildi. basyp alyjy güýçlere garşy. Uruş ministrligi 24-nji maýda Iňlis goşunynyň Gara deňizdäki serkerdesi general Sir Jorj Milneniň Mustafa Kemalyň borjy barada ýazan hatyna jogap edip, Mustafa Kemalyň wezipesiniň 1-nji we 3-nji korpusy öz içine alýandygyny aýtdy. bölümleriň ministrleriň buýruklaryna boýun bolmagy, maksadynyň top pyçaklarynyň sökülmegine gözegçilik etmek we jemgyýetçilik tolgunyşyklarynyň öňüni almakdygyny aýtdy. Aslynda, Mustafa Kemalyň we onuň goşun serkerdeleriniň Erzurumdaky Kazym Karabekir we Siwasdaky Refet (Bele) maksady harby enjamlaryň iberilmeginiň öňüni almakdy. Grekleriň Ege sebitinde öňe gitmeginiň öňüni almak isleýän Baş ştab hem bu maksady paýlaşdy. Atatürk, journalisturnalist Falih Rıfky Ataýa Samsuna gitmezden ozal Wahdettin bilen soňky duşuşygy barada gürrüň berdi. Bu duşuşykda Wahdettin Samsuna gitmezden ozal ony görmäge gelen Mustafa Kemal Paşa: "Paşa Paşa, siz şu wagta çenli döwlete köp hyzmat etdiňiz, olaryň hemmesi şu kitaba we taryhda ýerleşdirildi. Bulary ýatdan çykaryň, Indi etjek hyzmatyňyz olaryň hemmesinden has möhüm bolup biler. Paşa Paşa, döwleti halas edip bilersiňiz! " ol aýtdy. Şeýle-de bolsa, Atatürk Wahdettiniň ak ýüreklidigine ynanmaýandygyny we Soýuzdaş güýçleriň syýasatlaryna laýyklykda hereket edendigini we bu syýasata garşy çykýan türkleri köşeşdirmek isleýändigini aýtdy. [199] Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda polkownik Refet Beý (Bele), işgär polkownik Kazym (Dirik) Beý, işgär polkownigi 'göteriji' Mehmet Arif Beý, Dr. Polkownik İbrahim (Tali Öngören) Beý, işgärler maýor Hüsrew (Gerede) Beý, Dr. Maýor Refik (Saýdam) Beý, maýor Kemal (Doğan) Beý, kapitan Çewat Abbas (Gürer) Beý we kapitan Ali Şewket (Öndersew) Beý bilen bilelikde Samsuna gitdi. Basyp alyşa garşy garşylyk hereketleri 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda ýaraşyk şertnamasyna gol çekilenden soň derrew başlansa-da, Mustafa Kemal we onuň serkerdeleriniň köpüsi, 1919-njy ýylyň 19-njy maýynda Samsuna gonan güni hakyky başlangyç senesi hökmünde kabul edilýär. Türk garaşsyzlyk urşy. Mantyka köşgünde bir hepde bolanynda sebitdäki konfliktleriň sebäbini derňedi we Soltan Wahdettiniň beren tabşyrygynyň tersine, basybalyjylara garşy ýerli Kuwa-yi Milliýe guramalaryny döretmekde hut özi rol oýnady. 21-nji maýda Iňlis howpsuzlyk işgäri kapitan L.H. howpsuzlyk ýagdaýyny ara alyp maslahatlaşmak üçin duşuşdy. Hurst we iki kärdeşi bilen duşuşdy. Iňlisleriň Osmanly hökümetiniň ýurdy dolandyryp bilmejekdigi we birnäçe ýyl bäri daşary ýurt gatyşmagynyň zerurdygy baradaky pikirlerine garşy çykdy we Samsun sebitindäki meseleleriň grekleriň separatistik maksatlaryny bes eden badyna çözüljekdigini we grekleriň Osman ýurtlarynda özygtyýarlylyga hukugynyň ýokdugyny aýtdy. Samsunda ýene birnäçe gün galan we ýygnak geçiren Mustafa Kemal şu ​​hepdäniň ahyrynda Gawza gitdi. Şäherde gowy garşy alnan Mustafa Kemal halkdan Hukuk Goranmak Assosiasiýalarynyň bölümini açmagyny haýyş etdi. Mustafa Kemalyň Gawzadaky hereketleri kapitan Hursta grekler tarapyndan ýetirildi; Hurstyň hasabatyndan soň, 8-nji iýunda Commissionerokary komissar admiral Kaltorpe bu mesele barada Iňlis Daşary işler ministrligine telegramma arkaly habar berdi. Şondan soň Iňlis resmileri Osman hökümetine Mustafa Kemaly wezipesinden aýyrmak üçin basyş etdiler. Şol gün baş weziriň orunbasary Iňlis resmilerine ministrler kabinetiniň Mustafa Kemaly yzyna çagyrmak kararyna gelendigini habar berdi; Uruş ministri Şewket Turgut Paşa Mustafa Kemalyň gitmegine rugsat berendiklerini ýatlatdy, ýöne Mustafa Kemala "Stambula gaýdyp hormat goýmagy" buýurdy. 11-nji iýunda Mustafa Kemal wagt tapmak üçin näme üçin yzyna çagyrylandygyny sorady. Gawzada geçiren on ýedi gününiň ahyrynda, Raufdan (Orbaýdan) Iňlis goşunynyň içerki syýahat etmeginiň öňüni almak üçin Iňlis goşunynyň iberilip bilinjekdigi baradaky habary alanda, 13-nji iýunda hiç kime habar bermän Amasýa gitdi. Refet (Bele) has ygtybarly bölüm bardy, gitmek kararyna geldi. ==== Amasya ==== Mustafa Kemal 13-nji iýunda Amasýa, 19-njy iýunda Ali Fuat we Rauf we 20-nji iýunda Refet geldi. Bu aralykda, Günbatar Anadolyda grek okkupasiýalary dowam edýärdi we anneksiýa jemgyýetlerinden ýüz öwürmek Stambul hökümetine we soýuzdaş güýçlere garşylyk telegrammalary iberýärdi we garşylyk görkezmäge çagyrýardy. Bu işiň, Pari Parisde gepleşikler geçirýän Osmanly delegasiýasyny kyn ýagdaýa saljakdygyny pikir edip, Içeri işler ministri Ali Kemal 16-njy iýunda ýurduň ähli poçta bölümlerine protest telegrammalaryny kabul etmezlik barada görkezme iberdi. 18-nji iýunda Mustafa Kemal 1-nji korpusyň serkerdesi polkownik Kafer Taýýar üçin telegramma iberip, Stambuldaky hökümetiň güýjüni ýitirendigini, Anadoly halkynyň milli garaşsyzlyk üçin birleşendigini, Hukuk goragy we ret etmek anneksiýa jemgyýetleri bir at bilen birleşmeli we Anadoly bir at bilen birleşmeli, bir ýerden dolandyrylmalydygyny, Frakiýadaky jemgyýetden bir ýa-da iki delegatyň Siwasa iberilmelidigini ýazdy. Mustafa Kemal 19-20-nji iýunda Rauf, Refet we Ali Fuat bilen taýýarlan beýannamasynyň taslamasyny ara alyp maslahatlaşdy. Tegelek taýýarlanylandan soň, Konýadaky 2-nji goşun inspektory Jemal (Mersinli) we Erzurumda 15-nji goşun serkerdesi Kazym Karabekir iberildi we olaryň tassyklamasy alyndy. 1919-njy ýylyň 22-nji iýunynda Amasýa aýlawyny neşir etdi. Soňra telegramma arkaly ähli raýat dolandyryjylaryna we harby serkerdelerine ýetirildi. Amasýa aýlawy, Stambuldaky basybalyjy güýçleriň reaksiýasyny döretdi we Iňlisler Mustafa Kemaly Stambula yzyna getirmek üçin Stambul hökümetine edýän basyşyny artdyrdylar. Bu aralykda, Içeri işler ministri bolan Ali Kemal Beý Mustafa Kemalyň gowy esgerdigini, ýöne Iňlisleriň basyşy sebäpli işden aýrylandygyny aýdýan tegelek neşir etdi. “Amasýa” aýlawynda watanyň bitewiliginiň we milletiň garaşsyzlygynyň howp astyndadygy, Stambul hökümetiniň öz jogapkärçiligini ýerine ýetirip bilmejekdigi we bu ýagdaýyň milletiň ýok bolmagyna sebäp bolandygy düşündirildi. Tegelekde "milletiň garaşsyzlygy milletiň karary we karary bilen halas ediler" diýilýär. Her tarapdan Anadolyda howpsuz ýer bolan Siwasda gurultaý geçiriljekdigi mälim edildi. Bu gurultaýa gatnaşmak üçin her welaýatdan 3 wekil saýlandy we iberildi we wekillerden syýahatlaryny gizlin saklamagy haýyş edildi. Gündogar welaýatlar üçin gurultaýyň Erzurumda geçiriljekdigi, soň bolsa Erzurum kongresiniň agzalarynyň Siwasa gatnaşmak üçin göçjekdigi mälim edildi. ==== Erzurum kongresi ==== Içeri işler ministri Ali Kemaldan 23-nji iýunda ýerli işgärlere iberen habarnamasynda Mustafa Kemaldan dynmagy ýüregine düwen ýeke-täk agza ýerli ýolbaşçylara "onuň bilen hiç hili resmi amal etmezligi" buýurdy. hökümet bilen baglanyşykly haýyşlarynyň hiç birini ýerine ýetirmez ". Telegrammadan bihabar Mustafa Kemal we Rauf 26-njy iýunda Amasýany terk edip, Erzuruma gitdiler. Siwasyň gubernatory Reşit Paşa Stambuldan Mustafa Kemaly nädip garşylamalydygyny soranda, Ali Kemal bilen Uruş ministri Şewket Turgut Paşanyň arasynda güýçli söweş boldy; Iki ministr hem 26-njy iýunda işinden çekildi. Täze içeri işler ministri Reşid Akif Paşa Siwanyň häkimine iberen telegrammasynda Mustafa Kemalyň wezipesinden boşadylan islendik general ýaly garşy alynmalydygyny aýtdy. Kazym Karabekir 3-nji iýulda Erzurumyň daşynda 15 km uzaklykda Mustafa Kemaly garşy aldy we dabaraly ýagdaýda myhmanlaryny Erzurum galasynyň baş edarasyna äkitdi. Şähere gelen badyna Refetden gysga wagtda goşundan çekilmegini we Erzurumda howpsuzlykda galmagyny haýyş edýän telegramma aldy. Iňlisler munuň milli we daşary ýurtlara garşy duýgularyň merkezine öwrülendigini duýdular. Ertesi gün Mustafa Kemal tagta çykmagynyň ýyl dönümi bilen Soltan Wahdettine gutlag telegrammasy iberip, özüne wepalydygyny mälim etdi. 7-nji iýulda 3-nji goşun gözegçisi hökmünde ähli serkerdelere iberen iň soňky buýrugy bilen harby we milli guramalaryň hiç haçan dargadylmaly däldigini, serkerdelik derejeleriniň berilmeli däldigini, ok-däri we ýarag berilmeli däldigini, şeýle hem mundan beýläk "duşman" bölümleriniň ädimlerine garşy harby reaksiýa görkezilmelidir we halyflygyň howpsuzlygyny üpjün edip biljek ýeke-täk elementdir. Ol munuň milli erkiň guralydygyny aýtdy. Aç-açan garşylyk görkezen bu buýrukdan soň, admiral Kaltorpe Refet bilen Mustafa Kemalyň haýal etmän yzyna çagyrylmagyny isledi. 8-9-njy iýul gijesinde Mustafa Kemal uruş ministri Ali Ferid Paşa bilen birnäçe sagatlap telegraf arkaly gürleşdi. Duşuşygyň ahyrynda işinden aýryljakdygyny duýan Mustafa Kemal işinden aýryldy we Ferit Paşa işinden aýrylandygyny aýtdy. Erzurumda Kazym Karabekir Paşa tarapyndan çagyrylan Gündogar welaýatlaryň hukuk goragy kongresine (Erzurum Kongresi) gatnaşdy. [214] Gurultaýyň başynda Kazym Karabekir Erzurum Hukuk Gorag Jemgyýetiniň iki agzasyny işinden aýyrdy we Rauf (Orbaý) we Mustafa Kemal gurultaýa doly agza hökmünde gatnaşmagyny üpjün etdi. 1919-njy ýylyň 23-nji iýuly bilen 7-nji awgusty aralygynda geçirilen gurultaýa 56 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal ilki taýýarlyk komitetiniň prezidenti saýlandy, soň bolsa Karabekiriň tagallasy bilen gurultaýyň başlyklygyna saýlandy. Çykyşynda ýurduň bölünýändigini, Stambul hökümetiniň gowşakdygyny we Soýuzdaş güýçleriň hilelerini düşündirdi; Theurduň ykbalyny öz elinde saklaýan milli dolandyryşyň döredilip bilinjekdigini aýtdy. Gurultaýa Stambul hökümetinden çynlakaý garşylyk görkezildi. Gurultaýyň özüni parlamentiň ýerine goýmagy, şonuň üçin derrew gutarmalydygy we Mustafa Kemal we onuň dostlary derrew tussag edilip, Stambula iberilmegi islenýärdi. Mustafa Kemalyň teklibi bilen soltana, hökümete, harby we raýat häkimiýetlerine iberilen hatda aýyplamalar ret edildi we köşge wepalylyk yglan edildi. Ondan soň neşir edilmeli jarnamanyň mazmuny we düzgünnamanyň makalalary ara alnyp maslahatlaşyldy we Wekil komiteti döredildi. Erzurum Kongresiniň Jarnamasy 7-nji awgustda çap edildi. Bu jarnamada watanyň milli serhetlerde bölünip bolmajak bir zatdygy, Stambul hökümeti watany gorap we garaşsyzlygy üpjün edip bilmese, wagtlaýyn hökümet guruljakdygy, hristian azlyklaryna syýasy taýdan zyýan berjek artykmaçlyklar berilmejekdigi karar edildi. agalyk etmek we jemgyýetçilik deňagramlylygy, bu mandatlar we goraglar kabul edilmez. Gurultaý tamamlanandan soň Mustafa Kemal ýene üç hepde Erzurumda galdy. Siwasa syýahat çykdajylaryny Erzurumda mesgen tutan pensiýa maýoryndan alan karzy bilen ýapdy. 29-njy awgustda pulemýotly bir platon, Mazhar Müfit, Rauf we Raif Efendi bilen birlikde üç awtoulag kerweni bilen Erzurumdan ýola çykdy we Fewzi Efendi oňa Erzincanda goşuldy. 2-nji sentýabrda Siwasa geldi. ==== Sivas kongresi ==== [[Faýl:Mustafa Kemal Paşa Cemil Cahit Bey ile, Sivas, Eylül 1919.png|thumb|Mustafa Kemal Paşa, Siwasda Jemil Kahit Beý bilen 1919-njy ýylyň sentýabr aýy.]] Siwas kongresi 1919-njy ýylyň 4-11-nji sentýabry aralygynda geçirildi. Gurultaýa Mustafa Kemal ýaly jemi otuz sekiz delegat gatnaşdy, ýöne Egeýdäki garşylyk guramalary Siwasa delegat ibermedi. Garşy çykmalara garamazdan, gurultaýyň birinji gününde Mustafa Kemal prezident saýlandy. Ertesi gün delegatlar Bileleşik we Ösüş partiýasyny janlandyrmajakdyklaryna kasam etdiler we Garaşsyzlyk Urşuny Osman imperiýasynyň Birinji Jahan Urşuna girmegine sebäp bolan partiýadan aýyrmaga synanyşdylar. 4-nji sentýabrda Ahmet İzzet Paşanyň ABŞ-nyň mandatyny talap edýän memorandum Kazym Karabekire getirildi; Karabekir bu maglumatlary Mustafa Kemal bilen paýlaşdy. Awgust aýynda Mustafa Kemal käbir täsirli watançylaryň, şol sanda milletçi Halide Edibiň (Adywar) we Garagol jemgyýetiniň başlygy Kara Wasyfyň ABŞ-nyň mandatyny goldaýandygyny bildi. 8-nji sentýabrda Erzurumyň Wekiller komitetiniň agzasy, öňki häkim Bekir Sami (Kunduh) ABŞ-nyň mandatynyň kabul edilmegini haýyş edip, gurultaýa ýigrimi bäş gol bilen teklip hödürledi. Mustafa Kemal şäherdäki amerikalylaryň resmi borjunyň ýokdugyny aýtdy. Kongres ABŞ-nyň Senatyndan bu ýurda wekilçilik etmeýän Stambul hökümeti bilen parahatçylyk şertnamasyna gol çekmezden ozal Türkiýä derňew toparynyň iberilmegini haýyş edip hat ibermek kararyna geldi; Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň Senatynyň ABŞ-nyň Milletler ligasyna agzalygyny 19-njy noýabrda oňlamazlygy sebäpli bu mesele ara alnyp maslahatlaşylmady. Mandat ideýasy ýok edilenden soň, gurultaý tarapyndan bitewi Anadoly we Rumelia hukuk goraýjy jemgyýetiň kanuny taýýarlandy. Wekil komiteti giňeldildi, ýöne ähli delegasiýa Mustafa Kemaly lider hökmünde kabul etmegini dowam etdirdi. [[Faýl:Mustapha Kemal Pasha & members of his Nationalist Committee, Sivas, 1919.jpg|thumb|Mustafa Kemal (öň hatar, ortada) we Siwas Kongresiniň käbir gatnaşyjylary.]] 11-nji sentýabrda çap edilen Siwas kongresiniň jarnamasynda Mudrosyň ýaragyna gol çekilen güni basyp alynmadyk watan ýerleriniň tutuşlygyna we biri-birinden aýrylyp bilinmejekdigi nygtaldy. Kuwa-yi Milliýany ýeke güýç hökmünde ykrar etmegiň we milli erkiň agdyklyk etmeginiň möhümdigi aýdyldy. Grekleriň we ermenileriň territorial talaplaryna garşy çykyldy. Milli erk-islegi görkezmek üçin Osmanly Deputatlar mejlisiniň haýal etmän çagyrylmagy we hökümet kararlarynyň parlamentiň gözegçiligine berilmegi haýyş edildi. Siwas kongresinde ähli milli jemgyýetler Anadoly we Rumelia hukuklaryny goramak jemgyýeti ady bilen birleşdi. Gurultaý wagtynda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly tussag etmek üçin synanyşdy we 3-nji sentýabrda Ali Galip hadysasy diýlip tanaljak synanyşykda Içeri işler ministri Adil we täze uruş ministri Süleýman Şefik Paşa Elazığ häkimine buýruk berdi Ali Galip Mustafa Kemaly tussag etmek we gurultaýy dargatmak üçin buýruk berdi. Ali Galip Malatýa geldi we Iňlis kapitany Edward Noel we kürt bedirhan maşgalasynyň käbir agzalary bilen duşuşdy. Mümkin bolan synanyşygyň garşysyna Kazym Karabekir 7-nji sentýabrda Malatýa kiçi atly bir kompaniýa iberdi we Bedirhanlylary tussag etmegi buýurdy. Şondan soň Ali Galip, kapitan Noel we Bedirhanlar Siriýa gaçdylar. Stambul hökümeti Ankaranyň gubernatory Muhittin Paşa-da Siwa gitmegi we şäheri ele geçirmegi buýurdy, ýöne Ali Fuatyň buýrugy bilen ýolda milletçiler tarapyndan tussag edildi. Bu şowsuz synanyşyklar, milletçileri Anadolynyň işsiz ýerlerinde raýat dolandyryşyna gözegçilik etmäge mejbur etdi. 24-nji sentýabrda Trabzonyň häkimi tussag edildi; 26-njy sentýabrda, Konýanyň häkimi Refetiň (Bele) şäheri basyp almak üçin gidýändigi baradaky habary eşidip, şäheri terk etdi. Bu wakalardan soň Anadoly gözegçiligini ýitirjekdigine göz ýetiren Stambul hökümeti, 27-nji sentýabrda Abdülkerim Paşanyň töwellaçylygynda Mustafa Kemala telegramma iberdi. Bu ýygnakda Mustafa Kemal Damad Ferid Paşanyň işinden aýrylmagyny isledi. 30-njy sentýabrda Damad Ferid işinden aýryldy we Ali Weza Paşa baş wezir wezipesine bellendi. Bu wakalardan soň Stambul hökümeti Deňiz işleri ministri Salih Paşany Wekiller komiteti bilen duşuşmak üçin Anadola ibermegi teklip etdi. Mustafa Kemal Amasýada ​​duşuşmaga razy boldy. 20-25-nji oktýabr aralygynda üç gün dowam eden gepleşiklerden soň berk ylalaşyk gazanyldy. Protokola öwrülen we Mustafa Kemalyň tutanýerliligine gol çekilen bu ýygnak bilen hökümet Wekiller komitetini ykrar etdi. ==== Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşy ==== Mustafa Kemal 1919-njy ýylyň 27-nji dekabrynda Ankara geldi. 1919-njy ýylyň ahyrynda geçirilen parlament saýlawlarynda Mustafa Kemal Erzurumdan deputat hökmünde saýlandy, ýöne Ankarada galmagy ýüregine düwdi. Mustafa Kemalyň esasy maksady milletçi deputatlary Hukuklary Goramak atly partiýa ýygnamak we mejlisiň başlygy wezipesine saýlamakdy. Şeýlelik bilen, ýygnak Stambulda erkin işläp bilmese, kanuny saýlanan delegatlaryň adyndan hereket etmäge ygtyýary bolar. 29-njy dekabrda Stambul hökümeti Mustafa Kemaly goşundan aýyrmak baradaky buýrugy ýatyrdy, medallaryny yzyna gaýtardy we meýletin işinden aýrylandygyny habar berdi. Bu döwürde Osman topraklaryny paýlaşmagyň iň soňky tapgyry bolan "Amerikan mandatynyň" daşary syýasat meselesi ara alnyp maslahatlaşyldy we ret edildi. ABŞ-nyň 1919-njy ýylyň dekabryndaky soňky teklibinde strategiki maksat hökmünde "has uly Ermenistanyň gapdalynda bir türk döwleti" döredildi. 1920-nji ýylyň ýanwar aýynda grekleriň Günbatar Anadolyny basyp aljakdygy barada myş-myşlar ýaýrap başlady. 9-njy ýanwarda polkownik Fahrettin (Altaý) bilen duşuşan Mustafa Kemal Günbatar Anadolydaky ähli goşunlary greklere garşy alyp barmagy meýilleşdirýändigini aýtdy. Bu döwürde ol Egeýdäki garakçylar bilen habarlaşdy we adaty goşuny toparyň agzalaryna kömek etmäge ynandyrdy. Bu aralykda, Ankarada polkownik İsmet bilen duşuşdy. Gresiýa bilen urşuň gutulgysyzdygyny, ýöne duşman goşunlarynyň diňe garakçylar tarapyndan däl-de, adaty goşun tarapyndan saklanyp biljekdigini aýtdy. 1920-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda 72 deputatyň gatnaşmagynda Osman imperiýasynyň soňky mejlis ýygnagy açyldy. Soýuzdaş güýçler Anadolydaky milletçi serkerdeler bilen berk gatnaşygy bolan Jemal Paşanyň (Mersinli) söweş ministri we Çewat Paşa (Çobanly) täze hökümetiň baş işgärleriniň bellenmegine garşy çykdy. Paşalar işinden çekilmäge mejbur boldular. Bu aralykda, Reşat Hikmet mejlisiň başlygy wezipesine saýlandy; Az salymdan aradan çykanda, onuň ýerine Celalettin Arif geldi; Fewzi Paşa (Çakmak) baş ştabyň başlygy boldy we käbir beýleki ministrleriň çalşylmagy bilen täze ministrler 9-njy fewralda ynam sesini aldy. Mejlisdäki milletçiler "Müdafaa-i Hukuk Jemiýeti" ýerine, soltanyň çykyşynda agzalýan at bilen "Felah-ı Watan İttifagy" partiýasyny esaslandyrdylar. Bu döwürde Mustafa Kemal Ankarada garaşdy we töweregindäki ýaş ofiserler bilen işini dowam etdirdi. 1920-nji ýylyň 28-nji ýanwarynda Osmanly Mejlisi Milli şertnamalary kabul etdi, esasy meýilnamalary Amasýa, Erzurum we Siwasda Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda kesgitlenildi we 17-nji fewralda halka mälim edildi. "Türkiýe" sözüniň ilkinji gezek agzalýan jarnamasynda Birinji Jahan Urşuny bes etjek parahatçylyk şertnamasynda Türkiýe tarapyndan kabul edilen iň pes parahatçylyk şertleri bar. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler Stambulyň basyp alynmagyny ara alyp maslahatlaşýardylar we şol bir wagtyň özünde Anadolyda näbellilik sebäpli ygtyýarlyk boşlugy ýüze çykýardy. Fewral aýynda milletçilere garşy ikinji Anzawur gozgalaňy boldy. 3-nji martda baş wezir Ali Rıza Paşa işinden çekildi; Onuň ýerine Salih Paşa geldi. Beýleki soýuzdaş güýçlere ynanyp, Iňlisler 15-16-njy mart gijesinde häkimiýeti ele geçirdiler, möhüm binalary eýeledi we türk milletçilerini tussag edip başlady. Tutulan milletçiler soňra Maltada deportasiýa ediler. Iň soňky parlament ýygnagy 1920-nji ýylyň 18-nji martynda Stambulda geçirildi we mejlisi wagtlaýynça togtatmak kararyna gelindi. Iňlisleriň bu ädimine jogap hökmünde Mustafa Kemal ilki Iňlis ofiserlerini Anadolyda saklamagy buýurdy. Soňra täze saýlaw geçirmäge çagyrdy we Stambuldaky deputatlary Ankara çagyrdy. Milletçilere ýakyn bolan uly wezir Salih Paşa 2-nji aprelde işinden çekildi we Wahdettin ony milletçi anti-milletçi Damad Ferid bilen çalyşmak kararyna geldi. Şonda köşk bilen milletçileriň arasyndaky bölünişik doly aç-açan boldy we Mustafa Kemalyň türk milli garşylygynyň ýolbaşçylygy üçin çynlakaý bäsdeşi galmady. 1920-nji ýylyň mart-aprel aýlarynda Stambuldaky milletçiler dürli ýollar bilen Ankara geçdiler. Bu aralykda, Mustafa Kemal Ankaradaky guramasyny ösdürdi we garşylyk hereketini düşündirmek üçin Anadolu gullugyny döretdi. 11-nji aprelde mejlis soltan tarapyndan dargadyldy we Şeýh al-Islam Kuwa-yi Milliýany kapyr diýip yglan edýän we olaryň öldürilmeginiň hökmanydygyny aýdýan fatwa berdi. 18-nji aprelde Kuwa-yi znzibatiye döredildi we milletçilere garşy mobilizlendi. 1920-nji ýylyň 23-nji aprelinde Ankarada Türkiýäniň Milli mejlisi açyldy. Acrossurduň dürli künjeginden gelen milletçi guramalar Ankara wekil iberdi, Stambul mejlisiniň adamlary hem mejlise gatnaşdy. Mejlisiň açylyş dabarasynda Mustafa Kemal uzyn çykyş edip, 1918-nji ýylda ýaragly söweşden bäri nämeleriň bolandygyny düşündirdi. Mejlisiň diňe bir kanun çykaryjy däl, eýsem ýerine ýetiriji häkimiýeti hem saklamagyny we ýerine ýetiriji komitetine laýyk gelýänleri agzalarynyň arasyndan saýlamagyny isledi. 24-nji aprelde mejlis işine başlady; Çagyryş dabarasyna 120 delegat gatnaşdy. Mustafa Kemal 120 sesden 110-syny aldy we Mejlisiň we hökümetiň başlygy hökmünde Ankaranyň deputaty wezipesine saýlandy. Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy esaslandyryjy ýygnak bolup işledi we Garaşsyzlyk söweşini amala aşyrjak Anadoly hökümetiniň infrastrukturasyny döretdi. Türkiýäniň Milli mejlisiniň açylyşyndan bir gün soň, Mustafa Kemal açylyş çykyşynda Birinji Jahan Urşuna şu sözler bilen girmegiň zerurdygyny aýtdy:<blockquote>"Elbetde, betbagtçylyklara we gaty gynandyryjy wakalara sebäp bolan we şu güne çenli halkymyzyň nägileligini döreden Jahan Urşuna gatnaşmazlyk has gowy bolardy. Thisöne bu maddy taýdan mümkin däldi. Sebäbi gatnaşmazlyk ýaraglydy Bitaraplyk, ýagny bogazlary ýapmak. Şeýle-de bolsa, watanymyzyň geografiki ýerleşişi, Stambulyň strategiki ýagdaýy we ruslaryň soýuzdaş hökümetleriň tarapynda durmagy hökman tomaşaçy bolup galmagymyz üçin laýyk däldi. Mundan başga-da, etdik pul, ýarag, senagat, gysgaça aýdylanda, ýaragly bitaraplygy saklamak üçin zerur gurallar we enjamlar ýok. Esasanam Iňlisler diňe bir pul bermän, gämilerimizi ellerinden aldylar we gämi gurluşygy üçin ýedi million liramyzy zor bilen sakladylar, millet diş we dyrnak halas etdi, soýuzdaş güýçler söweş yglan etdi we urşa goşulmazymyzdan dört aý öň, Osman hökümetine ähli tarapdan zyýan ýetirip, Ermenistan Respublikasyny döretmek kararyna gelendiklerini mälim etdi. " Bolşewikler tarapyndan neşir edilen gizlin şertnamadan görnüşi ýaly, Stambulyň çar Russiýasyna wada berlendigi, soýuzdaş güýçlere garşy söweşe girmelidigimiziň aýdyň subutnamasydyr. "</blockquote>Bir hepde soň, 1920-nji ýylyň 1-nji maýynda çykan "The Mail" gazetiniň sözbaşysyna görä, Mustafa Kemal beren interwýusynda Osman imperiýasynyň dargamagy we Yslamyň aýak astyna alynmagy üçin Angliýany jogapkärçilige çekendigini aýtdy. Şeýle hem, goşunlaryna degişli genosid aýyplamalaryny düýbünden ret edýändigini aýtdy; Diňe erbetlige sebäp bolýanlary arassalamak hökmanydygyny aýtdy. Mundan başga-da, Mustafa Kemal "Angliýany jezalandyraryn" diýdi we Angliýanyň koloniýalarynda gozgalaň turuzmak onuň elindedigini aýtdy. Olaryň pitneçi ýa-da başdangeçiriji däldigini, kanuny Türkiýäniň hakyky wekilleri bolandygyny aýtdy. 3-4-nji maýda geçirilen saýlawda on deputat Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda işlemek kararyna geldi. Bu pursatda, Ankara hökümetiniň ilkinji maksady Damad Feridiň ýangyjy bolan Inzibatiýe güýçlerine garşy içerki göreşde ýeňiş gazanmakdy. Mustafa Kemalyň ýolbaşçylygynda Çerkez Etheminiň Kuwa-yi Seýre Anzawur Ahmet bilen ýeňiş gazandy. 1920-nji ýylyň 14-nji iýunynda milletçileriň hüjümi bilen Kuwa-yi znzibatiýe taraplarynyň käbiri taraplaryny üýtgetdi, galanlary Iňlis esgerleriniň arkasyna yza çekildi. 25-nji iýunda bu güýç resmi taýdan dargadyldy we ýesir alnan ýedi ofiser we sebitdäki käbir görnükli şahsyýetler jezalandyryldy. Bu aralykda, Soýuzdaş güýçler 19-26-njy aprelde San Remo konferensiýasynda Osman imperiýasyny bölmek meýilnamalarynyň üstünde işleýärdi. Iňlis premýer-ministri Lloýd Jorj Wenizelosyň Günbatar Anadolyny basyp almak meýilnamasyny goldady. Gepleşiklerden soň, 22-nji iýunda Milne liniýasynda bir ýyldan gowrak garaşan grek goşunlary gündogara we demirgazyga tarap öňe gitdiler we 8-nji iýulda Bursany basyp aldylar. Grekler bir aýyň içinde Izmiriň demirgazygyndan Marmaranyň günortasyna çenli ähli Egeý kenaryny eýeledi. Edirne 25-nji iýulda ýykyldy, 27-nji iýulda Frakiýanyň hemmesi ýitdi. Gresiýanyň basyp alyşy dowam edýärkä, Çapanoğlu gozgalaňy ozozgatda başlandy. Sebitdäki adaty goşunlar gozgalaňy basyp bilmänsoň, Mustafa Kemal ilki Kılyç Ali toparyny, soň bolsa Çerkez Ethem belledi. Gozgalaňçylara garşy ýeňiş gazanan Ethem, Ankaranyň gubernatory yaahýa Galipi döreden harby kazyýetine getirmek isledi; Ony Mustafa Kemal kynçylyk bilen ynandyrdy. Oktýabr aýynda soltanyň tarapdarlary Konýada hökümet binalaryny basyp aldylar we günorta-gündogardaky käbir kürt taýpalary gozgalaň turuzdylar, ýöne bu gozgalaňlar üstünlikli basylyp ýatyryldy. 10-njy awgustda Stambul hökümeti bilen Soýuzdaş güýçleriň arasynda Sewres şertnamasyna gol çekildi. Ylalaşygyň güýje girmegi üçin Osmanly mejlisi tarapyndan tassyklanmalydy. Işinden çekilen Damad Feridiň ornuny tutan Tewfik Paşa Mustafa Kemal bilen habarlaşmaga synanyşdy. Şeýle-de bolsa, 19-njy awgustda geçirilen mejlisde soltanlygyň agzalary we Söwresiň kabul edilmegi baradaky teklibe gol çeken üç wezipeli adam dönük diýlip yglan edildi. Bu döwürde Mustafa Kemal soýuzdaş güýçlere garşy diplomatik goldaw tapmaga synanyşýardy. Daşary gatnaşyklar boýunça orunbasar Bekir Saminiň (Kunduh) baştutanlygynda Sowetler bilen duşuşmak üçin iberilen delegasiýa 19-njy iýulda Moskwa geldi. Enwer Paşa 7-nji awgustda Moskwa geldi we Iňlislere garşy yslam rewolýusiýasy üçin bolşewiklere täsir etjek boldy. Mustafa Kemal Bileleşik we Ösüş komitetiniň ýolbaşçylaryndan uzak durmak üçin alada etdi. Bolşewikleriň howply ýaranydygyny pikir eden Mustafa Kemal içerki we daşarky syýasatda seresaplylyk syýasaty alyp bardy. Uzak dowam eden gepleşiklerden soň Russiýanyň Gündogar Anadolydaky territorial talaplary aç-açan ret edildi; Bolşewikleriň Sarykamyşy türklere galdyryp biljekdigi baradaky düşünjeden peýdalanyp, Mustafa Kemal Kazym Karabekire Karsyň günbataryny yzyna almak üçin rugsat berdi. 29-njy sentýabrda, ermeni garşylygynyň gowşakdygyna garamazdan, Sarykamyş alyndy; 24-30-njy oktýabrda Kars ermenilerden ýesir alyndy. Mustafa Kemalyň görkezmesi bilen ermenilere edilýän basyş dowam etdi; 18-nji noýabrda ermeniler düýbünden ýeňildi we Ankaranyň şertlerini kabul etmeli boldy. Gýumri şertnamasy bilen 1920-nji ýylyň 3-nji dekabrynda gol çekilen Ermenistan serhedi soňky görnüşini aldy. Gündogar serhedi üpjün edilenden soň güýçler günorta süýşürildi. Silisiýadaky we Demirgazyk Mesopotamiýadaky garakçylar adaty goşun astyna alyndy we Mustafa Kemalyň buýrugyny ýerine ýetirip başlady. === Adaty goşuna geçmek === Merkezi gözegçilikden uzakda ýerleşýän Kuwa-yi Milliýe guramalary dargadyldy we yzygiderli goşun döredildi. Garaşsyzlyk söweşiniň iň ganly çaknyşygy, adaty goşuna goşulmagy kabul etmeýän Kuwa-yi Milliýe toparlaryna garşy söweşdi. Mustafa Kemalyň iň uly problemasy, grekleriň gury ýer üçin türklere garşy söweşmäge taýyn yzygiderli goşunynyň bolmagydy. Ankaranyň günbatar frontdaky yzygiderli goşunlary gowşakdy, şonuň üçin hökümet garakçylara garaşlydy; Mundan başga-da, bu garakçylar günortadakylara garanyňda Ankara has az garaşlydy. Ankara hökümeti 1920-nji ýylyň 16-njy maýynda ähli milisiýanyň adaty goşuna goşuljakdygyny we çykdajylaryň goranyş býudjetinden tölenjekdigini kesgitleýän kanun kabul etdi, ýöne Çerkez Ethem we Demirçi Mehmet Efe garaşsyz hereket etmegi makul bildi. Bu aralykda goşundaky gaçgaklaram köpeldi. Garaşsyzlyk kazyýetleri 11-nji sentýabrda kabul edilen kanun bilen döredildi. 24-nji oktýabrda Çerkez Ethem we adaty goşun tarapyndan Gedize edilen hüjüm koordinasiýa ýoklugy sebäpli başa barmady. Şondan soň Mustafa Kemal front serkerdesi Ali Fuaty işden aýyrdy we ony Moskwa ilçi edip iberdi we demirgazykda İsmet (önönü) we günortada Refet (Bele) serkerdeligini berdi. Konýadaky gozgalaňy basyp ýatyrandan soň, Refet Demirci Mehmet Efe ýöriş etdi we 30-njy dekabrda tussag edildi. Has güýçli bolan Çerkez Ethem ilki Ankarada goldaw sorap, soň Kütahýa gaçdy. 30-njy dekabrda polkownik metsmetiň we polkownik Refetiň ýolbaşçylygyndaky 15 müň esger Çerkez Ethemine hüjüm edip, Kütahýa galasyny basyp aldy. Çerkez doganlary Ethem, Reşit we Tewfikiň ýolbaşçylygyndaky Kuwa-yi Seýre şäherinden 725 çerkez, grekler bilen ylalaşdy we duşman hatarlarynyň arkasyna gitdi. Galanlary dargadyldy we käbirleri adaty goşuna goşuldy. ==== Esasy gurama kanuny ==== 1921-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda konstitusiýa bolup hyzmat eden Esasy Gurama kanuny kabul edildi. Özbaşdaklygyň millete degişlidigini mälim eden bu kanun, resmi taýdan ýurdy Türkiýe döwleti diýip atlandyrdy, Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümeti tarapyndan dolandyryljakdygyny yglan etdi we soltanyň ähli ygtyýarlyklaryny diýen ýaly Türkiýe Beýik Milletine berdi. Assambleýa. Mustafa Kemalyň tutanýerliligi bilen soltanyň adyny agzamaýan kanun baradaky çekişmelerde Mustafa Kemal soltanlygyň we halyflygyň ýörelgeler hökmünde kabul edilendigini öňe sürdi, ýöne bu guramalaryň artykmaçlyklaryny kesgitlemezlik has gowudyr. Konstitusiýa bilen, parlament tarapyndan ýeke-ýekeden saýlanjak ministrler geňeşi premýer-ministri saýlardy. Fewzi (Çakmak) gündelik iş bilen meşgullanýan bu wezipä bellendi we Mustafa Kemal hökümetiň başynda hökümetiň başynda galdy mejlisiniň başlygy. ==== Önönü söweşleri ==== Iňlis premýer-ministri Deýwid Lloýd Jorjyň pikiriçe, Gresiýa ösmeli we gyzyklanmalary Angliýa bilen birleşmeli. Gresiýa bogazlary Europeewropa açyk saklamalydy we Angliýanyň Ortaýer deňzindäki bähbitlerine laýyklykda hereket etmelidi. Eger özüni beýle alyp barmasa, Iňlis deňiz güýçleri ony dolandyrmak üçin ýeterlikdi. Sewres şertnamasynyň güýç ulanylmazdan durmuşa geçirilip bilinmejekdigine düşünildi. Soýuzdaş güýçler güýç ulanyp bilmedi. Soýuzdaş güýçler diňe bir türk welaýatlaryny alyp, watanyna birikdirmek üçin däl-de, eýsem öz işlerini amala aşyrmak üçin grekleri Anadola getirdi. Şeýle-de bolsa, soýuzdaş güýçler Türkiýä garşy alyp barýan syýasatlarynda indi bile däl. Anadolyda mesgen tutan grekler Italiýany biynjalyk etdi. Beýleki tarapdan, Fransiýa Siriýadaky territorial gazançlaryny ýeterlik hasaplaýar. Indi grekler Anadolyny öz goşunlary bilen boýun egdirmeli. Mustafa Kemal grek goşunyny ýeňse, Türkiýäni halas eder. 1921-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda Bursa-dan Eskişehir we Uşakdan Afýona çenli iki ýarag bilen operasiýa başladan Gresiýanyň goşuny 9-njy ýanwarda önönü pozisiýasyna çykdy. Şeýle-de bolsa, türk goşunynyň goragyna garşy öňe gidip bilmejekdiklerine düşünip, 1921-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda irden önönü pozisiýasyndan çykmaly boldular. Birnäçe günden soň galan Çerkez Ethem bölümleri milli goşunlar tarapyndan dargadyldy. İnönü söweşi adaty goşunyň ilkinji ýeňşi bolansoň, Kuwa-yi Milliýeden adaty goşuna geçiş tizleşdi we halkyň täze döredilen goşuna bolan ynamy artdy. Bu üstünlik bütin dünýäniň ünsüni özüne çekdi; Soýuzdaş güýçler Osman imperiýasynyň 1921-nji ýylyň 26-njy ýanwarynda Londona delegasiýa ibermegini we bu ýygnaga Ankara hökümetiniň wekiliniň gatnaşmagyny isledi. 1-nji martda polkownik İsmet brigada generaly derejesine göterildi. [[Faýl:Kemal Paşa ve İsmet Paşa II. İnönü Muharebesi'nden sonra askerleri teftişte.jpg|thumb|Kemal Paşa we İsmet Paşa II. İnönü söweşinden soň esgerleri barlamak.]] Ilkinji önönü ýeňşinden soň, Soýuzdaş güýçler Londonda türkleriň peýdasyna Sewres şertnamasyna girizilen üýtgetmäni ara alyp maslahatlaşmak üçin konferensiýa çagyrmak kararyna geldi. 1921-nji ýylyň 21-nji fewralyndan 11-nji martyna çenli geçirilen konferensiýada türkleriň peýdasyna hiç hili netije alynmady we göreş dowam etdi. Gresiýa London konferensiýasy gutarmanka Anadolyda täze hüjüme taýýarlyk görüp başlady. 1921-nji ýylyň 23-nji martynda ir säher bilen söweşler 3-nji grek korpusynyň Günbatar frontdan we 1-nji grek korpusynyň günorta frontdan öňe gitmegi bilen başlandy. Ikinji söweş 1921-nji ýylyň 23-nji martyndan 1-nji apreline çenli bolan türk güýçleriniň ýeňşi bilen tamamlandy. Bu ýeňişden soň, fransuzlar esgerlerini Zonguldakdan we italýanlary Günorta Anadolydan çykaryp başladylar. ==== Kütahya-Eskişehir Söweşleri ==== Önönü söweşlerinde goranyş taktikasyny ulanan türk goşuny, Aslyhanlar-Dumlupynar söweşlerinde henizem hüjüm güýjüne ýetip bilmejekdigini görkezdi. Gresiýanyň goşuny bu ýagdaýdan peýdalanmak kararyna geldi we önönü, Eskişehir, Afýon we Kütahýanyň arasyndaky setirdäki türk pozisiýalaryna hüjüm etmek, olary basyp almak we Ankara gitmek isledi. Gresiýanyň goşuny güýçlendiriji güýçler bilen 1921-nji ýylyň 10-njy iýulynda hüjüm gurady we türk goşunyny 20-nji iýula çenli hüjümleri bilen yza çekilmäge mejbur etdi. Mustafa Kemal Paşa türk goşunyna Sakarya derýasynyň gündogaryna gitmegi buýurdy. Şeýdip, wagt gazanylardy. Bu söweşleriň netijesinde Eskişehir, Kütahya we Afyon ýaly uly strategiki sebitler ýitdi. Türkiýäniň Milli mejlisinde ahlaksyzlyk boldy we ýiti jedeller boldy. Şeýle-de bolsa, grek goşunynyň uly ot we ýarag artykmaçlygyna garamazdan, türk goşunyny ýok edip bilmedi. Türk goşuny Sakarýanyň gündogaryna sag-aman yza çekildi. Kütahya-Eskişehir söweşlerinden soň hökümete garşy reaksiýalar, ýagny Mustafa Kemal Paşa Beýik Milli Mejlisiň içinde artyp başlady. Bu oppozisiýa ýolbaşçylyk edenler Mustafa Kemal Paşa goşuny eýelemegi üçin basyş edip başladylar. Asyl niýeti ony Ankaradan aýyrmak we Enwer Paşanyň güýjüni üpjün etmekdi. 1921-nji ýylyň 4-nji awgustynda Beýik Milli mejlisde eden çykyşynda Mustafa Kemal Paşa baş serkerde bolmaga kabul edilendigini, ýöne baş serkerdäniň peýdaly bolmagy üçin kanun kabul edilmelidigini aýtdy. Mejlisiň goşun baradaky ygtyýarlyklaryny üç aý jemlär. Şeýdip, Paşanyň baş serkerde bolmagyny isleýänleriň arzuwlary puja çykdy. 1921-nji ýylyň 5-nji awgustynda biragyzdan kabul edilensoň, Mustafa Kemal Paşa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň goşunlarynyň baş serkerdesi wezipesine bellendi. ==== Sakarya Meýdany Söweşi ==== Mustafa Kemal Paşa, baş serkerde bolanyndan soň derrew çap eden Tekalif-i Milliýe buýruklary bilen goşuny enjamlaşdyrmak üçin halky çagyrdy. 12-nji awgustda Polatlyda gözleg geçirip barýarka, atyndan ýykyldy we gapyrgasy döwüldi. 1921-nji ýylyň 23-nji awgustyndan 13-nji sentýabry aralygynda geçirilen Sakarya söweşinde grek goşunynyň hüjüm güýji tükenipdi. [251] Türk goşuny birden hüjüm bilen Sakarya derýasynyň gündogaryndan grek goşunyny çykarmagy başardy. Bu ýeňişden soň, 1921-nji ýylyň 19-njy sentýabrynda Beýik Milli Assambleýa biragyzdan baş serkerde Mustafa Kemal Paşany Müşir (häzirki marşal ady bilen tanalýar) derejesine çykardy we oňa Gazi adyny berdi. Sakarya söweşiniň ahyrynda türk goşunynyň pidalary; Jemi 49289 adam, şol sanda 5713 adam öldi, 18,480 adam ýaralandy, 828 adam tussag edildi we 14 268 adam dereksiz ýitdi. Gresiýanyň goşunynyň zyýany; Jemi 23007 adam, şol sanda 3758 adam öldi, 18 955 adam ýaralandy, 354 adam dereksiz ýitdi. Sakarya söweşinden soň, 1921-nji ýylyň 13-nji oktýabrynda Ankara hökümeti bilen Günorta Kawkaz respublikalarynyň arasynda Kars şertnamasyna gol çekildi. Şeýlelikde, Türkiýäniň gündogar serhedi doly üpjün edildi. Fransiýa 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümeti bilen Ankara şertnamasyna gol çekdi. Bu şertnama bilen Fransiýa Türkiýäniň Milli mejlisiniň hökümetini ykrar etdi we Hatay-Iskenderundan başga Türkiýäniň häzirki günorta serhedi çekildi. Ylalaşyk sebäpli günorta front howpsuz bolansoň, ol ýerdäki türk goşunlary hem Günbatar fronta geçirildi. Sakarya söweşinden soň, italýanlar Günorta Ege we Ortaýer deňziniň sebitlerini saklap bilmejekdiklerine düşündiler we 1921-nji ýylyň ahyrynda basyp alan ýerlerinden çekildi. Sakarya söweşinden soň Angliýa Ankarany ykrar etdi we 1921-nji ýylyň 23-nji oktýabrynda Türkiýäniň Milli mejlisi bilen tussaglary boşatmak barada şertnama baglaşyldy. ==== Uly hüjüm ==== [[Faýl:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|left|thumb|Baş serkerde Atatürk, harby bölümleri barlaýan Izmit, 1922-nji ýylyň 18-nji iýuny]] Hüjüme 1 ýyl taýýarlyk görülmegi netijesinde, uly üns bilen taýýarlanan hüjüm meýilnamasy 1922-nji ýylyň 26-njy awgustynda irden durmuşa geçirildi. 1922-nji ýylyň 26-30-njy awgustynda bolup geçen Uly hüjüm Garaşsyzlyk urşunyň soňky tapgyrydy. Gresiýanyň goşunynyň uly bölegi 30-njy awgustda Baş serkerde söweşinde bir günüň içinde ýok edildi. 31-nji awgustda Mustafa Kemal Paşa serkerdelerini Çalköýdäki baş edarasyna ýygnady we gaçmagy başaran grek güýçlerine tiz yzarlanmagy we güýçleri bilen birleşmeginiň öňüni almak üçin Ortaýer deňzine (häzirki Egeý) üç ugra gitmegi buýurdy. Izmirde we onuň töwereginde. 1-nji sentýabrda baş serkerde Mustafa Kemal beýannama berdi we goşunlara aşakdaky buýrugy berdi:<blockquote>"Anadolyda has köp söweş boljakdygyny we her kimiň akyl güýjüni, edermenlik we watançylyk baýlyklaryny bäsdeşlikdäki ýaly bermegini dowam etdirip, ähli dostlarymyň öňe gitmegini isleýärin. Goşunlar, ilkinji maksadyňyz Ortaýer deňzi. Öňe!"</blockquote>Türk goşuny 2-nji sentýabrda Uşaky yzyna aldy. Bu ýerde Gresiýanyň goşunynyň baş serkerdesi general Nikolaos Trikupis tussag edildi. 9-njy sentýabrda türk atlylary Izmir şäherine girdiler. Gözegçilik operasiýasy 1922-nji ýylyň 18-nji sentýabryna çenli Günbatar Anadolydaky ähli grek goşunlary serhetden çykaryldy. Türk goşunynyň bu üstünligi, Mudanya ýaraşyk şertnamasyna alyp barýan işe başlady. Grekler tarapyndan ýesir alnan kakasy we ogly Mustafa Kemalyň Karşýaka galmagy üçin öýlerini taýýarlady. Gresiýanyň koroly Konstantin hem öň bu öýde galypdy we basgançaklarda aýaklarynyň aşagyna ýaýran türk baýdagyny aýak astyna alyp, jaýa girdi. Bu gezek kakasy we ogly basgançaklarda grek baýdagyny ýaýratdylar. Mustafa Kemal Paşa öýe girjek bolanda: "Haýyş edýärin, bu tegmili şu jogap bilen pozuň!" Aýdyldy. Mustafa Kemal Paşa hem baýdagy aýyrdy we: "Geçip giden bolsa, ýalňyşlyk goýberdi; bir milletiň abraýy bolan baýdagy bozup bolmaz, ýalňyşyny gaýtalamaryn. Baýdagy ýerden aýyryň." ==== Çanakkale krizisi ==== Izmir azat edilenden soň, esasy mesele Stambul we bogaz sebtini dowam etdirýän soýuzdaşlary basyp almakdy. Mustafa Kemalyň buýrugyna laýyklykda türk güýçleri derrew Çanakkale tarap ugraýarlar we Frakiýa ýaly ýerleri ewakuasiýa etmegi talap edýärler. Angliýa muňa goşmaça deňiz flotuny (şol döwrüň iň häzirki zaman uçar gatnawçylarynyň ikisini hem goşmak bilen) we gury ýer güýçlerini ibermek bilen jogap berdi. Çanakkale krizisine sebäp bolan Mustafa Kemalyň buýrugy; Angliýadaky oppozisiýanyň, Nýufoundlendden we Täze Zelandiýadan we beýleki Entente güýçlerinden başga Iňlisleriň agalyk etmegi netijesinde ol gyzgyn konflikte öwrülmedi we Stambulyň azat edilmegine ýol açdy. “Gallipoli” krizisi diňe bir Deýwid Lloýd Jorjyň güýjüni ýitirmegine sebäp bolman, Kanadanyň diplomatik taýdan garaşsyz bolmagyna mümkinçilik döretdi. Mundan başga-da, krizis döwründe ABŞ-nyň prezidenti 1922-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda goňşy Türkiýä deňizlere 13 sany täze harby gämi ibermegi buýurdy. Şeýle hem, serkerdesi 1908-1923-nji ýyllar aralygynda admiral Bristol bolan USS Scorpion gämisiniň aňtaw almak üçin Lozanna şertnamasyna gol çekilýänçä hemişe Stambulda bolandygyna düşünilýär. === Mudanýanyň ýaragy === Uly hüjümden soň, 1922-nji ýylyň 11-nji oktýabrynda; Uruş Türkiýäniň Milli mejlisiniň, Angliýanyň, Fransiýanyň we Italiýanyň arasynda gol çekilen Mudanya ýaragy bilen tamamlandy. Grekler gepleşiklere gatnaşmady, Italiýa olara wekilçilik etdi. Bu ýaragyň düzgünlerine görä, türk we grek goşunlarynyň arasyndaky söweş gutardy. Gündogar Frakiýa Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasyna gowşuryldy we Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy parahatçylyk şertnamasy baglaşylýança ol ýerde iň köp 8000 adamlyk endandarma güýjüni saklamak üçin tassyklandy. Bogazlar we Stambul Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasynyň hökümetine ýolbaşçylyk edildi. Soýuzdaş güýçleriň parahatçylyk şertnamasyna gol çekilýänçä Stambulda galmagy karar edildi. === Lozen şertnamasy === [[Faýl:Signing of the Treaty of Lausanne (1923).jpg|thumb|Lozanna şertnamasy gol çekmek, 1923]] Mudanya ýaraşyk şertnamasyndan soň, bitarap ýurt bolan Şweýsariýanyň Lozanna şäheri parahatçylyk gepleşikleri geçirmek üçin saýlandy. Türkiýä İsmet önönü wekilçilik etdi. Maslahat 1922-nji ýylyň 20-nji noýabrynda ýygnandy we düşünişmezlik sebäpli 1923-nji ýylyň 4-nji fewralynda gepleşikler kesildi. Gepleşikler 1923-nji ýylyň 23-nji aprelinde gaýtadan başlandy we 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda Lozanna şertnamasyna gol çekildi. Lozanna şertnamasynda 1921-nji ýylyň 20-nji oktýabrynda fransuzlar bilen gol çekilen Ankara şertnamasynyň günorta serhedi edil öňki ýaly saklandy. Yrak serhedini çekip bolmaýar we 9 aýyň içinde çözmek kararyna gelindi. Meriç derýasy grekler bilen serhet hökmünde kabul edildi. Garaağaç we onuň töweregi Türkiýä uruş öwezini dolmak üçin berildi. Egeý deňzindäki Bozcaada we Gökçeada Türkiýä berildi we Gresiýanyň elinde galan Anadola ýakyn adalary ýaragsyzlandyrmak kararyna gelindi. Baş harplar doly aýryldy. Osman imperiýasynyň 1845-nji ýyldan Birinji Jahan Urşunyň ahyryna çenli bergileri paýtagtda gaýtadan hasaplamak arkaly azaldy. Osman imperiýasyndan girdejilerine görä bölünen döwletlere bergiler paýlandy. Türkiýäniň bergilerini türk walýutasynda ýa-da fransuz frankynda tölemek teklibi kabul edildi. Lozanna bogazy konwensiýasy bilen bogazlardan erkin geçiş üpjün edildi, bogaz komissiýasy döredildi we bogazlar we onuň daş-töweregi ýaragsyzlandyryldy. Stambulda ýaşaýan greklerden we Günbatar Frakiýada ýaşaýan türklerden başga ähli grekleriň Türkiýede we Gresiýadaky ähli türkleriň göçürilmegi tassyklandy. [260] Şeýlelikde, Garaşsyzlyk urşy 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasy bilen tamamlandy. [261] Bu şertnama bilen Sewres şertnamasy ýatyryldy we Lozanna şertnamasynyň esaslarynda Türkiýe döredildi. === Respublikanyň yglan edilmegi === [[Faýl:Mustafa Kemal visit the front.jpg|thumb|Bir çaga Gazi Mustafa Kemal Paşa goşgy okaýar. (1923-nji ýylyň 16-njy ýanwary)]] Soltanlyk ýatyrylansoň, Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 15-nji ýanwarynda Eskişehirde hökümet ulgamlary baradaky çykyşynda respublikanyň garşysyna çykdy we aşakdaky sözler bilen respublikanyň we konstitusiýa monarhiýasynyň arasynda hiç hili tapawudyň ýokdugyny aýtdy: "Dünýäniň ähli taryhynda we häzirki döwürde biz absolýutistik dolandyryşa, konstitusiýa hökümetine duş gelýäris we respublikan hökümetleri hem görýäris. ''Biziň bilýän konstitusion we respublikan hökümet guramalarymyz, ygtyýarlyklary bölmek ýörelgesine esaslanýar. Häkimiýetleriň bitewiligi ýörelgesine esaslanyp hökümeti gurduk ... Meniň pikirimçe, hakykatda häkimiýetiň bölünişi ýok, güýçleriň bitewiligi bar. Şerigat düzgünlerine laýyklyk nukdaýnazaryndan baha bermek isleseňiz, şerigat düzgünlerimizde belli bir dolandyryş görnüşiniň ýokdugyny ýatladýaryn. Respublikan ýa-da absolýutizm ýaly bir görnüş kesgitlenmedi ..."'' Oppozisiýanyň güýçlendirilen we saýlawlaryň haçan geçiriljekdigi belli bolmadyk şertlerde Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 19-njy ýanwarynda Izmitdäki parlament dolandyryş ulgamyny gorady we respublikadan ýokarydygyny düşündirdi: "Hökümetimiz indi despotik hökümet däl. Ol mutlak we konstitusion hökümet däl. Hökümetimiz fransuz ýa-da amerikan respublikalaryna meňzemeýär. Hökümetimiz halk hökümeti. Doly geňeş hökümeti. Täze Türkiýe ştatynda , soltanlyk millete degişlidir ... " Mustafa Kemal 1923-nji ýylyň 2-nji fewralynda Izmirde eden çykyşynda respublikanyň we konstitusion monarhiýanyň arasynda gaty az tapawudyň bardygyny aýtdy: "Mutlak hökümetler bar, konstitusion hökümetler bar, respublikan hökümetler bar. Bular häzirki wagtda dünýäde görýän görnüşlerimiz. Theseöne bu atlaryň hemmesini iki synp bilen beýan edip bileris. Şahsy soltanlyk ýa-da konstitusion soltanlyk bar. Bu ýol bilen aňlatma, respublikan bilen konstitusion soltanlygyň arasynda gaty az tapawudy gördüm.… Meniň pikirimçe, respublikan görnüşinde soltanlyk, belli bir döwürde üýtgemeýän ygtyýarlyklary bolan wagtlaýyn soltan bar. Beýleki tarapdan, bar dowam edýänçä soltan hökmünde hereket edýän we ölenden soň çagalary, garyndaşlary we garyndaşlary miras galan soltanlyk… ” Mustafa Kemal, Wiener Neue Freie Presse habarçysynyň paýtagtyň nirede boljakdygy baradaky soragyna beren jogabynda respublikanyň ilkinji gezek 1923-nji ýylyň 22-nji sentýabrynda yglan ediljekdigini aýtdy: "Türkiýäniň paýtagty meselesi barada aýdylanda bolsa, bu soraga jogap awtomatiki ýagdaýda ýüze çykýar: Ankara Türkiýe Respublikasynyň paýtagty." Garaşsyzlyk söweşinden soň Türkiýede iki kelleli administrasiýa peýda boldy. 1922-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy Osman soltanlygyny ýatyrdy we Stambul hökümetiniň kanuny barlygyny bes edip, Wahdettini tagtdan çykardy. 1923-nji ýylyň 16-njy ýanwarynda Izmit Hünkar Kasride Stambuldan gelýän journalistsurnalistler bilen geçirilen söhbetdeşlikde Wakitiň baş redaktory Ahmet Emin Beý (manalman) kürt meselesi baradaky soraga "Kürt dilini göz öňünde tutmagyň ýerine" jogap berdi. Biziň eýeçiligimizde, guramanyň esasy kanunyna laýyklykda eýýäm kürt döwletimiz bar. "Şeýle ýerli özbaşdaklyk dörediler" we kürtlere aýratyn status bermezlik üçin seresaplylyk bildirdi. Gazi Mustafa Kemal, täze re regimeimiň esasyny düzjek Halk partiýasynyň düýbüni tutdy, 1923-nji ýylyň 8-nji aprelinde "Dokuz umyt" neşir edildi. Diňe Halk partiýasyna aprel aýynda geçirilen ikinji parlament saýlawlaryna gatnaşmaga rugsat berildi. Partiýanyň lideri Gazi Mustafa Kemal parlamente dalaşgärleri hödürledi. 1923-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda premýer-ministr we Içeri işler ministri bolup işlän Fethi Beý Içeri işler ministrliginden çykýandygyny habar berdi. Şol gün Mejlisiň başlygynyň orunbasary bolup işlän Ali Fuat Paşa goşun gözegçisi wezipesine bellenilendigi sebäpli wezipesinden aýryldy. Gazi Mustafa Kemala garşy çykýan mejlis agzalary bu iki boş ýer üçin geçirilen saýlawlarda ýeňiş gazandy. Mejlisiň başlygynyň orunbasary wezipesine Rauf Beý, Sabit Beý bolsa içeri işler ministri wezipesine saýlandy. Bu ýagdaýdan nägile bolan Gazi Mustafa Kemal, premýer-ministr Fethi Beýden 1923-nji ýylyň 26-njy oktýabrynda "General Erkan-ı Harbiýe Baş Prezidentiniň orunbasary" Fewzi Paşadan başga-da hökümetiň işinden aýrylmagyny isledi. gaýtadan saýlanan halatynda wezipäni kabul etmezlik üçin işinden aýryldy. Şeýlelik bilen hökümet krizisi ýüze çykdy. Ministrler geňeşiniň täze agzalarynyň 29-njy oktýabrda saýlanjakdygy habar berildi. Bu wakalardan respublikany yglan etmek bilen meseläni doly çözmek kararyna gelen Gazi Mustafa Kemal, 1923-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda gije Çankaýa ýygnagyna İsmet Paşany we käbir adamlary çagyrdy we kararyny yglan etdi: "Biz yglan ederis respublikasy. " Myhmanlar gidenden soň, metsmet Paşany tussag etdi we bilelikde Konstitusiýanyň konstitusiýasynda zerur üýtgeşmeler girizjek teklibi taýýarladylar. 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda, Halk partiýasynyň parlament toparynda Ministrler geňeşiniň döredilmegi ara alnyp maslahatlaşyldy. Mesele çözülip bilinmänsoň, Gazi Mustafa Kemaldan pikirlerini düşündirmegi haýyş edildi. Gazi Mustafa Kemal krizisden çykmagyň ýoluny Konstitusiýany üýtgetmegiň zerurlygy bilen düşündirdi. Şeýle hem, topara respublikanyň yglan edilmegine gönükdirilen kanun taslamasyny hödürledi. Taslama partiýa topary tarapyndan kabul edilenden soň, Türkiýäniň Milli mejlisiniň Baş Assambleýasynyň ýygnagy şol gün agşam 18.45-de başlandy. Düzediş baradaky konstitusiýa toparynyň hasabaty we teklibi umumy ýygnagyň tassyklamagyna hödürlendi we 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda duşenbe güni agşam 20.30-da deputatlar el çarpdylar we "Uzak ýaşa respublikan!" Respublikan ses bilen yglan edildi. == Prezidentlik (1923-1938) == Respublikanyň yglan edilmeginden soň geçirilen prezident saýlawlaryna gatnaşan 158 deputatyň hemmesiniň sesi bilen Bala deputaty Gazi Mustafa Kemal Türkiýäniň ilkinji prezidenti saýlandy. [274] Atatürk, öz sözleri bilen aýdanyňda, "Türkiýäni häzirki zaman siwilizasiýasynyň derejesine çykarmak" üçin birnäçe düýpli üýtgeşme amala aşyrdy. 1924-nji ýylyň konstitusiýasyna laýyklykda, Türkiýäniň Milli mejlisi 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda geçiriljek prezident saýlawlaryndan soň Gazi Mustafa Kemaly ýene üç gezek (1927, 1931, 1935-nji ýyllarda) gaýtadan saýlady. Atatürkiň döwründe İsmet önönü, Fethi Okyar we Selal Baýar premýer-ministr bolup işledi. Bu döwürde iň uzyn wezipede galan we iň köp hökümet guran adam İsmet önönü. Atatürkiň döwründe döredilen hökümetler tertipde: 1. T.R. Hökümet, 2-nji T.R. Hökümet, 3-nji T.R. Hökümet, 4-nji T.R. Hökümet, 5-nji T.R. Hökümet, 6-njy T.R. Hökümet, Türkiýe 7-nji Respublikasy Hökümet we Türkiýe 8-nji Respublikasy Bu hökümet. === Içerki syýasat === Ataturk ýygy-ýygydan ýurda gezelenç edýärdi we ýerdäki döwlet işlerini barlaýardy. === Daşary syýasat === Atatürkiň ýolbaşçylyk eden döwründe daşary syýasat meseleleriniň arasynda Mosul meselesi, Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy, Türkiýäniň Milletler Bileleşigine girmegi, Balkan şertnamasy, Montreks bogazy konwensiýasy, Sadabat şertnamasy we Hataý meselesi bar. Ataturk we Owganystan şasy Amanullah Han, Ankara (1928). Amanullah Han, Atatürkiň reformalaryna meňzeş reformalary öz ýurdunda durmuşa geçirmäge synanyşdy. Atatürkiň döwründe Türkiýe Owganystanyň döwrebaplaşdyryş işine işjeň goldaw berdi. Ataturk daşary syýasatynda real hereket etdi. Ataturk daşary gatnaşyklarda dinamik we batyrgaý; ýöne başdan geçirmeli däl. Ataturk, daşary syýasatda özüni dolandyrýan ýörelge barada beýanat berdi: "Biz özümizi tanaýan adamlar, ýerine ýetirip bolmajak isleglerimiz ýok." Atatürk, Yslamçylygyň we Turanizmiň zyýanly ölçeglerine garşy Milli şertnama tarapyndan kesgitlenen çäklerde galmak pikirini kabul etdi. Ataturk, 1923-nji ýylyň 24-nji iýulynda gol çekilen Lozanna şertnamasyny daşary syýasatynda kesgitleýji faktor hökmünde saklady, bu şertnamada göz öňünde tutulan Türkiýe Respublikasynyň serhetleri esasan kesgitlenildi (Hatay meselesinden başga) we hiç hili eglişik edilmedi. Ykdysadyýet nukdaýnazaryndan Lozanna şertnamasy bilen ýatyrylan sözlerden. Atatürkiň Lozannany esas hökmünde ulanmagynyň ähmiýeti wagtyň geçmegi bilen has gowy düşünilýär; sebäbi Birinji Jahan Urşunda ýeňilenleriň arasynda bir milletiň döreden düşünjeleri şol döwürden şu güne çenli hereket edýän ýeke-täk şertnama bolup galýar. Käbir türk gözlegçileriniň pikiriçe, şahsyýeti we gylyk-häsiýeti bilen tapawutlanýan we "milli" häsiýetli Atatürkiň daşary syýasaty häzirki döwürde görelde bolup biljek köp sanly esasy häsiýetlere eýe. Orta mekdepden bäri harby tälim alan we söweşlere gatnaşan Ataturk, söweşden soňky durmuşynda parahatçylygy saklamaga synanyşdy. Atatürkiň "Biziň pikirimizçe, halkara syýasy howpsuzlygyň ösmegi üçin ilkinji we iň möhüm şert, iň bolmanda parahatçylygy goramak ideýasyndaky halklaryň yhlasly agzybirligi" diýen sözleri, garaýşynyň mysaly hökmünde görkezildi Bu mesele. ==== Mosul meselesi ==== [[Faýl:رضاشاه و مصطفی کمال آتاترک Reza Shah and Mustafa Kemal Atatürk.jpg|thumb|Eýranyň şasy Reza Pahlavi bilen Ataturk (1934)]] Türkiýe-Yrak serhedi Lozanna şertnamasy wagtynda çekilmedi. Mosul-Kirkuk sebitinde baý nebit ýataklarynyň bolmagy köp ýurtlaryň, esasanam Angliýanyň ünsüni özüne çekdi. Baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebiti, Mudros ýaragyna gol çekilende Angliýa basyp aldy. Birinji jahan urşy gutarandan soň Yrakda Iňlis administrasiýasy döredildi we bu ýurt Iňlisleriň ygtyýaryna berildi. Mosul Milli şertnamanyň çäginde, ilatynyň aglaba bölegi türkdi. Şeýle-de bolsa, Iňlisler baý nebit ýataklarynyň ýerleşýän sebitini terk etmek islemediler. Lozanna parahatçylyk şertnamasy wagtynda bu mesele boýunça hiç hili netije alynmady we bu meseläniň soňrak Türkiýe bilen Angliýanyň arasynda çözülmegi karar edildi. Gepleşikler 1924-nji ýylda başlandy, ýöne netije alynmady. Soňra mesele Milletler ligasyna geçirildi. 1924-nji ýylyň oktýabr aýynda duşuşan Milletler Bileleşigi Türkiýe-Yrak serhedini çekdi we Mosul sebitini Yrak tarapynda goýdy. 1925-nji ýylyň 13-nji fewralynda Şeýh Said gozgalaňy başlandy. 15-nji aprelde doly basylan gozgalaň Iňlislere peýdaly boldy. Garaşsyzlyk söweşinden ýaňy çykan türk goşuny ýenjildi we Mosul-Kirkukda harby operasiýa mümkinçiligi ýok edildi. Bu ýagdaýda Türkiýe, 1926-njy ýylyň 5-nji iýunynda Iňlisler bilen gol çekilen Ankara şertnamasyna laýyklykda käbir maddy peýdalaryň öwezine Milletler Bileleşigi tarapyndan kesgitlenen serhedi kabul etdi. ==== Türk-Grek gatnaşyklary ==== Türkiýe-Gresiýa ilat alyş-çalşygy. 1923-nji ýylda Lozanna şertnamasyna goşmaça teswirnama laýyklykda Türkiýedäki grekleriň Gresiýa, Gresiýadaky türkler bolsa Türkiýä göçmäge mejbur ediljekdigi karar edildi. Türkiýede diňe Stambul şäheri, Gökçeada we Bozcaada, Gresiýada diňe Günbatar Frakiýanyň türkleri ilat alyş-çalşygyndan boşadyldy. Üýtgeşmeleriň köpüsi 1923-1924-nji ýyllarda bolup geçdi, ýöne galan käbir ýagdaýlarda mejbury migrasiýa 1930-njy ýyldaky önönü-Wenizelos şertnamasyna çenli dowam etdi. Türk-grek ýakynlygy üçin Atatürk 1930-njy ýylda Gresiýanyň premýer-ministri Eleftherios Wenizelosy Türkiýä çagyrdy we öňki duşmany bilen parahatçylygyň düýbüni tutdy. Wenizelos häkimiýetden aýrylandan soň hem türk-grek gatnaşyklary mähirli bolup galdy. Aslynda, Wenizelosyň mirasdüşeri Panaýis Çaldaris 1933-nji ýylyň sentýabr aýynda Atatürk şäherine geldi we Türkiýe bilen Gresiýanyň arasynda Ylalaşyk şertnamasy (ýakyn şertnama kody, Pacte d'Entente Cordiale) atly giňişleýin şertnama gol çekdi. Balkan şertnamasy üçin basgançak. Atatürk 1934-nji ýylda Wenizelos tarapyndan Parahatçylyk boýunça Nobel baýragyna dalaşgär görkezildi. Şeýle-de bolsa, Nobel baýragy komiteti muny göz öňünde tutmady. [[Faýl:Atatürk ve Amanullah Han.jpg|thumb|Ataturk we Amanullah Han]] Gresiýanyň Anadolyny basyp almagyny ýalňyşlyk hasaplaýan we Türkiýe bilen dostlukly gatnaşyklaryň ösdürilmegini goldaýan diktator Ioannis Metaksas bir gezek Ataturk hakda şeýle diýdi:<blockquote>"... Prezident Atatürkiň umumy ideallaryň we parahatçylykly hyzmatdaşlygyň çäginde türk-grek bileleşiginiň hakyky esaslandyryjysydygyny hiç haçan ýatdan çykarmarys. Iki ýurduň arasynda ýatyryp bolmajak dostluk gatnaşyklaryny ösdürdi. Gresiýa ýatdan çykmajak ýatlamalary gorar. asylly türk halky üçin üýtgewsiz geljek ýoly kesgitlän bu beýik adam."</blockquote> ==== Milletler ligasy ==== Türkiýe 1932-nji ýylyň 13-nji aprelinde geçirilen Genevaenewa ýaragsyzlanmak konferensiýasynda Milletler Bileleşigi bilen hyzmatdaşlyga taýýardygyny mälim etdi. Şondan soň [[Ispaniýa]] we [[Ýunanystan|Gresiýa]] Türkiýäni Milletler Bileleşigine kabul etmegi teklip etdi. Türkiýäniň parahatçylykly syýasatyna gözegçilik edip, Milletler Bileleşigi 1932-nji ýylyň 6-njy iýulynda umumy mejlisde bu teklibi biragyzdan kabul etdi. Türkiye 1932-nji ýylyň 18-nji iýulynda bu birleşigiň agzasy boldy. Milletler Bileleşigi 1945-nji ýyldan bäri [[Birleşen Milletler Guramasy]] bilen çalşyryldy. == Ölümi == [[Faýl:Atatürk'ün cenazesi.png|thumb|Ataturkyň jaýlanyş çäresi, 1938-nji ýylyň 21-nji noýabry]] Atatürkiň saglyk ýagdaýy 1937-nji ýyldan başlap erbetleşip başlady. 1938-nji ýylyň başynda oňa siroz diagnozy goýuldy. Lukmanlar Europeewropadan getirildi. Mehmet Kamil Berk 1938-nji ýylyň 15-nji oktýabryndan tä ölýänçä lukmanlarynyň biri. Saglygynyň ýaramazlaşmagy türk we daşary ýurtly lukmanlaryň bejergisinden netije bermedi. Atatürk 1938-nji ýylyň 10-njy noýabrynda irden 09.05-de Stambul Dolmabahçe köşgünde aradan çykdy. Jesedi dabara bilen Ankara iberildi we jesedi 1938-nji ýylyň 21-nji noýabrynda geçirilen dabara bilen Ankara etnografiýa muzeýindäki wagtlaýyn mazaryna ýerleşdirildi. 15 ýyl soň, 1953-nji ýylyň 10-njy noýabrynda, özi üçin gurlan Anıtkabirdäki baky dynç alyş ýerinde jaýlandy. Wesýeti boýunça emlägini türk taryhy jemgyýetine we türk dil birleşigine galdyrdy; Makbule Atadan Çankaýada ýaşamagyny isledi, Makbule Atadan we ogullyga alnan gyzlara aýlyk tölenmegini isledi we İsmet İnönüiň çagalaryna ýokary bilim almak üçin zerur goldaw berilmegini isledi. [[Faýl:Panaroma Anıtkabir.jpg|center|thumb|729x729px|Atytkabir, Atatürkiň guburynyň ýerleşýän ýeri]] == Yatlamasy == Atatürk, kino, telewideniýe, aýdym-saz we poeziýa ýaly ugurlarda häzirki zaman medeniýetine täsir etdi. Memoryatlamasyny tutuş Türkiýede dowam etdirmek üçin käbir binalara, salgylara we edaralara ady we atlary ýazylan atlar berildi. Bularyň käbiri; Atatürk howa menzili, Atatürk olimpiýa stadiony, Atatürk bendi, Atatürk köprüsi, Atatürk tokaý fermasy, Atatürk uniwersiteti, Gazi uniwersiteti, Gazi Anadoly orta mekdebi, Mustafa Kemal uniwersiteti. Mundan başga-da, Atatürkiň Samsuna gelmegine bagyşlanan Ondokuz Maýys uniwersiteti we doglan gününiň 100 ýyllygyna bagyşlanan Yüzüncü ıyl uniwersiteti ýaly ewokatiw atlar hem ulanyldy. Türkiýäniň her bir şäher we etrap merkezinde Ataturk ýadygärlikleriniň we resmi edaralaryň girelgesinde Atatürkiň heýkeli, büsti ýa-da maskasy bar. Mundan başga-da, Atatürk büstleri, maskalar, portretler ýa-da suratlar, senenamalar, ruçka eýeleri we ş.m. ähli resmi ofislerde we köp sanly resmi ofislerde görkezilýär. Bezegler bar. Mundan başga-da, Türkiýede Ataturk nyşanlary, Ataturkyň goly bilen ýazgylar, galstuklar, halkalar we ş.m. Atatürk temaly nagyşlary göterýän köp raýaty görmek bolýar. 1951-nji ýylyň 31-nji iýulynda Demokratik partiýanyň hökümeti döwründe güýje giren we Atatürki goramak kanuny hökmünde köpçülige mälim bolan Atatürkä garşy edilen jenaýat kanuny Atatürkiň ýadyny aç-açan kemsitmegi we heýkelleri, büstleri, ýadygärlikleri we ş.m. ýok etmegi öz içine alýar. Atatürk. Obýektleri ýok etmek ýa-da hapalamak jenaýat hasaplanýar. Bu kanun söz azatlygy bilen baglanyşykly tankytlara sezewar edildi. Türkiýedäki ähli döwlet we hususy mekdeplerde Atatürk burçunyň bolmagy hökmanydyr. Mundan başga-da, başlangyç we orta mekdep kitaplarynyň başynda we her synp otagynda Atatürkiň portreti bolmaly. Mundan başga-da, Ataturkyň söýgüsi we özgertmeleri aýratyn okuw ýa-da resmi bilimiň ähli basgançaklarynda käbir kurslaryň bir bölegi hökmünde öwredilýär. 19-njy maý her ýyl Türkiýe Respublikasynda, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasynda we Türkiýäniň daşary ýurt wekillerinde Atatürkiň hatyrasy, Youthaşlar we sport güni hökmünde bellenilýän milli baýramçylykdyr. 10-njy noýabrda, Atatürkiň aradan çykan güni, irden 09.05-de, Türkiýe Respublikasy, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasy we Türkiýäniň daşary ýurt wekilleriniň köpüsi bir minut dymyşlyk edýärler, ulaglar saklanýar we hormat goýýarlar şahlar üznüksiz. == Galeri == <gallery> Image:Atatürk 1912.jpg|1912, Tripoli Image:Ataturk20.JPG|1918, Halep Image:Ataturk22.JPG|Rauf Orbaý bilen, 1919 Image:İsmet Paşa Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken (1920).jpg|Ismet Inönü bilen, 1920 Image:Ataturk29.JPG|5 Awgust 1921 Image:Atatürk İneboluda.jpg|1925, Kastamonu Image:Atatürk Samsun reji fabrikasına giderken.jpg|1930, Samsun Image:Ataturk visits a school.jpg|1931, Izmir Image:10th Anniversary Speech.jpg|1933, Ankara </gallery> ==Çeşmeler== {{Bio-stub}} [[Kategoriýa:Turkiýäniň Prezidentleri]] 2uxsbh4sshazmjxmdwkk8eu48zyiika 0 4265 270498 203665 2026-09-06T15:30:46Z Yuskagalboy31 34689 /* */ 270498 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Heinz Fischer Vienna Oct. 2006 001.jpg|thumb|200px|[[Awstriýa]]'nyň prezidenti: Heinz Fischer]] '''Haýns Fişer''' (9 Oktýabr 1938), [[Awstriýa]]'nyň prezidenti. Ýuska turýamy turýan bolsa joni dayyny çagyrarn agzyna berer<ref>Yuskaň agzyna bermek </ref> [[Kategoriýa:Awstriýa]] li649n7vhcyawbge8qgg4tehd2wt0wp 270556 270498 2026-09-07T08:24:27Z NDG 31905 [[Special:Contributions/Yuskagalboy31|Yuskagalboy31]] ([[User talk:Yuskagalboy31|Çekişme]]) tarapyndan edilen özgerdişler [[User:DARIO SEVERI|DARIO SEVERI]] tarapyndan redaktirlenen soňky wersiýasyna yzyna getirildi. 203665 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Heinz Fischer Vienna Oct. 2006 001.jpg|thumb|200px|[[Awstriýa]]'nyň prezidenti: Heinz Fischer]] '''Haýns Fişer''' (9 Oktýabr 1938), [[Awstriýa]]'nyň prezidenti. [[Kategoriýa:Awstriýa]] p4nu2dz53cu9qooxjsxca0ttqwbk2qt 0 8778 270529 220991 2026-09-06T23:30:30Z Saamat7 32508 270529 wikitext text/x-wiki {{Esassyz}} Türkmenistanyň [[Ahal|Ahal welaýaty]]nda oazis şäheridir we Sarahs etrabynyň dolandyryş merkezi. 36° 31' demirgazyk giňişliginde we 61° 12' gündogar uzynlygynda ýerleşýär hem-de deňiz derejesinden 285 metr beýikliginde. Bu gündogarda Merw bilen günbatarda Maşat arasynda ýerleşýän gadymy Ýüpek ýolunyň oazislerinden biridir. 1989-njy ýylda şäheriň 9585 ilaty bardy. ===Ýadygärlikler=== * [[Ýartygümmez kümmeti]] {{Stub}} [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] ggm0qmm3h62b48ogwi3pmecgnmqf56j 0 10750 270539 265425 2026-09-07T00:17:44Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270539 wikitext text/x-wiki '''Tomsk''' ({{lang-ru|Томск}}) — şäher, [[Russiýa Federasiýasy]]nyň [[Sibir federal okrugy]]ndaky [[Tomsk Oblysy]]nyň merkezi. Ilaty 524,3 müň adam (2011). == Linkler == * [http://www.admin.tomsk.ru/ Официальный сайт муниципалитета города Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128025520/http://www.admin.tomsk.ru/ |date=2020-11-28 }} * [http://towiki.ru/ Товики — томская городская вики] * [http://memorials.lib.tomsk.ru/ Памятники Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623040540/http://memorials.lib.tomsk.ru/ |date=2006-06-23 }} * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/ Томское краеведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310180914/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/ |date=2017-03-10 }} * [http://www.rosez.ru/?region=6 ОЭЗ в г. Томске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816230605/http://www.rosez.ru/?region=6 |date=2011-08-16 }} Российские особые экономические зоны * [http://tomsk-foto.tpu.ru/index.htm Томск. Фотографии 1965—1980 годов и современные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021044855/http://tomsk-foto.tpu.ru/index.htm |date=2013-10-21 }} * [http://tomck.com/map/index.html Подробная карта Томской области] * [http://tomck.com/ Сайт города Томска] {{Commons|Category:Tomsk}} [[Kategoriýa:Russiýa şäherleri]] 58pi2wfyfjvw2o67en0k042hfrilg8k 10 13072 270546 187894 2026-09-07T01:31:41Z Saamat7 32508 270546 wikitext text/x-wiki <div class="navbox"> {{Navbox |title = [[Mary welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanMary.png|thumb]] |group1 = [[Mary welaýaty]] |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Şäherler (7) |list1 = [[Baýramaly]] · '''[[Mary]]''' · [[Murgap (şäher)|Murgap]] · [[Sakarçäge]] · [[Serhetabat]] · [[Türkmengala]] · [[Ýolöten]] |group2 = Şäherçeler (14) |list2 = [[Bagtyýarlyk (Baýramaly etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Berkarar (Baýramaly etraby)|Berkarar]] · [[Deňizhan (şäherçe)|Deňizhan]] · [[Döwletli zaman]] · [[Mekan (şäherçe)|Mekan]] · [[Mollanepes (şäherçe)|Mollanepes]] · [[Oguzhan (şäherçe)|Oguzhan]] · [[Parahat (şäherçe)|Parahat]] · [[Peşanaly]] · [[Saparmyrat Türkmenbaşy (şäherçe)|Saparmyrat Türkmenbaşy]] · [[Tagtabazar]] · [[Wekilbazar]] · [[Ýagtyýol]] · [[Zähmet (şäherçe)|Zähmet]] }} }} }} rodby9v8v271phwo2juzn3upbmdlesb 270547 270546 2026-09-07T01:31:55Z Saamat7 32508 270547 wikitext text/x-wiki <div class="navbox"> {{Navbox |title = [[Mary welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanMary.png|thumb]] |group1 = [[Mary welaýaty]] |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Şäherler (7) |list1 = [[Baýramaly]] · '''[[Mary]]''' · [[Murgap (şäher)|Murgap]] · [[Sakarçäge]] · [[Serhetabat]] · [[Türkmengala]] · [[Ýolöten]] |group2 = Şäherçeler (14) |list2 = [[Bagtyýarlyk (Baýramaly etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Berkarar (Baýramaly etraby)|Berkarar]] · [[Deňizhan (şäherçe)|Deňizhan]] · [[Döwletli zaman]] · [[Mekan (şäherçe)|Mekan]] · [[Mollanepes (şäherçe)|Mollanepes]] · [[Oguzhan (şäherçe)|Oguzhan]] · [[Parahat (şäherçe)|Parahat]] · [[Peşanaly]] · [[Saparmyrat Türkmenbaşy (şäherçe)|Saparmyrat Türkmenbaşy]] · [[Tagtabazar]] · [[Wekilbazar]] · [[Ýagtyýol]] · [[Zähmet (şäherçe)|Zähmet]] }} }} 5ygwmx4dwxpfxrlxv85k5q93aq6ucoe 10 13083 270513 233793 2026-09-06T22:55:05Z Saamat7 32508 270513 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Türkmenistandaky şäherler |title = [[Türkmenistandaky şäherler]] |image = [[Faýl:TurkmenistanNumbered.png|190px]] |above = |group1=[[Aşgabat şäheri]] |list1 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (1) |list1 =[[Aşgabat]] }} |group2=[[Ahal welaýaty]] |list2 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Şäherçeler (11) |list2 = [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] · [[Arçman]] · [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Bereketli zaman]] · [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] · [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] · [[Duşak]] · [[Gaňňaly]] · [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] · [[Yzgant]] }} |group3 = [[Balkan welaýaty]] |list3 = {{Navbox|subgroup |group1 = Şäherler (8) |list1 = '''[[Balkanabat]]''' · [[Bereket]] · [[Esenguly]] · [[Etrek]] · [[Garabogaz]] · [[Gyzylarbat]] · [[Magtymguly, Balkan|Magtymguly]] · [[Türkmenbaşy]] |group2 = Şäherçeler (15) |list2 = [[Akdaş]] · [[Belek]] · [[Ekerem]] · [[Galkynyş (şäherçe)|Galkynyş]] · [[Garadepe, Balkan|Garadepe]] · [[Gumdag]] · [[Guwlymaýak]] · [[Gyzylgaýa]] · [[Gyzylsuw]] · [[Hazar]] · [[Janahyr]] · [[Jebel (şäherçe)|Jebel]] · [[Oglanly]] · [[Türkmenbaşy (şäherçe)|Türkmenbaşy]] · [[Uzboý]] }} |group4=[[Daşoguz welaýaty]] |list4 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Akdepe]] · [[Andalyp (şäher)|Andalyp]] · [[Boldumsaz]] · '''[[Daşoguz]]''' · [[Görogly (şäher)|Görogly]] · [[Gubadag]] · [[Köneürgenç]] · [[Şabat]] · [[Saparmyrat Türkmenbaşy (şäher)|Saparmyrat Türkmenbaşy]] |group2 = Şäherçeler (8) |list2 = [[Aşyr Kakabaýew (şäherçe)|Aşyr Kakabaýew]] · [[Bereket (şäherçe)|Bereket]] · [[Bitaraplyk (şäherçe)|Bitaraplyk]] · [[Gökçäge]] · [[Orazgeldi Ärsaryýew (şäherçe)|Orazgeldi Ärsaryýew]] · [[Rejepguly Ataýew (şäherçe)|Rejepguly Ataýew]] · [[Ruhubelent]] · [[Sadylla Rozmetow (şäherçe)|Sadylla Rozmetow]] }} |group5=[[Lebap welaýaty]] |list5 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (15) |list1 = [[Dänew]] · [[Darganata]] · [[Dostluk (şäher)|Dostluk]] · [[Farap]] · [[Garabekewül]] · [[Gazojak]] · [[Halaç]] · [[Hojambaz]] · [[Kerki]] · [[Köýtendag (şäher)|Köýtendag]] · [[Magdanly]] · [[Sakar]] · [[Saýat]] · [[Seýdi (şäher)|Seýdi]] '''[[Türkmenabat]]''' |group2 = Şäherçeler (24) |list2 = [[Amyderýa (şäherçe)|Amyderýa]] · [[Astanababa]] · [[Asuda]] · [[Bahar (şäherçe)|Bahar]] · [[Başsaka]] · [[Beşir]] · [[Çaltut]] · [[Çärjew (şäherçe)|Çärjew]] · [[Çohpetde]] · [[Döwletli (şäherçe)|Döwletli]] · [[Garamätnyýaz]] · [[Garaşsyzlygyň 15 ýyllygy (şäherçe)|Garaşsyzlygyň 15 ýyllygy]] · [[Garaşsyzlyk (şäherçe)|Garaşsyzlyk]] · [[Garlyk (şäherçe)|Garlyk]] · [[Gurşun magdan käni (şäherçe)|Gurşun magdan käni]] · [[Hojagala]] · [[Jeýhun (şäherçe)|Jeýhun]] · [[Kelif]] · [[Kerkiçi]] · [[Kiştiwan]] · [[Lebap (şäherçe)|Lebap]] · [[Mukry]] · [[Suwçyoba]] · [[Yslam (şäherçe)|Yslam]] }} |group6=[[Mary welaýaty]] |list6 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (7) |list1 = [[Baýramaly]] · '''[[Mary]]''' · [[Murgap (şäher)|Murgap]] · [[Sakarçäge]] · [[Serhetabat]] · [[Türkmengala]] · [[Ýolöten]] |group2 = Şäherçeler (14) |list2 = [[Bagtyýarlyk (Baýramaly etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Berkarar (Baýramaly etraby)|Berkarar]] · [[Deňizhan (şäherçe)|Deňizhan]] · [[Döwletli zaman]] · [[Mekan (şäherçe)|Mekan]] · [[Mollanepes (şäherçe)|Mollanepes]] · [[Oguzhan (şäherçe)|Oguzhan]] · [[Parahat (şäherçe)|Parahat]] · [[Peşanaly]] · [[Saparmyrat Türkmenbaşy (şäherçe)|Saparmyrat Türkmenbaşy]] · [[Tagtabazar]] · [[Wekilbazar]] · [[Ýagtyýol]] · [[Zähmet (şäherçe)|Zähmet]] }} }}<noinclude>[[Kategoriýa:Wikipediýa:Şablonlar - Türkmenistan]]</noinclude> 23npc2cxjokevkx3w4e11nzf538qrbv 270515 270513 2026-09-06T22:56:26Z Saamat7 32508 270515 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Türkmenistandaky şäherler |title = [[Türkmenistandaky şäherler]] |image = [[Faýl:TurkmenistanNumbered.png|190px]] |above = |group1=[[Aşgabat şäheri]] |list1 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (1) |list1 =[[Aşgabat]] }} |group2=[[Ahal welaýaty]] |list2 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Şäherçeler (11) |list2 = [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] · [[Arçman]] · [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Bereketli zaman]] · [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] · [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] · [[Duşak]] · [[Gaňňaly]] · [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] · [[Yzgant]] }} |group3 = [[Balkan welaýaty]] |list3 = {{Navbox|subgroup |group1 = Şäherler (8) |list1 = '''[[Balkanabat]]''' · [[Bereket]] · [[Esenguly]] · [[Etrek]] · [[Garabogaz]] · [[Gyzylarbat]] · [[Magtymguly (şäher)|Magtymguly]] · [[Türkmenbaşy]] |group2 = Şäherçeler (15) |list2 = [[Akdaş]] · [[Belek]] · [[Ekerem]] · [[Galkynyş (şäherçe)|Galkynyş]] · [[Garadepe, Balkan|Garadepe]] · [[Gumdag]] · [[Guwlymaýak]] · [[Gyzylgaýa]] · [[Gyzylsuw]] · [[Hazar]] · [[Janahyr]] · [[Jebel (şäherçe)|Jebel]] · [[Oglanly]] · [[Türkmenbaşy (şäherçe)|Türkmenbaşy]] · [[Uzboý]] }} |group4=[[Daşoguz welaýaty]] |list4 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Akdepe]] · [[Andalyp (şäher)|Andalyp]] · [[Boldumsaz]] · '''[[Daşoguz]]''' · [[Görogly (şäher)|Görogly]] · [[Gubadag]] · [[Köneürgenç]] · [[Şabat]] · [[Saparmyrat Türkmenbaşy (şäher)|Saparmyrat Türkmenbaşy]] |group2 = Şäherçeler (8) |list2 = [[Aşyr Kakabaýew (şäherçe)|Aşyr Kakabaýew]] · [[Bereket (şäherçe)|Bereket]] · [[Bitaraplyk (şäherçe)|Bitaraplyk]] · [[Gökçäge]] · [[Orazgeldi Ärsaryýew (şäherçe)|Orazgeldi Ärsaryýew]] · [[Rejepguly Ataýew (şäherçe)|Rejepguly Ataýew]] · [[Ruhubelent]] · [[Sadylla Rozmetow (şäherçe)|Sadylla Rozmetow]] }} |group5=[[Lebap welaýaty]] |list5 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (15) |list1 = [[Dänew]] · [[Darganata]] · [[Dostluk (şäher)|Dostluk]] · [[Farap]] · [[Garabekewül]] · [[Gazojak]] · [[Halaç]] · [[Hojambaz]] · [[Kerki]] · [[Köýtendag (şäher)|Köýtendag]] · [[Magdanly]] · [[Sakar]] · [[Saýat]] · [[Seýdi (şäher)|Seýdi]] '''[[Türkmenabat]]''' |group2 = Şäherçeler (24) |list2 = [[Amyderýa (şäherçe)|Amyderýa]] · [[Astanababa]] · [[Asuda]] · [[Bahar (şäherçe)|Bahar]] · [[Başsaka]] · [[Beşir]] · [[Çaltut]] · [[Çärjew (şäherçe)|Çärjew]] · [[Çohpetde]] · [[Döwletli (şäherçe)|Döwletli]] · [[Garamätnyýaz]] · [[Garaşsyzlygyň 15 ýyllygy (şäherçe)|Garaşsyzlygyň 15 ýyllygy]] · [[Garaşsyzlyk (şäherçe)|Garaşsyzlyk]] · [[Garlyk (şäherçe)|Garlyk]] · [[Gurşun magdan käni (şäherçe)|Gurşun magdan käni]] · [[Hojagala]] · [[Jeýhun (şäherçe)|Jeýhun]] · [[Kelif]] · [[Kerkiçi]] · [[Kiştiwan]] · [[Lebap (şäherçe)|Lebap]] · [[Mukry]] · [[Suwçyoba]] · [[Yslam (şäherçe)|Yslam]] }} |group6=[[Mary welaýaty]] |list6 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (7) |list1 = [[Baýramaly]] · '''[[Mary]]''' · [[Murgap (şäher)|Murgap]] · [[Sakarçäge]] · [[Serhetabat]] · [[Türkmengala]] · [[Ýolöten]] |group2 = Şäherçeler (14) |list2 = [[Bagtyýarlyk (Baýramaly etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Berkarar (Baýramaly etraby)|Berkarar]] · [[Deňizhan (şäherçe)|Deňizhan]] · [[Döwletli zaman]] · [[Mekan (şäherçe)|Mekan]] · [[Mollanepes (şäherçe)|Mollanepes]] · [[Oguzhan (şäherçe)|Oguzhan]] · [[Parahat (şäherçe)|Parahat]] · [[Peşanaly]] · [[Saparmyrat Türkmenbaşy (şäherçe)|Saparmyrat Türkmenbaşy]] · [[Tagtabazar]] · [[Wekilbazar]] · [[Ýagtyýol]] · [[Zähmet (şäherçe)|Zähmet]] }} }}<noinclude>[[Kategoriýa:Wikipediýa:Şablonlar - Türkmenistan]]</noinclude> fadma1pva99kepzwr2ko17nso2trg2n 10 13111 270516 270280 2026-09-06T22:57:46Z Saamat7 32508 270516 wikitext text/x-wiki <div class="navbox"> {{Navbox |name = Balkan welaýatyndaky şäherler |title = [[Balkan welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanBalkan.png|thumb]] |group1 = [[Balkan welaýaty]] |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Şäherler (8) |list1 = '''[[Balkanabat]]''' · [[Bereket]] · [[Esenguly]] · [[Etrek]] · [[Garabogaz]] · [[Gyzylarbat]] · [[Magtymguly (şäher)|Magtymguly]] · [[Türkmenbaşy]] |group2 = Şäherçeler (15) |list2 = [[Akdaş]] · [[Belek]] · [[Ekerem]] · [[Galkynyş (şäherçe)|Galkynyş]] · [[Garadepe, Balkan|Garadepe]] · [[Gumdag]] · [[Guwlymaýak]] · [[Gyzylgaýa]] · [[Gyzylsuw]] · [[Hazar]] · [[Janahyr]] · [[Jebel (şäherçe)|Jebel]] · [[Oglanly]] · [[Türkmenbaşy (şäherçe)|Türkmenbaşy]] · [[Uzboý]] }} }} drqz95dflwmg6tsytwrx7tt3npiyenc 270533 270516 2026-09-06T23:54:56Z Saamat7 32508 test 270533 wikitext text/x-wiki <div class="navbox"> {{Navbox |title = [[Balkan welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanBalkan.png|thumb]] |group1 = [[Balkan welaýaty]] |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Şäherler (8) |list1 = '''[[Balkanabat]]''' · [[Bereket]] · [[Esenguly]] · [[Etrek]] · [[Garabogaz]] · [[Gyzylarbat]] · [[Magtymguly (şäher)|Magtymguly]] · [[Türkmenbaşy]] |group2 = Şäherçeler (15) |list2 = [[Akdaş]] · [[Belek]] · [[Ekerem]] · [[Galkynyş (şäherçe)|Galkynyş]] · [[Garadepe, Balkan|Garadepe]] · [[Gumdag]] · [[Guwlymaýak]] · [[Gyzylgaýa]] · [[Gyzylsuw]] · [[Hazar]] · [[Janahyr]] · [[Jebel (şäherçe)|Jebel]] · [[Oglanly]] · [[Türkmenbaşy (şäherçe)|Türkmenbaşy]] · [[Uzboý]] }} }} a2s89p21an29k4tmaaiefrj8lnq1pte 0 13112 270521 198680 2026-09-06T23:21:22Z Saamat7 32508 270521 wikitext text/x-wiki ==Şäherler== # [[Balkanabat]] # [[Bereket]] # [[Esenguly]] # [[Etrek]] # [[Garabogaz]] # [[Gyzylarbat]] # [[Magtymguly (şäher)|Magtymguly]] # [[Türkmenbaşy]] == Şäherçeler == # [[Akdaş]] # [[Belek]] # [[Ekerem]] # [[Galkynyş (şäherçe)|Galkynyş]] # [[Garadepe, Balkan|Garadepe]] # [[Gumdag]] # [[Guwlymaýak]] # [[Gyzylgaýa]] # [[Gyzylsuw]] # [[Hazar]] # [[Janahyr]] # [[Jebel (şäherçe)|Jebel]] # [[Oglanly]] # [[Türkmenbaşy (şäherçe)|Türkmenbaşy]] # [[Uzboý]] {{Balkan welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Balkan welaýaty]] mzr7g8o40u0zaeyrwcpvyzsqloml5kt 0 13121 270526 265439 2026-09-06T23:29:21Z Saamat7 32508 270526 wikitext text/x-wiki '''Bäherden şäheri'''<ref> [https://turkmenportal.com/blog/13059/parlament-turkmenistana-vnes-izmeneniya-v-administrativnoterritorialnoe-delenie-ahalskogo-velayata Парламент Туркменистана внёс изменения в административно-территориальное деление Ахалского велаята]</ref> Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynda ýerleşýär. Bäherden şäheri Aşgabatdan 102 km günbatarda ýerleşýär. Ol 2008-nji ýylda etrapdaky şäher statusyny aldy. == Çeşme == [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] Orta mekdepler üçin niýetlenen Geografiýa 8 kitaby <references /> [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] lnt5kf77z3bd04668b14wfwatr35tat 0 15943 270543 203954 2026-09-07T01:07:53Z Saamat7 32508 Saamat7 moved page [[Ak depe]] to [[Akdepe (Bäherden etraby)]] 203954 wikitext text/x-wiki '''Ak depe obasy''' —Ahal welaýatynyň Baharly etrabynda ýerleşýär. [[Kategoriýa:Ahal welaýatynyň obalary]] 36t7krwn65u9456b808k3mwcae96es2 270545 270543 2026-09-07T01:08:54Z Saamat7 32508 270545 wikitext text/x-wiki {{Ilatly punkt|status=|türkmençe eser=Änew|original eser=Anau|surat=|suraty teswirleme=|boýun egmeklik=|ýurt=Türkmenistan|tugra=|baýdak=|tugraniň teswirlemey=|baýdakniň teswirlemey=|tugraniň iny=|baýdakniň iny=|lat_dir=N|lat_deg=37|lat_min=54|lon_dir=E|lon_deg=58|lon_min=30|CoordAddon=region:TM_type:city|CoordScale=|regionniň görnüşy=|tablisasyna region=|ýurt kartasyniň ölçegi=|welaýat kartasyniň ölçegi=|raýon kartasyniň ölçegi=|welaýatniň görnüşy=|welaýat=Ahal welaýaty|tablisasyna welaýat=|raýonniň görnüşy=|raýon=|tablisasyna raýon=|jemgyýetniň görnüşy=|jemgyýet=|tablisasyna jemgyýet=|içerki bölme=|başlygniň görnüşy=|başlygy=|esaslandyrmaniň seney=|birinji ýatlama=|owalky atlar=|statusniň almasy=|ýer meýdany=|beýiklikniň görnüşy=|merkezniň beýikliky=|klimaty=|resmi dil=|ilaty=29&nbsp;606|ýazuwniň ýyly=2009|gürlügi=|aglomerasiýa=|milli sostaw=|dini sostaw=|etnoxoronim=|sagatlyk poýas=|DST=|telefon kody=|poçta indeksi=|poçta indekslary=|awtomobiliň kody=|identifikator görnüşy=|sanly identifikator=|Category Commons=|saýt=|saýt dili=|türkmençe ady=Akdepe|asyl ady=Akdepe obasy|etrap=Bäherden etraby}}'''Akdepe obasy''' Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynda ýerleşýär. [[Kategoriýa:Ahal welaýatynyň obalary]] mg7b0k2pmgvnm3g219qszu12xqs240o 828 19670 270538 219948 2026-09-07T00:12:50Z Saamat7 32508 270538 Scribunto text/plain local configuration = { ['templatestyles'] = 'Module:Navbar/styles.css', ['hlist_templatestyles'] = 'Hlist/styles.css', ['box_text'] = 'This box: ', -- default text box when not plain or mini ['title_namespace'] = 'Template', -- namespace to default to for title ['invalid_title'] = 'Invalid title ', ['classes'] = { -- set a line to nil if you don't want it ['navbar'] = 'navbar', ['plainlinks'] = 'plainlinks', -- plainlinks ['horizontal_list'] = 'hlist', -- horizontal list class ['mini'] = 'navbar-mini', -- class indicating small links in the navbar ['this_box'] = 'navbar-boxtext', ['brackets'] = 'navbar-brackets', -- 'collapsible' is the key for a class to indicate the navbar is -- setting up the collapsible element in addition to the normal -- navbar. ['collapsible'] = 'navbar-collapse', ['collapsible_title_mini'] = 'navbar-ct-mini', ['collapsible_title_full'] = 'navbar-ct-full' } } return configuration apujxcnqtl5l76eam2a92gxpioyh580 828 22784 270536 266058 2026-09-07T00:08:05Z Saamat7 32508 270536 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local cfg = mw.loadData('Module:Navbox/configuration') local inArray = require("Module:TableTools").inArray local getArgs -- lazily initialized local hiding_templatestyles = {} -- global passthrough variables local passthrough = { [cfg.arg.above]=true,[cfg.arg.aboveclass]=true,[cfg.arg.abovestyle]=true, [cfg.arg.basestyle]=true, [cfg.arg.below]=true,[cfg.arg.belowclass]=true,[cfg.arg.belowstyle]=true, [cfg.arg.bodyclass]=true, [cfg.arg.groupclass]=true, [cfg.arg.image]=true,[cfg.arg.imageclass]=true,[cfg.arg.imagestyle]=true, [cfg.arg.imageleft]=true,[cfg.arg.imageleftstyle]=true, [cfg.arg.listclass]=true, [cfg.arg.name]=true, [cfg.arg.navbar]=true, [cfg.arg.state]=true, [cfg.arg.title]=true,[cfg.arg.titleclass]=true,[cfg.arg.titlestyle]=true, argHash=true } -- helper functions local andnum = function(s, n) return string.format(cfg.arg[s .. '_and_num'], n) end local isblank = function(v) return (v or '') == '' end local function concatstrings(s) local r = table.concat(s, '') if r:match('^%s*$') then return nil end return r end local function concatstyles(s) local r = '' for _, v in ipairs(s) do v = mw.text.trim(v, "%s;") if not isblank(v) then r = r .. v .. ';' end end if isblank(r) then return nil end return r end local function getSubgroup(args, listnum, listText, prefix) local subArgs = { [cfg.arg.border] = cfg.keyword.border_subgroup, [cfg.arg.navbar] = cfg.keyword.navbar_plain, argHash = 0 } local hasSubArgs = false local subgroups_and_num = prefix and {prefix} or cfg.arg.subgroups_and_num for k, v in pairs(args) do k = tostring(k) for _, w in ipairs(subgroups_and_num) do w = string.format(w, listnum) .. "_" if (#k > #w) and (k:sub(1, #w) == w) then subArgs[k:sub(#w + 1)] = v hasSubArgs = true subArgs.argHash = subArgs.argHash + (v and #v or 0) end end end return hasSubArgs and p._navbox(subArgs) or listText end -- Main functions function p._navbox(args) if args.type == cfg.keyword.with_collapsible_groups then return p._withCollapsibleGroups(args) elseif args.type == cfg.keyword.with_columns then return p._withColumns(args) end local function striped(wikitext, border) -- Return wikitext with markers replaced for odd/even striping. -- Child (subgroup) navboxes are flagged with a category that is removed -- by parent navboxes. The result is that the category shows all pages -- where a child navbox is not contained in a parent navbox. local orphanCat = cfg.category.orphan if border == cfg.keyword.border_subgroup and args[cfg.arg.orphan] ~= cfg.keyword.orphan_yes then -- No change; striping occurs in outermost navbox. return wikitext .. orphanCat end local first, second = cfg.class.navbox_odd_part, cfg.class.navbox_even_part if args[cfg.arg.evenodd] then if args[cfg.arg.evenodd] == cfg.keyword.evenodd_swap then first, second = second, first else first = args[cfg.arg.evenodd] second = first end end local changer if first == second then changer = first else local index = 0 changer = function (code) if code == '0' then -- Current occurrence is for a group before a nested table. -- Set it to first as a valid although pointless class. -- The next occurrence will be the first row after a title -- in a subgroup and will also be first. index = 0 return first end index = index + 1 return index % 2 == 1 and first or second end end local regex = orphanCat:gsub('([%[%]])', '%%%1') return (wikitext:gsub(regex, ''):gsub(cfg.marker.regex, changer)) -- () omits gsub count end local function processItem(item, nowrapitems) if item:sub(1, 2) == '{|' then -- Applying nowrap to lines in a table does not make sense. -- Add newlines to compensate for trim of x in |parm=x in a template. return '\n' .. item .. '\n' end if nowrapitems == cfg.keyword.nowrapitems_yes then local lines = {} for line in (item .. '\n'):gmatch('([^\n]*)\n') do local prefix, content = line:match('^([*:;#]+)%s*(.*)') if prefix and not content:match(cfg.pattern.nowrap) then line = string.format(cfg.nowrap_item, prefix, content) end table.insert(lines, line) end item = table.concat(lines, '\n') end if item:match('^[*:;#]') then return '\n' .. item .. '\n' end return item end local function has_navbar() return args[cfg.arg.navbar] ~= cfg.keyword.navbar_off and args[cfg.arg.navbar] ~= cfg.keyword.navbar_plain and ( args[cfg.arg.name] or mw.getCurrentFrame():getParent():getTitle():gsub(cfg.pattern.sandbox, '') ~= cfg.pattern.navbox ) end -- extract text color from css, which is the only permitted inline CSS for the navbar local function extract_color(css_str) -- return nil because navbar takes its argument into mw.html which handles -- nil gracefully, removing the associated style attribute return mw.ustring.match(';' .. css_str .. ';', '.*;%s*([Cc][Oo][Ll][Oo][Rr]%s*:%s*.-)%s*;') or nil end local function renderNavBar(titleCell) if has_navbar() then local navbar = require('Module:Navbar')._navbar titleCell:wikitext(navbar{ [cfg.navbar.name] = args[cfg.arg.name], [cfg.navbar.mini] = 1, [cfg.navbar.fontstyle] = extract_color( (args[cfg.arg.basestyle] or '') .. ';' .. (args[cfg.arg.titlestyle] or '') ) }) end end local function renderTitleRow(tbl) if not args[cfg.arg.title] then return end local titleRow = tbl:tag('tr') local titleCell = titleRow:tag('th'):attr('scope', 'col') local titleColspan = 2 if args[cfg.arg.imageleft] then titleColspan = titleColspan + 1 end if args[cfg.arg.image] then titleColspan = titleColspan + 1 end titleCell :cssText(args[cfg.arg.basestyle]) :cssText(args[cfg.arg.titlestyle]) :addClass(cfg.class.navbox_title) :attr('colspan', titleColspan) renderNavBar(titleCell) titleCell :tag('div') -- id for aria-labelledby attribute :attr('id', mw.uri.anchorEncode(args[cfg.arg.title]) .. args.argHash) :addClass(args[cfg.arg.titleclass]) :css('font-size', '114%') :css('margin', '0 4em') :wikitext(processItem(args[cfg.arg.title])) end local function getAboveBelowColspan() local ret = 2 if args[cfg.arg.imageleft] then ret = ret + 1 end if args[cfg.arg.image] then ret = ret + 1 end return ret end local function renderAboveRow(tbl) if not args[cfg.arg.above] then return end tbl:tag('tr') :tag('td') :addClass(cfg.class.navbox_abovebelow) :addClass(args[cfg.arg.aboveclass]) :cssText(args[cfg.arg.basestyle]) :cssText(args[cfg.arg.abovestyle]) :attr('colspan', getAboveBelowColspan()) :tag('div') -- id for aria-labelledby attribute, if no title :attr('id', (not args[cfg.arg.title]) and (mw.uri.anchorEncode(args[cfg.arg.above]) .. args.argHash) or nil) :wikitext(processItem(args[cfg.arg.above], args[cfg.arg.nowrapitems])) end local function renderBelowRow(tbl) if not args[cfg.arg.below] then return end tbl:tag('tr') :tag('td') :addClass(cfg.class.navbox_abovebelow) :addClass(args[cfg.arg.belowclass]) :cssText(args[cfg.arg.basestyle]) :cssText(args[cfg.arg.belowstyle]) :attr('colspan', getAboveBelowColspan()) :tag('div') :wikitext(processItem(args[cfg.arg.below], args[cfg.arg.nowrapitems])) end local function renderListRow(tbl, index, listnum, listnums_size) local row = tbl:tag('tr') if index == 1 and args[cfg.arg.imageleft] then row :tag('td') :addClass(cfg.class.noviewer) :addClass(cfg.class.navbox_image) :addClass(args[cfg.arg.imageclass]) :css('width', '1px') -- Minimize width :css('padding', '0 2px 0 0') :cssText(args[cfg.arg.imageleftstyle]) :attr('rowspan', listnums_size) :tag('div') :wikitext(processItem(args[cfg.arg.imageleft])) end local group_and_num = andnum('group', listnum) local groupstyle_and_num = andnum('groupstyle', listnum) if args[group_and_num] then local groupCell = row:tag('th') -- id for aria-labelledby attribute, if lone group with no title or above if listnum == 1 and not (args[cfg.arg.title] or args[cfg.arg.above] or args[cfg.arg.group2]) then groupCell :attr('id', mw.uri.anchorEncode(args[cfg.arg.group1]) .. args.argHash) end groupCell :attr('scope', 'row') :addClass(cfg.class.navbox_group) :addClass(args[cfg.arg.groupclass]) :cssText(args[cfg.arg.basestyle]) -- If groupwidth not specified, minimize width :css('width', args[cfg.arg.groupwidth] or '1%') groupCell :cssText(args[cfg.arg.groupstyle]) :cssText(args[groupstyle_and_num]) :wikitext(args[group_and_num]) end local listCell = row:tag('td') if args[group_and_num] then listCell :addClass(cfg.class.navbox_list_with_group) else listCell:attr('colspan', 2) end if not args[cfg.arg.groupwidth] then listCell:css('width', '100%') end local rowstyle -- usually nil so cssText(rowstyle) usually adds nothing if index % 2 == 1 then rowstyle = args[cfg.arg.oddstyle] else rowstyle = args[cfg.arg.evenstyle] end local list_and_num = andnum('list', listnum) local listText = inArray(cfg.keyword.subgroups, args[list_and_num]) and getSubgroup(args, listnum, args[list_and_num]) or args[list_and_num] local oddEven = cfg.marker.oddeven if listText:sub(1, 12) == '</div><table' then -- Assume list text is for a subgroup navbox so no automatic striping for this row. oddEven = listText:find(cfg.pattern.navbox_title) and cfg.marker.restart or cfg.class.navbox_odd_part end local liststyle_and_num = andnum('liststyle', listnum) local listclass_and_num = andnum('listclass', listnum) listCell :css('padding', '0') :cssText(args[cfg.arg.liststyle]) :cssText(rowstyle) :cssText(args[liststyle_and_num]) :addClass(cfg.class.navbox_list) :addClass(cfg.class.navbox_part .. oddEven) :addClass(args[cfg.arg.listclass]) :addClass(args[listclass_and_num]) :tag('div') :css('padding', (index == 1 and args[cfg.arg.list1padding]) or args[cfg.arg.listpadding] or '0 0.25em' ) :wikitext(processItem(listText, args[cfg.arg.nowrapitems])) if index == 1 and args[cfg.arg.image] then row :tag('td') :addClass(cfg.class.noviewer) :addClass(cfg.class.navbox_image) :addClass(args[cfg.arg.imageclass]) :css('width', '1px') -- Minimize width :css('padding', '0 0 0 2px') :cssText(args[cfg.arg.imagestyle]) :attr('rowspan', listnums_size) :tag('div') :wikitext(processItem(args[cfg.arg.image])) end end local function has_list_class(htmlclass) local patterns = { '^' .. htmlclass .. '$', '%s' .. htmlclass .. '$', '^' .. htmlclass .. '%s', '%s' .. htmlclass .. '%s' } for arg, _ in pairs(args) do if type(arg) == 'string' and mw.ustring.find(arg, cfg.pattern.class) then for _, pattern in ipairs(patterns) do if mw.ustring.find(args[arg] or '', pattern) then return true end end end end return false end -- there are a lot of list classes in the wild, so we add their TemplateStyles local function add_list_styles() local frame = mw.getCurrentFrame() local function add_list_templatestyles(htmlclass, templatestyles) if has_list_class(htmlclass) and not isblank(templatestyles) then return frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = templatestyles } } else return '' end end local hlist_styles = add_list_templatestyles('hlist', cfg.hlist_templatestyles) local plainlist_styles = add_list_templatestyles('plainlist', cfg.plainlist_templatestyles) -- a second workaround for [[phab:T303378]] -- when that issue is fixed, we can actually use has_navbar not to emit the -- tag here if we want if has_navbar() and hlist_styles == '' and not isblank(cfg.hlist_templatestyles) then hlist_styles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = cfg.hlist_templatestyles } } end -- hlist -> plainlist is best-effort to preserve old Common.css ordering. -- this ordering is not a guarantee because most navboxes will emit only -- one of these classes [hlist_note] return hlist_styles .. plainlist_styles end local function needsHorizontalLists(border) if border == cfg.keyword.border_subgroup or args[cfg.arg.tracking] == cfg.keyword.tracking_no then return false end return not has_list_class(cfg.pattern.hlist) and not has_list_class(cfg.pattern.plainlist) end local function hasBackgroundColors() for _, key in ipairs({cfg.arg.titlestyle, cfg.arg.groupstyle, cfg.arg.basestyle, cfg.arg.abovestyle, cfg.arg.belowstyle}) do if tostring(args[key]):find('background', 1, true) then return true end end return false end local function hasBorders() for _, key in ipairs({cfg.arg.groupstyle, cfg.arg.basestyle, cfg.arg.abovestyle, cfg.arg.belowstyle}) do if tostring(args[key]):find('border', 1, true) then return true end end return false end local function isIllegible() local styleratio = require('Module:Color contrast')._styleratio for key, style in pairs(args) do if tostring(key):match(cfg.pattern.style) then if styleratio{mw.text.unstripNoWiki(style)} < 4.5 then return true end end end return false end local function getTrackingCategories(border) local cats = {} if needsHorizontalLists(border) then table.insert(cats, cfg.category.horizontal_lists) end if hasBackgroundColors() then table.insert(cats, cfg.category.background_colors) end if isIllegible() then table.insert(cats, cfg.category.illegible) end if hasBorders() then table.insert(cats, cfg.category.borders) end return cats end local function renderTrackingCategories(builder, border) local title = mw.title.getCurrentTitle() if title.namespace ~= 10 then return end -- not in template space local subpage = title.subpageText if subpage == cfg.keyword.subpage_doc or subpage == cfg.keyword.subpage_sandbox or subpage == cfg.keyword.subpage_testcases then return end for _, cat in ipairs(getTrackingCategories(border)) do builder:wikitext('[[Category:' .. cat .. ']]') end end local function renderMainTable(border, listnums) local tbl = mw.html.create('table') :addClass(cfg.class.nowraplinks) :addClass(args[cfg.arg.bodyclass]) local state = args[cfg.arg.state] if args[cfg.arg.title] and state ~= cfg.keyword.state_plain and state ~= cfg.keyword.state_off then if state == cfg.keyword.state_collapsed then state = cfg.class.collapsed end tbl :addClass(cfg.class.collapsible) :addClass(state or cfg.class.autocollapse) end tbl:css('border-spacing', 0) if border == cfg.keyword.border_subgroup or border == cfg.keyword.border_none then tbl :addClass(cfg.class.navbox_subgroup) :cssText(args[cfg.arg.bodystyle]) :cssText(args[cfg.arg.style]) else -- regular navbox - bodystyle and style will be applied to the wrapper table tbl :addClass(cfg.class.navbox_inner) :css('background', 'transparent') :css('color', 'inherit') end tbl:cssText(args[cfg.arg.innerstyle]) renderTitleRow(tbl) renderAboveRow(tbl) local listnums_size = #listnums for i, listnum in ipairs(listnums) do renderListRow(tbl, i, listnum, listnums_size) end renderBelowRow(tbl) return tbl end local function add_navbox_styles(hiding_templatestyles) local frame = mw.getCurrentFrame() -- This is a lambda so that it doesn't need the frame as a parameter local function add_user_styles(templatestyles) if not isblank(templatestyles) then return frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = templatestyles } } end return '' end -- get templatestyles. load base from config so that Lua only needs to do -- the work once of parser tag expansion local base_templatestyles = cfg.templatestyles local templatestyles = add_user_styles(args[cfg.arg.templatestyles]) local child_templatestyles = add_user_styles(args[cfg.arg.child_templatestyles]) -- The 'navbox-styles' div exists to wrap the styles to work around T200206 -- more elegantly. Instead of combinatorial rules, this ends up being linear -- number of CSS rules. return mw.html.create('div') :addClass(cfg.class.navbox_styles) :wikitext( add_list_styles() .. -- see [hlist_note] applied to 'before base_templatestyles' base_templatestyles .. templatestyles .. child_templatestyles .. table.concat(hiding_templatestyles) ) :done() end -- work around [[phab:T303378]] -- for each arg: find all the templatestyles strip markers, insert them into a -- table. then remove all templatestyles markers from the arg local strip_marker_pattern = '(\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127)' local argHash = 0 for k, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' then for marker in string.gfind(arg, strip_marker_pattern) do table.insert(hiding_templatestyles, marker) end argHash = argHash + #arg args[k] = string.gsub(arg, strip_marker_pattern, '') end end if not args.argHash then args.argHash = argHash end local listnums = {} for k, _ in pairs(args) do if type(k) == 'string' then local listnum = k:match(cfg.pattern.listnum) if listnum and args[andnum('list', tonumber(listnum))] then table.insert(listnums, tonumber(listnum)) end end end table.sort(listnums) local border = mw.text.trim(args[cfg.arg.border] or args[1] or '') if border == cfg.keyword.border_child then border = cfg.keyword.border_subgroup end -- render the main body of the navbox local tbl = renderMainTable(border, listnums) local res = mw.html.create() -- render the appropriate wrapper for the navbox, based on the border param if border == cfg.keyword.border_none then res:node(add_navbox_styles(hiding_templatestyles)) local nav = res:tag('div') :attr('role', 'navigation') :node(tbl) -- aria-labelledby title, otherwise above, otherwise lone group if args[cfg.arg.title] or args[cfg.arg.above] or (args[cfg.arg.group1] and not args[cfg.arg.group2]) then nav:attr( 'aria-labelledby', mw.uri.anchorEncode( args[cfg.arg.title] or args[cfg.arg.above] or args[cfg.arg.group1] ) .. args.argHash ) else nav:attr('aria-label', cfg.aria_label .. args.argHash) end elseif border == cfg.keyword.border_subgroup then -- We assume that this navbox is being rendered in a list cell of a -- parent navbox, and is therefore inside a div with padding:0em 0.25em. -- We start with a </div> to avoid the padding being applied, and at the -- end add a <div> to balance out the parent's </div> res :wikitext('</div>') :node(tbl) :wikitext('<div>') else res:node(add_navbox_styles(hiding_templatestyles)) local nav = res:tag('div') :attr('role', 'navigation') :addClass(cfg.class.navbox) :addClass(args[cfg.arg.navboxclass]) :cssText(args[cfg.arg.bodystyle]) :cssText(args[cfg.arg.style]) :css('padding', '3px') :node(tbl) -- aria-labelledby title, otherwise above, otherwise lone group if args[cfg.arg.title] or args[cfg.arg.above] or (args[cfg.arg.group1] and not args[cfg.arg.group2]) then nav:attr( 'aria-labelledby', mw.uri.anchorEncode( args[cfg.arg.title] or args[cfg.arg.above] or args[cfg.arg.group1] ) .. args.argHash ) else nav:attr('aria-label', cfg.aria_label .. args.argHash) end end if (args[cfg.arg.nocat] or cfg.keyword.nocat_false):lower() == cfg.keyword.nocat_false then renderTrackingCategories(res, border) end return striped(tostring(res), border) end --p._navbox function p._withCollapsibleGroups(pargs) -- table for args passed to navbox local targs = {} -- process args local passthroughLocal = { [cfg.arg.bodystyle] = true, [cfg.arg.border] = true, [cfg.arg.style] = true, } for k,v in pairs(pargs) do if k and type(k) == 'string' then if passthrough[k] or passthroughLocal[k] then targs[k] = v elseif (k:match(cfg.pattern.num)) then local n = k:match(cfg.pattern.num) local list_and_num = andnum('list', n) if ((k:match(cfg.pattern.listnum) or k:match(cfg.pattern.contentnum)) and targs[list_and_num] == nil and pargs[andnum('group', n)] == nil and pargs[andnum('sect', n)] == nil and pargs[andnum('section', n)] == nil) then targs[list_and_num] = concatstrings({ pargs[list_and_num] or '', pargs[andnum('content', n)] or '' }) if (targs[list_and_num] and inArray(cfg.keyword.subgroups, targs[list_and_num])) then targs[list_and_num] = getSubgroup(pargs, n, targs[list_and_num]) end elseif ((k:match(cfg.pattern.groupnum) or k:match(cfg.pattern.sectnum) or k:match(cfg.pattern.sectionnum)) and targs[list_and_num] == nil) then local titlestyle = concatstyles({ pargs[cfg.arg.groupstyle] or '', pargs[cfg.arg.secttitlestyle] or '', pargs[andnum('groupstyle', n)] or '', pargs[andnum('sectiontitlestyle', n)] or '' }) local liststyle = concatstyles({ pargs[cfg.arg.liststyle] or '', pargs[cfg.arg.contentstyle] or '', pargs[andnum('liststyle', n)] or '', pargs[andnum('contentstyle', n)] or '' }) local title = concatstrings({ pargs[andnum('group', n)] or '', pargs[andnum('sect', n)] or '', pargs[andnum('section', n)] or '' }) local list = concatstrings({ pargs[list_and_num] or '', pargs[andnum('content', n)] or '' }) if list and inArray(cfg.keyword.subgroups, list) then list = getSubgroup(pargs, n, list) end local abbr_and_num = andnum('abbr', n) local state = (pargs[abbr_and_num] and pargs[abbr_and_num] == pargs[cfg.arg.selected]) and cfg.keyword.state_uncollapsed or (pargs[andnum('state', n)] or cfg.keyword.state_collapsed) targs[list_and_num] =p._navbox({ cfg.keyword.border_child, [cfg.arg.navbar] = cfg.keyword.navbar_plain, [cfg.arg.state] = state, [cfg.arg.basestyle] = pargs[cfg.arg.basestyle], [cfg.arg.title] = title, [cfg.arg.titlestyle] = titlestyle, [andnum('list', 1)] = list, [cfg.arg.liststyle] = liststyle, [cfg.arg.listclass] = pargs[andnum('listclass', n)], [cfg.arg.image] = pargs[andnum('image', n)], [cfg.arg.imageleft] = pargs[andnum('imageleft', n)], [cfg.arg.listpadding] = pargs[cfg.arg.listpadding], argHash = pargs.argHash }) end end end end -- ordering of style and bodystyle targs[cfg.arg.style] = concatstyles({targs[cfg.arg.style] or '', targs[cfg.arg.bodystyle] or ''}) targs[cfg.arg.bodystyle] = nil -- child or subgroup if targs[cfg.arg.border] == nil then targs[cfg.arg.border] = pargs[1] end return p._navbox(targs) end --p._withCollapsibleGroups function p._withColumns(pargs) -- table for args passed to navbox local targs = {} -- tables of column numbers local colheadernums = {} local colnums = {} local colfooternums = {} -- process args local passthroughLocal = { [cfg.arg.evenstyle]=true, [cfg.arg.groupstyle]=true, [cfg.arg.liststyle]=true, [cfg.arg.oddstyle]=true, [cfg.arg.state]=true, } for k,v in pairs(pargs) do if passthrough[k] or passthroughLocal[k] then targs[k] = v elseif type(k) == 'string' then if k:match(cfg.pattern.listnum) then local n = k:match(cfg.pattern.listnum) targs[andnum('liststyle', n + 2)] = pargs[andnum('liststyle', n)] targs[andnum('group', n + 2)] = pargs[andnum('group', n)] targs[andnum('groupstyle', n + 2)] = pargs[andnum('groupstyle', n)] if v and inArray(cfg.keyword.subgroups, v) then targs[andnum('list', n + 2)] = getSubgroup(pargs, n, v) else targs[andnum('list', n + 2)] = v end elseif (k:match(cfg.pattern.colheadernum) and v ~= '') then table.insert(colheadernums, tonumber(k:match(cfg.pattern.colheadernum))) elseif (k:match(cfg.pattern.colnum) and v ~= '') then table.insert(colnums, tonumber(k:match(cfg.pattern.colnum))) elseif (k:match(cfg.pattern.colfooternum) and v ~= '') then table.insert(colfooternums, tonumber(k:match(cfg.pattern.colfooternum))) end end end table.sort(colheadernums) table.sort(colnums) table.sort(colfooternums) -- HTML table for list1 local coltable = mw.html.create( 'table' ):addClass('navbox-columns-table') local row, col local tablestyle = ( (#colheadernums > 0) or (not isblank(pargs[cfg.arg.fullwidth])) ) and 'width:100%' or 'width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto' coltable:cssText(concatstyles({ 'border-spacing: 0px; text-align:left', tablestyle, pargs[cfg.arg.coltablestyle] or '' })) --- Header row --- if (#colheadernums > 0) then row = coltable:tag('tr') for k, n in ipairs(colheadernums) do col = row:tag('td'):addClass('navbox-abovebelow') col:cssText(concatstyles({ (k > 1) and 'border-left:2px solid #fdfdfd' or '', 'font-weight:bold', pargs[cfg.arg.colheaderstyle] or '', pargs[andnum('colheaderstyle', n)] or '' })) col:attr('colspan', tonumber(pargs[andnum('colheadercolspan', n)])) col:wikitext(pargs[andnum('colheader', n)]) end end --- Main columns --- row = coltable:tag('tr'):css('vertical-align', 'top') for k, n in ipairs(colnums) do if k == 1 and isblank(pargs[andnum('colheader', 1)]) and isblank(pargs[andnum('colfooter', 1)]) and isblank(pargs[cfg.arg.fullwidth]) then local nopad = inArray( {'off', '0', '0em', '0px'}, mw.ustring.gsub(pargs[cfg.arg.padding] or '', '[;%%]', '')) if not nopad then row:tag('td'):wikitext('&nbsp;&nbsp;&nbsp;') :css('width', (pargs[cfg.arg.padding] or '5em')) end end col = row:tag('td'):addClass('navbox-list') col:cssText(concatstyles({ (k > 1) and 'border-left:2px solid #fdfdfd' or '', 'padding:0px', pargs[cfg.arg.colstyle] or '', ((n%2 == 0) and pargs[cfg.arg.evencolstyle] or pargs[cfg.arg.oddcolstyle]) or '', pargs[andnum('colstyle', n)] or '', 'width:' .. (pargs[andnum('colwidth', n)] or pargs[cfg.arg.colwidth] or '10em') })) local wt = pargs[andnum('col', n)] if wt and inArray(cfg.keyword.subgroups, wt) then wt = getSubgroup(pargs, n, wt, cfg.arg.col_and_num) end col:tag('div'):newline():wikitext(wt):newline() end --- Footer row --- if (#colfooternums > 0) then row = coltable:tag('tr') for k, n in ipairs(colfooternums) do col = row:tag('td'):addClass('navbox-abovebelow') col:cssText(concatstyles({ (k > 1) and 'border-left:2px solid #fdfdfd' or '', 'font-weight:bold', pargs[cfg.arg.colfooterstyle] or '', pargs[andnum('colfooterstyle', n)] or '' })) col:attr('colspan', tonumber(pargs[andnum('colfootercolspan', n)])) col:wikitext(pargs[andnum('colfooter', n)]) end end -- assign table to list1 targs[andnum('list', 1)] = tostring(coltable) if isblank(pargs[andnum('colheader', 1)]) and isblank(pargs[andnum('col', 1)]) and isblank(pargs[andnum('colfooter', 1)]) then targs[andnum('list', 1)] = targs[andnum('list', 1)] .. cfg.category.without_first_col end -- Other parameters targs[cfg.arg.border] = pargs[cfg.arg.border] or pargs[1] targs[cfg.arg.evenodd] = (not isblank(pargs[cfg.arg.evenodd])) and pargs[cfg.arg.evenodd] or nil targs[cfg.arg.list1padding] = '0px' targs[andnum('liststyle', 1)] = 'background:transparent;color:inherit;' targs[cfg.arg.style] = concatstyles({pargs[cfg.arg.style], pargs[cfg.arg.bodystyle]}) targs[cfg.arg.tracking] = 'no' return p._navbox(targs) end --p._withColumns -- Template entry points function p.navbox (frame, boxtype) local function readArgs(args, prefix) -- Read the arguments in the order they'll be output in, to make references -- number in the right order. local _ _ = args[prefix .. cfg.arg.title] _ = args[prefix .. cfg.arg.above] -- Limit this to 20 as covering 'most' cases (that's a SWAG) and because -- iterator approach won't work here for i = 1, 20 do _ = args[prefix .. andnum('group', i)] if inArray(cfg.keyword.subgroups, args[prefix .. andnum('list', i)]) then for _, v in ipairs(cfg.arg.subgroups_and_num) do readArgs(args, prefix .. string.format(v, i) .. "_") end readArgs(args, prefix .. andnum('col', i) .. "_") end end _ = args[prefix .. cfg.arg.below] end if not getArgs then getArgs = require('Module:Arguments').getArgs end local args = getArgs(frame, {wrappers = {cfg.pattern[boxtype or 'navbox']}}) readArgs(args, "") args.argHash = nil -- we shouldn't accept argHash passed from a template args.type = args.type or cfg.keyword[boxtype] return p['_navbox'](args) end p[cfg.keyword.with_collapsible_groups] = function (frame) return p.navbox(frame, 'with_collapsible_groups') end p[cfg.keyword.with_columns] = function (frame) return p.navbox(frame, 'with_columns') end return p 2s6o479rfa9whtp7wrilic66ywz8x2y 0 24422 270534 268461 2026-09-06T23:56:28Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270534 wikitext text/x-wiki {{IN}} '''Daşkent welaýaty''' ({{lang-uz|Toshkent viloyati}}) — [[Özbegistan]]yň welaýaty, ýurduň demirgazyk-gündogar böleginde, Syrdarýa derýasy bilen Týan-Şan daglarynyň arasynda ýerleşýär. Ol [[Gyrgyzystan]], [[Täjigistan]], [[Syrdarya welaýaty|Syrdarýa welaýaty]] we [[Namangan welaýaty]], şeýle hem Daşkent welaýatynyň territoriýasy bilen doly gurşalan, aýratyn bir sebit bolan [[Daşkent]] şäheri bilen serhetleşýär. Onuň meýdany 15,250 km². Ilaty 2,975,900 adam diýlip çaklanylýar (2021). Onuň paýtagty Nurafşon şäheridir. Beýleki şäherler Angren, Olmalyk, Ohangaron, Bekabad, Çyrçyk, Gazalkent, Keles, Parkent, Ýeniabad we Ýeniýol<ref name=toshvilstat>{{cite web|url=https://toshvilstat.uz/files/292/demografiyaopen-data/1948/Hududlar-boyicha-shahar-va-qishloq-aholisi-soni.pdf|title=Urban and rural population by district|publisher=Tashkent regional department of statistics|lang=uz}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{Özbegistan etraplary}} {{Özbegistan welaýatlary}} [[Kategoriýa:Özbegistan welaýatlary]] 58nxupyoy7bgbwr83z90u0rk4k69us4 0 24920 270497 2026-09-06T14:38:04Z ~2026-48530-67 34687 Hiç hili maglumat ýokdy men maglumat goşdum 270497 wikitext text/x-wiki '''''1008-nji ýyl. [[Beýik Seljuk Imperiýasy|Seljuk döwletiniň]] dörediljek wagtyna çenli ýene 32 ýyl bar. Kaşgar şäherinde emir Hüseýn ibn Muhammediň maşgalasynda ogul perzent dünýä inýär, onuň adyna Mahmyt goýýarlar. Ata ýüregi şatlykdan doludy, onuň mirasdüşeri dünýä inipdi. Emma şol wagt ol öz oglunyň adynyň ýene müň ýyldan soň hem dilden düşmejekdigi barada pikir hem eden däldir. Soňra atanyň bar aladasy ogluna iň gowy bilim almaga mümkinçilik döretmek boldy. Kaşgar şäheri munuň üçin örän amatly ýerleriň biridi. Mahmyt şäheriň iň gowy Hamidiýe we Sažiýe medreselerinde okaýar.'''''<ref>ffff</ref> Mahmydyň bilim alýan döwründe seljuklar hereketi heniz gaznaly mülkleri boýunça ýeňiljek şemal ýaly öwüsýärdi. Kaşgarda alan bilimini ýeterlik hasap etmän, Mahmyt Buhara we Nişapura gidip, şol ýerlerde okuwyny dowam etdirýär we [[taryh]], [[Chicago|filosofiýa]], logika, teologiýa, ýurisprudensiýa, matematika, astronomiýa, lukmançylyk ýaly ylymlary düýpli öwrenýär. Mundan başga-da, şol döwrüň islendik ýokary derejeli maşgalasynda terbiýelenýän çaga babatda bolşy ýaly, harby sungatyň dürli görnüşlerini hem öwrenýär. Okuwda esasy üns arap we pars dillerini öwrenmäge berlipdir. Ýöne Mahmyt, gelip çykyşy türkmen bolany üçin, diňe baryp gören ýerlerinde däl, uzak wagtlap ýaşan ýerleri bolan Merwde, Samarkantda we Bagdatda hem türki dilleri özbaşdak öwrenipdir.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Indi seljuklar hem ýöne bir harbylaşdyrylan birleşme däl-de, eýsem, gazaply Mahmyt Gaznalyny, soňra onuň ogly Masudy özleri bilen ylalaşmaga mejbur edýän düýpli harby güýç bolup durýardy. Iki nesilşalygyň özara göreşinde aýgytly döwür — 1040-njy ýyl ýetip gelýär. Horasanyň öňki dolandyryşdan halys bizar bolan barly adamlary tarapyndan ynamdar goragçy we adalatyň kepili hasap edilen seljuklar gaznalylardan döwleti doly diýen ýaly gaňryp alýarlar. Halkyň täze, mynasyp durmuş baradaky ynamy musulmanlaryň abraýly şahsy bolan halyf tarapyndan seljuklaryň häkimiýetine ak pata berilmegi bilen has-da berkeýär. Beýik Seljuk soltanlary Dawut Çagry beg, Muhammet Togrul beg we Alp Arslan döwründe durmuş, hakykatdan-da, kem-kemden gowulaşyp başlaýar we gülläp ösýän döwlet öz düzümine täze çäkleri birleşdirýär.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Bu özgerişleriň şaýady bolan, türkmenleriň ýaşaýan ýerlerini aýlanyp çykan Mahmyt Kaşgarly türkmenler, olaryň medeniýeti we dili barada kitap ýazmak kararyna gelýär. Kem-kemden imperiýa öwrülýän Seljuk döwleti barha berkeýär we Mahmyt Kaşgarlynyň kitaby ýönekeý eserden ensiklopediýa öwrülýär. Onuň üstünde işlemek awtory barha özüne çekýär. Ol çarwa durmuşyndan oturymly ýaşaýşa geçmegiň wagtynyň gelendigini belläp, geljekki kitabynyň üstünde işlemek maksady bilen, Bagdatda ornaşmak kararyna gelýär, munuň üçin bolsa ýeterlik maglumatlary toplaýar. Özem olar beýleki kitaplardan göçürilip alnan däl-de, eýsem, ýüzbe-ýüz söhbetdeşlikleriň barşynda yhlas bilen ýygnalan, gymmat bahaly merjenlerdi! Indi bolsa olary ussatlyk bilen okyjylara ýetirmek gerekdi: «Men... gelip çykyşy we asly boýunça iň ilkinji orunda durýan,... iň arassa dilde gepleýän türkmenlerden gelip çykan-da bolsam,... men türkmenleriň ähli obalaryny, sähralyklaryny ädimme-ädim aýlanyp çykdym. Men öz aňymda türkleriň, türkmenleriň, oguzlaryň, çigilleriň, ýagmalaryň, gyrgyzlaryň janly we heňe gelýän gürrüňlerini doly ýazyp aldym... Ine, şu kitaby-da, köp wagtlap öwrenenimden we gözleglerden soň, iň nepis keşpde, iň düşnükli dilde ýazdym».<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Awtoryň on bäş ýylyň dowamynda maglumatlaryny ýygnan we kiçigöwünlilik bilen «Diwany lugat at-türk» («Türki dilleriň diwany») diýip atlandyran kitabynyň ýazylyp tamamlanmagy Beýik Seljuk şadöwletiniň gülläp ösýän we kuwwatlanýan döwrüne gabat gelýär. Munuň özi Mälik şanyň dolandyran döwrüdi.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Kitabyň yhlas bilen tertipleşdirilen uly möçberdäki maglumatlary diňe filologiýa bilen çäklenmän, lukmançylyk, astronomiýa, geografiýa, etnografiýa ýaly ugurlary hem öz içine alýar. Awtoryň türki dilleriň leksikasyna, grammatikasyna we fonetikasyna beren iňňän inçe synlary türki dilleriň taryhy we medeniýeti baradaky baý maglumatlar bilen utgaşyp gidýär. Bu bolsa Kaşgarlynyň işini gymmatly başlangyç çeşmä öwürýär. Bu işe awtor türkmenleriň taýýarlan gadymy dünýä kartasyny hem goşupdyr. Özem awtor tarapyndan getirilýän maglumatlaryň hakykylygy, ygtybarlydygy täze maglumatlar we arheologik tapyndylar bilen subut bolup gidip otyr.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Kaşgarly dilleri öwrenmek işine deňeşdirme usulyny we taryhy çemeleşmäni girizdi. Türkişynaslar bu kitaba ilkinji, özüniň deňeşdirme-taryhy derňewleriniň döwrüni ýedi ýüzýyllykdan hem öňe geçip öwrenilen iş hökmünde seredýärler. Onda usulyýetçilik ýörelgeleriniň geljekki tymsallary anyk yzarlanylýar. Ol bolsa ylymda diňe XX asyrda ykrar edildi.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Kaşgarlynyň sözlügi köp sanly çeper eserleriň, esasan-da, halk döredijiliginiň eserleriniň hünji ýaly düzülendigi bilen-de täsindir. Awtoryň özi ol hakda: «Bu kitaby men nakyllar, sajalar, atalar sözleri, goşgular, rajazlar we kyssa eserlerinden alnan mysallar bilen bezäp, elipbiý tertibinde düzdüm» diýýär.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Mahmyt Kaşgarly öz eseriniň üstünde işlemek bilen, dünýäniň ähli arap dilli okyjylaryny häkimiýeti eýýäm halyfatyň ýerlerini-de öz içine alyp, dabaraly ýörişini dowam etdirýän türkmenleriň dili we medeniýeti bilen tanyşdyrýan, ensiklopedik sözlügi döretmäge ymtylýardy. Awtor özüniň ruhy joşgunyny gizläp hem durmandyr. Bu, esasan-da, esere ýazylan girişde duýulýar. Mahmyt Kaşgarly diňe musulman dünýäsiniň ägirt giň çäklerini eýelemän, eýsem, günbatardaky güýçli goňşusy bolan Wizantiýa imperiýasyndan hem üstün çykan seljuklaryň görlüp-eşidilmedik harby ýeňişleriniň şaýady bolmak bilen, türkmenleri dünýäni dolandyrmak üçin Ýaradan tarapyndan saýlanyp alnan halk hökmünde görkezýär.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Mahmyt Kaşgarly öz işini halyf al-Muktada bagyşlaýar. Munuň aýratyn manysy bardy. Seljuklar üçin halyfyň pata bermegi örän möhüm ähmiýete eýedi, çüňki olar özleriniň üstüne ýüklenen wezipäni halyf tarapyndan ynanylan mukaddes borç hasap edýärdiler. Awtor «Türki dilleriň diwanyna» aýratyn ruhy dereje beripdir we türkmenleriň dilini öwrenmegi umumymusulman çelgileriniň hataryna girizipdir.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Mahmyt Kaşgarly «Türki dilleriň grammatikasynyň gymmat bahaly daşlary» atly eserini hem ýazýar.<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> Mahmyt Kaşgarly ömrüniň ahyrynda dogduk mekanyna dolanyp barýar. Onuň atasy öz ogly Mahmyda buýsanmaga haklydy. Mahmyt Kaşgarly türki halklaryň hakyky ensiklopediýasyny döredipdi we ylymda täze ugruň — türkişynaslygyň düýbüni tutupdy. 1105-nji ýylda beýik alym Kaşgarda — özi üçin ýörite gurlan-taýýarlanylan ýerde jaýlanýar. Ol ýer häzirki günlere çenli «Türki dilleriň diwany» atly kitabyň awtorynyň zehinine hormat goýýanlar üçin zyýarathanadyr. Şol eserde esasy çagyryş şundan ybaratdy: «Türkmenleriň dilini öwreniň, olaryň soltanlygy uzak wagtlap dowam eder!».<ref>https://bilim.tm/en/article/1883</ref> hc4dssmo16drphbxjqbiqerccri6ynw 10 24921 270517 2026-09-06T23:10:23Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: '<div class="navbox"> {{Navbox |name = Ahal welaýatyndaky şäherler |title = [[Balkan welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanAhal.png|thumb]] |group1 = [[Ahal welaýaty]] |list1 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Ş...' 270517 wikitext text/x-wiki <div class="navbox"> {{Navbox |name = Ahal welaýatyndaky şäherler |title = [[Balkan welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanAhal.png|thumb]] |group1 = [[Ahal welaýaty]] |list1 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Şäherçeler (11) |list2 = [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] · [[Arçman]] · [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Bereketli zaman]] · [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] · [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] · [[Duşak]] · [[Gaňňaly]] · [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] · [[Yzgant]] }} }} su6gru6puk4gbdkhyzc4hbxzs9td4jy 270520 270517 2026-09-06T23:18:25Z Saamat7 32508 270520 wikitext text/x-wiki <div class="navbox"> {{Navbox |name = Ahal welaýatyndaky şäherler |title = [[Ahal welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanAhal.png|thumb]] |group1 = [[Ahal welaýaty]] |list1 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Şäherçeler (11) |list2 = [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] · [[Arçman]] · [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Bereketli zaman]] · [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] · [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] · [[Duşak]] · [[Gaňňaly]] · [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] · [[Yzgant]] }} }} 449wkr2o38ky3blnmk08ysi35f0wkpa 270522 270520 2026-09-06T23:24:30Z Saamat7 32508 270522 wikitext text/x-wiki <div class="navbox"> {{Navbox |name = Ahal welaýatyndaky şäherler |title = [[Ahal welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanAhal.png|thumb]] |group1 = [[Ahal welaýaty]] |list1 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Şäherçeler (10) |list2 = [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] · [[Arçman]] · [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Bereketli zaman]] · [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] · [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] · [[Duşak]] · [[Gaňňaly]] · [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] · [[Yzgant]] }} }} 7e0fnmnf8fnn7klwbftwj7crdx1xy1j 270532 270522 2026-09-06T23:45:02Z Saamat7 32508 270532 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Ahal welaýatyndaky şäherler |title = [[Ahal welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanAhal.png|thumb]] |group1 = [[Ahal welaýaty]] |list1 = {{navbox subgroup |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Şäherçeler (10) |list2 = [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] · [[Arçman]] · [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Bereketli zaman]] · [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] · [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] · [[Duşak]] · [[Gaňňaly]] · [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] · [[Yzgant]] }} }} pdmr8vpp2vrlvwxdk2avs22gafxsx79 270535 270532 2026-09-06T23:56:41Z Saamat7 32508 test 270535 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Ahal welaýatyndaky şäherler |title = [[Ahal welaýatyndaky şäherler]] |image = [[File:TurkmenistanAhal.png|thumb]] |group1 = [[Ahal welaýaty]] |list1 = {{Navbox |border = child |group1 = Şäherler (9) |list1 = [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] · [[Änew]] · '''[[Arkadag (şäher)|Arkadag]]''' · [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] · [[Bäherden]] · [[Gökdepe]] · [[Kaka]] · [[Sarahs]] · [[Tejen]] |group2 = Şäherçeler (10) |list2 = [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] · [[Arçman]] · [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] · [[Bereketli zaman]] · [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] · [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] · [[Duşak]] · [[Gaňňaly]] · [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] · [[Yzgant]] }} }} agxf9wo5rp98y8lwcijh0swmv8omjn7 0 24922 270518 2026-09-06T23:12:53Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Altyn asyr''' [[Ahal welaýaty|Ahal welaýatynda]] ýerleşýän bir şäher. Ol Altyn asyr etrabynyň merkezi. Öňki atlar '''Tejen sowhozy''' we '''Bereket'''. {{Ahal welaýatyndaky şäherler}}' 270518 wikitext text/x-wiki '''Altyn asyr''' [[Ahal welaýaty|Ahal welaýatynda]] ýerleşýän bir şäher. Ol Altyn asyr etrabynyň merkezi. Öňki atlar '''Tejen sowhozy''' we '''Bereket'''. {{Ahal welaýatyndaky şäherler}} 6hbkknrtlgqa1xey4yitx7pr0lahbbo 270519 270518 2026-09-06T23:16:24Z Saamat7 32508 Kategoriyalar 270519 wikitext text/x-wiki '''Altyn asyr''' [[Ahal welaýaty|Ahal welaýatynda]] ýerleşýän bir şäher. Ol Altyn asyr etrabynyň merkezi. Öňki atlar '''Tejen sowhozy''' we '''Bereket'''. {{Ahal welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] n81n16dysya84y22wgnjgxkf234srjw 0 24923 270523 2026-09-06T23:25:19Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: '== Şäherler == # [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] # [[Änew]] # [[Arkadag (şäher)|Arkadag]] # [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] # [[Bäherden]] # [[Gökdepe]] # [[Kaka]] # [[Sarahs]] # [[Tejen]] == Şäherçeler == # [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] # [[Arçman]] # [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] # [[Bereketli zaman]] # [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] # [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] # [[Duşak]] # [[Gaňňaly]]...' 270523 wikitext text/x-wiki == Şäherler == # [[Altyn asyr (şäher)|Altyn asyr]] # [[Änew]] # [[Arkadag (şäher)|Arkadag]] # [[Babadaýhan (şäher)|Babadaýhan]] # [[Bäherden]] # [[Gökdepe]] # [[Kaka]] # [[Sarahs]] # [[Tejen]] == Şäherçeler == # [[Aba Annaýew (şäherçe)|Aba Annaýew]] # [[Arçman]] # [[Bagtyýarlyk (Tejen etraby)|Bagtyýarlyk]] # [[Bereketli zaman]] # [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)|Berkarar]] # [[Bokurdak (şäherçe)|Bokurdak]] # [[Duşak]] # [[Gaňňaly]] # [[Ýaşlyk (şäherçe)|Ýaşlyk]] # [[Yzgant]]{{Ahal welaýatyndaky şäherler}} 79mp1mh6piqum104rha6emnshzb2bh3 14 24924 270524 2026-09-06T23:28:32Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: '<nowiki>[[Category:Parent category name]]</nowiki>' 270524 wikitext text/x-wiki <nowiki>[[Category:Parent category name]]</nowiki> o5g5w44007l92ecmhpdfuwv0yor9bqi 0 24925 270531 2026-09-06T23:40:15Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Babadaýhan''' [[Ahal welaýaty|Ahal welaýatynda]] ýerleşýän bir şäher. Ol [[Babadaýhan etraby|Babadaýhan etrabynyň]] merkezi. Öňki ady '''Kirowsk'''. {{Ahal welaýatyndaky şäherler}} . [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]]' 270531 wikitext text/x-wiki '''Babadaýhan''' [[Ahal welaýaty|Ahal welaýatynda]] ýerleşýän bir şäher. Ol [[Babadaýhan etraby|Babadaýhan etrabynyň]] merkezi. Öňki ady '''Kirowsk'''. {{Ahal welaýatyndaky şäherler}} . [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky şäherler]] [[Kategoriýa:Ahal welaýatyndaky şäherler]] j7dzjzs7qg913vtjdb6nf8cwtorbmfc 10 24926 270537 2026-09-07T00:10:00Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: '.plainlist ol, .plainlist ul { margin: 0; padding: 0; } .plainlist ol li, .plainlist ul li { margin: 0; padding: 0; list-style: none; }' 270537 sanitized-css text/css .plainlist ol, .plainlist ul { margin: 0; padding: 0; } .plainlist ol li, .plainlist ul li { margin: 0; padding: 0; list-style: none; } iixvt3wamehamr64otfqg31akrgrfjd 0 24927 270544 2026-09-07T01:07:53Z Saamat7 32508 Saamat7 moved page [[Ak depe]] to [[Akdepe (Bäherden etraby)]] 270544 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Akdepe (Bäherden etraby)]] hjh3cg6cu3v7rz5wxpb0kh480x25l8r 0 24928 270548 2026-09-07T01:41:17Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Sakarçäge''' [[Mary welaýaty|Mary welaýatynda]] ýerleşýän bir şäher. Ol [[Sakarçäge etraby|Sakarçäge etrabynyň]] merkezi. {{Mary welaýatyndaky şäherler}}' 270548 wikitext text/x-wiki '''Sakarçäge''' [[Mary welaýaty|Mary welaýatynda]] ýerleşýän bir şäher. Ol [[Sakarçäge etraby|Sakarçäge etrabynyň]] merkezi. {{Mary welaýatyndaky şäherler}} 11ylas8so8vhsapgucto5p88lof5cl4 0 24929 270551 2026-09-07T01:56:37Z Saamat7 32508 Saamat7 moved page [[Babadurmaz]] to [[Berkarar]] 270551 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Berkarar]] 0dbjhzdisnasl2g0ujtcrwopw6ysxp5 0 24930 270558 2026-09-07T10:56:04Z Saamat7 32508 Saamat7 moved page [[Berkarar]] to [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)]] 270558 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Berkarar (Ak bugdaý etraby)]] d35kgyyools14ya3a2aycgyg6vxzl25 0 24931 270559 2026-09-07T10:59:07Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Berkarar''' [[Baýramaly etraby|Baýramaly etrabyndaky]] şäherçe we demir ýol stansiýasy. Öňki ady '''Rawnina'''. {{Mary welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Mary welaýaty]]' 270559 wikitext text/x-wiki '''Berkarar''' [[Baýramaly etraby|Baýramaly etrabyndaky]] şäherçe we demir ýol stansiýasy. Öňki ady '''Rawnina'''. {{Mary welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Mary welaýaty]] h8ocnlfbgbdf6mut4os5ugfpqg02ehy 0 24932 270560 2026-09-07T11:05:17Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Bagtyýarlyk''' [[Baýramaly etraby|Baýramaly etrabyndaky]] şäherçe we demir ýol stansiýasy. Öňki ady '''Üçajy'''. {{Mary welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Mary welaýaty]]' 270560 wikitext text/x-wiki '''Bagtyýarlyk''' [[Baýramaly etraby|Baýramaly etrabyndaky]] şäherçe we demir ýol stansiýasy. Öňki ady '''Üçajy'''. {{Mary welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Mary welaýaty]] gmncqoiqkbsz6bwnuazo0vzxxnm71r1 0 24933 270561 2026-09-07T11:13:18Z Saamat7 32508 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Bagtyýarlyk''' [[Ahal welaýaty|Ahal welaýatyndaky]] bir şäherçe. Ol Tejen şäherinden 5 km uzaklykda ýerleşýär. Öňki atlar '''Moskwa''' we '''Berkarar'''.{{Ahal welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]]' 270561 wikitext text/x-wiki '''Bagtyýarlyk''' [[Ahal welaýaty|Ahal welaýatyndaky]] bir şäherçe. Ol Tejen şäherinden 5 km uzaklykda ýerleşýär. Öňki atlar '''Moskwa''' we '''Berkarar'''.{{Ahal welaýatyndaky şäherler}} [[Kategoriýa:Türkmenistan]] [[Kategoriýa:Ahal welaýaty]] gfxvsbl22mnjklgqtrstskvo4hoxoxw