Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12742 270625 232088 2026-09-10T12:18:28Z ~2026-44902-19 34550 270625 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Colonne distillazione.jpg|thumb|right|250px|[[Proses inženeri]] fabrikalaryň çyzuwy, konstruksiýasy we dolandyryşy bilen megullanýar]] '''Himiýa inženerligi''', [[Himiýa]], [[Matematika]], [[Fizika]], we [[Ykdysadyýet]] bilimlerini ulanyp daşky gurşawy problemalardan goraýan inženerligiñ pudagyndan biridir. [[Faýl:MIT Industrial Chemistry Lab.gif|thumb|Okuwçylar [[MIT]]iň senagat himiýa laboratoriýasynda|right|250px]] {{Inženerlik}} žžž {{Chem-stub}}{{industry-stub}}{{Inženerlik-ownuk}} {{bilim-ownuk}} {{ylym-ownuk}}{{econ-stub}}{{Math-stub}}{{phys-stub}} [[Kategoriýa:Amaly ylymlar]] [[Kategoriýa:Inženerlik]] [[Kategoriýa:Himiýa ownuk makalalar]] 7svteqilfje745qtiktsrifpnzvx51r 0 13420 270626 265583 2026-09-10T12:23:27Z ~2026-44902-19 34550 270626 wikitext text/x-wiki Okislenme -gaytarylma reaksiyalary ==== Bir ýa-da birnçe maddalaryň arasynda düzüminiň üýtgemegi bilen bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Bu kesgitleme ylymda himiki reakiýa düşünjesine berilen ilkinji kesgilemeleriň biri bolup durýar.dargama reaksiyasy. H²+O²= ==== Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň(atomlaryň ,ionlary,molekulalaryň,adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Molekulýar fizika we himiki termodinamika ýaly ylymlaryň ösmegi bilen, himiki reakiýalara molekulýar nukdaý nazardan seredilip başlanypdyr.Eksperemental barlaglar esasynda (M Bodenşteýn,Makswel-Bolsman,S.Arrenius, H.Lindeman ) himiki reaksiýalar, maddalaryň diňe aktiw bölejikleriniň arasynda geçýänligi anyklanylýar,ýagny islendik bir reaksiýanyň geçmekligi üçin molekulalaryň öňünde energetik päsgelçilik ýüze çykýar.diňe şol päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik energiýasy(çaknyşma nukdaý nazarynda kinetik energiýa) bolan molekulalar reagirleşip bilýärler.Bu energetik päsgelçilige [[reaksiýanyň akwileşme energiýasy]] diýilýär we bu päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik eneriýgiýasy bolan molekulalara aktiw molekulalar diýilýär.Täze bölejikleriň emele gelmegine eltýän aktiw bölejikleriň arasyndaky effektiw(netijeli) çaknyşma elementar akt diýilýär: <gallery widths="400" heights="200"> Faýl:Chemical reactions.svg|alt=Suratda birleşme,dargama we çalyşma reaksiýalarynyň elementar aktlary görkezilen.|Molekullaryň arasynda bolup geçýän elementar aktlaryň ýönekeý görnüşleri </gallery> ==== Molekulalarda we ionlarda öňki [[himiki baglanşaklyryň]] üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen(''käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi'') '''bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär''': ==== Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär. * Atomyň gurluşy,kwant mehnaikanyň ösmegi we himiki baglanyşyklaryň häzirki zaman ylmy nazaryýetleriniň açylmagy bilen himiki reaksiýa düşünjesine has takyk berilen kesgitleme '''Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary, sistemany düzýän kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça,geçýän mehanizmi,energetik effekti,ugry, özakymlylygy ,onümiň çykymy we onümiň selektiwligi(seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.''' * '''Fazalar araçägi boýunça reaksiýalar gomogen we geterogen reaksiýalar diýilen toparlara bölünýärler.''' Eger-de reaksiýa gatnaşýan maddalaryň arasynda fazalar araçägi bolmasa(''reaksiýa gattnaşýan maddalary biri-birinde tapawutlandyryp bolmaýan bolsa,ýagny her bir maddany tapawutlandyrýan araçäk bolmasa'') '',''onda bu reaksiýalara gomogen reaksiýalar diýilýär. '''Gomogen reaksiýalara mysal:''' <chem>N2 + 3H2 -> 2NH3 </chem> (gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler(maddalar) gaz halyndadyr) <chem>NaOH + HCl -> NaCl + H2O</chem> (erginde geçäýn reaksiýa) '''Geterogen reaksiýalara mysal:''' <chem>NaOH(gaty) + H2SO4{(ergin)} -> NaHSO4(ergin) +H2O{(ergin)}</chem> * '''Reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça''' 1) BIrleşme -pes molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar <chem>CaO + CO2 ->CaCO3</chem> 2)Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar <chem>2AgNO3->2Ag + 2NO2 +O2</chem> 3)Çalyşma i)Neýtrallaşma <chem>NaOH + HCl -> NaCl +H2O </chem> ii)Gidroliz <chem>CH3COONa + H2O -> CH3COOH +NaOH</chem> iii)Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy <chem>Fe + H2SO4(g,erg) ->FeSO4 + H2</chem> * '''[[Okislenme dikelme reaksiýalary]]''' Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär. <chem>KIO3 + 5KI + 3H2SO4-> 3K2SO4 + 3H2O + 3I2 </chem> <chem>2IO3- + 6H+ +5e ->I2 + 3H2O (dikelme) </chem> <chem>2I- -> I2 +2e (okislenme)</chem> * '''Reaksiýanyň geçiş mehanizmi boýunça:''' {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Himiki reaksiýalaryň mehanizmi |- |''Sada reaksiýalar'' | |''Çylşyrymly reaksiýalar'' |- |monomolekulýar | |yzygider |- |bimolekulýar | |paralel |- |trimolekulýar | |öwrülşikli |- | | |awtoyrgyldyly,zynjyr we bu mehanizmleriň ählisi kombinirlenen ýagdaýda geçýän reaksiýalar |} Himiki reaksiýalaryň mehanizmlerini öwrenýän ylyma [[himiki kinetika]] diýilýär we reaksiýalaryň mehanizmleri u ylymda has takyk seredilip geçilýär. * '''Reaksiýanyň ýylylyk effekti boýunça:''' ''ekzotermik-ýylygyň bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar (''<chem>CH4 + 2O2 -> 2 CO2 + 2H2O + Q</chem>'')'' ''endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar ('' <chem>N2 + O2-> 2NO-Q</chem>'')'' * '''Özakymlylygy boýunça reaksiýalar :''' ''Ozakymly reaksaiýalar-''berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar ''Mejbury reaksiýalar-'' mejbur edilmezden özakymlaýyn geçmeýän reaksiýalar. Özakymlaýyn we mejbury diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar. Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly. Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär. Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys, emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr. * '''Önümiň çykymy we onuň selektiwligi boýunça reaksiýalar''' [[Regioselektiw we stereoselektiw|''Regioselektiw'' we ''stereoselektiw'']] diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär [[Kategoriýa:Himiki reaksiýalar|*]] [[Kategoriýa:Himiýada esasy düzgünler we kesgitlemeler]] 5qc97u51h8rvxd12zb5ktl6h6w7gcib 270627 270626 2026-09-10T12:29:34Z ~2026-44902-19 34550 270627 wikitext text/x-wiki Okislenme -gaytarylma reaksiyalary ==== Bir ýa-da birnçe maddalaryň arasynda düzüminiň üýtgemegi bilen bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Bu kesgitleme ylymda himiki reakiýa düşünjesine berilen ilkinji kesgilemeleriň biri bolup durýar. dargama reaksiyasy. H²+O²= ==== Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň (atomlaryň, ionlary, molekulalaryň, adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Molekulýar fizika we himiki termodinamika ýaly ylymlaryň ösmegi bilen, himiki reakiýalara molekulýar nukdaý nazardan seredilip başlanypdyr. Eksperemental barlaglar esasynda (M. Bodenşteýn, Makswel-Bolsman, S. Arrenius, H. Lindeman) himiki reaksiýalar, maddalaryň diňe aktiw bölejikleriniň arasynda geçýänligi anyklanylýar, ýagny islendik bir reaksiýanyň geçmekligi üçin molekulalaryň öňünde energetik päsgelçilik ýüze çykýar.diňe şol päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik energiýasy (çaknyşma nukdaý nazarynda kinetik energiýa) bolan molekulalar reagirleşip bilýärler. Bu energetik päsgelçilige [[reaksiýanyň akwileşme energiýasy]] diýilýär we bu päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik eneriýgiýasy bolan molekulalara aktiw molekulalar diýilýär. Täze bölejikleriň emele gelmegine eltýän aktiw bölejikleriň arasyndaky effektiw (netijeli) çaknyşma elementar akt diýilýär: <gallery widths="400" heights="200"> Faýl:Chemical reactions.svg|alt=Suratda birleşme,dargama we çalyşma reaksiýalarynyň elementar aktlary görkezilen.|Molekullaryň arasynda bolup geçýän elementar aktlaryň ýönekeý görnüşleri </gallery> ==== Molekulalarda we ionlarda öňki [[himiki baglanşaklyryň]] üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen (''käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi'') '''bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär''': ==== Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär. * Atomyň gurluşy, kwant mehnaikanyň ösmegi we himiki baglanyşyklaryň häzirki zaman ylmy nazaryýetleriniň açylmagy bilen himiki reaksiýa düşünjesine has takyk berilen kesgitleme '''Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary, sistemany düzýän kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça,geçýän mehanizmi,energetik effekti, ugry, özakymlylygy, onümiň çykymy we onümiň selektiwligi (seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.''' * '''Fazalar araçägi boýunça reaksiýalar gomogen we geterogen reaksiýalar diýilen toparlara bölünýärler.''' Eger-de reaksiýa gatnaşýan maddalaryň arasynda fazalar araçägi bolmasa (''reaksiýa gattnaşýan maddalary biri-birinde tapawutlandyryp bolmaýan bolsa,ýagny her bir maddany tapawutlandyrýan araçäk bolmasa'') '',''onda bu reaksiýalara gomogen reaksiýalar diýilýär. '''Gomogen reaksiýalara mysal:''' <chem>N2 + 3H2 -> 2NH3 </chem> (gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler (maddalar) gaz halyndadyr) <chem>NaOH + HCl -> NaCl + H2O</chem> (erginde geçäýn reaksiýa) '''Geterogen reaksiýalara mysal:''' <chem>NaOH(gaty) + H2SO4{(ergin)} -> NaHSO4(ergin) +H2O{(ergin)}</chem> * '''Reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça''' 1) Birleşme -pes molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar <chem>CaO + CO2 ->CaCO3</chem> 2) Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar <chem>2AgNO3->2Ag + 2NO2 +O2</chem> 3) Çalyşma i) Neýtrallaşma <chem>NaOH + HCl -> NaCl +H2O </chem> ii) Gidroliz <chem>CH3COONa + H2O -> CH3COOH +NaOH</chem> iii) Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy <chem>Fe + H2SO4 (g,erg) ->FeSO4 + H2</chem> * '''[[Okislenme dikelme reaksiýalary]]''' Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär. <chem>KIO3 + 5KI + 3H2SO4-> 3K2SO4 + 3H2O + 3I2 </chem> <chem>2IO3- + 6H+ +5e ->I2 + 3H2O (dikelme) </chem> <chem>2I- -> I2 +2e (okislenme)</chem> * '''Reaksiýanyň geçiş mehanizmi boýunça:''' {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Himiki reaksiýalaryň mehanizmi |- |''Sada reaksiýalar'' | |''Çylşyrymly reaksiýalar'' |- |monomolekulýar | |yzygider |- |bimolekulýar | |paralel |- |trimolekulýar | |öwrülşikli |- | | |awtoyrgyldyly,zynjyr we bu mehanizmleriň ählisi kombinirlenen ýagdaýda geçýän reaksiýalar |} Himiki reaksiýalaryň mehanizmlerini öwrenýän ylyma [[himiki kinetika]] diýilýär we reaksiýalaryň mehanizmleri u ylymda has takyk seredilip geçilýär. * '''Reaksiýanyň ýylylyk effekti boýunça:''' ''ekzotermik-ýylygyň bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar (''<chem>CH4 + 2O2 -> 2 CO2 + 2H2O + Q</chem>'')'' ''endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar ('' <chem>N2 + O2-> 2NO-Q</chem>'')'' * '''Özakymlylygy boýunça reaksiýalar :''' ''Ozakymly reaksaiýalar-''berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar ''Mejbury reaksiýalar-'' mejbur edilmezden özakymlaýyn geçmeýän reaksiýalar. Özakymlaýyn we mejbury diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar. Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly. Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär. Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys, emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr. * '''Önümiň çykymy we onuň selektiwligi boýunça reaksiýalar''' [[Regioselektiw we stereoselektiw|''Regioselektiw'' we ''stereoselektiw'']] diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär [[Kategoriýa:Himiki reaksiýalar|*]] [[Kategoriýa:Himiýada esasy düzgünler we kesgitlemeler]] eyk01zts896dsik6qkoxv9zcsyzqb8p 270628 270627 2026-09-10T12:30:41Z ~2026-44902-19 34550 270628 wikitext text/x-wiki Okislenme -gaytarylma reaksiyalary ==== Bir ýa-da birnçe maddalaryň arasynda düzüminiň üýtgemegi bilen bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Bu kesgitleme ylymda himiki reakiýa düşünjesine berilen ilkinji kesgilemeleriň biri bolup durýar. dargama reaksiyasy. H²+O²= ==== Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň (atomlaryň, ionlary, molekulalaryň, adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Molekulýar fizika we himiki termodinamika ýaly ylymlaryň ösmegi bilen, himiki reakiýalara molekulýar nukdaý nazardan seredilip başlanypdyr. Eksperemental barlaglar esasynda (M. Bodenşteýn, Makswel-Bolsman, S. Arrenius, H. Lindeman) himiki reaksiýalar, maddalaryň diňe aktiw bölejikleriniň arasynda geçýänligi anyklanylýar, ýagny islendik bir reaksiýanyň geçmekligi üçin molekulalaryň öňünde energetik päsgelçilik ýüze çykýar.diňe şol päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik energiýasy (çaknyşma nukdaý nazarynda kinetik energiýa) bolan molekulalar reagirleşip bilýärler. Bu energetik päsgelçilige [[reaksiýanyň akwileşme energiýasy]] diýilýär we bu päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik eneriýgiýasy bolan molekulalara aktiw molekulalar diýilýär. Täze bölejikleriň emele gelmegine eltýän aktiw bölejikleriň arasyndaky effektiw (netijeli) çaknyşma elementar akt diýilýär: <gallery widths="400" heights="200"> Faýl:Chemical reactions.svg|alt=Suratda birleşme,dargama we çalyşma reaksiýalarynyň elementar aktlary görkezilen.|Molekullaryň arasynda bolup geçýän elementar aktlaryň ýönekeý görnüşleri </gallery> ==== Molekulalarda we ionlarda öňki [[himiki baglanşaklyryň]] üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen (''käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi'') '''bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär''': ==== Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär. * Atomyň gurluşy, kwant mehnaikanyň ösmegi we himiki baglanyşyklaryň häzirki zaman ylmy nazaryýetleriniň açylmagy bilen himiki reaksiýa düşünjesine has takyk berilen kesgitleme '''Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary, sistemany düzýän kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça,geçýän mehanizmi,energetik effekti, ugry, özakymlylygy, onümiň çykymy we onümiň selektiwligi (seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.''' * '''Fazalar araçägi boýunça reaksiýalar gomogen we geterogen reaksiýalar diýilen toparlara bölünýärler.''' Eger-de reaksiýa gatnaşýan maddalaryň arasynda fazalar araçägi bolmasa (''reaksiýa gattnaşýan maddalary biri-birinde tapawutlandyryp bolmaýan bolsa,ýagny her bir maddany tapawutlandyrýan araçäk bolmasa'') '', ''onda bu reaksiýalara gomogen reaksiýalar diýilýär. '''Gomogen reaksiýalara mysal:''' <chem>N2 + 3H2 -> 2NH3 </chem> (gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler (maddalar) gaz halyndadyr) <chem>NaOH + HCl -> NaCl + H2O</chem> (erginde geçäýn reaksiýa) '''Geterogen reaksiýalara mysal:''' <chem>NaOH(gaty) + H2SO4{(ergin)} -> NaHSO4(ergin) +H2O{(ergin)}</chem> * '''Reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça''' 1) Birleşme -pes molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar <chem>CaO + CO2 ->CaCO3</chem> 2) Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar <chem>2AgNO3->2Ag + 2NO2 +O2</chem> 3) Çalyşma i) Neýtrallaşma <chem>NaOH + HCl -> NaCl +H2O </chem> ii) Gidroliz <chem>CH3COONa + H2O -> CH3COOH +NaOH</chem> iii) Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy <chem>Fe + H2SO4 (g,erg) ->FeSO4 + H2</chem> * '''[[Okislenme dikelme reaksiýalary]]''' Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär. <chem>KIO3 + 5KI + 3H2SO4-> 3K2SO4 + 3H2O + 3I2 </chem> <chem>2IO3- + 6H+ +5e ->I2 + 3H2O (dikelme) </chem> <chem>2I- -> I2 +2e (okislenme)</chem> * '''Reaksiýanyň geçiş mehanizmi boýunça:''' {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Himiki reaksiýalaryň mehanizmi |- |''Sada reaksiýalar'' | |''Çylşyrymly reaksiýalar'' |- |monomolekulýar | |yzygider |- |bimolekulýar | |paralel |- |trimolekulýar | |öwrülşikli |- | | |awtoyrgyldyly,zynjyr we bu mehanizmleriň ählisi kombinirlenen ýagdaýda geçýän reaksiýalar |} Himiki reaksiýalaryň mehanizmlerini öwrenýän ylyma [[himiki kinetika]] diýilýär we reaksiýalaryň mehanizmleri u ylymda has takyk seredilip geçilýär. * '''Reaksiýanyň ýylylyk effekti boýunça:''' ''ekzotermik-ýylygyň bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar (''<chem>CH4 + 2O2 -> 2 CO2 + 2H2O + Q</chem>'')'' ''endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar ('' <chem>N2 + O2-> 2NO-Q</chem>'')'' * '''Özakymlylygy boýunça reaksiýalar :''' ''Ozakymly reaksaiýalar-''berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar ''Mejbury reaksiýalar-'' mejbur edilmezden özakymlaýyn geçmeýän reaksiýalar. Özakymlaýyn we mejbury diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar. Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly. Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär. Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys, emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr. * '''Önümiň çykymy we onuň selektiwligi boýunça reaksiýalar''' [[Regioselektiw we stereoselektiw|''Regioselektiw'' we ''stereoselektiw'']] diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär [[Kategoriýa:Himiki reaksiýalar|*]] [[Kategoriýa:Himiýada esasy düzgünler we kesgitlemeler]] mk53l53vf52yjy5g1cqu1q4swqqdbaw 270629 270628 2026-09-10T12:34:20Z ~2026-44902-19 34550 270629 wikitext text/x-wiki Okislenme -gaytarylma reaksiyalary ==== Bir ýa-da birnçe maddalaryň arasynda düzüminiň üýtgemegi bilen bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Bu kesgitleme ylymda himiki reakiýa düşünjesine berilen ilkinji kesgilemeleriň biri bolup durýar. dargama reaksiyasy. H²+O²= ==== Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň (atomlaryň, ionlary, molekulalaryň, adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Molekulýar fizika we himiki termodinamika ýaly ylymlaryň ösmegi bilen, himiki reakiýalara molekulýar nukdaý nazardan seredilip başlanypdyr. Eksperemental barlaglar esasynda (M. Bodenşteýn, Makswel-Bolsman, S. Arrenius, H. Lindeman) himiki reaksiýalar, maddalaryň diňe aktiw bölejikleriniň arasynda geçýänligi anyklanylýar, ýagny islendik bir reaksiýanyň geçmekligi üçin molekulalaryň öňünde energetik päsgelçilik ýüze çykýar.diňe şol päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik energiýasy (çaknyşma nukdaý nazarynda kinetik energiýa) bolan molekulalar reagirleşip bilýärler. Bu energetik päsgelçilige [[reaksiýanyň akwileşme energiýasy]] diýilýär we bu päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik eneriýgiýasy bolan molekulalara aktiw molekulalar diýilýär. Täze bölejikleriň emele gelmegine eltýän aktiw bölejikleriň arasyndaky effektiw (netijeli) çaknyşma elementar akt diýilýär: <gallery widths="400" heights="200"> Faýl:Chemical reactions.svg|alt=Suratda birleşme, dargama we çalyşma reaksiýalarynyň elementar aktlary görkezilen.|Molekullaryň arasynda bolup geçýän elementar aktlaryň ýönekeý görnüşleri </gallery> ==== Molekulalarda we ionlarda öňki [[himiki baglanşaklyryň]] üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen (''käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi'') '''bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär''': ==== Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär. * Atomyň gurluşy, kwant mehnaikanyň ösmegi we himiki baglanyşyklaryň häzirki zaman ylmy nazaryýetleriniň açylmagy bilen himiki reaksiýa düşünjesine has takyk berilen kesgitleme '''Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary, sistemany düzýän kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça, geçýän mehanizmi, energetik effekti, ugry, özakymlylygy, onümiň çykymy we onümiň selektiwligi (seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.''' * '''Fazalar araçägi boýunça reaksiýalar gomogen we geterogen reaksiýalar diýilen toparlara bölünýärler.''' Eger-de reaksiýa gatnaşýan maddalaryň arasynda fazalar araçägi bolmasa (''reaksiýa gattnaşýan maddalary biri-birinde tapawutlandyryp bolmaýan bolsa,ýagny her bir maddany tapawutlandyrýan araçäk bolmasa'')'', ''onda bu reaksiýalara gomogen reaksiýalar diýilýär. '''Gomogen reaksiýalara mysal:''' <chem>N2 + 3H2 -> 2NH3 </chem> (gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler (maddalar) gaz halyndadyr) <chem>NaOH + HCl -> NaCl + H2O</chem> (erginde geçäýn reaksiýa) '''Geterogen reaksiýalara mysal:''' <chem>NaOH(gaty) + H2SO4{(ergin)} -> NaHSO4(ergin) +H2O{(ergin)}</chem> * '''Reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça''' 1) Birleşme -pes molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar <chem>CaO + CO2 ->CaCO3</chem> 2) Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar <chem>2AgNO3->2Ag + 2NO2 +O2</chem> 3) Çalyşma i) Neýtrallaşma <chem>NaOH + HCl -> NaCl +H2O </chem> ii) Gidroliz <chem>CH3COONa + H2O -> CH3COOH +NaOH</chem> iii) Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy <chem>Fe + H2SO4 (g,erg) ->FeSO4 + H2</chem> * '''[[Okislenme dikelme reaksiýalary]]''' Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär. <chem>KIO3 + 5KI + 3H2SO4-> 3K2SO4 + 3H2O + 3I2 </chem> <chem>2IO3- + 6H+ +5e ->I2 + 3H2O (dikelme) </chem> <chem>2I- -> I2 +2e (okislenme)</chem> * '''Reaksiýanyň geçiş mehanizmi boýunça:''' {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Himiki reaksiýalaryň mehanizmi |- |''Sada reaksiýalar'' | |''Çylşyrymly reaksiýalar'' |- |monomolekulýar | |yzygider |- |bimolekulýar | |paralel |- |trimolekulýar | |öwrülşikli |- | | |awtoyrgyldyly, zynjyr we bu mehanizmleriň ählisi kombinirlenen ýagdaýda geçýän reaksiýalar |} Himiki reaksiýalaryň mehanizmlerini öwrenýän ylyma [[himiki kinetika]] diýilýär we reaksiýalaryň mehanizmleri u ylymda has takyk seredilip geçilýär. * '''Reaksiýanyň ýylylyk effekti boýunça:''' ''ekzotermik-ýylygyň bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar (''<chem>CH4 + 2O2 -> 2 CO2 + 2H2O + Q</chem>'')'' ''endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar (''<chem>N2 + O2-> 2NO-Q</chem>'')'' * '''Özakymlylygy boýunça reaksiýalar:''' ''Ozakymly reaksaiýalar-''berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar ''Mejbury reaksiýalar-'' mejbur edilmezden özakymlaýyn geçmeýän reaksiýalar. Özakymlaýyn we mejbury diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar. Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly. Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär. Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys, emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr. * '''Önümiň çykymy we onuň selektiwligi boýunça reaksiýalar''' [[Regioselektiw we stereoselektiw|''Regioselektiw'' we ''stereoselektiw'']] diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär [[Kategoriýa:Himiki reaksiýalar|*]] [[Kategoriýa:Himiýada esasy düzgünler we kesgitlemeler]] 3qr1sxo0mxsmvn0stgqy95mxcb5sxxs 270630 270629 2026-09-10T12:38:31Z ~2026-44902-19 34550 270630 wikitext text/x-wiki Okislenme -gaytarylma reaksiyalary ==== Bir ýa-da birnçe maddalaryň arasynda düzüminiň üýtgemegi bilen bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Bu kesgitleme ylymda himiki reakiýa düşünjesine berilen ilkinji kesgilemeleriň biri bolup durýar. dargama reaksiyasy. H²+O²= ==== Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň (atomlaryň, ionlary, molekulalaryň, adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Molekulýar fizika we himiki termodinamika ýaly ylymlaryň ösmegi bilen, himiki reakiýalara molekulýar nukdaý nazardan seredilip başlanypdyr. Eksperemental barlaglar esasynda (M. Bodenşteýn, Makswel-Bolsman, S. Arrenius, H. Lindeman) himiki reaksiýalar, maddalaryň diňe aktiw bölejikleriniň arasynda geçýänligi anyklanylýar, ýagny islendik bir reaksiýanyň geçmekligi üçin molekulalaryň öňünde energetik päsgelçilik ýüze çykýar.diňe şol päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik energiýasy (çaknyşma nukdaý nazarynda kinetik energiýa) bolan molekulalar reagirleşip bilýärler. Bu energetik päsgelçilige [[reaksiýanyň akwileşme energiýasy]] diýilýär we bu päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik eneriýgiýasy bolan molekulalara aktiw molekulalar diýilýär. Täze bölejikleriň emele gelmegine eltýän aktiw bölejikleriň arasyndaky effektiw (netijeli) çaknyşma elementar akt diýilýär: <gallery widths="400" heights="200"> Faýl:Chemical reactions.svg|alt=Suratda birleşme, dargama we çalyşma reaksiýalarynyň elementar aktlary görkezilen.|Molekullaryň arasynda bolup geçýän elementar aktlaryň ýönekeý görnüşleri </gallery> ==== Molekulalarda we ionlarda öňki [[himiki baglanşaklyryň]] üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen (''käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi'') '''bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär''': ==== Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär. * Atomyň gurluşy, kwant mehnaikanyň ösmegi we himiki baglanyşyklaryň häzirki zaman ylmy nazaryýetleriniň açylmagy bilen himiki reaksiýa düşünjesine has takyk berilen kesgitleme '''Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary, sistemany düzýän kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça, geçýän mehanizmi, energetik effekti, ugry, özakymlylygy, onümiň çykymy we onümiň selektiwligi (seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.''' * '''Fazalar araçägi boýunça reaksiýalar gomogen we geterogen reaksiýalar diýilen toparlara bölünýärler.''' Eger-de reaksiýa gatnaşýan maddalaryň arasynda fazalar araçägi bolmasa (''reaksiýa gattnaşýan maddalary biri-birinde tapawutlandyryp bolmaýan bolsa,ýagny her bir maddany tapawutlandyrýan araçäk bolmasa'')'', ''onda bu reaksiýalara gomogen reaksiýalar diýilýär. '''Gomogen reaksiýalara mysal:''' <chem>N2 + 3H2 -> 2NH3</chem> (gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler (maddalar) gaz halyndadyr) <chem>NaOH + HCl -> NaCl + H2O</chem> (erginde geçäýn reaksiýa) '''Geterogen reaksiýalara mysal:''' <chem>NaOH(gaty) + H2SO4{(ergin)} -> NaHSO4(ergin) +H2O{(ergin)}</chem> * '''Reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça''' 1) Birleşme -pes molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar <chem>CaO + CO2 ->CaCO3</chem> 2) Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar <chem>2AgNO3->2Ag + 2NO2 +O2</chem> 3) Çalyşma i) Neýtrallaşma <chem>NaOH + HCl -> NaCl +H2O </chem> ii) Gidroliz <chem>CH3COONa + H2O -> CH3COOH +NaOH</chem> iii) Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy <chem>Fe + H2SO4 (g,erg) ->FeSO4 + H2</chem> * '''[[Okislenme dikelme reaksiýalary]]''' Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär. <chem>KIO3 + 5KI + 3H2SO4-> 3K2SO4 + 3H2O + 3I2</chem> <chem>2IO3- + 6H+ +5e ->I2 + 3H2O (dikelme)</chem> <chem>2I- -> I2 +2e (okislenme)</chem> * '''Reaksiýanyň geçiş mehanizmi boýunça:''' {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Himiki reaksiýalaryň mehanizmi |- |''Sada reaksiýalar'' | |''Çylşyrymly reaksiýalar'' |- |monomolekulýar | |yzygider |- |bimolekulýar | |paralel |- |trimolekulýar | |öwrülşikli |- | | |awtoyrgyldyly, zynjyr we bu mehanizmleriň ählisi kombinirlenen ýagdaýda geçýän reaksiýalar |} Himiki reaksiýalaryň mehanizmlerini öwrenýän ylyma [[himiki kinetika]] diýilýär we reaksiýalaryň mehanizmleri u ylymda has takyk seredilip geçilýär. * '''Reaksiýanyň ýylylyk effekti boýunça:''' ''ekzotermik-ýylygyň bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar (''<chem>CH4 + 2O2 -> 2 CO2 + 2H2O + Q</chem>'')'' ''endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar (''<chem>N2 + O2-> 2NO-Q</chem>'')'' * '''Özakymlylygy boýunça reaksiýalar:''' ''Ozakymly reaksaiýalar-''berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar ''Mejbury reaksiýalar-'' mejbur edilmezden özakymlaýyn geçmeýän reaksiýalar. Özakymlaýyn we mejbury diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar. Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly. Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär. Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys, emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr. * '''Önümiň çykymy we onuň selektiwligi boýunça reaksiýalar''' [[Regioselektiw we stereoselektiw|''Regioselektiw'' we ''stereoselektiw'']] diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär [[Kategoriýa:Himiki reaksiýalar|*]] [[Kategoriýa:Himiýada esasy düzgünler we kesgitlemeler]] 0wsgkeowckpz34g0kxuglivwa2icnpe 270631 270630 2026-09-10T12:40:33Z ~2026-44902-19 34550 270631 wikitext text/x-wiki Okislenme -gaytarylma reaksiyalary ==== Bir ýa-da birnçe maddalaryň arasynda düzüminiň üýtgemegi bilen bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Bu kesgitleme ylymda himiki reakiýa düşünjesine berilen ilkinji kesgilemeleriň biri bolup durýar. dargama reaksiyasy. H²+O²= ==== Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň (atomlaryň, ionlary, molekulalaryň, adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär ==== * Molekulýar fizika we himiki termodinamika ýaly ylymlaryň ösmegi bilen, himiki reakiýalara molekulýar nukdaý nazardan seredilip başlanypdyr. Eksperemental barlaglar esasynda (M. Bodenşteýn, Makswel-Bolsman, S. Arrenius, H. Lindeman) himiki reaksiýalar, maddalaryň diňe aktiw bölejikleriniň arasynda geçýänligi anyklanylýar, ýagny islendik bir reaksiýanyň geçmekligi üçin molekulalaryň öňünde energetik päsgelçilik ýüze çykýar diňe şol päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik energiýasy (çaknyşma nukdaý nazarynda kinetik energiýa) bolan molekulalar reagirleşip bilýärler. Bu energetik päsgelçilige [[reaksiýanyň akwileşme energiýasy]] diýilýär we bu päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik eneriýgiýasy bolan molekulalara aktiw molekulalar diýilýär. Täze bölejikleriň emele gelmegine eltýän aktiw bölejikleriň arasyndaky effektiw (netijeli) çaknyşma elementar akt diýilýär: <gallery widths="400" heights="200"> Faýl:Chemical reactions.svg|alt=Suratda birleşme, dargama we çalyşma reaksiýalarynyň elementar aktlary görkezilen.|Molekullaryň arasynda bolup geçýän elementar aktlaryň ýönekeý görnüşleri </gallery> ==== Molekulalarda we ionlarda öňki [[himiki baglanşaklyryň]] üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen (''käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi'') '''bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär''': ==== Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär. * Atomyň gurluşy, kwant mehnaikanyň ösmegi we himiki baglanyşyklaryň häzirki zaman ylmy nazaryýetleriniň açylmagy bilen himiki reaksiýa düşünjesine has takyk berilen kesgitleme '''Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary, sistemany düzýän kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça, geçýän mehanizmi, energetik effekti, ugry, özakymlylygy, onümiň çykymy we onümiň selektiwligi (seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.''' * '''Fazalar araçägi boýunça reaksiýalar gomogen we geterogen reaksiýalar diýilen toparlara bölünýärler.''' Eger-de reaksiýa gatnaşýan maddalaryň arasynda fazalar araçägi bolmasa (''reaksiýa gattnaşýan maddalary biri-birinde tapawutlandyryp bolmaýan bolsa, ýagny her bir maddany tapawutlandyrýan araçäk bolmasa'')'', ''onda bu reaksiýalara gomogen reaksiýalar diýilýär. '''Gomogen reaksiýalara mysal:''' <chem>N2 + 3H2 -> 2NH3</chem> (gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler (maddalar) gaz halyndadyr) <chem>NaOH + HCl -> NaCl + H2O</chem> (erginde geçäýn reaksiýa) '''Geterogen reaksiýalara mysal:''' <chem>NaOH(gaty) + H2SO4{(ergin)} -> NaHSO4(ergin) +H2O{(ergin)}</chem> * '''Reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça''' 1) Birleşme -pes molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar <chem>CaO + CO2 ->CaCO3</chem> 2) Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar <chem>2AgNO3->2Ag + 2NO2 +O2</chem> 3) Çalyşma i) Neýtrallaşma <chem>NaOH + HCl -> NaCl +H2O </chem> ii) Gidroliz <chem>CH3COONa + H2O -> CH3COOH +NaOH</chem> iii) Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy <chem>Fe + H2SO4 (g,erg) ->FeSO4 + H2</chem> * '''[[Okislenme dikelme reaksiýalary]]''' Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär. <chem>KIO3 + 5KI + 3H2SO4-> 3K2SO4 + 3H2O + 3I2</chem> <chem>2IO3- + 6H+ +5e ->I2 + 3H2O (dikelme)</chem> <chem>2I- -> I2 +2e (okislenme)</chem> * '''Reaksiýanyň geçiş mehanizmi boýunça:''' {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Himiki reaksiýalaryň mehanizmi |- |''Sada reaksiýalar'' | |''Çylşyrymly reaksiýalar'' |- |monomolekulýar | |yzygider |- |bimolekulýar | |paralel |- |trimolekulýar | |öwrülşikli |- | | |awtoyrgyldyly, zynjyr we bu mehanizmleriň ählisi kombinirlenen ýagdaýda geçýän reaksiýalar |} Himiki reaksiýalaryň mehanizmlerini öwrenýän ylyma [[himiki kinetika]] diýilýär we reaksiýalaryň mehanizmleri u ylymda has takyk seredilip geçilýär. * '''Reaksiýanyň ýylylyk effekti boýunça:''' ''ekzotermik-ýylygyň bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar (''<chem>CH4 + 2O2 -> 2 CO2 + 2H2O + Q</chem>'')'' ''endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar (''<chem>N2 + O2-> 2NO-Q</chem>'')'' * '''Özakymlylygy boýunça reaksiýalar:''' ''Ozakymly reaksaiýalar-''berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar ''Mejbury reaksiýalar-'' mejbur edilmezden özakymlaýyn geçmeýän reaksiýalar. Özakymlaýyn we mejbury diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar. Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly. Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär. Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys, emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr. * '''Önümiň çykymy we onuň selektiwligi boýunça reaksiýalar''' [[Regioselektiw we stereoselektiw|''Regioselektiw'' we ''stereoselektiw'']] diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär [[Kategoriýa:Himiki reaksiýalar|*]] [[Kategoriýa:Himiýada esasy düzgünler we kesgitlemeler]] czudsoho3mfmpp91gsyhwhy9rujb7uo