Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 3 24078 270770 266161 2026-09-18T03:47:07Z Max 26667 Max moved page [[Ulanyjy çekişme:SHB2000]] to [[Ulanyjy çekişme:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 266161 wikitext text/x-wiki {{welcome|[[Ulanyjy:Umarxon III|Umarxon III]] ([[Ulanyjy çekişme:Umarxon III|gürleşme]]) 08:24, 8 oktýabr 2025 (UTC)}} bpflxooiim7yjo5tjr1y4j6694mabuz 0 24965 270763 270754 2026-09-17T13:05:18Z Umarxon III 11129 270763 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Veronika Preining | full_name = Veronika Preining-Breuer | image = | image_size = | caption = | nationality = | sport = [[Dag lykiasy]]<br>[[Ýaryş lyžasy (sport)|Ýaryş lyžasy]] |disability = |disability_class = [[B1 (klassifikasiýa)|B1]] | event = | club = | coach = | birth_date = {{Birth date and age|1965|11|21|df=y}} | birth_place = | retired= | death_date = | death_place = | height = | weight = | personal_best = | country = {{AUT}} | medal_templates = {{Medal|Country|{{AUT}}}} {{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Sport|[[Dag lykiasy]]}} {{Medal|Gold|[[1984-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary|1984 Innsbruk]]|[[1984-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 aşak iniş]]}} {{Medal|Silver|[[1984-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary|1984 Innsbruk]]|[[1984-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 dag kombinasiýasy]]}} {{Medal|Bronze|[[1984-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary|1984 Innsbruk]]|[[1984-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 äpet slalom]]}} {{Medal|Sport|[[Ýaryş lyžasy (sport)|Ýaryş lyžasy]]}} {{Medal|Gold|[[1988-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary|1988 Innsbruk]]|[[1988-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|5 km B1]]}} {{Medal|Silver|[[1988-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary|1988 Innsbruk]]|[[1988-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|10 km B1]]}} {{Medal|Silver|[[1988-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary|1988 Innsbruk]]|[[1988-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|3×5 km B1-3 estafeta]]}} }} '''Weronika Preining-Breuer''' (1965 ýylyň 21 noýabrynda doglan) — [[awstriýa]]ly paralimpiýa lyžaçysydyr. 1984 ýylda Insbruk gyşky paralimpiýa oýunlarynda paralimpiýa dag lyžasynda we 1988 ýylda Insbruk gyşky paralimpiýa oýunlarynda kross lyžasynda Awstriýanyň adyndan çykyş etdi. Ol alty medal gazandy: iki altyn, üç kümüş we bir bürünç. == Karyera == 1984 ýylda [[Insbruk]] gyşky paralimpiýa oýunlarynda ol aşak düşmekde 2:06.14 wagt bilen birinji orny eýeledi (Şeýla Holzwort 2:32.42 we Kara Dann 2:36.93 wagt bilen tamamlady)<ref name=":0">{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing – womens-alpine-combination-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-alpine-combination-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref>. Ol B1 super birleşmesinde kümüş medal (2:44.63 wagt bilen) we B1 gigant slalomynda 6:15.91 wagt bilen bürünç medal gazandy<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing – womens-downhill-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-downhill-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Veronika Preining - Alpine skiing, Nordic Skiing {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/veronika-preining |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2023-01-28|title=Veronika Preining - Olympedia|url=https://www.olympedia.org/athletes/900016|archive-date=|access-date=|website=Olympedia}}</ref>. 1988 ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ol 5 km aralykda altyn medal gazandy we Finlýandiýanyň Kirsti Pennanen we Orsýetiň Walentina Grigoriýewasyndan öňde boldy, 10 km aralykda kümüş medal, B1-3 kategoriýasynda 3x5 km estafeta ýaryşynda bolsa bürünç medal gazandy<ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - cross-country – womens-short-distance-5-km-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/cross-country/womens-short-distance-5-km-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - cross-country – womens-long-distance-10-km-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/cross-country/womens-long-distance-10-km-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref>. Ol 1990 ýylda maýyp adamlaryň arasynda geçirilen Dünýä Skandinawiýa sport çempionatyna gatnaşdy we 10 km aralykda altyn medal gazandy<ref>{{Cite web |title=WORLD NORDIC DISABLED CHAMPIONSHIPS 1990 |url=https://www.skiforbundet.no/contentassets/41c52f08d16547cfaeb6c371617bc40a/kvinner-syns-md.pdf |website=skiforbundet.no |access-date=2022-10-26 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203144054/https://www.skiforbundet.no/contentassets/41c52f08d16547cfaeb6c371617bc40a/kvinner-syns-md.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{authority control}} [[Kategoriýa:Awstriýaly maýyp lyžaçylar]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda lyžaçylar]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň köşk ýeňijileri]] [[Kategoriýa:Awstriýaly Paralimpiýa çempionlary]] n9xnxqfu3gaj827ipb072l8bde84vgq 270764 270763 2026-09-17T13:08:29Z Umarxon III 11129 270764 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Veronika Preining | full_name = Veronika Preining-Breuer | image = | image_size = | caption = | nationality = | sport = [[Dag lykiasy]]<br>[[Ýaryş lyžasy (sport)|Ýaryş lyžasy]] |disability = |disability_class = [[B1 (klassifikasiýa)|B1]] | event = | club = | coach = | birth_date = {{Birth date and age|1965|11|21|df=y}} | birth_place = | retired= | death_date = | death_place = | height = | weight = | personal_best = | country = {{AUT}} | medal_templates = {{Medal|Country|{{AUT}}}} {{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Sport|[[Dag lyzasy]]}} {{Medal|Gold|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1984)|1984 Innsbruk]]|[[1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 aşak iniş]]}} {{Medal|Silver|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1984)|1984 Innsbruk]]|[[1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 dag kombinasiýasy]]}} {{Medal|Bronze|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1984)|1984 Innsbruk]]|[[1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 äpet slalom]]}} {{Medal|Sport|[[Ýaryş lyžasy (sport)|Ýaryş lyžasy]]}} {{Medal|Gold|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruk]]|[[1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|5 km B1]]}} {{Medal|Silver|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruk]]|[[1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|10 km B1]]}} {{Medal|Silver|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruk]]|[[1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|3×5 km B1-3 estafeta]]}} }} '''Weronika Preining-Breuer''' (1965 ýylyň 21 noýabrynda doglan) — [[awstriýa]]ly paralimpiýa lyžaçysydyr. 1984 ýylda Insbruk gyşky paralimpiýa oýunlarynda paralimpiýa dag lyžasynda we 1988 ýylda Insbruk gyşky paralimpiýa oýunlarynda kross lyžasynda Awstriýanyň adyndan çykyş etdi. Ol alty medal gazandy: iki altyn, üç kümüş we bir bürünç. == Karyera == 1984 ýylda [[Insbruk]] gyşky paralimpiýa oýunlarynda ol aşak düşmekde 2:06.14 wagt bilen birinji orny eýeledi (Şeýla Holzwort 2:32.42 we Kara Dann 2:36.93 wagt bilen tamamlady)<ref name=":0">{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing – womens-alpine-combination-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-alpine-combination-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref>. Ol B1 super birleşmesinde kümüş medal (2:44.63 wagt bilen) we B1 gigant slalomynda 6:15.91 wagt bilen bürünç medal gazandy<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing – womens-downhill-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-downhill-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Veronika Preining - Alpine skiing, Nordic Skiing {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/veronika-preining |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2023-01-28|title=Veronika Preining - Olympedia|url=https://www.olympedia.org/athletes/900016|archive-date=|access-date=|website=Olympedia}}</ref>. 1988 ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ol 5 km aralykda altyn medal gazandy we Finlýandiýanyň Kirsti Pennanen we Orsýetiň Walentina Grigoriýewasyndan öňde boldy, 10 km aralykda kümüş medal, B1-3 kategoriýasynda 3x5 km estafeta ýaryşynda bolsa bürünç medal gazandy<ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - cross-country – womens-short-distance-5-km-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/cross-country/womens-short-distance-5-km-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - cross-country – womens-long-distance-10-km-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/cross-country/womens-long-distance-10-km-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref>. Ol 1990 ýylda maýyp adamlaryň arasynda geçirilen Dünýä Skandinawiýa sport çempionatyna gatnaşdy we 10 km aralykda altyn medal gazandy<ref>{{Cite web |title=WORLD NORDIC DISABLED CHAMPIONSHIPS 1990 |url=https://www.skiforbundet.no/contentassets/41c52f08d16547cfaeb6c371617bc40a/kvinner-syns-md.pdf |website=skiforbundet.no |access-date=2022-10-26 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203144054/https://www.skiforbundet.no/contentassets/41c52f08d16547cfaeb6c371617bc40a/kvinner-syns-md.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{authority control}} [[Kategoriýa:Awstriýaly maýyp lyžaçylar]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda lyžaçylar]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň köşk ýeňijileri]] [[Kategoriýa:Awstriýaly Paralimpiýa çempionlary]] qfjxtka04gosl5at255wtquz270i9jg 270765 270764 2026-09-17T13:09:57Z Umarxon III 11129 270765 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Veronika Preining | full_name = Veronika Preining-Breuer | image = | image_size = | caption = | nationality = | sport = [[Dag lykiasy]]<br>[[Ýaryş lyžasy (sport)|Ýaryş lyžasy]] |disability = |disability_class = [[B1 (klassifikasiýa)|B1]] | event = | club = | coach = | birth_date = {{Birth date and age|1965|11|21|df=y}} | birth_place = | retired= | death_date = | death_place = | height = | weight = | personal_best = | country = {{AUT}} | medal_templates = {{Medal|Country|{{AUT}}}} {{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Sport|[[Dag lyžasy]]}} {{Medal|Gold|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1984)|1984 Innsbruk]]|[[1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 aşak iniş]]}} {{Medal|Silver|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1984)|1984 Innsbruk]]|[[1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 dag kombinasiýasy]]}} {{Medal|Bronze|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1984)|1984 Innsbruk]]|[[1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag lykiasy|B1 äpet slalom]]}} {{Medal|Sport|[[Ýaryş lyžasy (sport)|Ýaryş lyžasy]]}} {{Medal|Gold|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruk]]|[[1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|5 km B1]]}} {{Medal|Silver|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruk]]|[[1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|10 km B1]]}} {{Medal|Silver|[[gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruk]]|[[1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryş lyžasy|3×5 km B1-3 estafeta]]}} }} '''Weronika Preining-Breuer''' (1965 ýylyň 21 noýabrynda doglan) — [[awstriýa]]ly paralimpiýa lyžaçysydyr. 1984 ýylda Insbruk gyşky paralimpiýa oýunlarynda paralimpiýa dag lyžasynda we 1988 ýylda Insbruk gyşky paralimpiýa oýunlarynda kross lyžasynda Awstriýanyň adyndan çykyş etdi. Ol alty medal gazandy: iki altyn, üç kümüş we bir bürünç. == Karyera == 1984 ýylda [[Insbruk]] gyşky paralimpiýa oýunlarynda ol aşak düşmekde 2:06.14 wagt bilen birinji orny eýeledi (Şeýla Holzwort 2:32.42 we Kara Dann 2:36.93 wagt bilen tamamlady)<ref name=":0">{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing – womens-alpine-combination-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-alpine-combination-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref>. Ol B1 super birleşmesinde kümüş medal (2:44.63 wagt bilen) we B1 gigant slalomynda 6:15.91 wagt bilen bürünç medal gazandy<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing – womens-downhill-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-downhill-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Veronika Preining - Alpine skiing, Nordic Skiing {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/veronika-preining |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2023-01-28|title=Veronika Preining - Olympedia|url=https://www.olympedia.org/athletes/900016|archive-date=|access-date=|website=Olympedia}}</ref>. 1988 ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ol 5 km aralykda altyn medal gazandy we Finlýandiýanyň Kirsti Pennanen we Orsýetiň Walentina Grigoriýewasyndan öňde boldy, 10 km aralykda kümüş medal, B1-3 kategoriýasynda 3x5 km estafeta ýaryşynda bolsa bürünç medal gazandy<ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - cross-country – womens-short-distance-5-km-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/cross-country/womens-short-distance-5-km-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - cross-country – womens-long-distance-10-km-b1 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/cross-country/womens-long-distance-10-km-b1 |access-date=2022-10-26 |website=International Paralympic Committee |lang=en}}</ref>. Ol 1990 ýylda maýyp adamlaryň arasynda geçirilen Dünýä Skandinawiýa sport çempionatyna gatnaşdy we 10 km aralykda altyn medal gazandy<ref>{{Cite web |title=WORLD NORDIC DISABLED CHAMPIONSHIPS 1990 |url=https://www.skiforbundet.no/contentassets/41c52f08d16547cfaeb6c371617bc40a/kvinner-syns-md.pdf |website=skiforbundet.no |access-date=2022-10-26 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203144054/https://www.skiforbundet.no/contentassets/41c52f08d16547cfaeb6c371617bc40a/kvinner-syns-md.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{authority control}} [[Kategoriýa:Awstriýaly maýyp lyžaçylar]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda lyžaçylar]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň köşk ýeňijileri]] [[Kategoriýa:Awstriýaly Paralimpiýa çempionlary]] l41xqmxv1son1nx1uqltgqa87akj3ft 0 24971 270762 2026-09-17T12:17:59Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988-nji ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar...' 270762 wikitext text/x-wiki '''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988-nji ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar. Ähli Paralimpiýa oýunlary [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]] (IPC) tarapyndan dolandyrylýar. Palimpiýa oýunlary 1948-nji ýylda Britaniýanyň [[Ikinji Jahan Urşunyn|Ikinji Jahan Urşunyň]] weteranlarynyň kiçi bir ýygnanyşygy hökmünde başlady. 1960-njy ýylda Rimde geçirilen oýunlar lukman Antonio Maglio tarapyndan teklip edilen ýaly, 23 ýurtdan maýyplygy bolan 400 türgeni özüne çekdi. Häzirki wagtda ol iň uly halkara sport çäreleriniň biri bolup durýar -- 2020-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna 163 Milli Paralimpiýa Komitetinden 4520 türgen gatnaşdy<ref>{{cite journal|last1=Dehghansai|first1=Nima|last2=Lemez|first2=Srdjan |last3=Wattie|first3=Nick|last4=Baker|first4=Joseph|title=A Systematic Review of Influences on Development of Athletes With Disabilities|journal=Adapted Physical Activity Quarterly|date=January 2017|volume=34 |issue=1|pages=72–90|doi=10.1123/APAQ.2016-0030|pmid=28218871|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vritika|date=25 April 2017|title=Difference between Olympics and Paralympics|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics|access-date=8 September 2021|website=Differencebetween.info|url-status=live|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908134444/http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics}}</ref>. Palimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen parallel we şoňa meňzeş görnüşde guralýar. [[Halkara Olimpiya Komiteti]] tarapyndan ykrar edilen Ýörite Olimpiýa oýunlaryna intellektual taýdan maýyplygy bolan türgenler girýär (1992-nji ýyldan bäri intellektual taýdan maýyplygy bolan adamlar hem Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýarlar) we 1924-nji ýyldan bäri geçirilýän Deaflimpiýa oýunlary diňe ker türgenler üçindir<ref>[http://www.deaflympics.com/news.asp?1131 The World Games for the Deaf and the Paralympic Games] {{Webarchive |date=15 March 2014 |url=https://web.archive.org/web/20140315230640/http://www.deaflympics.com/news.asp?1131}}, [[International Committee of Sports for the Deaf]] (CISS), December 1996</ref><ref name=specialolympics>[https://web.archive.org/web/20111007041021/http://info.specialolympics.org/NR/rdonlyres/eygdoyu6qeskkk3pn56u5u62q2wo5alfxtsakkwc56svfiy3qzsgyukawqyplsdx2xxyphk24bx7nznqjvg7t4snyee/olympic_brochure.pdf Special Olympics and the Olympic Movement], Official website of the [[Special Olympics]],1669</ref>. Para türgenleriň dürli maýyplyklaryny göz öňünde tutup, olaryň bäsleşýän birnäçe kategoriýasy bar. Rugsat berilýän maýyplyklar on sany laýyk kemçilik görnüşine bölünýär: myşsa güýjüniň bozulmagy, passiw hereket diapazonynyň bozulmagy, el-aýak ýetmezçiligi, aýak uzynlygynyň tapawudy, gysga boý, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz, görmegiň bozulmagy we intellektual kemçilik. Bu kategoriýalar başga-da dürli kiçi kategoriýalara bölünýär<ref>{{Cite web |url=http://www.paralympic.org/classification |title=Classification |website = Official website of the Paralympic Movement |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316004832/http://www.paralympic.org/classification |archive-date=16 March 2014 |url-status=live }}</ref>. == Öňdebaryjylar == === Olimpiýa oýunlarynda maýyp türgenler === [[File:RUSMARKA-1777.jpg|thumb|right|Ser [[Ludwig Guttmann]]]] Paralimpiýa oýunlarynyň döremeginden öň hem maýyp türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşypdyrlar. Munuň ilkinji mysaly hökmünde, 1904-nji ýylda ýaryşa gatnaşan we bir aýagy protez bolan nemes-amerikan gimnasty Jorj Eýzeri (George Eyser) görkezmek bolar. Wengriýaly suw polosy oýunçysy Oliwer Halassi (bir aýagy ýokdy) 1928-nji ýyldan başlap, yzly-yzyna üç Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{Cite web |date=3 December 2016 |title=Olivér Halassy Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |access-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203073110/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |archive-date=3 December 2016 }}</ref>. Wengriýaly Karoly Takaç (Károly Takács) 1948 we 1952-nji ýyllardaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda ok atyş ýaryşlaryna gatnaşdy. Onuň sag eli ýokdy, ýöne ol çep eli bilen ok atyp bilýärdi. Paralimpiýa oýunlaryndan öň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýene bir maýyp türgen daniýaly atly sport ussady Lis Harteldi (Lis Hartel); ol 1943-nji ýylda poliomiýelit keselini geçirenden soň, 1952-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda dresaj (atly sportuň görnüşi) boýunça kümüş medal gazandy<ref>DePauw and Gavron (2005), p. 38</ref>. === Stoke Mandeville oýunlary === Maýyp türgenler üçin Olimpiýa oýunlary bilen utgaşykly gurnalan ilkinji sport çäresi, [[Tomusky Olimpiýa oýunlary (1948)|1948-nji ýylda Londonda geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň]] açylyş gününde boldy. 1939-njy ýylda Bosgun alymlara kömek ediş geňeşiniň (CARA) goldawy bilen nasist Germaniýasyndan gaçyp gelen [[Stoke Mandeville hassahanasy]]nyň nemes-ýewreý lukmany [[Ludwig Guttmann]], oňurga beýnisi şikeslenen we Ikinji jahan urşuna gatnaşan britan weteranlary üçin sport ýaryşyny gurady<ref>{{cite web | url=http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | title=Paralympics History | author=Correia, Susana | work=Accessible Portugal Online Magazine | date=February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206205816/http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | archive-date=6 February 2009}}</ref>. Ilkinji oýunlar "1948-nji ýylyň Halkara maýyp arabasyndaky türgenleriň oýunlary" diýlip atlandyryldy we olar 1948-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilmek üçin niýetlenipdi. Guttmannyň maksady, maýyp adamlar üçin Olimpiýa oýunlaryna deň derejede boljak ýokary derejeli sport ýaryşyny döretmekdi. Oýunlar her ýyl şol bir ýerde geçirilýärdi; 1952-nji ýylda britanlara goşmaça hökmünde golland we ysraýyl weteranlary hem gatnaşdy we bu çäre öz görnüşindäki ilkinji halkara ýaryşa öwrüldi. 1960-njy ýylda, şol ýyl Rimde geçirilýän Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen utgaşyklylykda, dokuzynjy gezek geçirilýän oýunlar ilkinji gezek Beýik Britaniýadan daşarda — Rimde gurnaldy. Soňra bu ýaryşlar "1-nji Paralimpiýa oýunlary" diýlip ykrar edildi<ref>{{cite web |url=http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |title=SPSL Archive |publisher=Rsl.ox.ac.uk |date=24 December 1933 |access-date=17 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224203/http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |archive-date=28 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Movement |publisher=Canadian Paralympic Committee |url=http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802152653/http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |archive-date=2 August 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rome 1960 |url=https://www.paralympic.org/rome-1960 |access-date=25 February 2023 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Bu irki ýaryşlar Paralimpiýa oýunlarynyň başlangyjy ýa-da öňüsyrasy hökmünde häsiýetlendirilýär; Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda Gresiýa nähili ähmiýetli orun tutýan bolsa, Paralimpiýa hereketiniň taryhynda hem Stoke Mandeville şeýle orny eýeleýär. 2012-nji ýyldan bäri Paralimpiýa alawy Stoke Mandeville-de ýakylan "miras alawy" bilen utgaşdyrylýar (şeýle-de bolsa, ol maşal estafetasynyň resmi başlangyjy üçin ýaryşy kabul edýän ýurtda ýakylan alawlar bilen birleşdirilýär). 2024-nji ýyldan başlap, Olimpiýada şäherinde döredilýän Olimpiýa alawyna meňzeşlikde, geljekki Paralimpiýa maşal estafetalary resmi taýdan Stoke Mandeville-de başlanar<ref>{{Cite news |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville revealed as permanent home of Paralympic flame |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-beds-bucks-herts-67020029 |access-date=24 March 2024 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville to stage first standalone Paralympic Flame Lighting Ceremony |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1141463/stoke-mandeville-paralympic-flame |access-date=24 March 2024 |website=Insidethegames.biz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paralympic Flame to be created at Stoke Mandeville for all future Paralympic Games |url=https://www.paralympic.org/news/paralympic-flame-be-created-stoke-mandeville-all-future-paralympic-games |access-date=24 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Möhüm tapgyrlar == {{main|Paralimpiýa hereketiniň hronologiýasy}} Paralimpiýa hereketinde birnäçe möhüm tapgyr bolup geçdi. Ilkinji resmi [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary (1960)|Paralimpiýa oýunlary 1960-njy ýylda Rimde geçirildi]]; bu çäre dokuzynjy Stoke Mandeville oýunlary bilen gabat gelse-de, indi diňe bir uruş weteranlary üçin däl-de, eýsem has giň gatnaşyjylar topary üçin niýetlenen ilkinji oýunlar boldy<ref>{{Cite news|title=Paralympics traces roots to Second World War|publisher=Canadian Broadcasting Centre|url=http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|access-date=14 April 2010|date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319072816/http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|archive-date=19 March 2014|url-status=live}}</ref>. Olar Guttmanyň dosty we yzarlaýjysy Antonio Maglionyň başlangyjy bilen gurnaldy we maliýe taýdan doly diýen ýaly Maglionyň iş berijisi — Italiýanyň Işçileriň Milli Bagtysyz Hadysalardan Ätiýaçlandyryş Gaznasy tarapyndan üpjün edildi; şol döwürde bu gazna Halkara Sosial Üpjünçilik Assosiasiýasynyň başlygy hem bolan Renato Morelli tarapyndan dolandyrylýardy<ref>{{Cite web |title=Cerimonia allo stadio dell'Acqua Acetosa: nasce una nuova dimensione dello sport |url=https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |access-date=15 January 2023 |website=Coni.it}}</ref>. 1960-njy ýyldaky oýunlarda 23 ýurtdan 400 türgen bäsleşdi. 1960-njy ýyldan bäri Paralimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen şol bir ýylda geçirilýär. Başlangyç döwürde oýunlara diňe maýyp arabasyndaky türgenler gatnaşyp bilýärdi; 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlarda bolsa, dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek tomusky Paralimpiýa oýunlaryna goşuldy. Maýyplyk toparlarynyň sanynyň artdyrylmagy bilen, 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlara 40 ýurtdan 1600 türgen gatnaşdy. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary Paralimpiýa hereketi üçin ýene bir möhüm tapgyr boldy. Seulda tomusky Paralimpiýa oýunlary 1988-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan derrew soň, şol bir şäherde we ýaryş meýdançalarynyň köpüsi ulanylyp geçirildi. Bu tejribe 1992, 1996 we 2000-nji ýyllarda hem dowam etdirildi. Soňra bu düzgün 2001-nji ýylda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) arasyndaky ylalaşykda resmi taýdan berkidildi we 2020-nji ýyla çenli uzadyldy. 2018-nji ýylyň 10-njy martynda iki komitet öz şertnamasyny 2032-nji ýyla çenli ýene-de uzaltdy<ref name=bbc-firstglobal>{{cite news|title=Paralympics 2012: London to host 'first truly global Games'|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18143145|publisher=BBC Sport|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818202303/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18143145|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref>. Şol bir sebitde geçirilendigine garamazdan, 1992-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndakydan tapawutly ýaryş meýdançalary ulanyldy. 1994-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary bolsa, gyşky Olimpiýa oýunlary bilen şol bir meýdançalary we şol bir guramaçy komiteti ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=ioc-ipc-extendcontract>{{cite web|title=IOC and IPC to partner until 2032 |url=https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032|publisher=Olympics|access-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311072342/https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032 |archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. == Gyşky oýunlar == {{main|Gyşky Paralimpiýa oýunlary}} Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi. Bu, maýyplygy bolan türgenleriň dürli kategoriýalarynyň bäsleşip bilen ilkinji Paralimpiýa oýunlarydy. Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, Gyşky oýunlar hem tomusky oýunlar bilen bir ýylda we her dört ýyldan bir gezek geçirilýärdi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherindäki 1992-nji ýylyň oýunlaryna çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýylyň oýunlaryndan başlap, Gyşky Paralimpiýa oýunlary we Gyşky Olimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlaryndan aýratynlykda, jübüt sanly ýyllarda geçirilip başlandy. Gyşky oýunlar tomusky oýunlardan iki ýyl geçenden soň guralýar<ref name="winter history">{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=7 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312224915/http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|archive-date=12 March 2010}}</ref>. == Halkara Paralimpiýa Komiteti == Halkara Paralimpiýa Komitetleri (IPC) Paralimpiýa hereketiniň global dolandyryjy edarasydyr. Ol 211 agza guramadan, şol sanda 185 Milli Paralimpiýa Komitetinden (NPC), 18 Halkara federasiýadan, bäş sebit guramasyndan we maýyplygy bolan adamlar üçin sport boýunça halkara guramalar hökmünde tanalýan, maýyplygyň belli bir görnüşine gönükdirilen üç halkara sport federasiýasyndan ybaratdyr<ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=About the IPC |url=https://www.paralympic.org/ipc/who-we-are |website=Paralympic.org}}</ref>. IPC-niň prezidenti Endrýu Parsonsdyr. IPC-niň halkara merkezi edarasy Germaniýanyň Bonn şäherinde ýerleşýär<ref>{{cite web|title=IPC Management team|publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/management-team|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130142344/https://www.paralympic.org/the-ipc/management-team |archive-date=30 November 2018}}</ref>. IPC tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkärdir. Şeýle hem, ol bäş sany sport görnüşi (para-atletika, para-ýüzmek, para-pawerlifting, para-atyjylyk sporty we para-buz hokkeýi) boýunça halkara federasiýa hökmünde hyzmat edýär. Bu bolsa, IPC-den öz gözegçiligindäki bäş sport görnüşiniň her biri boýunça dünýä çempionatlaryna we beýleki ýaryşlara gözegçilik etmegi hem-de olary utgaşdyrmagy talap edýär<ref name="aboutipc"/>. IPC-niň agzalygyna Milli Paralimpiýa Komitetleri we halkara sport federasiýalary hem girýär<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=National Paralympic Committees |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132032/https://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|archive-date=15 December 2018}}</ref>. Halkara federasiýalar, Paralimpiýa sport görnüşiniň ýeke-täk wekili hökmünde IPC tarapyndan ykrar edilen garaşsyz sport federasiýalarydyr. Halkara federasiýalaryň borçlaryna Paralimpiýa oýunlarynyň dowamynda degişli sport görnüşleri boýunça ýaryş we türgenleşik meýdançalaryna tehniki taýdan gözegçilik etmek we ýolbaşçylyk etmek girýär<ref>{{cite web|title=International Sport Federations|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130150316/https://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|archive-date=30 November 2018}}</ref>. Şeýle hem, IPC media hyzmatdaşlaryny ykrar edýär, resmi wekilleri we eminleri sertifikatlaşdyrýar hem-de Paralimpiýa Hartiýasynyň düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärçilik çekýär<ref name="movement">{{cite web|title=IPC Handbook |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |access-date=29 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005428/http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref>. 1989-njy ýylda döredilen gününden bäri, IPC Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny saklap gelýär. IPC-niň wekilleri şol bir wagtyň özünde IOC-niň agzalary bolup durýarlar we IOC-niň komitetlerinde hem-de komissiýalarynda işjeň gatnaşýarlar. Ýakyn iş gatnaşyklaryna garamazdan, bu iki dolandyryjy edara özbaşdak bolup galýar we oýunlary hem aýry-aýrylykda geçirilýär<ref>Gilbert and Schantz (2008) p. 170</ref>. Paralimpiýa oýunlary gatnaşyjylaryň maýyplygyna däl-de, eýsem sport gazananlaryna ünsi çekmek maksady bilen döredildi. Soňky oýunlarda bu ýaryşlaryň maýyplyga däl-de, mümkinçiliklere bagyşlanandygy nygtalýar<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|title=About the IPC|publisher=International Paralympic Committee|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224220800/http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref>. Hereket özüniň başlangyç döwründen bäri ep-esli ösdi; mysal üçin, Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýan türgenleriň sany 1960-njy ýylda Rimde 400 türgen bolan bolsa, 2016-njy ýylda Rio-de-Žaneýroda 159 ýurtdan 4342 türgene çenli artdy. Tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ikisi hem dünýä derejesinde ykrar edilýär<ref>{{cite news|title=Paralympic Games|newspaper=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928033406/http://www.paralympic.org/paralympic-games|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa hereketiniň resmi dili iňlis dilidir. Her bir Paralimpiý Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu iki ýa-da has köp dilde aýdylýar<ref name="aboutipc"/>. == Ady we nyşanlary == {{main|Paralimpiýa nyşanlary}} [[File:Paralympic flag (2019 10).svg|thumb|right|Ak fonuň üstünde gyzyl, ýaşyl we gök reňkli üç sany egri çyzykly şekil (swoosh) bolan baýdak. Ol baýdak sütünine berkidilen we gök asman bilen gurşalan Paralimpiýa baýdagy.]] Ady ilki başda "paraplegic" (oňurga şikesi bolan adamlar üçin oýunlar hökmünde döredilendigi sebäpli) we "Olympic" (Olimpiýa) sözleriniň birleşdirilmegi bilen emele getirilen bolsa-da, maýyplygyň beýleki görnüşlerine degişli toparlaryň hem goşulmagy bilen, bu adyň indi örän takyk däldigi hasaplanýar<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |title=Definition of PARALYMPICS |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123944/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |url-status=live }}</ref>. Adyň häzirki resmi düşündirişi onuň grek dilindäki "pará" (ýagny "ýanynda" ýa-da "bilelikde") sözünden gelip çykýandygyna we şonuň üçin Olimpiýa oýunlary bilen deň hatarda (parallel) geçirilýän ýaryşa salgylanýandygyna esaslanýar. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky oýunlary "Paralimpiýa" (Paralympic) termininiň resmi taýdan ulanylyp başlanan ilkinji gezekki pursadydy<ref name="HistoryofIPC">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement |title=History of the Movement|publisher=International Paralympic Committee|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103065127/http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref>. "Hereketdäki ruh" (Spirit in Motion) — Paralimpiýa hereketiniň häzirki şygarydyr. Häzirki Paralimpiýa baýdagy 2020-nji ýyldan bäri ulanylýar we ol döwletleriň baýdaklarynda iň köp duş gelýän üç reňki — gyzyl, gök we ýaşyl reňkleri öz içine alýar. Reňkleriň her biri "Agito" (latyn dilinde "hereket edýärin/titredýärin/gozgadýaryn" diýmegi aňladýar) şekilinde bolup, bu Paralimpiýa hereketi üçin ýörite dizaýn edilen asimmetrik ýarymaý şekiline berlen atdyr. Üç sany "Agito" merkezi nokadyň daşyndan aýlanýar; bu bolsa dünýäniň dürli künjeklerinden ýygnanýan türgenleriň nyşanydyr. IPC-niň (Halkara Paralimpiýa Komitetiniň) şygary we nyşany 2003-nji ýylda häzirki görnüşlerine üýtgedildi. Bu üýtgeşme, paralimpiýaçylaryň bäsdeşlik ruhuna eýedigini we IPC-niň gurama hökmünde öz potensialyny amala aşyrýandygyny hem-de ony gazanmak üçin öňe gidýändigini beýan etmegi maksat edinýärdi. IPC-niň garaýşy (wiziýasy) şeýledir: "Paralimpiýa türgenlerine sport ussatlygyna ýetmäge mümkinçilik bermek we dünýäni ruhlandyryp, tolgundyrmak." Paralimpiýa gimni "Hymne de l'Avenir" ýa-da "Geljegiň gimni" (Anthem of the Future) diýlip atlandyrylýar. Ol Týerri Darnis (Thierry Darnis) tarapyndan döredildi we 1996-njy ýylyň martynda resmi gimn hökmünde kabul edildi<ref>{{cite web|title=Paralympic Symbol & Motto|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html|access-date=7 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082850/http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html | archive-date=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=IPC Intellectual Property Rights |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619214303/http://paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |archive-date=19 June 2010 }}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Paralympics Opening Ceremony.jpg|thumb|left|Afinada 20 tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Paralimpiýa Hartiýasyna laýyklykda, Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybaratdyr. Bu däp-dessurlaryň köpüsi ilki bilen Antwerpen şäherinde geçirilen 1920-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlup, Olimpiýa oýunlary bilen umumy häsiýete eýe bolupdyr. Açylyş dabarasy adatça ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Garşylama çäresi, kabul edýän ýurduň gimni we baýdagy bilen baglanyşykly böleklerden derrew soň, türgenleriň öz ýurtlaryna görä toparlara bölünip stadiona girmegi bilen "Ýurtlaryň parady" başlanýar. 1960-njy ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri, ýurtlar stadiona kabul edýän ýurduň ýa-da sebitiň resmi dilindäki elipbiý tertibinde girýärler; ýöne kabul edýän ýurduň türgenleri iň soňunda girýärler. 2020-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, degişli Olimpiýa oýunlarynyň (tomusky ýa-da gyşky) indiki kabul ediji ýurtlary, häzirki kabul ediji ýurtdan öň, kemelýän tertipde stadiona girýärler. Kabul ediji ýurt öz medeniýetini we folkloryny görkezýän sungat çykyşlaryny hödürleýär<ref name=OCprotocol1>{{cite web |title=The Modern Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |page=5 |url= http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |archive-date=15 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150415035028/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |url-status=live}}</ref>. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlaryň edilmegi bilen protokol bölekleri geçirilýär. Açylyş yglan edilenden soň, Paralimpiýa baýdagy stadiona getirilýär we kabul ediji ýurduň baýdagy bilen bir hatarda, Paralimpiýa gimniniň astynda galdyrylýar; şeýle hem türgenler, tälimçiler we eminler tarapyndan kasam kabul edilýär. Ahyrynda, Paralimpiýa alawy stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň Paralimpiýa türgenine — ýetýänçä birinden beýlekisine geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çanak görnüşli ojagyndaky Paralimpiýa alawyny ýakýar<ref>{{cite web |title=Paralympic opening ceremony to be 'family friendly' |publisher=Canwest News Service |work=The Vancouver Sun |date=12 March 2010 |url=https://vancouversun.com/health/Paralympic+opening+ceremony+family+friendly/2676023/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100317140459/http://www.vancouversun.com/health/Paralympic%2Bopening%2Bceremony%2Bfamily%2Bfriendly/2676023/story.html |archive-date=17 March 2010 |url-status=dead }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} p8362sfi9j0rii5cv9wl4pq2zekvsz1 270766 270762 2026-09-17T18:11:45Z Umarxon III 11129 270766 wikitext text/x-wiki '''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988-nji ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar. Ähli Paralimpiýa oýunlary [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]] (IPC) tarapyndan dolandyrylýar. Palimpiýa oýunlary 1948-nji ýylda Britaniýanyň [[Ikinji Jahan Urşunyn|Ikinji Jahan Urşunyň]] weteranlarynyň kiçi bir ýygnanyşygy hökmünde başlady. 1960-njy ýylda Rimde geçirilen oýunlar lukman Antonio Maglio tarapyndan teklip edilen ýaly, 23 ýurtdan maýyplygy bolan 400 türgeni özüne çekdi. Häzirki wagtda ol iň uly halkara sport çäreleriniň biri bolup durýar -- 2020-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna 163 Milli Paralimpiýa Komitetinden 4520 türgen gatnaşdy<ref>{{cite journal|last1=Dehghansai|first1=Nima|last2=Lemez|first2=Srdjan |last3=Wattie|first3=Nick|last4=Baker|first4=Joseph|title=A Systematic Review of Influences on Development of Athletes With Disabilities|journal=Adapted Physical Activity Quarterly|date=January 2017|volume=34 |issue=1|pages=72–90|doi=10.1123/APAQ.2016-0030|pmid=28218871|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vritika|date=25 April 2017|title=Difference between Olympics and Paralympics|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics|access-date=8 September 2021|website=Differencebetween.info|url-status=live|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908134444/http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics}}</ref>. Palimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen parallel we şoňa meňzeş görnüşde guralýar. [[Halkara Olimpiya Komiteti]] tarapyndan ykrar edilen Ýörite Olimpiýa oýunlaryna intellektual taýdan maýyplygy bolan türgenler girýär (1992-nji ýyldan bäri intellektual taýdan maýyplygy bolan adamlar hem Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýarlar) we 1924-nji ýyldan bäri geçirilýän Deaflimpiýa oýunlary diňe ker türgenler üçindir<ref>[http://www.deaflympics.com/news.asp?1131 The World Games for the Deaf and the Paralympic Games] {{Webarchive |date=15 March 2014 |url=https://web.archive.org/web/20140315230640/http://www.deaflympics.com/news.asp?1131}}, [[International Committee of Sports for the Deaf]] (CISS), December 1996</ref><ref name=specialolympics>[https://web.archive.org/web/20111007041021/http://info.specialolympics.org/NR/rdonlyres/eygdoyu6qeskkk3pn56u5u62q2wo5alfxtsakkwc56svfiy3qzsgyukawqyplsdx2xxyphk24bx7nznqjvg7t4snyee/olympic_brochure.pdf Special Olympics and the Olympic Movement], Official website of the [[Special Olympics]],1669</ref>. Para türgenleriň dürli maýyplyklaryny göz öňünde tutup, olaryň bäsleşýän birnäçe kategoriýasy bar. Rugsat berilýän maýyplyklar on sany laýyk kemçilik görnüşine bölünýär: myşsa güýjüniň bozulmagy, passiw hereket diapazonynyň bozulmagy, el-aýak ýetmezçiligi, aýak uzynlygynyň tapawudy, gysga boý, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz, görmegiň bozulmagy we intellektual kemçilik. Bu kategoriýalar başga-da dürli kiçi kategoriýalara bölünýär<ref>{{Cite web |url=http://www.paralympic.org/classification |title=Classification |website = Official website of the Paralympic Movement |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316004832/http://www.paralympic.org/classification |archive-date=16 March 2014 |url-status=live }}</ref>. == Öňdebaryjylar == === Olimpiýa oýunlarynda maýyp türgenler === [[File:RUSMARKA-1777.jpg|thumb|right|Ser [[Ludwig Guttmann]]]] Paralimpiýa oýunlarynyň döremeginden öň hem maýyp türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşypdyrlar. Munuň ilkinji mysaly hökmünde, 1904-nji ýylda ýaryşa gatnaşan we bir aýagy protez bolan nemes-amerikan gimnasty Jorj Eýzeri (George Eyser) görkezmek bolar. Wengriýaly suw polosy oýunçysy Oliwer Halassi (bir aýagy ýokdy) 1928-nji ýyldan başlap, yzly-yzyna üç Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{Cite web |date=3 December 2016 |title=Olivér Halassy Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |access-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203073110/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |archive-date=3 December 2016 }}</ref>. Wengriýaly Karoly Takaç (Károly Takács) 1948 we 1952-nji ýyllardaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda ok atyş ýaryşlaryna gatnaşdy. Onuň sag eli ýokdy, ýöne ol çep eli bilen ok atyp bilýärdi. Paralimpiýa oýunlaryndan öň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýene bir maýyp türgen daniýaly atly sport ussady Lis Harteldi (Lis Hartel); ol 1943-nji ýylda poliomiýelit keselini geçirenden soň, 1952-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda dresaj (atly sportuň görnüşi) boýunça kümüş medal gazandy<ref>DePauw and Gavron (2005), p. 38</ref>. === Stoke Mandeville oýunlary === Maýyp türgenler üçin Olimpiýa oýunlary bilen utgaşykly gurnalan ilkinji sport çäresi, [[Tomusky Olimpiýa oýunlary (1948)|1948-nji ýylda Londonda geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň]] açylyş gününde boldy. 1939-njy ýylda Bosgun alymlara kömek ediş geňeşiniň (CARA) goldawy bilen nasist Germaniýasyndan gaçyp gelen [[Stoke Mandeville hassahanasy]]nyň nemes-ýewreý lukmany [[Ludwig Guttmann]], oňurga beýnisi şikeslenen we Ikinji jahan urşuna gatnaşan britan weteranlary üçin sport ýaryşyny gurady<ref>{{cite web | url=http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | title=Paralympics History | author=Correia, Susana | work=Accessible Portugal Online Magazine | date=February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206205816/http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | archive-date=6 February 2009}}</ref>. Ilkinji oýunlar "1948-nji ýylyň Halkara maýyp arabasyndaky türgenleriň oýunlary" diýlip atlandyryldy we olar 1948-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilmek üçin niýetlenipdi. Guttmannyň maksady, maýyp adamlar üçin Olimpiýa oýunlaryna deň derejede boljak ýokary derejeli sport ýaryşyny döretmekdi. Oýunlar her ýyl şol bir ýerde geçirilýärdi; 1952-nji ýylda britanlara goşmaça hökmünde golland we ysraýyl weteranlary hem gatnaşdy we bu çäre öz görnüşindäki ilkinji halkara ýaryşa öwrüldi. 1960-njy ýylda, şol ýyl Rimde geçirilýän Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen utgaşyklylykda, dokuzynjy gezek geçirilýän oýunlar ilkinji gezek Beýik Britaniýadan daşarda — Rimde gurnaldy. Soňra bu ýaryşlar "1-nji Paralimpiýa oýunlary" diýlip ykrar edildi<ref>{{cite web |url=http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |title=SPSL Archive |publisher=Rsl.ox.ac.uk |date=24 December 1933 |access-date=17 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224203/http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |archive-date=28 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Movement |publisher=Canadian Paralympic Committee |url=http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802152653/http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |archive-date=2 August 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rome 1960 |url=https://www.paralympic.org/rome-1960 |access-date=25 February 2023 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Bu irki ýaryşlar Paralimpiýa oýunlarynyň başlangyjy ýa-da öňüsyrasy hökmünde häsiýetlendirilýär; Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda Gresiýa nähili ähmiýetli orun tutýan bolsa, Paralimpiýa hereketiniň taryhynda hem Stoke Mandeville şeýle orny eýeleýär. 2012-nji ýyldan bäri Paralimpiýa alawy Stoke Mandeville-de ýakylan "miras alawy" bilen utgaşdyrylýar (şeýle-de bolsa, ol maşal estafetasynyň resmi başlangyjy üçin ýaryşy kabul edýän ýurtda ýakylan alawlar bilen birleşdirilýär). 2024-nji ýyldan başlap, Olimpiýada şäherinde döredilýän Olimpiýa alawyna meňzeşlikde, geljekki Paralimpiýa maşal estafetalary resmi taýdan Stoke Mandeville-de başlanar<ref>{{Cite news |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville revealed as permanent home of Paralympic flame |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-beds-bucks-herts-67020029 |access-date=24 March 2024 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville to stage first standalone Paralympic Flame Lighting Ceremony |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1141463/stoke-mandeville-paralympic-flame |access-date=24 March 2024 |website=Insidethegames.biz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paralympic Flame to be created at Stoke Mandeville for all future Paralympic Games |url=https://www.paralympic.org/news/paralympic-flame-be-created-stoke-mandeville-all-future-paralympic-games |access-date=24 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Möhüm tapgyrlar == {{main|Paralimpiýa hereketiniň hronologiýasy}} Paralimpiýa hereketinde birnäçe möhüm tapgyr bolup geçdi. Ilkinji resmi [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary (1960)|Paralimpiýa oýunlary 1960-njy ýylda Rimde geçirildi]]; bu çäre dokuzynjy Stoke Mandeville oýunlary bilen gabat gelse-de, indi diňe bir uruş weteranlary üçin däl-de, eýsem has giň gatnaşyjylar topary üçin niýetlenen ilkinji oýunlar boldy<ref>{{Cite news|title=Paralympics traces roots to Second World War|publisher=Canadian Broadcasting Centre|url=http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|access-date=14 April 2010|date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319072816/http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|archive-date=19 March 2014|url-status=live}}</ref>. Olar Guttmanyň dosty we yzarlaýjysy Antonio Maglionyň başlangyjy bilen gurnaldy we maliýe taýdan doly diýen ýaly Maglionyň iş berijisi — Italiýanyň Işçileriň Milli Bagtysyz Hadysalardan Ätiýaçlandyryş Gaznasy tarapyndan üpjün edildi; şol döwürde bu gazna Halkara Sosial Üpjünçilik Assosiasiýasynyň başlygy hem bolan Renato Morelli tarapyndan dolandyrylýardy<ref>{{Cite web |title=Cerimonia allo stadio dell'Acqua Acetosa: nasce una nuova dimensione dello sport |url=https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |access-date=15 January 2023 |website=Coni.it}}</ref>. 1960-njy ýyldaky oýunlarda 23 ýurtdan 400 türgen bäsleşdi. 1960-njy ýyldan bäri Paralimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen şol bir ýylda geçirilýär. Başlangyç döwürde oýunlara diňe maýyp arabasyndaky türgenler gatnaşyp bilýärdi; 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlarda bolsa, dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek tomusky Paralimpiýa oýunlaryna goşuldy. Maýyplyk toparlarynyň sanynyň artdyrylmagy bilen, 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlara 40 ýurtdan 1600 türgen gatnaşdy. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary Paralimpiýa hereketi üçin ýene bir möhüm tapgyr boldy. Seulda tomusky Paralimpiýa oýunlary 1988-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan derrew soň, şol bir şäherde we ýaryş meýdançalarynyň köpüsi ulanylyp geçirildi. Bu tejribe 1992, 1996 we 2000-nji ýyllarda hem dowam etdirildi. Soňra bu düzgün 2001-nji ýylda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) arasyndaky ylalaşykda resmi taýdan berkidildi we 2020-nji ýyla çenli uzadyldy. 2018-nji ýylyň 10-njy martynda iki komitet öz şertnamasyny 2032-nji ýyla çenli ýene-de uzaltdy<ref name=bbc-firstglobal>{{cite news|title=Paralympics 2012: London to host 'first truly global Games'|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18143145|publisher=BBC Sport|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818202303/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18143145|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref>. Şol bir sebitde geçirilendigine garamazdan, 1992-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndakydan tapawutly ýaryş meýdançalary ulanyldy. 1994-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary bolsa, gyşky Olimpiýa oýunlary bilen şol bir meýdançalary we şol bir guramaçy komiteti ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=ioc-ipc-extendcontract>{{cite web|title=IOC and IPC to partner until 2032 |url=https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032|publisher=Olympics|access-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311072342/https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032 |archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. == Gyşky oýunlar == {{main|Gyşky Paralimpiýa oýunlary}} Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi. Bu, maýyplygy bolan türgenleriň dürli kategoriýalarynyň bäsleşip bilen ilkinji Paralimpiýa oýunlarydy. Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, Gyşky oýunlar hem tomusky oýunlar bilen bir ýylda we her dört ýyldan bir gezek geçirilýärdi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherindäki 1992-nji ýylyň oýunlaryna çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýylyň oýunlaryndan başlap, Gyşky Paralimpiýa oýunlary we Gyşky Olimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlaryndan aýratynlykda, jübüt sanly ýyllarda geçirilip başlandy. Gyşky oýunlar tomusky oýunlardan iki ýyl geçenden soň guralýar<ref name="winter history">{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=7 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312224915/http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|archive-date=12 March 2010}}</ref>. == Halkara Paralimpiýa Komiteti == Halkara Paralimpiýa Komitetleri (IPC) Paralimpiýa hereketiniň global dolandyryjy edarasydyr. Ol 211 agza guramadan, şol sanda 185 Milli Paralimpiýa Komitetinden (NPC), 18 Halkara federasiýadan, bäş sebit guramasyndan we maýyplygy bolan adamlar üçin sport boýunça halkara guramalar hökmünde tanalýan, maýyplygyň belli bir görnüşine gönükdirilen üç halkara sport federasiýasyndan ybaratdyr<ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=About the IPC |url=https://www.paralympic.org/ipc/who-we-are |website=Paralympic.org}}</ref>. IPC-niň prezidenti Endrýu Parsonsdyr. IPC-niň halkara merkezi edarasy Germaniýanyň Bonn şäherinde ýerleşýär<ref>{{cite web|title=IPC Management team|publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/management-team|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130142344/https://www.paralympic.org/the-ipc/management-team |archive-date=30 November 2018}}</ref>. IPC tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkärdir. Şeýle hem, ol bäş sany sport görnüşi (para-atletika, para-ýüzmek, para-pawerlifting, para-atyjylyk sporty we para-buz hokkeýi) boýunça halkara federasiýa hökmünde hyzmat edýär. Bu bolsa, IPC-den öz gözegçiligindäki bäş sport görnüşiniň her biri boýunça dünýä çempionatlaryna we beýleki ýaryşlara gözegçilik etmegi hem-de olary utgaşdyrmagy talap edýär<ref name="aboutipc"/>. IPC-niň agzalygyna Milli Paralimpiýa Komitetleri we halkara sport federasiýalary hem girýär<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=National Paralympic Committees |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132032/https://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|archive-date=15 December 2018}}</ref>. Halkara federasiýalar, Paralimpiýa sport görnüşiniň ýeke-täk wekili hökmünde IPC tarapyndan ykrar edilen garaşsyz sport federasiýalarydyr. Halkara federasiýalaryň borçlaryna Paralimpiýa oýunlarynyň dowamynda degişli sport görnüşleri boýunça ýaryş we türgenleşik meýdançalaryna tehniki taýdan gözegçilik etmek we ýolbaşçylyk etmek girýär<ref>{{cite web|title=International Sport Federations|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130150316/https://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|archive-date=30 November 2018}}</ref>. Şeýle hem, IPC media hyzmatdaşlaryny ykrar edýär, resmi wekilleri we eminleri sertifikatlaşdyrýar hem-de Paralimpiýa Hartiýasynyň düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärçilik çekýär<ref name="movement">{{cite web|title=IPC Handbook |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |access-date=29 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005428/http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref>. 1989-njy ýylda döredilen gününden bäri, IPC Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny saklap gelýär. IPC-niň wekilleri şol bir wagtyň özünde IOC-niň agzalary bolup durýarlar we IOC-niň komitetlerinde hem-de komissiýalarynda işjeň gatnaşýarlar. Ýakyn iş gatnaşyklaryna garamazdan, bu iki dolandyryjy edara özbaşdak bolup galýar we oýunlary hem aýry-aýrylykda geçirilýär<ref>Gilbert and Schantz (2008) p. 170</ref>. Paralimpiýa oýunlary gatnaşyjylaryň maýyplygyna däl-de, eýsem sport gazananlaryna ünsi çekmek maksady bilen döredildi. Soňky oýunlarda bu ýaryşlaryň maýyplyga däl-de, mümkinçiliklere bagyşlanandygy nygtalýar<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|title=About the IPC|publisher=International Paralympic Committee|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224220800/http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref>. Hereket özüniň başlangyç döwründen bäri ep-esli ösdi; mysal üçin, Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýan türgenleriň sany 1960-njy ýylda Rimde 400 türgen bolan bolsa, 2016-njy ýylda Rio-de-Žaneýroda 159 ýurtdan 4342 türgene çenli artdy. Tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ikisi hem dünýä derejesinde ykrar edilýär<ref>{{cite news|title=Paralympic Games|newspaper=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928033406/http://www.paralympic.org/paralympic-games|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa hereketiniň resmi dili iňlis dilidir. Her bir Paralimpiý Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu iki ýa-da has köp dilde aýdylýar<ref name="aboutipc"/>. == Ady we nyşanlary == {{main|Paralimpiýa nyşanlary}} [[File:Paralympic flag (2019 10).svg|thumb|right|Ak fonuň üstünde gyzyl, ýaşyl we gök reňkli üç sany egri çyzykly şekil (swoosh) bolan baýdak. Ol baýdak sütünine berkidilen we gök asman bilen gurşalan Paralimpiýa baýdagy.]] Ady ilki başda "paraplegic" (oňurga şikesi bolan adamlar üçin oýunlar hökmünde döredilendigi sebäpli) we "Olympic" (Olimpiýa) sözleriniň birleşdirilmegi bilen emele getirilen bolsa-da, maýyplygyň beýleki görnüşlerine degişli toparlaryň hem goşulmagy bilen, bu adyň indi örän takyk däldigi hasaplanýar<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |title=Definition of PARALYMPICS |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123944/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |url-status=live }}</ref>. Adyň häzirki resmi düşündirişi onuň grek dilindäki "pará" (ýagny "ýanynda" ýa-da "bilelikde") sözünden gelip çykýandygyna we şonuň üçin Olimpiýa oýunlary bilen deň hatarda (parallel) geçirilýän ýaryşa salgylanýandygyna esaslanýar. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky oýunlary "Paralimpiýa" (Paralympic) termininiň resmi taýdan ulanylyp başlanan ilkinji gezekki pursadydy<ref name="HistoryofIPC">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement |title=History of the Movement|publisher=International Paralympic Committee|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103065127/http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref>. "Hereketdäki ruh" (Spirit in Motion) — Paralimpiýa hereketiniň häzirki şygarydyr. Häzirki Paralimpiýa baýdagy 2020-nji ýyldan bäri ulanylýar we ol döwletleriň baýdaklarynda iň köp duş gelýän üç reňki — gyzyl, gök we ýaşyl reňkleri öz içine alýar. Reňkleriň her biri "Agito" (latyn dilinde "hereket edýärin/titredýärin/gozgadýaryn" diýmegi aňladýar) şekilinde bolup, bu Paralimpiýa hereketi üçin ýörite dizaýn edilen asimmetrik ýarymaý şekiline berlen atdyr. Üç sany "Agito" merkezi nokadyň daşyndan aýlanýar; bu bolsa dünýäniň dürli künjeklerinden ýygnanýan türgenleriň nyşanydyr. IPC-niň (Halkara Paralimpiýa Komitetiniň) şygary we nyşany 2003-nji ýylda häzirki görnüşlerine üýtgedildi. Bu üýtgeşme, paralimpiýaçylaryň bäsdeşlik ruhuna eýedigini we IPC-niň gurama hökmünde öz potensialyny amala aşyrýandygyny hem-de ony gazanmak üçin öňe gidýändigini beýan etmegi maksat edinýärdi. IPC-niň garaýşy (wiziýasy) şeýledir: "Paralimpiýa türgenlerine sport ussatlygyna ýetmäge mümkinçilik bermek we dünýäni ruhlandyryp, tolgundyrmak." Paralimpiýa gimni "Hymne de l'Avenir" ýa-da "Geljegiň gimni" (Anthem of the Future) diýlip atlandyrylýar. Ol Týerri Darnis (Thierry Darnis) tarapyndan döredildi we 1996-njy ýylyň martynda resmi gimn hökmünde kabul edildi<ref>{{cite web|title=Paralympic Symbol & Motto|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html|access-date=7 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082850/http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html | archive-date=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=IPC Intellectual Property Rights |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619214303/http://paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |archive-date=19 June 2010 }}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Paralympics Opening Ceremony.jpg|thumb|left|Afinada 20 tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Paralimpiýa Hartiýasyna laýyklykda, Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybaratdyr. Bu däp-dessurlaryň köpüsi ilki bilen Antwerpen şäherinde geçirilen 1920-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlup, Olimpiýa oýunlary bilen umumy häsiýete eýe bolupdyr. Açylyş dabarasy adatça ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Garşylama çäresi, kabul edýän ýurduň gimni we baýdagy bilen baglanyşykly böleklerden derrew soň, türgenleriň öz ýurtlaryna görä toparlara bölünip stadiona girmegi bilen "Ýurtlaryň parady" başlanýar. 1960-njy ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri, ýurtlar stadiona kabul edýän ýurduň ýa-da sebitiň resmi dilindäki elipbiý tertibinde girýärler; ýöne kabul edýän ýurduň türgenleri iň soňunda girýärler. 2020-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, degişli Olimpiýa oýunlarynyň (tomusky ýa-da gyşky) indiki kabul ediji ýurtlary, häzirki kabul ediji ýurtdan öň, kemelýän tertipde stadiona girýärler. Kabul ediji ýurt öz medeniýetini we folkloryny görkezýän sungat çykyşlaryny hödürleýär<ref name=OCprotocol1>{{cite web |title=The Modern Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |page=5 |url= http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |archive-date=15 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150415035028/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |url-status=live}}</ref>. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlaryň edilmegi bilen protokol bölekleri geçirilýär. Açylyş yglan edilenden soň, Paralimpiýa baýdagy stadiona getirilýär we kabul ediji ýurduň baýdagy bilen bir hatarda, Paralimpiýa gimniniň astynda galdyrylýar; şeýle hem türgenler, tälimçiler we eminler tarapyndan kasam kabul edilýär. Ahyrynda, Paralimpiýa alawy stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň Paralimpiýa türgenine — ýetýänçä birinden beýlekisine geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çanak görnüşli ojagyndaky Paralimpiýa alawyny ýakýar<ref>{{cite web |title=Paralympic opening ceremony to be 'family friendly' |publisher=Canwest News Service |work=The Vancouver Sun |date=12 March 2010 |url=https://vancouversun.com/health/Paralympic+opening+ceremony+family+friendly/2676023/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100317140459/http://www.vancouversun.com/health/Paralympic%2Bopening%2Bceremony%2Bfamily%2Bfriendly/2676023/story.html |archive-date=17 March 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Ýapylyş dabarasy === Paralimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Ilki bilen gatnaşyjy ýurtlaryň baýdak göterijileri, soňra bolsa hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde türgenler meýdança girýärler. Paralimpiýa baýdagy aşak düşürilýär. 1988-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri (käbir istisnalar bilen), indiki Tomusky ýa-da Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň milli baýdagy, degişli milli gimn ýaňlanýarka ýokary galdyrylýar. Oýunlar resmi taýdan ýapyk diýlip yglan edilýär we Paralimpiýa alawy söndürilýär. Bu hökmany böleklerden soň, indiki oýunlary kabul etjek ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar<ref>[http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html Victory Ceremony podiums at 2010 Winter Games a testament to the mountains athletes have climbed en route to Olympic and Paralympic success], The Official website of the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100410053925/http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html |date=10 April 2010 }}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === [[Image:2010 Winter Paralympics Men's Biathlon pursuit vi medalists.jpg|thumb|2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary wagtynda medal gowşurmak dabarasy]] Her bir Paralimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) agzasy tarapyndan degişli medallar gowşurylanda, üç derejeli münbere çykyp durýarlar. Soňra medal gazananlaryň milli baýdaklary ýokary galdyrylýar we altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçi raýatlary hem medal gowşurmak dabaralarynda kömekçi bolup çykyş edýärler; olar medallary gowşurýan resmi wekillere ýardam edýärler we baýdak göteriji bolup hyzmat edýärler. Her bir Paralimpiýa ýaryşy üçin degişli medal gowşurmak dabarasy, şol ýaryşyň finalyndan soň iň köp bir günüň dowamynda geçirilýär<ref>{{cite web|title=Ceremony volunteers|publisher=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|url= http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/ |access-date=4 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100527154709/http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/|archive-date=27 May 2010|url-status=live}}</ref>. == Deňlik == === Olimpiýa oýunlary bilen gatnaşyk === 2001-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komitetini (HPK) Paralimpiýa oýunlarynyň geçirilmeginiň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärlik arzasyna awtomatiki usulda goşulmagyny üpjün edýän ylalaşyga gol çekdiler<ref name=autogenerated2>[http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html IPC-IOC Co-operation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |date=8 September 2009 }}, The official website of the [[International Paralympic Committee]]</ref>. Bu ylalaşygyň Pekindäki 2008-nji ýylyň tomusky we Wankuwerdäki 2010-njy ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap güýje girmegi meýilleşdirilipdi. Emma, ​​2002-nji ýyldaky Solt-Leýk-Siti oýunlarynyň guramaçylyk komiteti (SLOC) "bir dalaşgärlik, bir şäher" tejribesini ulanmagy we her iki oýun üçin ýeke-täk guramaçylyk komitetini döretmegi saýlady; şol bir usul 2004-nji ýyldaky Afina tomusky oýunlarynda hem dowam etdirildi. Ylalaşyk 2003-nji ýylda düzedişe sezewar edildi. 2006-njy ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýüze çykan käbir kynçylyklardan soň, 2006-njy ýylyň iýun aýynda ylalaşygyň möhletini uzaltmak barada täze ylalaşyga gol çekildi<ref name=agreement>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |access-date=3 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html | archive-date=8 September 2009}}</ref><ref name="agreement2020">{{cite web|title=IOC and IPC Extend Co-operation Agreement Until 2020|url=https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|website=paralympic.org|access-date=9 March 2018|date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310090023/https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|archive-date=10 March 2018|url-status=live}}</ref>. Ilki bilen 2012-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli güýçde galmagy göz öňünde tutulan bu ylalaşyk, soňra 2020-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli ähli tomusky we gyşky oýunlary öz içine alar ýaly uzaldyldy<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter|publisher=International Olympic Committee|page=11|year=2010|url=http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505101457/http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|archive-date=5 May 2011|url-status=live}}</ref>. Mundan başga-da, häzirki wagtda yglan edilen ähli tomusky we gyşky oýunlary kabul ediji şäherler Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlaryny bilelikde geçirmäge taýýarlyk görýärler. Bu ýagdaý 2018-nji ýylyň 10-njy martynda HOK-yň we HPK-nyň şertnamany 2032-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli uzaltmak barada ylalaşmagy bilen has-da tassyklandy. HOK ähli adamlaryň sport bilen meşgullanmakda deň mümkinçiliklere eýe bolmagy baradaky borçnamasyny öz Tertipnamasyna girizdi; onda şeýle diýilýär: {{blockquote|Sport bilen meşgullanmak adam hukuklarynyň biridir. Her bir şahs hiç hili kemsitmesiz we dostluk, raýdaşlyk hem-de adalatly oýun ruhundaky özara düşünişmegi talap edýän Olimpiýa ruhuna laýyklykda sport bilen meşgullanmak mümkinçiligine eýe bolmalydyr... Haýsydyr bir ýurda ýa-da şahsa garşy jyns, din, syýasat, jyns (gender) ýa-da başga esaslarda amala aşyrylýan islendik görnüşdäki kemsitme Olimpiýa hereketine degişli bolmak bilen gabat gelmeýär.}} Tertipnamada maýyplyk bilen baglanyşykly kemsitme barada aýratyn bellenilmese-de, onda kemsitme barada beýan edilen düzgünlerden ugur alyp, maýyplyk esasyndaky kemsitmäniň Olimpiýa Tertipnamasynyň we HOK-yň ýörelgelerine gar Bu ýagdaý, syýasy, dini, ykdysady, maýyplyk, jyns, jynsy ugrukma ýa-da jyns (rasa) alamatlary boýunça kemsitmäni gadagan edýän Paralimpiýa Hartiýasyna hem laýyk gelýär<ref>{{cite web|title=Paralympic Vision and Mission|publisher=International Paralympic Committee|year=2003|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_sec_i_chapter_1.1_paralympic_vision_and_mission_0.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605195759/http://paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_Sec_i_chapter_1.1_Paralympic_Vision_and_Mission_0.pdf|archive-date=5 June 2012|url-status=live}}</ref>. Londondaky (Angliýa) guramaçylyk komitetiniň başlygy Sebastýan Ko 2012-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: "Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini başyndan başlap berk ornaşdyrmagy isleýäris."<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | location=London | title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics | date=4 May 2010 | work=The Guardian | first=Owen | last=Gibson | access-date=12 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161201174103/https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | archive-date=1 December 2016 | url-status=live }}</ref> 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlary Russiýanyň kabul eden ilkinji şeýle oýunlary boldy. Şol döwürde Russiýa BMG-niň Maýyplygy bolan adamlaryň hukuklary baradaky konwensiýasyny tassyklady. Belläp geçmeli zat, 2010-njy ýylda Wankuwerde geçirilen oýunlarda Russiýanyň Paralimpiýa topary medallar sanawynda birinji orny eýelän bolsa, Olimpiýa topary garaşylandan has pes netije görkezdi. Bu ýagdaý köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýurduň Olimpiýa we Paralimpiýa toparlarynyň gazanan üstünlikleriniň arasyndaky tapawuda ünsi çekmegine sebäp boldy; sebäbi Olimpiýa türgenlerine has köp üns we maliýe serişdeleri bölünip berilýärdi<ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|title=Disabled Athletes Show Up Olympics Team|newspaper=[[Moscow Times]]|date=18 March 2010|access-date=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311211115/http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|archive-date=11 March 2014|url-status=live}}</ref>. 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň rus guramaçylary 2007-nji ýyldan bäri oýunlary kabul edýän Soçi şäherini has elýeterli etmek üçin tagalla edip geldiler<ref>{{cite news |last1=Cacciola |first1=Scott |title=Paralympics Will Drop Ban on Olympic Rings Tattoos |url=https://www.nytimes.com/2024/08/23/style/paralympics-olympic-rings-tattoo-ban.html |access-date=23 August 2024 |work=The New York Times |date=23 August 2024}}</ref>. 2012-nji ýylda, rugsat berilmedik mahabatlandyrmany gadagan etmek çäresiniň bir bölegi hökmünde, Paralimpiýa hereketi ýaryş wagtynda Olimpiýa halkalary şekillendirilen tatuirowkalaryň ýapylmagyny talap edip başlady; munuň sebäbi Olimpiýa oýunlarynyň tehniki taýdan üçünji tarap guramasy hasaplanmagydy. 2024-nji ýylda türgenleriň nägilelik bildirip çykyş etmeginden soň bu gadaganlyk ýatyryldy<ref name="autogenerated1">{{cite news | url=http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | work=CBC News | title=Sochi Paralympics confronts Russia's attitude towards disabled – World – CBC News | access-date=11 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311083748/http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | archive-date=11 March 2014 | url-status=live }}</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) prezidenti Endrýu Parsons Ýaşlaryň Olimpiýa oýunlaryna meňzeş "Ýaşlaryň Paralimpiýa oýunlaryny" döretmegi teklip etdi, ýöne bu teklip näbelli möhlete goýboldun edildi<ref>{{cite web|url=https://heywoodfoundation.com/youth-para-sports-championship/#:~:text=INTRODUCTION%20AND%20BACKGROUND,Paralympic%20Committees%20for%20regional%20arrangements|title=Youth Para Sports Championship|website=Heywoodfoundation.com|access-date=9 June 2026}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} tbq2l6btxdegbsy6eocwubzz3jp7z30 270769 270766 2026-09-18T02:47:08Z Umarxon III 11129 270769 wikitext text/x-wiki '''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988-nji ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar. Ähli Paralimpiýa oýunlary [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]] (IPC) tarapyndan dolandyrylýar. Palimpiýa oýunlary 1948-nji ýylda Britaniýanyň [[Ikinji Jahan Urşunyn|Ikinji Jahan Urşunyň]] weteranlarynyň kiçi bir ýygnanyşygy hökmünde başlady. 1960-njy ýylda Rimde geçirilen oýunlar lukman Antonio Maglio tarapyndan teklip edilen ýaly, 23 ýurtdan maýyplygy bolan 400 türgeni özüne çekdi. Häzirki wagtda ol iň uly halkara sport çäreleriniň biri bolup durýar -- 2020-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna 163 Milli Paralimpiýa Komitetinden 4520 türgen gatnaşdy<ref>{{cite journal|last1=Dehghansai|first1=Nima|last2=Lemez|first2=Srdjan |last3=Wattie|first3=Nick|last4=Baker|first4=Joseph|title=A Systematic Review of Influences on Development of Athletes With Disabilities|journal=Adapted Physical Activity Quarterly|date=January 2017|volume=34 |issue=1|pages=72–90|doi=10.1123/APAQ.2016-0030|pmid=28218871|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vritika|date=25 April 2017|title=Difference between Olympics and Paralympics|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics|access-date=8 September 2021|website=Differencebetween.info|url-status=live|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908134444/http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics}}</ref>. Palimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen parallel we şoňa meňzeş görnüşde guralýar. [[Halkara Olimpiya Komiteti]] tarapyndan ykrar edilen Ýörite Olimpiýa oýunlaryna intellektual taýdan maýyplygy bolan türgenler girýär (1992-nji ýyldan bäri intellektual taýdan maýyplygy bolan adamlar hem Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýarlar) we 1924-nji ýyldan bäri geçirilýän Deaflimpiýa oýunlary diňe ker türgenler üçindir<ref>[http://www.deaflympics.com/news.asp?1131 The World Games for the Deaf and the Paralympic Games] {{Webarchive |date=15 March 2014 |url=https://web.archive.org/web/20140315230640/http://www.deaflympics.com/news.asp?1131}}, [[International Committee of Sports for the Deaf]] (CISS), December 1996</ref><ref name=specialolympics>[https://web.archive.org/web/20111007041021/http://info.specialolympics.org/NR/rdonlyres/eygdoyu6qeskkk3pn56u5u62q2wo5alfxtsakkwc56svfiy3qzsgyukawqyplsdx2xxyphk24bx7nznqjvg7t4snyee/olympic_brochure.pdf Special Olympics and the Olympic Movement], Official website of the [[Special Olympics]],1669</ref>. Para türgenleriň dürli maýyplyklaryny göz öňünde tutup, olaryň bäsleşýän birnäçe kategoriýasy bar. Rugsat berilýän maýyplyklar on sany laýyk kemçilik görnüşine bölünýär: myşsa güýjüniň bozulmagy, passiw hereket diapazonynyň bozulmagy, el-aýak ýetmezçiligi, aýak uzynlygynyň tapawudy, gysga boý, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz, görmegiň bozulmagy we intellektual kemçilik. Bu kategoriýalar başga-da dürli kiçi kategoriýalara bölünýär<ref>{{Cite web |url=http://www.paralympic.org/classification |title=Classification |website = Official website of the Paralympic Movement |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316004832/http://www.paralympic.org/classification |archive-date=16 March 2014 |url-status=live }}</ref>. == Öňdebaryjylar == === Olimpiýa oýunlarynda maýyp türgenler === [[File:RUSMARKA-1777.jpg|thumb|right|Ser [[Ludwig Guttmann]]]] Paralimpiýa oýunlarynyň döremeginden öň hem maýyp türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşypdyrlar. Munuň ilkinji mysaly hökmünde, 1904-nji ýylda ýaryşa gatnaşan we bir aýagy protez bolan nemes-amerikan gimnasty Jorj Eýzeri (George Eyser) görkezmek bolar. Wengriýaly suw polosy oýunçysy Oliwer Halassi (bir aýagy ýokdy) 1928-nji ýyldan başlap, yzly-yzyna üç Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{Cite web |date=3 December 2016 |title=Olivér Halassy Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |access-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203073110/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |archive-date=3 December 2016 }}</ref>. Wengriýaly Karoly Takaç (Károly Takács) 1948 we 1952-nji ýyllardaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda ok atyş ýaryşlaryna gatnaşdy. Onuň sag eli ýokdy, ýöne ol çep eli bilen ok atyp bilýärdi. Paralimpiýa oýunlaryndan öň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýene bir maýyp türgen daniýaly atly sport ussady Lis Harteldi (Lis Hartel); ol 1943-nji ýylda poliomiýelit keselini geçirenden soň, 1952-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda dresaj (atly sportuň görnüşi) boýunça kümüş medal gazandy<ref>DePauw and Gavron (2005), p. 38</ref>. === Stoke Mandeville oýunlary === Maýyp türgenler üçin Olimpiýa oýunlary bilen utgaşykly gurnalan ilkinji sport çäresi, [[Tomusky Olimpiýa oýunlary (1948)|1948-nji ýylda Londonda geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň]] açylyş gününde boldy. 1939-njy ýylda Bosgun alymlara kömek ediş geňeşiniň (CARA) goldawy bilen nasist Germaniýasyndan gaçyp gelen [[Stoke Mandeville hassahanasy]]nyň nemes-ýewreý lukmany [[Ludwig Guttmann]], oňurga beýnisi şikeslenen we Ikinji jahan urşuna gatnaşan britan weteranlary üçin sport ýaryşyny gurady<ref>{{cite web | url=http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | title=Paralympics History | author=Correia, Susana | work=Accessible Portugal Online Magazine | date=February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206205816/http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | archive-date=6 February 2009}}</ref>. Ilkinji oýunlar "1948-nji ýylyň Halkara maýyp arabasyndaky türgenleriň oýunlary" diýlip atlandyryldy we olar 1948-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilmek üçin niýetlenipdi. Guttmannyň maksady, maýyp adamlar üçin Olimpiýa oýunlaryna deň derejede boljak ýokary derejeli sport ýaryşyny döretmekdi. Oýunlar her ýyl şol bir ýerde geçirilýärdi; 1952-nji ýylda britanlara goşmaça hökmünde golland we ysraýyl weteranlary hem gatnaşdy we bu çäre öz görnüşindäki ilkinji halkara ýaryşa öwrüldi. 1960-njy ýylda, şol ýyl Rimde geçirilýän Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen utgaşyklylykda, dokuzynjy gezek geçirilýän oýunlar ilkinji gezek Beýik Britaniýadan daşarda — Rimde gurnaldy. Soňra bu ýaryşlar "1-nji Paralimpiýa oýunlary" diýlip ykrar edildi<ref>{{cite web |url=http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |title=SPSL Archive |publisher=Rsl.ox.ac.uk |date=24 December 1933 |access-date=17 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224203/http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |archive-date=28 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Movement |publisher=Canadian Paralympic Committee |url=http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802152653/http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |archive-date=2 August 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rome 1960 |url=https://www.paralympic.org/rome-1960 |access-date=25 February 2023 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Bu irki ýaryşlar Paralimpiýa oýunlarynyň başlangyjy ýa-da öňüsyrasy hökmünde häsiýetlendirilýär; Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda Gresiýa nähili ähmiýetli orun tutýan bolsa, Paralimpiýa hereketiniň taryhynda hem Stoke Mandeville şeýle orny eýeleýär. 2012-nji ýyldan bäri Paralimpiýa alawy Stoke Mandeville-de ýakylan "miras alawy" bilen utgaşdyrylýar (şeýle-de bolsa, ol maşal estafetasynyň resmi başlangyjy üçin ýaryşy kabul edýän ýurtda ýakylan alawlar bilen birleşdirilýär). 2024-nji ýyldan başlap, Olimpiýada şäherinde döredilýän Olimpiýa alawyna meňzeşlikde, geljekki Paralimpiýa maşal estafetalary resmi taýdan Stoke Mandeville-de başlanar<ref>{{Cite news |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville revealed as permanent home of Paralympic flame |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-beds-bucks-herts-67020029 |access-date=24 March 2024 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville to stage first standalone Paralympic Flame Lighting Ceremony |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1141463/stoke-mandeville-paralympic-flame |access-date=24 March 2024 |website=Insidethegames.biz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paralympic Flame to be created at Stoke Mandeville for all future Paralympic Games |url=https://www.paralympic.org/news/paralympic-flame-be-created-stoke-mandeville-all-future-paralympic-games |access-date=24 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Möhüm tapgyrlar == {{main|Paralimpiýa hereketiniň hronologiýasy}} Paralimpiýa hereketinde birnäçe möhüm tapgyr bolup geçdi. Ilkinji resmi [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary (1960)|Paralimpiýa oýunlary 1960-njy ýylda Rimde geçirildi]]; bu çäre dokuzynjy Stoke Mandeville oýunlary bilen gabat gelse-de, indi diňe bir uruş weteranlary üçin däl-de, eýsem has giň gatnaşyjylar topary üçin niýetlenen ilkinji oýunlar boldy<ref>{{Cite news|title=Paralympics traces roots to Second World War|publisher=Canadian Broadcasting Centre|url=http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|access-date=14 April 2010|date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319072816/http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|archive-date=19 March 2014|url-status=live}}</ref>. Olar Guttmanyň dosty we yzarlaýjysy Antonio Maglionyň başlangyjy bilen gurnaldy we maliýe taýdan doly diýen ýaly Maglionyň iş berijisi — Italiýanyň Işçileriň Milli Bagtysyz Hadysalardan Ätiýaçlandyryş Gaznasy tarapyndan üpjün edildi; şol döwürde bu gazna Halkara Sosial Üpjünçilik Assosiasiýasynyň başlygy hem bolan Renato Morelli tarapyndan dolandyrylýardy<ref>{{Cite web |title=Cerimonia allo stadio dell'Acqua Acetosa: nasce una nuova dimensione dello sport |url=https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |access-date=15 January 2023 |website=Coni.it}}</ref>. 1960-njy ýyldaky oýunlarda 23 ýurtdan 400 türgen bäsleşdi. 1960-njy ýyldan bäri Paralimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen şol bir ýylda geçirilýär. Başlangyç döwürde oýunlara diňe maýyp arabasyndaky türgenler gatnaşyp bilýärdi; 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlarda bolsa, dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek tomusky Paralimpiýa oýunlaryna goşuldy. Maýyplyk toparlarynyň sanynyň artdyrylmagy bilen, 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlara 40 ýurtdan 1600 türgen gatnaşdy. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary Paralimpiýa hereketi üçin ýene bir möhüm tapgyr boldy. Seulda tomusky Paralimpiýa oýunlary 1988-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan derrew soň, şol bir şäherde we ýaryş meýdançalarynyň köpüsi ulanylyp geçirildi. Bu tejribe 1992, 1996 we 2000-nji ýyllarda hem dowam etdirildi. Soňra bu düzgün 2001-nji ýylda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) arasyndaky ylalaşykda resmi taýdan berkidildi we 2020-nji ýyla çenli uzadyldy. 2018-nji ýylyň 10-njy martynda iki komitet öz şertnamasyny 2032-nji ýyla çenli ýene-de uzaltdy<ref name=bbc-firstglobal>{{cite news|title=Paralympics 2012: London to host 'first truly global Games'|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18143145|publisher=BBC Sport|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818202303/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18143145|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref>. Şol bir sebitde geçirilendigine garamazdan, 1992-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndakydan tapawutly ýaryş meýdançalary ulanyldy. 1994-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary bolsa, gyşky Olimpiýa oýunlary bilen şol bir meýdançalary we şol bir guramaçy komiteti ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=ioc-ipc-extendcontract>{{cite web|title=IOC and IPC to partner until 2032 |url=https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032|publisher=Olympics|access-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311072342/https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032 |archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. == Gyşky oýunlar == {{main|Gyşky Paralimpiýa oýunlary}} Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi. Bu, maýyplygy bolan türgenleriň dürli kategoriýalarynyň bäsleşip bilen ilkinji Paralimpiýa oýunlarydy. Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, Gyşky oýunlar hem tomusky oýunlar bilen bir ýylda we her dört ýyldan bir gezek geçirilýärdi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherindäki 1992-nji ýylyň oýunlaryna çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýylyň oýunlaryndan başlap, Gyşky Paralimpiýa oýunlary we Gyşky Olimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlaryndan aýratynlykda, jübüt sanly ýyllarda geçirilip başlandy. Gyşky oýunlar tomusky oýunlardan iki ýyl geçenden soň guralýar<ref name="winter history">{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=7 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312224915/http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|archive-date=12 March 2010}}</ref>. == Halkara Paralimpiýa Komiteti == Halkara Paralimpiýa Komitetleri (IPC) Paralimpiýa hereketiniň global dolandyryjy edarasydyr. Ol 211 agza guramadan, şol sanda 185 Milli Paralimpiýa Komitetinden (NPC), 18 Halkara federasiýadan, bäş sebit guramasyndan we maýyplygy bolan adamlar üçin sport boýunça halkara guramalar hökmünde tanalýan, maýyplygyň belli bir görnüşine gönükdirilen üç halkara sport federasiýasyndan ybaratdyr<ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=About the IPC |url=https://www.paralympic.org/ipc/who-we-are |website=Paralympic.org}}</ref>. IPC-niň prezidenti Endrýu Parsonsdyr. IPC-niň halkara merkezi edarasy Germaniýanyň Bonn şäherinde ýerleşýär<ref>{{cite web|title=IPC Management team|publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/management-team|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130142344/https://www.paralympic.org/the-ipc/management-team |archive-date=30 November 2018}}</ref>. IPC tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkärdir. Şeýle hem, ol bäş sany sport görnüşi (para-atletika, para-ýüzmek, para-pawerlifting, para-atyjylyk sporty we para-buz hokkeýi) boýunça halkara federasiýa hökmünde hyzmat edýär. Bu bolsa, IPC-den öz gözegçiligindäki bäş sport görnüşiniň her biri boýunça dünýä çempionatlaryna we beýleki ýaryşlara gözegçilik etmegi hem-de olary utgaşdyrmagy talap edýär<ref name="aboutipc"/>. IPC-niň agzalygyna Milli Paralimpiýa Komitetleri we halkara sport federasiýalary hem girýär<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=National Paralympic Committees |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132032/https://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|archive-date=15 December 2018}}</ref>. Halkara federasiýalar, Paralimpiýa sport görnüşiniň ýeke-täk wekili hökmünde IPC tarapyndan ykrar edilen garaşsyz sport federasiýalarydyr. Halkara federasiýalaryň borçlaryna Paralimpiýa oýunlarynyň dowamynda degişli sport görnüşleri boýunça ýaryş we türgenleşik meýdançalaryna tehniki taýdan gözegçilik etmek we ýolbaşçylyk etmek girýär<ref>{{cite web|title=International Sport Federations|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130150316/https://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|archive-date=30 November 2018}}</ref>. Şeýle hem, IPC media hyzmatdaşlaryny ykrar edýär, resmi wekilleri we eminleri sertifikatlaşdyrýar hem-de Paralimpiýa Hartiýasynyň düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärçilik çekýär<ref name="movement">{{cite web|title=IPC Handbook |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |access-date=29 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005428/http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref>. 1989-njy ýylda döredilen gününden bäri, IPC Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny saklap gelýär. IPC-niň wekilleri şol bir wagtyň özünde IOC-niň agzalary bolup durýarlar we IOC-niň komitetlerinde hem-de komissiýalarynda işjeň gatnaşýarlar. Ýakyn iş gatnaşyklaryna garamazdan, bu iki dolandyryjy edara özbaşdak bolup galýar we oýunlary hem aýry-aýrylykda geçirilýär<ref>Gilbert and Schantz (2008) p. 170</ref>. Paralimpiýa oýunlary gatnaşyjylaryň maýyplygyna däl-de, eýsem sport gazananlaryna ünsi çekmek maksady bilen döredildi. Soňky oýunlarda bu ýaryşlaryň maýyplyga däl-de, mümkinçiliklere bagyşlanandygy nygtalýar<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|title=About the IPC|publisher=International Paralympic Committee|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224220800/http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref>. Hereket özüniň başlangyç döwründen bäri ep-esli ösdi; mysal üçin, Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýan türgenleriň sany 1960-njy ýylda Rimde 400 türgen bolan bolsa, 2016-njy ýylda Rio-de-Žaneýroda 159 ýurtdan 4342 türgene çenli artdy. Tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ikisi hem dünýä derejesinde ykrar edilýär<ref>{{cite news|title=Paralympic Games|newspaper=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928033406/http://www.paralympic.org/paralympic-games|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa hereketiniň resmi dili iňlis dilidir. Her bir Paralimpiý Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu iki ýa-da has köp dilde aýdylýar<ref name="aboutipc"/>. == Ady we nyşanlary == {{main|Paralimpiýa nyşanlary}} [[File:Paralympic flag (2019 10).svg|thumb|right|Ak fonuň üstünde gyzyl, ýaşyl we gök reňkli üç sany egri çyzykly şekil (swoosh) bolan baýdak. Ol baýdak sütünine berkidilen we gök asman bilen gurşalan Paralimpiýa baýdagy.]] Ady ilki başda "paraplegic" (oňurga şikesi bolan adamlar üçin oýunlar hökmünde döredilendigi sebäpli) we "Olympic" (Olimpiýa) sözleriniň birleşdirilmegi bilen emele getirilen bolsa-da, maýyplygyň beýleki görnüşlerine degişli toparlaryň hem goşulmagy bilen, bu adyň indi örän takyk däldigi hasaplanýar<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |title=Definition of PARALYMPICS |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123944/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |url-status=live }}</ref>. Adyň häzirki resmi düşündirişi onuň grek dilindäki "pará" (ýagny "ýanynda" ýa-da "bilelikde") sözünden gelip çykýandygyna we şonuň üçin Olimpiýa oýunlary bilen deň hatarda (parallel) geçirilýän ýaryşa salgylanýandygyna esaslanýar. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky oýunlary "Paralimpiýa" (Paralympic) termininiň resmi taýdan ulanylyp başlanan ilkinji gezekki pursadydy<ref name="HistoryofIPC">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement |title=History of the Movement|publisher=International Paralympic Committee|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103065127/http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref>. "Hereketdäki ruh" (Spirit in Motion) — Paralimpiýa hereketiniň häzirki şygarydyr. Häzirki Paralimpiýa baýdagy 2020-nji ýyldan bäri ulanylýar we ol döwletleriň baýdaklarynda iň köp duş gelýän üç reňki — gyzyl, gök we ýaşyl reňkleri öz içine alýar. Reňkleriň her biri "Agito" (latyn dilinde "hereket edýärin/titredýärin/gozgadýaryn" diýmegi aňladýar) şekilinde bolup, bu Paralimpiýa hereketi üçin ýörite dizaýn edilen asimmetrik ýarymaý şekiline berlen atdyr. Üç sany "Agito" merkezi nokadyň daşyndan aýlanýar; bu bolsa dünýäniň dürli künjeklerinden ýygnanýan türgenleriň nyşanydyr. IPC-niň (Halkara Paralimpiýa Komitetiniň) şygary we nyşany 2003-nji ýylda häzirki görnüşlerine üýtgedildi. Bu üýtgeşme, paralimpiýaçylaryň bäsdeşlik ruhuna eýedigini we IPC-niň gurama hökmünde öz potensialyny amala aşyrýandygyny hem-de ony gazanmak üçin öňe gidýändigini beýan etmegi maksat edinýärdi. IPC-niň garaýşy (wiziýasy) şeýledir: "Paralimpiýa türgenlerine sport ussatlygyna ýetmäge mümkinçilik bermek we dünýäni ruhlandyryp, tolgundyrmak." Paralimpiýa gimni "Hymne de l'Avenir" ýa-da "Geljegiň gimni" (Anthem of the Future) diýlip atlandyrylýar. Ol Týerri Darnis (Thierry Darnis) tarapyndan döredildi we 1996-njy ýylyň martynda resmi gimn hökmünde kabul edildi<ref>{{cite web|title=Paralympic Symbol & Motto|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html|access-date=7 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082850/http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html | archive-date=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=IPC Intellectual Property Rights |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619214303/http://paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |archive-date=19 June 2010 }}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Paralympics Opening Ceremony.jpg|thumb|left|Afinada 20 tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Paralimpiýa Hartiýasyna laýyklykda, Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybaratdyr. Bu däp-dessurlaryň köpüsi ilki bilen Antwerpen şäherinde geçirilen 1920-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlup, Olimpiýa oýunlary bilen umumy häsiýete eýe bolupdyr. Açylyş dabarasy adatça ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Garşylama çäresi, kabul edýän ýurduň gimni we baýdagy bilen baglanyşykly böleklerden derrew soň, türgenleriň öz ýurtlaryna görä toparlara bölünip stadiona girmegi bilen "Ýurtlaryň parady" başlanýar. 1960-njy ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri, ýurtlar stadiona kabul edýän ýurduň ýa-da sebitiň resmi dilindäki elipbiý tertibinde girýärler; ýöne kabul edýän ýurduň türgenleri iň soňunda girýärler. 2020-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, degişli Olimpiýa oýunlarynyň (tomusky ýa-da gyşky) indiki kabul ediji ýurtlary, häzirki kabul ediji ýurtdan öň, kemelýän tertipde stadiona girýärler. Kabul ediji ýurt öz medeniýetini we folkloryny görkezýän sungat çykyşlaryny hödürleýär<ref name=OCprotocol1>{{cite web |title=The Modern Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |page=5 |url= http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |archive-date=15 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150415035028/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |url-status=live}}</ref>. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlaryň edilmegi bilen protokol bölekleri geçirilýär. Açylyş yglan edilenden soň, Paralimpiýa baýdagy stadiona getirilýär we kabul ediji ýurduň baýdagy bilen bir hatarda, Paralimpiýa gimniniň astynda galdyrylýar; şeýle hem türgenler, tälimçiler we eminler tarapyndan kasam kabul edilýär. Ahyrynda, Paralimpiýa alawy stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň Paralimpiýa türgenine — ýetýänçä birinden beýlekisine geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çanak görnüşli ojagyndaky Paralimpiýa alawyny ýakýar<ref>{{cite web |title=Paralympic opening ceremony to be 'family friendly' |publisher=Canwest News Service |work=The Vancouver Sun |date=12 March 2010 |url=https://vancouversun.com/health/Paralympic+opening+ceremony+family+friendly/2676023/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100317140459/http://www.vancouversun.com/health/Paralympic%2Bopening%2Bceremony%2Bfamily%2Bfriendly/2676023/story.html |archive-date=17 March 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Ýapylyş dabarasy === Paralimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Ilki bilen gatnaşyjy ýurtlaryň baýdak göterijileri, soňra bolsa hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde türgenler meýdança girýärler. Paralimpiýa baýdagy aşak düşürilýär. 1988-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri (käbir istisnalar bilen), indiki Tomusky ýa-da Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň milli baýdagy, degişli milli gimn ýaňlanýarka ýokary galdyrylýar. Oýunlar resmi taýdan ýapyk diýlip yglan edilýär we Paralimpiýa alawy söndürilýär. Bu hökmany böleklerden soň, indiki oýunlary kabul etjek ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar<ref>[http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html Victory Ceremony podiums at 2010 Winter Games a testament to the mountains athletes have climbed en route to Olympic and Paralympic success], The Official website of the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100410053925/http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html |date=10 April 2010 }}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === [[Image:2010 Winter Paralympics Men's Biathlon pursuit vi medalists.jpg|thumb|2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary wagtynda medal gowşurmak dabarasy]] Her bir Paralimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) agzasy tarapyndan degişli medallar gowşurylanda, üç derejeli münbere çykyp durýarlar. Soňra medal gazananlaryň milli baýdaklary ýokary galdyrylýar we altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçi raýatlary hem medal gowşurmak dabaralarynda kömekçi bolup çykyş edýärler; olar medallary gowşurýan resmi wekillere ýardam edýärler we baýdak göteriji bolup hyzmat edýärler. Her bir Paralimpiýa ýaryşy üçin degişli medal gowşurmak dabarasy, şol ýaryşyň finalyndan soň iň köp bir günüň dowamynda geçirilýär<ref>{{cite web|title=Ceremony volunteers|publisher=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|url= http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/ |access-date=4 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100527154709/http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/|archive-date=27 May 2010|url-status=live}}</ref>. == Deňlik == === Olimpiýa oýunlary bilen gatnaşyk === 2001-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komitetini (HPK) Paralimpiýa oýunlarynyň geçirilmeginiň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärlik arzasyna awtomatiki usulda goşulmagyny üpjün edýän ylalaşyga gol çekdiler<ref name=autogenerated2>[http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html IPC-IOC Co-operation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |date=8 September 2009 }}, The official website of the [[International Paralympic Committee]]</ref>. Bu ylalaşygyň Pekindäki 2008-nji ýylyň tomusky we Wankuwerdäki 2010-njy ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap güýje girmegi meýilleşdirilipdi. Emma, ​​2002-nji ýyldaky Solt-Leýk-Siti oýunlarynyň guramaçylyk komiteti (SLOC) "bir dalaşgärlik, bir şäher" tejribesini ulanmagy we her iki oýun üçin ýeke-täk guramaçylyk komitetini döretmegi saýlady; şol bir usul 2004-nji ýyldaky Afina tomusky oýunlarynda hem dowam etdirildi. Ylalaşyk 2003-nji ýylda düzedişe sezewar edildi. 2006-njy ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýüze çykan käbir kynçylyklardan soň, 2006-njy ýylyň iýun aýynda ylalaşygyň möhletini uzaltmak barada täze ylalaşyga gol çekildi<ref name=agreement>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |access-date=3 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html | archive-date=8 September 2009}}</ref><ref name="agreement2020">{{cite web|title=IOC and IPC Extend Co-operation Agreement Until 2020|url=https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|website=paralympic.org|access-date=9 March 2018|date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310090023/https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|archive-date=10 March 2018|url-status=live}}</ref>. Ilki bilen 2012-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli güýçde galmagy göz öňünde tutulan bu ylalaşyk, soňra 2020-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli ähli tomusky we gyşky oýunlary öz içine alar ýaly uzaldyldy<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter|publisher=International Olympic Committee|page=11|year=2010|url=http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505101457/http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|archive-date=5 May 2011|url-status=live}}</ref>. Mundan başga-da, häzirki wagtda yglan edilen ähli tomusky we gyşky oýunlary kabul ediji şäherler Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlaryny bilelikde geçirmäge taýýarlyk görýärler. Bu ýagdaý 2018-nji ýylyň 10-njy martynda HOK-yň we HPK-nyň şertnamany 2032-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli uzaltmak barada ylalaşmagy bilen has-da tassyklandy. HOK ähli adamlaryň sport bilen meşgullanmakda deň mümkinçiliklere eýe bolmagy baradaky borçnamasyny öz Tertipnamasyna girizdi; onda şeýle diýilýär: {{blockquote|Sport bilen meşgullanmak adam hukuklarynyň biridir. Her bir şahs hiç hili kemsitmesiz we dostluk, raýdaşlyk hem-de adalatly oýun ruhundaky özara düşünişmegi talap edýän Olimpiýa ruhuna laýyklykda sport bilen meşgullanmak mümkinçiligine eýe bolmalydyr... Haýsydyr bir ýurda ýa-da şahsa garşy jyns, din, syýasat, jyns (gender) ýa-da başga esaslarda amala aşyrylýan islendik görnüşdäki kemsitme Olimpiýa hereketine degişli bolmak bilen gabat gelmeýär.}} Tertipnamada maýyplyk bilen baglanyşykly kemsitme barada aýratyn bellenilmese-de, onda kemsitme barada beýan edilen düzgünlerden ugur alyp, maýyplyk esasyndaky kemsitmäniň Olimpiýa Tertipnamasynyň we HOK-yň ýörelgelerine gar Bu ýagdaý, syýasy, dini, ykdysady, maýyplyk, jyns, jynsy ugrukma ýa-da jyns (rasa) alamatlary boýunça kemsitmäni gadagan edýän Paralimpiýa Hartiýasyna hem laýyk gelýär<ref>{{cite web|title=Paralympic Vision and Mission|publisher=International Paralympic Committee|year=2003|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_sec_i_chapter_1.1_paralympic_vision_and_mission_0.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605195759/http://paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_Sec_i_chapter_1.1_Paralympic_Vision_and_Mission_0.pdf|archive-date=5 June 2012|url-status=live}}</ref>. Londondaky (Angliýa) guramaçylyk komitetiniň başlygy Sebastýan Ko 2012-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: "Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini başyndan başlap berk ornaşdyrmagy isleýäris."<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | location=London | title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics | date=4 May 2010 | work=The Guardian | first=Owen | last=Gibson | access-date=12 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161201174103/https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | archive-date=1 December 2016 | url-status=live }}</ref> 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlary Russiýanyň kabul eden ilkinji şeýle oýunlary boldy. Şol döwürde Russiýa BMG-niň Maýyplygy bolan adamlaryň hukuklary baradaky konwensiýasyny tassyklady. Belläp geçmeli zat, 2010-njy ýylda Wankuwerde geçirilen oýunlarda Russiýanyň Paralimpiýa topary medallar sanawynda birinji orny eýelän bolsa, Olimpiýa topary garaşylandan has pes netije görkezdi. Bu ýagdaý köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýurduň Olimpiýa we Paralimpiýa toparlarynyň gazanan üstünlikleriniň arasyndaky tapawuda ünsi çekmegine sebäp boldy; sebäbi Olimpiýa türgenlerine has köp üns we maliýe serişdeleri bölünip berilýärdi<ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|title=Disabled Athletes Show Up Olympics Team|newspaper=[[Moscow Times]]|date=18 March 2010|access-date=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311211115/http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|archive-date=11 March 2014|url-status=live}}</ref>. 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň rus guramaçylary 2007-nji ýyldan bäri oýunlary kabul edýän Soçi şäherini has elýeterli etmek üçin tagalla edip geldiler<ref>{{cite news |last1=Cacciola |first1=Scott |title=Paralympics Will Drop Ban on Olympic Rings Tattoos |url=https://www.nytimes.com/2024/08/23/style/paralympics-olympic-rings-tattoo-ban.html |access-date=23 August 2024 |work=The New York Times |date=23 August 2024}}</ref>. 2012-nji ýylda, rugsat berilmedik mahabatlandyrmany gadagan etmek çäresiniň bir bölegi hökmünde, Paralimpiýa hereketi ýaryş wagtynda Olimpiýa halkalary şekillendirilen tatuirowkalaryň ýapylmagyny talap edip başlady; munuň sebäbi Olimpiýa oýunlarynyň tehniki taýdan üçünji tarap guramasy hasaplanmagydy. 2024-nji ýylda türgenleriň nägilelik bildirip çykyş etmeginden soň bu gadaganlyk ýatyryldy<ref name="autogenerated1">{{cite news | url=http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | work=CBC News | title=Sochi Paralympics confronts Russia's attitude towards disabled – World – CBC News | access-date=11 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311083748/http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | archive-date=11 March 2014 | url-status=live }}</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) prezidenti Endrýu Parsons Ýaşlaryň Olimpiýa oýunlaryna meňzeş "Ýaşlaryň Paralimpiýa oýunlaryny" döretmegi teklip etdi, ýöne bu teklip näbelli möhlete goýboldun edildi<ref>{{cite web|url=https://heywoodfoundation.com/youth-para-sports-championship/#:~:text=INTRODUCTION%20AND%20BACKGROUND,Paralympic%20Committees%20for%20regional%20arrangements|title=Youth Para Sports Championship|website=Heywoodfoundation.com|access-date=9 June 2026}}</ref>. ==== Olimpiýa oýunlarynda paralimpiýaçylar ==== {{main|Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan türgenleriň sanawy}} [[Image:Oscar Pistorius-2.jpg|thumb|[[Oscar Pistorius|Oskar Pistorius]] 2007-nji ýylyň 8-nji iýulynda geçirilen ýaryşda]] Paralimpiýa türgenleri Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmek üçin deň mümkinçilikleri gazanmaga çalyşdylar. Munuň ilkinji mysaly Täze Zelandiyaly paralimpiýa ok-ýaýçysy Neroli Feýrhall tarapyndan görkezildi; ol Los-Anjelesde geçirilen 1984-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref name="NYTimes.com">{{Cite news|title=Neroli Fairhall, Champion Archer, Dies at 61|work=The New York Times|date=13 June 2006|url=https://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522014516/http://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|archive-date=22 May 2013|url-status=live}}</ref>. 2008-nji ýylda Günorta Afrikaly ylgaýjy Oskar Pistorius 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazanmaga synanyşdy. Pistoriusyň iki aýagy hem dyzdan aşakdan kesilip aýrylypdyr we ol "Össur" kompaniýasy tarapyndan öndürilen iki sany uglerod süýümli protez bilen ylgaýar. Ol 400 metr aralyga ylgamak boýunça paralimpiýa dünýä rekordynyň eýesidir<ref>{{cite web|title=World Para Athletics Records|url=http://www.paralympic.org/world-records/athletics|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129195544/https://www.paralympic.org/world-records/athletics|archive-date=29 November 2018}}</ref>. Pistorius 400 metr aralyga ylgawda 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny bary-ýogy 0,70 sekunt tapawut bilen gazanyp bilmedi. Ol 2008-nji ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we bu ýerde 100, 200 hem-de 400 metr aralyga ylgawda altyn medallary gazandy<ref>{{Cite news|title=An Amputee Sprinter: Is He Disabled to Too-Abled|last=Longman|first=Jere|work=The New York Times|date=15 May 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410223905/http://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|archive-date=10 April 2009|url-status=live}}</ref>. 2011-nji ýylda Pistorius 2012-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we iki görnüşde bäsleşdi: ol 400 metr aralyga ylgawda ýarym finala çykdy; şeýle hem onuň topary 4 × 400 metr estafeta ylgawynda finalda 8-nji orny eýeledi<ref>{{citation|title=Paralympics 100m: Oscar Pistorius says past experience vital|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18146074|publisher=BBC Sport|date=21 May 2012|access-date=11 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016113752/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18146074|archive-date=16 October 2015|url-status=live}}</ref>. Bu ýaryşlara gatnaşmak üçin ähli türgenlere deň mümkinçilikler berilýän bolsa-da, oýunlaryň ähli türgenler üçin adalatly bolup bilmezligi barada tankytlar barha artýar. Mysal üçin, 400 metr aralyga ylgawda, çep aýak protezi bilen ylgaýan türgenler sag aýak protezi bolanlara garanyňda amatly däl ýagdaýda bolup bilerler, sebäbi ýaryşlar sagat diliniň tersine ugra geçirilýär<ref>{{Cite journal|date=24 March 2016|title=Biomechanics: Right prosthetic legs have the edge|journal=Nature|volume=531|issue=7595|pages=417|doi=10.1038/531417d|bibcode=2016Natur.531T.417.|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref>. Maýyplygy bolmadyk käbir türgenler hem Paralimpiýa oýunlarynda bäsleşýärler. Görme ukyby pes bolan türgenlere ýol görkezýänler (gidler) bäsleşigiň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görme ukyby pes türgen we ýol görkeziji bir topar hasaplanýar hem-de iki türgen hem medal gazanmaga dalaşgär bolýar<ref name="thestar.com">[https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html Visually impaired skiers put fate in guide's hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313181531/https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html |date=13 March 2017 }}, thestar.com, 13 March 2010</ref>. ====Maliýeleşdirme==== 1992-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, soňky oýunlar hem esasy hemaýatkärleriň goşantlary bilen goldanyldy. HOK-nyň arenalarda hemaýatkärleriň logotipleriniň bolmazlygyny talap edýän Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa oýunlary resmi hemaýatkärleriň logotipleriniň arenalaryň içinde we formalarda görkezilmegine rugsat berýär<ref name=paralympic-twists>{{cite news|last=Gibson|first=Owen|title=Paralympics reignite the Olympic buzz but with added twists|url=https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|newspaper=The Guardian|access-date=31 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315233321/http://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|archive-date=15 March 2014|url-status=live}}</ref>. === Media arkaly ýaýlym === Olimpiýa oýunlary 1984-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri dünýä mediasynda giňden beýan edilmek babatda ägirt uly ösüşi başdan geçiren bolsa-da, Paralimpiýa oýunlarynyň esasy media serişdelerinde yzygiderli orun almagy has haýal depginde amala aşdy. 2023-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) ýolbaşçylary ýaýlym kompaniýalarynyň arasynda Paralimpiýa oýunlaryna bolan gyzyklanmanyň artýandygyny bellediler. Olar 2024-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlary üçin dünýäniň 75%-ini öz içine alýan ýaýlym hukuklary boýunça ylalaşyklaryň bir ýyl öňünden baglaşylandygyny (köp ylalaşyklaryň "soňky pursatda" baglaşylan 2020-nji ýyl bilen deňeşdirilende) nygtadylar. Şeýle hem, ýaýlym kompaniýalarynyň Paralimpiýa oýunlaryny diňe Olimpiýa oýunlarynyň hukuklaryna goşulan, az tagalla talap edýän borç hökmünde däl-de, eýsem "hakykatdanam ajaýyp sport çäresi" hökmünde kabul edip başlamagy sebäpli, IPC has giňişleýin ýaýlym we ýokary hukuk tölegleri ugrunda iş alyp barýardy. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, IPC käbir bazarlarda Paralimpiýa oýunlarynyň sanly ýaýlym hukuklaryna eýedir; bu bolsa guramaça öz sosial media platformalary arkaly göni ýaýlymlary we iň möhüm pursatlary mahabatlandyrmaga hem-de onlaýn tomaşaçylary çekmäge mümkinçilik berýär<ref name=":0">{{Cite web |last=McLean |first=Heather |date=26 June 2023 |title=Paris 2024: The IPC on making the Paralympic Games the best ever while changing culture and attitudes towards disability |url=https://www.svgeurope.org/blog/headlines/paris-2024-the-ipc-on-making-the-paralympic-games-the-best-ever-while-changing-culture-and-attitudes-towards-disability/ |access-date=12 September 2024 |website=SVG Europe |language=en}}</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň teleýaýlymy 1976-njy ýylda başlady, ýöne ilkinji döwürdäki ýaýlymlar diňe bir ýurt ýa-da sebit üçin niýetlenen we ýazgydan görkezilýän görnüşde bolupdy. 1992-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda 45 sagatlyk göni ýaýlym amala aşyryldy, emma ol diňe Ýewropada elýeterli boldy. Beýleki ýurtlar oýunlaryň dowamynda iň möhüm pursatlaryň jemlenen görnüşlerini (haýlaýt-lary) görkezdiler. 2000-nji ýylda Sidneyde geçirilen Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna çenli ýaýlym babatda düýpli ösüş bolmady<ref>Cashman and Darcy (2008), pp. 100–101</ref>. 2000-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlary, bu ýaryşlaryň dünýä mediasynda görkezilmegi babatda möhüm ösüşi aňlatdy. Oýunlary halkara derejesinde ýaýlymda görkezmek üçin Sidney Paralimpiýa Guramaçylyk Komiteti (SPOC) bilen "All Media Sports" (AMS) kompaniýasynyň arasynda ylalaşyk baglaşyldy. Ýaýlymy mümkin boldugyça köp bazara ýetirmek üçin Aziýa, Günorta Amerika we Ýewropa ýaýlym kompaniýalary bilen ylalaşyklar gazanyldy. Şeýle hem, oýunlar ilkinji gezek internet arkaly ýaýlymda görkezildi. Şeýle tagallalaryň netijesinde, Sidney Paralimpiýa oýunlary takmynan 300 million adamdan ybarat dünýä auditoriýasyna ýetdi<ref name=bbcmedia>{{Cite news|title=BBC criticised for scant coverage of Winter Paralympics|last=Sweney|first=Mark|work=The Guardian|date=12 March 2010|url=https://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|access-date=30 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228181719/http://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|archive-date=28 February 2014|url-status=live}}</ref>. Şe Bu ösüşlere garamazdan, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň yzygiderli ünsüni çekmek kynçylyk döretdi; muny Beýik Britaniýada 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymda görkezilişi hem subut etdi. BBC teleýaýlym kompaniýasy 2010-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna garanyňda, şol ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny örän az möçberde görkezendigi üçin tankyt edildi. BBC käbir mazmuny öz web sahypasynda ýaýlyma bermegi we Oýunlar tamamlanandan soň bir sagatlyk iň möhüm pursatlaryň jemlenen gepleşigini görkezmegi meýilleşdirýändigini yglan etdi. Gyşky Olimpiýa oýunlary üçin bolsa BBC jemi 160 sagatlyk ýaýlym amala aşyrypdy. BBC-niň bu ýagdaýa beren jogabynda býujet çäklendirmeleriniň we "wagt guşagy faktorynyň" ýaýlym tertibiniň çäkli bolmagyna sebäp bolandygy bellenildi. Ýaýlymyň azaldylmagy, Beýik Britaniýanyň ilatynyň 23%-i tarapyndan tomaşa edilen 2008-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýokary reýting görkezijilerine garamazdan amala aşyryldy. Norwegiýada Norwegiýanyň Teleradioýaýlym Korporasiýasy (NRK) 2010-njy ýyldaky Gyşky oýunlaryň 30 sagatlyk bölegini göni ýaýlymda görkezdi. NRK-sport bölümi Wankuwerden amala aşyrylan teleýaýlym önümçiliginiň käbir böleklerini tankyt etdi we EBU-ny (Ýewropa Teleradioýaýlym Bileleşigini) meseleler barada habardar etdi; meselem, biatlon ýaryşlarynda nyşana atmak pursadynyň görkezilmezligi we çana typyş (cross-country skiing) ýaryşlarynda türgenleriň uzakdan görkezilmegi sebäpli ýaryşyň barşyny yzarlamagyň kyn bolmagy ýaly kemçilikler görkezildi. NRK buz üstünde çana hokkeýi we maýyp arabasyndaky kerling ýaryşlarynyň ýaýlym hilinden has kanagatlandy; olar bu ýaryşlaryň ýaýlym hiliniň Olimpiýa oýunlarynyň derejesine ýetendigini bellediler<ref>[http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece Oppgitt over elendig Paralympics-produksjon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412041111/http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece |date=12 April 2014 }} (Norwegian), [[Harstad Tidende]], 25 March 2010</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň ähli görnüşleri teleýaýlymda görkezilmedi; häzirki wagtda IPC (Halkara Paralimpiýa Komiteti) we onuň guramaçylary Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlym materiallaryny taýýarlamak üçin IOC-niň (Halkara Olimpiýa Komitetiniň) media bölümi bolan "Olympic Broadcasting Services" (OBS) bilen şertnama baglaşýarlar. Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýaýlym 2016-njy ýylda 16 görnüş bilen çäklenen bolsa, 2020-nji ýylda bu san 19 görnüşe çenli artdyryldy. 2024-nji ýylda bolsa, Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ähli 22 görnüşi ilkinji gezek teleýaýlymda görkezildi<ref name="bbc-c4paralympics">{{cite news |date=8 January 2010 |title=Channel 4 lands 2012 Paralympics |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/london_2012/8448236.stm |access-date=4 October 2013 |work=BBC Sport}}</ref><ref name="bnow-c4paralympics">{{cite web |title=C4 opens Paralympic tender process |url=http://www.broadcastnow.co.uk/c4-opens-paralympic-tender-process/5064735.article |access-date=8 February 2014 |work=Broadcast Now}}</ref>. Beýik Britaniýada "Channel 4" teleýaýlym kanaly 2012-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, ýaýlym hukuklaryny öz üstüne aldy. Kanal teleýaýlymda we sanly platform Onuň birnäçe mahabat roligi "Cannes Lions" baýraklaryna mynasyp boldy, şol sanda 2016-njy ýyldaky "We're the Superhumans" atly mahabat roligi baş baýrak bolan "Grand Prix"-i gazandy<ref>{{cite news |last=Sweney |first=Mark |date=22 June 2013 |title=Cannes Lions: Dumb Ways to Die scoops top award |url=https://www.theguardian.com/media/2013/jun/22/cannes-lions-advertising-awards |access-date=23 June 2013 |work=[[The Guardian]] |location=London}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 June 2017 |title='We're the Superhumans' Wins Film Grand Prix at Cannes to Massive Applause |url=https://www.adweek.com/creativity/were-the-superhumans-wins-film-grand-prix-at-cannes-to-massive-applause/ |access-date=22 February 2019 |website=Adweek |language=en-US}}</ref>. 2020-nji ýylyň ýanwar aýynda Beýik Britaniýanyň telekommunikasiýa pudagyny düzgünleşdiriji edarasy bolan "Ofcom" tarapyndan Paralimpiýa oýunlary, Olimpiýa oýunlary ýaly, "A kategoriýaly" (hökmany görkezilmeli) çäreleriň hataryna goşuldy; bu bolsa, Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, olaryň mugt elýeterli teleýaýlym arkaly doly ýa-da bölekleýin görkezilmegini talap edýär<ref>{{cite news |date=29 January 2020 |title=Ashes, Open and Champions League final 'not set for UK 'crown jewels' list' |url=https://www.sportbusiness.com/news/ashes-open-and-champions-league-final-not-set-for-uk-crown-jewels-list/ |work=SportBusiness}}</ref>. "Channel 4" teleýaýlymy 2024-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymlarynyň jemi 20 million tomaşaçy tarapyndan görülendigini we teleýaýlymyň 2012-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri iň ýokary tomaşaçy paýyna eýe bolandygyny habar berdi<ref>{{Cite web |date=11 September 2024 |title=Channel 4 Paralympics watched by 20m |url=https://advanced-television.com/2024/09/11/channel-4-paralympics-watched-by-20m/ |access-date=12 September 2024 |website=Advanced Television |language=en-GB}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} 9gnwj6so1jrpifzuoawo03oftkey6ze 270772 270769 2026-09-18T04:40:43Z Umarxon III 11129 270772 wikitext text/x-wiki '''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988-nji ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar. Ähli Paralimpiýa oýunlary [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]] (IPC) tarapyndan dolandyrylýar. Palimpiýa oýunlary 1948-nji ýylda Britaniýanyň [[Ikinji Jahan Urşunyn|Ikinji Jahan Urşunyň]] weteranlarynyň kiçi bir ýygnanyşygy hökmünde başlady. 1960-njy ýylda Rimde geçirilen oýunlar lukman Antonio Maglio tarapyndan teklip edilen ýaly, 23 ýurtdan maýyplygy bolan 400 türgeni özüne çekdi. Häzirki wagtda ol iň uly halkara sport çäreleriniň biri bolup durýar -- 2020-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna 163 Milli Paralimpiýa Komitetinden 4520 türgen gatnaşdy<ref>{{cite journal|last1=Dehghansai|first1=Nima|last2=Lemez|first2=Srdjan |last3=Wattie|first3=Nick|last4=Baker|first4=Joseph|title=A Systematic Review of Influences on Development of Athletes With Disabilities|journal=Adapted Physical Activity Quarterly|date=January 2017|volume=34 |issue=1|pages=72–90|doi=10.1123/APAQ.2016-0030|pmid=28218871|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vritika|date=25 April 2017|title=Difference between Olympics and Paralympics|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics|access-date=8 September 2021|website=Differencebetween.info|url-status=live|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908134444/http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics}}</ref>. Palimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen parallel we şoňa meňzeş görnüşde guralýar. [[Halkara Olimpiya Komiteti]] tarapyndan ykrar edilen Ýörite Olimpiýa oýunlaryna intellektual taýdan maýyplygy bolan türgenler girýär (1992-nji ýyldan bäri intellektual taýdan maýyplygy bolan adamlar hem Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýarlar) we 1924-nji ýyldan bäri geçirilýän Deaflimpiýa oýunlary diňe ker türgenler üçindir<ref>[http://www.deaflympics.com/news.asp?1131 The World Games for the Deaf and the Paralympic Games] {{Webarchive |date=15 March 2014 |url=https://web.archive.org/web/20140315230640/http://www.deaflympics.com/news.asp?1131}}, [[International Committee of Sports for the Deaf]] (CISS), December 1996</ref><ref name=specialolympics>[https://web.archive.org/web/20111007041021/http://info.specialolympics.org/NR/rdonlyres/eygdoyu6qeskkk3pn56u5u62q2wo5alfxtsakkwc56svfiy3qzsgyukawqyplsdx2xxyphk24bx7nznqjvg7t4snyee/olympic_brochure.pdf Special Olympics and the Olympic Movement], Official website of the [[Special Olympics]],1669</ref>. Para türgenleriň dürli maýyplyklaryny göz öňünde tutup, olaryň bäsleşýän birnäçe kategoriýasy bar. Rugsat berilýän maýyplyklar on sany laýyk kemçilik görnüşine bölünýär: myşsa güýjüniň bozulmagy, passiw hereket diapazonynyň bozulmagy, el-aýak ýetmezçiligi, aýak uzynlygynyň tapawudy, gysga boý, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz, görmegiň bozulmagy we intellektual kemçilik. Bu kategoriýalar başga-da dürli kiçi kategoriýalara bölünýär<ref>{{Cite web |url=http://www.paralympic.org/classification |title=Classification |website = Official website of the Paralympic Movement |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316004832/http://www.paralympic.org/classification |archive-date=16 March 2014 |url-status=live }}</ref>. == Öňdebaryjylar == === Olimpiýa oýunlarynda maýyp türgenler === [[File:RUSMARKA-1777.jpg|thumb|right|Ser [[Ludwig Guttmann]]]] Paralimpiýa oýunlarynyň döremeginden öň hem maýyp türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşypdyrlar. Munuň ilkinji mysaly hökmünde, 1904-nji ýylda ýaryşa gatnaşan we bir aýagy protez bolan nemes-amerikan gimnasty Jorj Eýzeri (George Eyser) görkezmek bolar. Wengriýaly suw polosy oýunçysy Oliwer Halassi (bir aýagy ýokdy) 1928-nji ýyldan başlap, yzly-yzyna üç Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{Cite web |date=3 December 2016 |title=Olivér Halassy Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |access-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203073110/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |archive-date=3 December 2016 }}</ref>. Wengriýaly Karoly Takaç (Károly Takács) 1948 we 1952-nji ýyllardaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda ok atyş ýaryşlaryna gatnaşdy. Onuň sag eli ýokdy, ýöne ol çep eli bilen ok atyp bilýärdi. Paralimpiýa oýunlaryndan öň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýene bir maýyp türgen daniýaly atly sport ussady Lis Harteldi (Lis Hartel); ol 1943-nji ýylda poliomiýelit keselini geçirenden soň, 1952-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda dresaj (atly sportuň görnüşi) boýunça kümüş medal gazandy<ref>DePauw and Gavron (2005), p. 38</ref>. === Stoke Mandeville oýunlary === Maýyp türgenler üçin Olimpiýa oýunlary bilen utgaşykly gurnalan ilkinji sport çäresi, [[Tomusky Olimpiýa oýunlary (1948)|1948-nji ýylda Londonda geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň]] açylyş gününde boldy. 1939-njy ýylda Bosgun alymlara kömek ediş geňeşiniň (CARA) goldawy bilen nasist Germaniýasyndan gaçyp gelen [[Stoke Mandeville hassahanasy]]nyň nemes-ýewreý lukmany [[Ludwig Guttmann]], oňurga beýnisi şikeslenen we Ikinji jahan urşuna gatnaşan britan weteranlary üçin sport ýaryşyny gurady<ref>{{cite web | url=http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | title=Paralympics History | author=Correia, Susana | work=Accessible Portugal Online Magazine | date=February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206205816/http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | archive-date=6 February 2009}}</ref>. Ilkinji oýunlar "1948-nji ýylyň Halkara maýyp arabasyndaky türgenleriň oýunlary" diýlip atlandyryldy we olar 1948-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilmek üçin niýetlenipdi. Guttmannyň maksady, maýyp adamlar üçin Olimpiýa oýunlaryna deň derejede boljak ýokary derejeli sport ýaryşyny döretmekdi. Oýunlar her ýyl şol bir ýerde geçirilýärdi; 1952-nji ýylda britanlara goşmaça hökmünde golland we ysraýyl weteranlary hem gatnaşdy we bu çäre öz görnüşindäki ilkinji halkara ýaryşa öwrüldi. 1960-njy ýylda, şol ýyl Rimde geçirilýän Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen utgaşyklylykda, dokuzynjy gezek geçirilýän oýunlar ilkinji gezek Beýik Britaniýadan daşarda — Rimde gurnaldy. Soňra bu ýaryşlar "1-nji Paralimpiýa oýunlary" diýlip ykrar edildi<ref>{{cite web |url=http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |title=SPSL Archive |publisher=Rsl.ox.ac.uk |date=24 December 1933 |access-date=17 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224203/http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |archive-date=28 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Movement |publisher=Canadian Paralympic Committee |url=http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802152653/http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |archive-date=2 August 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rome 1960 |url=https://www.paralympic.org/rome-1960 |access-date=25 February 2023 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Bu irki ýaryşlar Paralimpiýa oýunlarynyň başlangyjy ýa-da öňüsyrasy hökmünde häsiýetlendirilýär; Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda Gresiýa nähili ähmiýetli orun tutýan bolsa, Paralimpiýa hereketiniň taryhynda hem Stoke Mandeville şeýle orny eýeleýär. 2012-nji ýyldan bäri Paralimpiýa alawy Stoke Mandeville-de ýakylan "miras alawy" bilen utgaşdyrylýar (şeýle-de bolsa, ol maşal estafetasynyň resmi başlangyjy üçin ýaryşy kabul edýän ýurtda ýakylan alawlar bilen birleşdirilýär). 2024-nji ýyldan başlap, Olimpiýada şäherinde döredilýän Olimpiýa alawyna meňzeşlikde, geljekki Paralimpiýa maşal estafetalary resmi taýdan Stoke Mandeville-de başlanar<ref>{{Cite news |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville revealed as permanent home of Paralympic flame |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-beds-bucks-herts-67020029 |access-date=24 March 2024 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville to stage first standalone Paralympic Flame Lighting Ceremony |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1141463/stoke-mandeville-paralympic-flame |access-date=24 March 2024 |website=Insidethegames.biz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paralympic Flame to be created at Stoke Mandeville for all future Paralympic Games |url=https://www.paralympic.org/news/paralympic-flame-be-created-stoke-mandeville-all-future-paralympic-games |access-date=24 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Möhüm tapgyrlar == {{main|Paralimpiýa hereketiniň hronologiýasy}} Paralimpiýa hereketinde birnäçe möhüm tapgyr bolup geçdi. Ilkinji resmi [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary (1960)|Paralimpiýa oýunlary 1960-njy ýylda Rimde geçirildi]]; bu çäre dokuzynjy Stoke Mandeville oýunlary bilen gabat gelse-de, indi diňe bir uruş weteranlary üçin däl-de, eýsem has giň gatnaşyjylar topary üçin niýetlenen ilkinji oýunlar boldy<ref>{{Cite news|title=Paralympics traces roots to Second World War|publisher=Canadian Broadcasting Centre|url=http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|access-date=14 April 2010|date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319072816/http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|archive-date=19 March 2014|url-status=live}}</ref>. Olar Guttmanyň dosty we yzarlaýjysy Antonio Maglionyň başlangyjy bilen gurnaldy we maliýe taýdan doly diýen ýaly Maglionyň iş berijisi — Italiýanyň Işçileriň Milli Bagtysyz Hadysalardan Ätiýaçlandyryş Gaznasy tarapyndan üpjün edildi; şol döwürde bu gazna Halkara Sosial Üpjünçilik Assosiasiýasynyň başlygy hem bolan Renato Morelli tarapyndan dolandyrylýardy<ref>{{Cite web |title=Cerimonia allo stadio dell'Acqua Acetosa: nasce una nuova dimensione dello sport |url=https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |access-date=15 January 2023 |website=Coni.it}}</ref>. 1960-njy ýyldaky oýunlarda 23 ýurtdan 400 türgen bäsleşdi. 1960-njy ýyldan bäri Paralimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen şol bir ýylda geçirilýär. Başlangyç döwürde oýunlara diňe maýyp arabasyndaky türgenler gatnaşyp bilýärdi; 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlarda bolsa, dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek tomusky Paralimpiýa oýunlaryna goşuldy. Maýyplyk toparlarynyň sanynyň artdyrylmagy bilen, 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlara 40 ýurtdan 1600 türgen gatnaşdy. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary Paralimpiýa hereketi üçin ýene bir möhüm tapgyr boldy. Seulda tomusky Paralimpiýa oýunlary 1988-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan derrew soň, şol bir şäherde we ýaryş meýdançalarynyň köpüsi ulanylyp geçirildi. Bu tejribe 1992, 1996 we 2000-nji ýyllarda hem dowam etdirildi. Soňra bu düzgün 2001-nji ýylda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) arasyndaky ylalaşykda resmi taýdan berkidildi we 2020-nji ýyla çenli uzadyldy. 2018-nji ýylyň 10-njy martynda iki komitet öz şertnamasyny 2032-nji ýyla çenli ýene-de uzaltdy<ref name=bbc-firstglobal>{{cite news|title=Paralympics 2012: London to host 'first truly global Games'|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18143145|publisher=BBC Sport|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818202303/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18143145|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref>. Şol bir sebitde geçirilendigine garamazdan, 1992-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndakydan tapawutly ýaryş meýdançalary ulanyldy. 1994-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary bolsa, gyşky Olimpiýa oýunlary bilen şol bir meýdançalary we şol bir guramaçy komiteti ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=ioc-ipc-extendcontract>{{cite web|title=IOC and IPC to partner until 2032 |url=https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032|publisher=Olympics|access-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311072342/https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032 |archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. == Gyşky oýunlar == {{main|Gyşky Paralimpiýa oýunlary}} Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi. Bu, maýyplygy bolan türgenleriň dürli kategoriýalarynyň bäsleşip bilen ilkinji Paralimpiýa oýunlarydy. Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, Gyşky oýunlar hem tomusky oýunlar bilen bir ýylda we her dört ýyldan bir gezek geçirilýärdi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherindäki 1992-nji ýylyň oýunlaryna çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýylyň oýunlaryndan başlap, Gyşky Paralimpiýa oýunlary we Gyşky Olimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlaryndan aýratynlykda, jübüt sanly ýyllarda geçirilip başlandy. Gyşky oýunlar tomusky oýunlardan iki ýyl geçenden soň guralýar<ref name="winter history">{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=7 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312224915/http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|archive-date=12 March 2010}}</ref>. == Halkara Paralimpiýa Komiteti == Halkara Paralimpiýa Komitetleri (IPC) Paralimpiýa hereketiniň global dolandyryjy edarasydyr. Ol 211 agza guramadan, şol sanda 185 Milli Paralimpiýa Komitetinden (NPC), 18 Halkara federasiýadan, bäş sebit guramasyndan we maýyplygy bolan adamlar üçin sport boýunça halkara guramalar hökmünde tanalýan, maýyplygyň belli bir görnüşine gönükdirilen üç halkara sport federasiýasyndan ybaratdyr<ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=About the IPC |url=https://www.paralympic.org/ipc/who-we-are |website=Paralympic.org}}</ref>. IPC-niň prezidenti Endrýu Parsonsdyr. IPC-niň halkara merkezi edarasy Germaniýanyň Bonn şäherinde ýerleşýär<ref>{{cite web|title=IPC Management team|publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/management-team|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130142344/https://www.paralympic.org/the-ipc/management-team |archive-date=30 November 2018}}</ref>. IPC tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkärdir. Şeýle hem, ol bäş sany sport görnüşi (para-atletika, para-ýüzmek, para-pawerlifting, para-atyjylyk sporty we para-buz hokkeýi) boýunça halkara federasiýa hökmünde hyzmat edýär. Bu bolsa, IPC-den öz gözegçiligindäki bäş sport görnüşiniň her biri boýunça dünýä çempionatlaryna we beýleki ýaryşlara gözegçilik etmegi hem-de olary utgaşdyrmagy talap edýär<ref name="aboutipc"/>. IPC-niň agzalygyna Milli Paralimpiýa Komitetleri we halkara sport federasiýalary hem girýär<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=National Paralympic Committees |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132032/https://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|archive-date=15 December 2018}}</ref>. Halkara federasiýalar, Paralimpiýa sport görnüşiniň ýeke-täk wekili hökmünde IPC tarapyndan ykrar edilen garaşsyz sport federasiýalarydyr. Halkara federasiýalaryň borçlaryna Paralimpiýa oýunlarynyň dowamynda degişli sport görnüşleri boýunça ýaryş we türgenleşik meýdançalaryna tehniki taýdan gözegçilik etmek we ýolbaşçylyk etmek girýär<ref>{{cite web|title=International Sport Federations|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130150316/https://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|archive-date=30 November 2018}}</ref>. Şeýle hem, IPC media hyzmatdaşlaryny ykrar edýär, resmi wekilleri we eminleri sertifikatlaşdyrýar hem-de Paralimpiýa Hartiýasynyň düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärçilik çekýär<ref name="movement">{{cite web|title=IPC Handbook |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |access-date=29 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005428/http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref>. 1989-njy ýylda döredilen gününden bäri, IPC Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny saklap gelýär. IPC-niň wekilleri şol bir wagtyň özünde IOC-niň agzalary bolup durýarlar we IOC-niň komitetlerinde hem-de komissiýalarynda işjeň gatnaşýarlar. Ýakyn iş gatnaşyklaryna garamazdan, bu iki dolandyryjy edara özbaşdak bolup galýar we oýunlary hem aýry-aýrylykda geçirilýär<ref>Gilbert and Schantz (2008) p. 170</ref>. Paralimpiýa oýunlary gatnaşyjylaryň maýyplygyna däl-de, eýsem sport gazananlaryna ünsi çekmek maksady bilen döredildi. Soňky oýunlarda bu ýaryşlaryň maýyplyga däl-de, mümkinçiliklere bagyşlanandygy nygtalýar<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|title=About the IPC|publisher=International Paralympic Committee|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224220800/http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref>. Hereket özüniň başlangyç döwründen bäri ep-esli ösdi; mysal üçin, Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýan türgenleriň sany 1960-njy ýylda Rimde 400 türgen bolan bolsa, 2016-njy ýylda Rio-de-Žaneýroda 159 ýurtdan 4342 türgene çenli artdy. Tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ikisi hem dünýä derejesinde ykrar edilýär<ref>{{cite news|title=Paralympic Games|newspaper=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928033406/http://www.paralympic.org/paralympic-games|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa hereketiniň resmi dili iňlis dilidir. Her bir Paralimpiý Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu iki ýa-da has köp dilde aýdylýar<ref name="aboutipc"/>. == Ady we nyşanlary == {{main|Paralimpiýa nyşanlary}} [[File:Paralympic flag (2019 10).svg|thumb|right|Ak fonuň üstünde gyzyl, ýaşyl we gök reňkli üç sany egri çyzykly şekil (swoosh) bolan baýdak. Ol baýdak sütünine berkidilen we gök asman bilen gurşalan Paralimpiýa baýdagy.]] Ady ilki başda "paraplegic" (oňurga şikesi bolan adamlar üçin oýunlar hökmünde döredilendigi sebäpli) we "Olympic" (Olimpiýa) sözleriniň birleşdirilmegi bilen emele getirilen bolsa-da, maýyplygyň beýleki görnüşlerine degişli toparlaryň hem goşulmagy bilen, bu adyň indi örän takyk däldigi hasaplanýar<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |title=Definition of PARALYMPICS |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123944/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |url-status=live }}</ref>. Adyň häzirki resmi düşündirişi onuň grek dilindäki "pará" (ýagny "ýanynda" ýa-da "bilelikde") sözünden gelip çykýandygyna we şonuň üçin Olimpiýa oýunlary bilen deň hatarda (parallel) geçirilýän ýaryşa salgylanýandygyna esaslanýar. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky oýunlary "Paralimpiýa" (Paralympic) termininiň resmi taýdan ulanylyp başlanan ilkinji gezekki pursadydy<ref name="HistoryofIPC">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement |title=History of the Movement|publisher=International Paralympic Committee|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103065127/http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref>. "Hereketdäki ruh" (Spirit in Motion) — Paralimpiýa hereketiniň häzirki şygarydyr. Häzirki Paralimpiýa baýdagy 2020-nji ýyldan bäri ulanylýar we ol döwletleriň baýdaklarynda iň köp duş gelýän üç reňki — gyzyl, gök we ýaşyl reňkleri öz içine alýar. Reňkleriň her biri "Agito" (latyn dilinde "hereket edýärin/titredýärin/gozgadýaryn" diýmegi aňladýar) şekilinde bolup, bu Paralimpiýa hereketi üçin ýörite dizaýn edilen asimmetrik ýarymaý şekiline berlen atdyr. Üç sany "Agito" merkezi nokadyň daşyndan aýlanýar; bu bolsa dünýäniň dürli künjeklerinden ýygnanýan türgenleriň nyşanydyr. IPC-niň (Halkara Paralimpiýa Komitetiniň) şygary we nyşany 2003-nji ýylda häzirki görnüşlerine üýtgedildi. Bu üýtgeşme, paralimpiýaçylaryň bäsdeşlik ruhuna eýedigini we IPC-niň gurama hökmünde öz potensialyny amala aşyrýandygyny hem-de ony gazanmak üçin öňe gidýändigini beýan etmegi maksat edinýärdi. IPC-niň garaýşy (wiziýasy) şeýledir: "Paralimpiýa türgenlerine sport ussatlygyna ýetmäge mümkinçilik bermek we dünýäni ruhlandyryp, tolgundyrmak." Paralimpiýa gimni "Hymne de l'Avenir" ýa-da "Geljegiň gimni" (Anthem of the Future) diýlip atlandyrylýar. Ol Týerri Darnis (Thierry Darnis) tarapyndan döredildi we 1996-njy ýylyň martynda resmi gimn hökmünde kabul edildi<ref>{{cite web|title=Paralympic Symbol & Motto|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html|access-date=7 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082850/http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html | archive-date=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=IPC Intellectual Property Rights |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619214303/http://paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |archive-date=19 June 2010 }}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Paralympics Opening Ceremony.jpg|thumb|left|Afinada 20 tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Paralimpiýa Hartiýasyna laýyklykda, Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybaratdyr. Bu däp-dessurlaryň köpüsi ilki bilen Antwerpen şäherinde geçirilen 1920-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlup, Olimpiýa oýunlary bilen umumy häsiýete eýe bolupdyr. Açylyş dabarasy adatça ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Garşylama çäresi, kabul edýän ýurduň gimni we baýdagy bilen baglanyşykly böleklerden derrew soň, türgenleriň öz ýurtlaryna görä toparlara bölünip stadiona girmegi bilen "Ýurtlaryň parady" başlanýar. 1960-njy ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri, ýurtlar stadiona kabul edýän ýurduň ýa-da sebitiň resmi dilindäki elipbiý tertibinde girýärler; ýöne kabul edýän ýurduň türgenleri iň soňunda girýärler. 2020-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, degişli Olimpiýa oýunlarynyň (tomusky ýa-da gyşky) indiki kabul ediji ýurtlary, häzirki kabul ediji ýurtdan öň, kemelýän tertipde stadiona girýärler. Kabul ediji ýurt öz medeniýetini we folkloryny görkezýän sungat çykyşlaryny hödürleýär<ref name=OCprotocol1>{{cite web |title=The Modern Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |page=5 |url= http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |archive-date=15 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150415035028/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |url-status=live}}</ref>. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlaryň edilmegi bilen protokol bölekleri geçirilýär. Açylyş yglan edilenden soň, Paralimpiýa baýdagy stadiona getirilýär we kabul ediji ýurduň baýdagy bilen bir hatarda, Paralimpiýa gimniniň astynda galdyrylýar; şeýle hem türgenler, tälimçiler we eminler tarapyndan kasam kabul edilýär. Ahyrynda, Paralimpiýa alawy stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň Paralimpiýa türgenine — ýetýänçä birinden beýlekisine geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çanak görnüşli ojagyndaky Paralimpiýa alawyny ýakýar<ref>{{cite web |title=Paralympic opening ceremony to be 'family friendly' |publisher=Canwest News Service |work=The Vancouver Sun |date=12 March 2010 |url=https://vancouversun.com/health/Paralympic+opening+ceremony+family+friendly/2676023/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100317140459/http://www.vancouversun.com/health/Paralympic%2Bopening%2Bceremony%2Bfamily%2Bfriendly/2676023/story.html |archive-date=17 March 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Ýapylyş dabarasy === Paralimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Ilki bilen gatnaşyjy ýurtlaryň baýdak göterijileri, soňra bolsa hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde türgenler meýdança girýärler. Paralimpiýa baýdagy aşak düşürilýär. 1988-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri (käbir istisnalar bilen), indiki Tomusky ýa-da Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň milli baýdagy, degişli milli gimn ýaňlanýarka ýokary galdyrylýar. Oýunlar resmi taýdan ýapyk diýlip yglan edilýär we Paralimpiýa alawy söndürilýär. Bu hökmany böleklerden soň, indiki oýunlary kabul etjek ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar<ref>[http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html Victory Ceremony podiums at 2010 Winter Games a testament to the mountains athletes have climbed en route to Olympic and Paralympic success], The Official website of the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100410053925/http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html |date=10 April 2010 }}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === [[Image:2010 Winter Paralympics Men's Biathlon pursuit vi medalists.jpg|thumb|2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary wagtynda medal gowşurmak dabarasy]] Her bir Paralimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) agzasy tarapyndan degişli medallar gowşurylanda, üç derejeli münbere çykyp durýarlar. Soňra medal gazananlaryň milli baýdaklary ýokary galdyrylýar we altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçi raýatlary hem medal gowşurmak dabaralarynda kömekçi bolup çykyş edýärler; olar medallary gowşurýan resmi wekillere ýardam edýärler we baýdak göteriji bolup hyzmat edýärler. Her bir Paralimpiýa ýaryşy üçin degişli medal gowşurmak dabarasy, şol ýaryşyň finalyndan soň iň köp bir günüň dowamynda geçirilýär<ref>{{cite web|title=Ceremony volunteers|publisher=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|url= http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/ |access-date=4 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100527154709/http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/|archive-date=27 May 2010|url-status=live}}</ref>. == Deňlik == === Olimpiýa oýunlary bilen gatnaşyk === 2001-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komitetini (HPK) Paralimpiýa oýunlarynyň geçirilmeginiň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärlik arzasyna awtomatiki usulda goşulmagyny üpjün edýän ylalaşyga gol çekdiler<ref name=autogenerated2>[http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html IPC-IOC Co-operation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |date=8 September 2009 }}, The official website of the [[International Paralympic Committee]]</ref>. Bu ylalaşygyň Pekindäki 2008-nji ýylyň tomusky we Wankuwerdäki 2010-njy ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap güýje girmegi meýilleşdirilipdi. Emma, ​​2002-nji ýyldaky Solt-Leýk-Siti oýunlarynyň guramaçylyk komiteti (SLOC) "bir dalaşgärlik, bir şäher" tejribesini ulanmagy we her iki oýun üçin ýeke-täk guramaçylyk komitetini döretmegi saýlady; şol bir usul 2004-nji ýyldaky Afina tomusky oýunlarynda hem dowam etdirildi. Ylalaşyk 2003-nji ýylda düzedişe sezewar edildi. 2006-njy ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýüze çykan käbir kynçylyklardan soň, 2006-njy ýylyň iýun aýynda ylalaşygyň möhletini uzaltmak barada täze ylalaşyga gol çekildi<ref name=agreement>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |access-date=3 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html | archive-date=8 September 2009}}</ref><ref name="agreement2020">{{cite web|title=IOC and IPC Extend Co-operation Agreement Until 2020|url=https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|website=paralympic.org|access-date=9 March 2018|date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310090023/https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|archive-date=10 March 2018|url-status=live}}</ref>. Ilki bilen 2012-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli güýçde galmagy göz öňünde tutulan bu ylalaşyk, soňra 2020-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli ähli tomusky we gyşky oýunlary öz içine alar ýaly uzaldyldy<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter|publisher=International Olympic Committee|page=11|year=2010|url=http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505101457/http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|archive-date=5 May 2011|url-status=live}}</ref>. Mundan başga-da, häzirki wagtda yglan edilen ähli tomusky we gyşky oýunlary kabul ediji şäherler Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlaryny bilelikde geçirmäge taýýarlyk görýärler. Bu ýagdaý 2018-nji ýylyň 10-njy martynda HOK-yň we HPK-nyň şertnamany 2032-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli uzaltmak barada ylalaşmagy bilen has-da tassyklandy. HOK ähli adamlaryň sport bilen meşgullanmakda deň mümkinçiliklere eýe bolmagy baradaky borçnamasyny öz Tertipnamasyna girizdi; onda şeýle diýilýär: {{blockquote|Sport bilen meşgullanmak adam hukuklarynyň biridir. Her bir şahs hiç hili kemsitmesiz we dostluk, raýdaşlyk hem-de adalatly oýun ruhundaky özara düşünişmegi talap edýän Olimpiýa ruhuna laýyklykda sport bilen meşgullanmak mümkinçiligine eýe bolmalydyr... Haýsydyr bir ýurda ýa-da şahsa garşy jyns, din, syýasat, jyns (gender) ýa-da başga esaslarda amala aşyrylýan islendik görnüşdäki kemsitme Olimpiýa hereketine degişli bolmak bilen gabat gelmeýär.}} Tertipnamada maýyplyk bilen baglanyşykly kemsitme barada aýratyn bellenilmese-de, onda kemsitme barada beýan edilen düzgünlerden ugur alyp, maýyplyk esasyndaky kemsitmäniň Olimpiýa Tertipnamasynyň we HOK-yň ýörelgelerine gar Bu ýagdaý, syýasy, dini, ykdysady, maýyplyk, jyns, jynsy ugrukma ýa-da jyns (rasa) alamatlary boýunça kemsitmäni gadagan edýän Paralimpiýa Hartiýasyna hem laýyk gelýär<ref>{{cite web|title=Paralympic Vision and Mission|publisher=International Paralympic Committee|year=2003|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_sec_i_chapter_1.1_paralympic_vision_and_mission_0.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605195759/http://paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_Sec_i_chapter_1.1_Paralympic_Vision_and_Mission_0.pdf|archive-date=5 June 2012|url-status=live}}</ref>. Londondaky (Angliýa) guramaçylyk komitetiniň başlygy Sebastýan Ko 2012-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: "Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini başyndan başlap berk ornaşdyrmagy isleýäris."<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | location=London | title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics | date=4 May 2010 | work=The Guardian | first=Owen | last=Gibson | access-date=12 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161201174103/https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | archive-date=1 December 2016 | url-status=live }}</ref> 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlary Russiýanyň kabul eden ilkinji şeýle oýunlary boldy. Şol döwürde Russiýa BMG-niň Maýyplygy bolan adamlaryň hukuklary baradaky konwensiýasyny tassyklady. Belläp geçmeli zat, 2010-njy ýylda Wankuwerde geçirilen oýunlarda Russiýanyň Paralimpiýa topary medallar sanawynda birinji orny eýelän bolsa, Olimpiýa topary garaşylandan has pes netije görkezdi. Bu ýagdaý köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýurduň Olimpiýa we Paralimpiýa toparlarynyň gazanan üstünlikleriniň arasyndaky tapawuda ünsi çekmegine sebäp boldy; sebäbi Olimpiýa türgenlerine has köp üns we maliýe serişdeleri bölünip berilýärdi<ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|title=Disabled Athletes Show Up Olympics Team|newspaper=[[Moscow Times]]|date=18 March 2010|access-date=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311211115/http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|archive-date=11 March 2014|url-status=live}}</ref>. 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň rus guramaçylary 2007-nji ýyldan bäri oýunlary kabul edýän Soçi şäherini has elýeterli etmek üçin tagalla edip geldiler<ref>{{cite news |last1=Cacciola |first1=Scott |title=Paralympics Will Drop Ban on Olympic Rings Tattoos |url=https://www.nytimes.com/2024/08/23/style/paralympics-olympic-rings-tattoo-ban.html |access-date=23 August 2024 |work=The New York Times |date=23 August 2024}}</ref>. 2012-nji ýylda, rugsat berilmedik mahabatlandyrmany gadagan etmek çäresiniň bir bölegi hökmünde, Paralimpiýa hereketi ýaryş wagtynda Olimpiýa halkalary şekillendirilen tatuirowkalaryň ýapylmagyny talap edip başlady; munuň sebäbi Olimpiýa oýunlarynyň tehniki taýdan üçünji tarap guramasy hasaplanmagydy. 2024-nji ýylda türgenleriň nägilelik bildirip çykyş etmeginden soň bu gadaganlyk ýatyryldy<ref name="autogenerated1">{{cite news | url=http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | work=CBC News | title=Sochi Paralympics confronts Russia's attitude towards disabled – World – CBC News | access-date=11 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311083748/http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | archive-date=11 March 2014 | url-status=live }}</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) prezidenti Endrýu Parsons Ýaşlaryň Olimpiýa oýunlaryna meňzeş "Ýaşlaryň Paralimpiýa oýunlaryny" döretmegi teklip etdi, ýöne bu teklip näbelli möhlete goýboldun edildi<ref>{{cite web|url=https://heywoodfoundation.com/youth-para-sports-championship/#:~:text=INTRODUCTION%20AND%20BACKGROUND,Paralympic%20Committees%20for%20regional%20arrangements|title=Youth Para Sports Championship|website=Heywoodfoundation.com|access-date=9 June 2026}}</ref>. ==== Olimpiýa oýunlarynda paralimpiýaçylar ==== {{main|Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan türgenleriň sanawy}} [[Image:Oscar Pistorius-2.jpg|thumb|[[Oscar Pistorius|Oskar Pistorius]] 2007-nji ýylyň 8-nji iýulynda geçirilen ýaryşda]] Paralimpiýa türgenleri Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmek üçin deň mümkinçilikleri gazanmaga çalyşdylar. Munuň ilkinji mysaly Täze Zelandiyaly paralimpiýa ok-ýaýçysy Neroli Feýrhall tarapyndan görkezildi; ol Los-Anjelesde geçirilen 1984-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref name="NYTimes.com">{{Cite news|title=Neroli Fairhall, Champion Archer, Dies at 61|work=The New York Times|date=13 June 2006|url=https://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522014516/http://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|archive-date=22 May 2013|url-status=live}}</ref>. 2008-nji ýylda Günorta Afrikaly ylgaýjy Oskar Pistorius 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazanmaga synanyşdy. Pistoriusyň iki aýagy hem dyzdan aşakdan kesilip aýrylypdyr we ol "Össur" kompaniýasy tarapyndan öndürilen iki sany uglerod süýümli protez bilen ylgaýar. Ol 400 metr aralyga ylgamak boýunça paralimpiýa dünýä rekordynyň eýesidir<ref>{{cite web|title=World Para Athletics Records|url=http://www.paralympic.org/world-records/athletics|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129195544/https://www.paralympic.org/world-records/athletics|archive-date=29 November 2018}}</ref>. Pistorius 400 metr aralyga ylgawda 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny bary-ýogy 0,70 sekunt tapawut bilen gazanyp bilmedi. Ol 2008-nji ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we bu ýerde 100, 200 hem-de 400 metr aralyga ylgawda altyn medallary gazandy<ref>{{Cite news|title=An Amputee Sprinter: Is He Disabled to Too-Abled|last=Longman|first=Jere|work=The New York Times|date=15 May 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410223905/http://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|archive-date=10 April 2009|url-status=live}}</ref>. 2011-nji ýylda Pistorius 2012-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we iki görnüşde bäsleşdi: ol 400 metr aralyga ylgawda ýarym finala çykdy; şeýle hem onuň topary 4 × 400 metr estafeta ylgawynda finalda 8-nji orny eýeledi<ref>{{citation|title=Paralympics 100m: Oscar Pistorius says past experience vital|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18146074|publisher=BBC Sport|date=21 May 2012|access-date=11 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016113752/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18146074|archive-date=16 October 2015|url-status=live}}</ref>. Bu ýaryşlara gatnaşmak üçin ähli türgenlere deň mümkinçilikler berilýän bolsa-da, oýunlaryň ähli türgenler üçin adalatly bolup bilmezligi barada tankytlar barha artýar. Mysal üçin, 400 metr aralyga ylgawda, çep aýak protezi bilen ylgaýan türgenler sag aýak protezi bolanlara garanyňda amatly däl ýagdaýda bolup bilerler, sebäbi ýaryşlar sagat diliniň tersine ugra geçirilýär<ref>{{Cite journal|date=24 March 2016|title=Biomechanics: Right prosthetic legs have the edge|journal=Nature|volume=531|issue=7595|pages=417|doi=10.1038/531417d|bibcode=2016Natur.531T.417.|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref>. Maýyplygy bolmadyk käbir türgenler hem Paralimpiýa oýunlarynda bäsleşýärler. Görme ukyby pes bolan türgenlere ýol görkezýänler (gidler) bäsleşigiň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görme ukyby pes türgen we ýol görkeziji bir topar hasaplanýar hem-de iki türgen hem medal gazanmaga dalaşgär bolýar<ref name="thestar.com">[https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html Visually impaired skiers put fate in guide's hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313181531/https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html |date=13 March 2017 }}, thestar.com, 13 March 2010</ref>. ====Maliýeleşdirme==== 1992-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, soňky oýunlar hem esasy hemaýatkärleriň goşantlary bilen goldanyldy. HOK-nyň arenalarda hemaýatkärleriň logotipleriniň bolmazlygyny talap edýän Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa oýunlary resmi hemaýatkärleriň logotipleriniň arenalaryň içinde we formalarda görkezilmegine rugsat berýär<ref name=paralympic-twists>{{cite news|last=Gibson|first=Owen|title=Paralympics reignite the Olympic buzz but with added twists|url=https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|newspaper=The Guardian|access-date=31 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315233321/http://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|archive-date=15 March 2014|url-status=live}}</ref>. === Media arkaly ýaýlym === Olimpiýa oýunlary 1984-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri dünýä mediasynda giňden beýan edilmek babatda ägirt uly ösüşi başdan geçiren bolsa-da, Paralimpiýa oýunlarynyň esasy media serişdelerinde yzygiderli orun almagy has haýal depginde amala aşdy. 2023-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) ýolbaşçylary ýaýlym kompaniýalarynyň arasynda Paralimpiýa oýunlaryna bolan gyzyklanmanyň artýandygyny bellediler. Olar 2024-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlary üçin dünýäniň 75%-ini öz içine alýan ýaýlym hukuklary boýunça ylalaşyklaryň bir ýyl öňünden baglaşylandygyny (köp ylalaşyklaryň "soňky pursatda" baglaşylan 2020-nji ýyl bilen deňeşdirilende) nygtadylar. Şeýle hem, ýaýlym kompaniýalarynyň Paralimpiýa oýunlaryny diňe Olimpiýa oýunlarynyň hukuklaryna goşulan, az tagalla talap edýän borç hökmünde däl-de, eýsem "hakykatdanam ajaýyp sport çäresi" hökmünde kabul edip başlamagy sebäpli, IPC has giňişleýin ýaýlym we ýokary hukuk tölegleri ugrunda iş alyp barýardy. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, IPC käbir bazarlarda Paralimpiýa oýunlarynyň sanly ýaýlym hukuklaryna eýedir; bu bolsa guramaça öz sosial media platformalary arkaly göni ýaýlymlary we iň möhüm pursatlary mahabatlandyrmaga hem-de onlaýn tomaşaçylary çekmäge mümkinçilik berýär<ref name=":0">{{Cite web |last=McLean |first=Heather |date=26 June 2023 |title=Paris 2024: The IPC on making the Paralympic Games the best ever while changing culture and attitudes towards disability |url=https://www.svgeurope.org/blog/headlines/paris-2024-the-ipc-on-making-the-paralympic-games-the-best-ever-while-changing-culture-and-attitudes-towards-disability/ |access-date=12 September 2024 |website=SVG Europe |language=en}}</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň teleýaýlymy 1976-njy ýylda başlady, ýöne ilkinji döwürdäki ýaýlymlar diňe bir ýurt ýa-da sebit üçin niýetlenen we ýazgydan görkezilýän görnüşde bolupdy. 1992-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda 45 sagatlyk göni ýaýlym amala aşyryldy, emma ol diňe Ýewropada elýeterli boldy. Beýleki ýurtlar oýunlaryň dowamynda iň möhüm pursatlaryň jemlenen görnüşlerini (haýlaýt-lary) görkezdiler. 2000-nji ýylda Sidneyde geçirilen Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna çenli ýaýlym babatda düýpli ösüş bolmady<ref>Cashman and Darcy (2008), pp. 100–101</ref>. 2000-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlary, bu ýaryşlaryň dünýä mediasynda görkezilmegi babatda möhüm ösüşi aňlatdy. Oýunlary halkara derejesinde ýaýlymda görkezmek üçin Sidney Paralimpiýa Guramaçylyk Komiteti (SPOC) bilen "All Media Sports" (AMS) kompaniýasynyň arasynda ylalaşyk baglaşyldy. Ýaýlymy mümkin boldugyça köp bazara ýetirmek üçin Aziýa, Günorta Amerika we Ýewropa ýaýlym kompaniýalary bilen ylalaşyklar gazanyldy. Şeýle hem, oýunlar ilkinji gezek internet arkaly ýaýlymda görkezildi. Şeýle tagallalaryň netijesinde, Sidney Paralimpiýa oýunlary takmynan 300 million adamdan ybarat dünýä auditoriýasyna ýetdi<ref name=bbcmedia>{{Cite news|title=BBC criticised for scant coverage of Winter Paralympics|last=Sweney|first=Mark|work=The Guardian|date=12 March 2010|url=https://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|access-date=30 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228181719/http://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|archive-date=28 February 2014|url-status=live}}</ref>. Şe Bu ösüşlere garamazdan, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň yzygiderli ünsüni çekmek kynçylyk döretdi; muny Beýik Britaniýada 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymda görkezilişi hem subut etdi. BBC teleýaýlym kompaniýasy 2010-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna garanyňda, şol ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny örän az möçberde görkezendigi üçin tankyt edildi. BBC käbir mazmuny öz web sahypasynda ýaýlyma bermegi we Oýunlar tamamlanandan soň bir sagatlyk iň möhüm pursatlaryň jemlenen gepleşigini görkezmegi meýilleşdirýändigini yglan etdi. Gyşky Olimpiýa oýunlary üçin bolsa BBC jemi 160 sagatlyk ýaýlym amala aşyrypdy. BBC-niň bu ýagdaýa beren jogabynda býujet çäklendirmeleriniň we "wagt guşagy faktorynyň" ýaýlym tertibiniň çäkli bolmagyna sebäp bolandygy bellenildi. Ýaýlymyň azaldylmagy, Beýik Britaniýanyň ilatynyň 23%-i tarapyndan tomaşa edilen 2008-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýokary reýting görkezijilerine garamazdan amala aşyryldy. Norwegiýada Norwegiýanyň Teleradioýaýlym Korporasiýasy (NRK) 2010-njy ýyldaky Gyşky oýunlaryň 30 sagatlyk bölegini göni ýaýlymda görkezdi. NRK-sport bölümi Wankuwerden amala aşyrylan teleýaýlym önümçiliginiň käbir böleklerini tankyt etdi we EBU-ny (Ýewropa Teleradioýaýlym Bileleşigini) meseleler barada habardar etdi; meselem, biatlon ýaryşlarynda nyşana atmak pursadynyň görkezilmezligi we çana typyş (cross-country skiing) ýaryşlarynda türgenleriň uzakdan görkezilmegi sebäpli ýaryşyň barşyny yzarlamagyň kyn bolmagy ýaly kemçilikler görkezildi. NRK buz üstünde çana hokkeýi we maýyp arabasyndaky kerling ýaryşlarynyň ýaýlym hilinden has kanagatlandy; olar bu ýaryşlaryň ýaýlym hiliniň Olimpiýa oýunlarynyň derejesine ýetendigini bellediler<ref>[http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece Oppgitt over elendig Paralympics-produksjon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412041111/http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece |date=12 April 2014 }} (Norwegian), [[Harstad Tidende]], 25 March 2010</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň ähli görnüşleri teleýaýlymda görkezilmedi; häzirki wagtda IPC (Halkara Paralimpiýa Komiteti) we onuň guramaçylary Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlym materiallaryny taýýarlamak üçin IOC-niň (Halkara Olimpiýa Komitetiniň) media bölümi bolan "Olympic Broadcasting Services" (OBS) bilen şertnama baglaşýarlar. Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýaýlym 2016-njy ýylda 16 görnüş bilen çäklenen bolsa, 2020-nji ýylda bu san 19 görnüşe çenli artdyryldy. 2024-nji ýylda bolsa, Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ähli 22 görnüşi ilkinji gezek teleýaýlymda görkezildi<ref name="bbc-c4paralympics">{{cite news |date=8 January 2010 |title=Channel 4 lands 2012 Paralympics |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/london_2012/8448236.stm |access-date=4 October 2013 |work=BBC Sport}}</ref><ref name="bnow-c4paralympics">{{cite web |title=C4 opens Paralympic tender process |url=http://www.broadcastnow.co.uk/c4-opens-paralympic-tender-process/5064735.article |access-date=8 February 2014 |work=Broadcast Now}}</ref>. Beýik Britaniýada "Channel 4" teleýaýlym kanaly 2012-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, ýaýlym hukuklaryny öz üstüne aldy. Kanal teleýaýlymda we sanly platform Onuň birnäçe mahabat roligi "Cannes Lions" baýraklaryna mynasyp boldy, şol sanda 2016-njy ýyldaky "We're the Superhumans" atly mahabat roligi baş baýrak bolan "Grand Prix"-i gazandy<ref>{{cite news |last=Sweney |first=Mark |date=22 June 2013 |title=Cannes Lions: Dumb Ways to Die scoops top award |url=https://www.theguardian.com/media/2013/jun/22/cannes-lions-advertising-awards |access-date=23 June 2013 |work=[[The Guardian]] |location=London}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 June 2017 |title='We're the Superhumans' Wins Film Grand Prix at Cannes to Massive Applause |url=https://www.adweek.com/creativity/were-the-superhumans-wins-film-grand-prix-at-cannes-to-massive-applause/ |access-date=22 February 2019 |website=Adweek |language=en-US}}</ref>. 2020-nji ýylyň ýanwar aýynda Beýik Britaniýanyň telekommunikasiýa pudagyny düzgünleşdiriji edarasy bolan "Ofcom" tarapyndan Paralimpiýa oýunlary, Olimpiýa oýunlary ýaly, "A kategoriýaly" (hökmany görkezilmeli) çäreleriň hataryna goşuldy; bu bolsa, Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, olaryň mugt elýeterli teleýaýlym arkaly doly ýa-da bölekleýin görkezilmegini talap edýär<ref>{{cite news |date=29 January 2020 |title=Ashes, Open and Champions League final 'not set for UK 'crown jewels' list' |url=https://www.sportbusiness.com/news/ashes-open-and-champions-league-final-not-set-for-uk-crown-jewels-list/ |work=SportBusiness}}</ref>. "Channel 4" teleýaýlymy 2024-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymlarynyň jemi 20 million tomaşaçy tarapyndan görülendigini we teleýaýlymyň 2012-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri iň ýokary tomaşaçy paýyna eýe bolandygyny habar berdi<ref>{{Cite web |date=11 September 2024 |title=Channel 4 Paralympics watched by 20m |url=https://advanced-television.com/2024/09/11/channel-4-paralympics-watched-by-20m/ |access-date=12 September 2024 |website=Advanced Television |language=en-GB}}</ref>. === Oýunlardan daşary === [[Britan Kolumbiýasy Uniwersitety|Britan Kolumbiýasy Uniwersiteti]]niň (UBC) Olimpiýa oýunlarynyň täsiri (OGI) boýunça 2010-njy ýylda geçiren barlagy, soraga gatnaşan takmynan 1600 kanadaly raýatyň 41-50 göteriminiň pikirine görä, Kanadanyň Britan Kolumbiýasy welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirilen 2010-njy ýyldaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlarynyň binalaryň, pyýada ýollarynyň we jemgyýetçilik ýerleriniň elýeterliliginiň artmagyna itergi berendigini görkezdi. Iş berijileriň 23 göterimi Oýunlaryň maýyplygy bolan adamlary işe almak islegini artdyrandygyny belledi<ref>[http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ Paralympics a force for change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511214805/http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ |date=11 May 2010 }}, [[University of British Columbia]], 4 March 2010</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Baş ýerine ýetiriji direktory Zawier Gonsales Hytaýyň Pekin şäherinde geçirilen 2008-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: {{blockquote|Hytaýda (Paralimpiýa) oýunlary hakykatdanam maýyplygy bolan adamlara bolan garaýşy düýpli üýtgetmekden başlap, şäherde elýeterlilik desgalaryny gurmaga we maýyplygy bolan adamlaryň jemgyýetiň bir bölegi bolmagyna mümkinçilik berýän kanunlary üýtgetmäge çenli ähli ugurlarda özgerişlikleriň guraly boldy<ref>[http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 2010 Paralympics about changing minds, not capturing hearts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308182417/http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 |date=2014-03-08 }}, [[CablePulse 24]], 12 March 2010</ref>.}} === Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň gatnaşmagy === Halkara Olimpiýa Komitetiniň sporta deň derejede elýeterlilik baradaky borçnamalarynyň çäginde, Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň Paralimpiýa oýunlaryna goşulmagy bilen baglanyşykly aladalar bildirildi. Paralimpiýa hereketi inkluziwlige çalyşýarka, Paralimpiýa suwda ýüzmek ýaryşlarynda Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin belli bir klassifikasiýanyň ýoklugy Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin deň we adalatly bäsdeşlik barada soraglary döredýär. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Para suwda ýüzmek boýunça klassifikasiýa kodlary diňe bir kemçilige esaslanýar, Daun sindromy bilen kesellän adamlarda bolsa fiziki we intellektual kemçilikler bar. Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler S14 intellektual kemçilik kategoriýasynda bäsleşip bilseler-de (eger olar IQ synaglarynda pes baha alsalar), olar köplenç garşydaşlarynyň ýokary fiziki güýji bilen ýeňlip galýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1117707/ipc-athletes-downs-syndrome-paralympics|title=IPC urged to allow greater numbers of athletes with Down's syndrome to compete at Paralympics|publisher=Insidethegames.biz|author=Liam Morgan|date=12 January 2022|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/other-sports/paralympics-calls-down-syndrome-category-28545992|title=Paralympics faces calls for Down's syndrome category to ensure level playing field|publisher=Mirror|author=Liam Llewellyn|date=21 November 2022|access-date=10 February 2024}}</ref>. Häzirki wagtda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin Paralimpiýa kategoriýasy ýok, bu bolsa olaryň intellektual taýdan kemçilikli türgenler hökmünde bäsleşmeli bolýandygyny aňladýar. Bu olaryň fiziki kemçiliklerini göz öňünde tutmaýar<ref>{{Cite web|url=https://mashable.com/article/down-syndrome-athletes-paralympics|title=Athletes with Down syndrome fight for inclusion at the Paralympics|publisher=Mashable.com|author=Ariel Bogle|date=29 August 2016|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/more-sports/olympics/news/29177/12563240/paralympic-dream-for-british-down-syndrome-swimmers-at-first-national-championships|title=Paralympic dream for British Down syndrome swimmers at first national championships|publisher=Sky Sports|author=Rebecca Williams|date=11 March 2022|access-date=2 March 2024}}</ref>. Dünýäde birnäçe goldaw toparlary IPC Klassifikasiýa Kodlarynyň çarçuwasynda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin aýratyn klassifikasiýa kategoriýasyny goşmak üçin lobbiçilik edýärler<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|title=Special21 celebrates World Down Syndrome Day in Albufeira|publisher=Portugal Resident|date=25 March 2022|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211052/https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|url-status=dead}}</ref>. Paralimpiýa hereketiniň içinde has köp inkluziwligi ösdürmäge gönükdirilen başlangyçlar, şol sanda kemsitmäge garşy göreşmek we Daun sindromly türgenler üçin deň mümkinçilikleri üpjün etmek boýunça goldaw we maglumatlylygy ýokarlandyrmak boýunça tagallalar ýüze çykdy<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|title=New push to make Down's syndrome swimmers eligible for Paralympics|publisher=Portugal Resident|author=Michael Bruxo|date=14 December 2021|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302220949/https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|url-status=dead}}</ref>. Dowam edýän goldawa garamazdan, mesele çözülmän galýar we Daun sindromly ýüzüjiler degişli klassifikasiýa ýollaryna girmekde kynçylyklara duçar bolýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.dsiso.org/paralympics-participation-swimmers-with-down-syndrome/|title=Paralympics Participation swimmers with Down syndrome|publisher=Down Syndrome International Swimming Organisation|author=Emily Laurence|access-date=2 March 2024}}</ref>. == Klassifikasiýa == {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[Image:Paralympic XC ski sitting.JPG|thumb|right|Ukrainanyň wekili Olena Ýurkowska 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda oturulyp edilýän çana-şä (sit-ski) boýunça ýaryşda]] === Kategoriýalar === Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) maýyplygyň on kategoriýasyny kesgitledi; bularyň hataryna fiziki, görüş we intellektual kynçylyklar girýär. Bu maýyplyklaryň haýsydyr birine eýe bolan türgenler Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilerler we her kategoriýanyň içinde maýyplygyň derejesine görä bölünerler; bu bölünişik sport görnüşine görä üýtgeýän funksional klassifikasiýa ulgamy arkaly amala aşyrylýar (her sport görnüşi maýyplygyň ähli kategoriýalaryny öz içine alyp bilmez). Bu kategoriýalar hem Tomusky, hem-de Gyşky Paralimpiýa oýunlaryna degişlidir<ref name="paralympic.org">{{cite web|title=Layman's Guide to Paralympic Classification|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_classificationguide_1.pdf|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309134129/https://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_ClassificationGuide_1.pdf|archive-date=9 March 2018}}</ref>. '''[[Fiziki maýyplyk]]''' – Fiziki maýyplygyň sekiz dürli görnüşi bar: * Myşsa güýjüniň peselmegi – Bu kategoriýadaky bozulmalarda myşsalaryň (meselem, bir aýagyň ýa-da goluň, bedeniň bir tarapynyň ýa-da aşaky böleginiň myşsalarynyň) döredýän güýji azalýar (meselem, oňurga ýiliginiň şikesi, spina bifida, poliomielitden soňky sindrom). * Hereket diapazonynyň çäklenmegi – Bir ýa-da birnäçe bogunda hereket diapazony yzygiderli ýagdaýda azalýar. Artrit ýaly ýiti ýagdaýlar bu topara girmeýär. * Agzanyň ýitirilmegi ýa-da kemçiligi – Kesel, şikes ýa-da dogabitdi kemçilik sebäpli süňkleriň ýa-da bogunlaryň bölekleýin ýa-da doly ýoklugy (meselem, dismeliýa). * Aýaklaryň uzynlygynyň tapawudy – Dogabitdi kemçilik ýa-da şikes sebäpli bir aýakda süňküň ep-esli gysgalmagy ýüze çykýar. * Pes boý – Süňk ýa-da kekirdek gurluşlaryndaky daýanç-hereket ulgamy kemçiligi sebäpli aýaklaryň, goluň we göwdäniň gysgalmagy netijesinde boýuň pes bolmagy (meselem, ahondroplaziýa, ösüş gormonynyň ýetmezçiligi, osteogenezis imperfekta). * Gipertoniýa – Gipertoniýa myşsa dartgynlygynyň adaty bolmadyk derejede ýokarlanmagy we myşsanyň uzalmak ukybynyň peselmegi bilen häsiýetlendirilýär. Gipertoniýa şikes, kesel ýa-da merkezi nerw ulgamynyň zeper ýetmegi bilen baglanyşykly ýagdaýlar netijesinde ýüze çykyp biler (meselem, serebral ysmaz). * Ataksiýa – Ataksiýa myşsa hereketleriniň utgaşdyrylmagynyň bozulmagyndan ybarat bolan ýagdaýdyr (meselem, serebral ysmaz, Fridreýhiň ataksiýasy, köpleýin skleroz). Atetoz – Atetoz, adatça, deňagramsyz, erkden daşary hereketler we simmetrik beden durşuny saklamakda kynçylyk çekmek bilen häsiýetlendirilýär (meselem, serebral ysjagyňylyk ýa-da horeoatetoz ýagdaýlarynda). Görüş ukybynyň bozulmagy – Görüş ukyby bozulan türgenler; bu topara bölekleýin görüşden (ýuridik taýdan kör hasaplanmaga ýeterlik derejede) başlap, doly körlüge çenli bolan ýagdaýlar degişlidir. Bu, görüş ulgamynyň bir ýa-da birnäçe böleginiň (gözüň gurluşy, reseptorlar, görüş nerwiniň ýollary we beýniniň görüş merkezi) zeper ýetmegini öz içine alýar<ref name="paralympic.org"/>. Görüş ukyby bozulan türgenlere ýol görkezýän şahslar (gidler) ýaryşyň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görüş ukyby bozulan türgen bilen ýol görkeziji bilelikde bir topar hasaplanýar. 2012-nji ýyldan başlap, bu ýol görkezijiler, şeýle hem bäş adamlyk futbol oýnunda (futzalda) görüşi kadaly bolan derwezeçiler özbaşdak medallary almaga hukuk gazandylar<ref name="thestar.com"/><ref name="bbc-ablebodied">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |title=Paralympics 2012: The able-bodied athletes at the Games |publisher=BBC News |date=31 August 2012 |access-date=31 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831224407/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |archive-date=31 August 2012 |url-status=live }}</ref>. [[Akyl taýdan maýyplyk]] – Akyl taýdan düýpli bozulmalary we şonuň bilen baglanyşykly uýgunlaşma häsiýetindäki çäklendirmeleri bolan türgenler. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) işi esasan fiziki maýyplygy bolan türgenlere gönükdirilen bolsa-da, käbir Paralimpiýa oýunlaryna "akyl taýdan maýyplyk" topary hem goşuldy. Bu topara diňe 18 ýaşyna çenli anyklanan akyl taýdan maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenler degişlidir. Şeýle-de bolsa, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) ykrar eden "Ýörite Olimpiýa oýunlary" (Special Olympics World Games) akyl taýdan maýyplygy bolan ähli adamlar üçin açykdyr<ref name=specialolympics/>. === Klassifikasiýa ulgamy === {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[File:Goalball vid Paralympics i Aten.jpg|thumb|right|2004-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Şwesiýanyň golbol topary]] Paralimpiýa oýunlarynda türgenler üçin funksional klassifikasiýa ulgamy ulanylýar, ýöne dürli sport görnüşlerine baglylykda onda käbir tapawutlar bolup biler. Funksional ulgamda esasy üns türgeniň maýyplygynyň onuň sport netijelerine nähili täsir edýändigine gönükdirilýär. Bu ulgama laýyklykda, aýaklarynyň funksiýasyny doly ýitiren türgenler (köp sport görnüşlerinde) bilelikde ýaryşýarlar; sebäbi olaryň funksional ýitgisi deňdir we bu ýitginiň sebäbi ähmiýetli däldir<ref name=lexi>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/impairment-to-class/|title=Lexi parasports classification guide|website=Lexi.global|access-date=13 June 2025}}</ref>. Dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşyp bilýän ýüzmek ýa-da ýeňil atletika ýaly sport görnüşlerinde, gatnaşyjylar öz maýyplygyna we zeper ýetme derejesine baglylykda dürli synplara (klaslara) bölünýärler. Munuň maksady, türgeniň maýyplygynyň bäsdeşlerine garşy görkezýän sport netijelerine ýetirýän täsirini iň pes derejä düşürmekdir. Mysal üçin, ýeňil atletikada we ýüzmekde, görme ukyby bozulan türgenler 11–13-nji kategoriýalarda ýaryşýarlar; bu ýerde 11-nji kategoriýadaky türgenler örän pes ýagtylyk duýujylygyna we/ýa-da hiç hili ýagtylyk duýma ukybyna eýe däl bolýarlar, 13-nji kategoriýadaky türgenler bolsa Paralimpiýa sportuna gatnaşmaga rugsat berilýän iň ýeňil derejeli görme bozulmasyna eýe bolanlardyr<ref name=class>{{cite web |title=World Para Swimming Classifications and Categories – SB9, SB8. |publisher=International Paralympic Committee |url=https://www.paralympic.org/swimming/classification |access-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717085533/https://www.paralympic.org/swimming/classification|archive-date=17 July 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Athletics |publisher=Australian Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |access-date=7 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118115126/http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |archive-date=18 January 2010 |url-status=dead }}</ref>. ====Türgenleriň funksional derejesiniň ýokarlandyrylmagy==== Käbir sport görnüşlerinde türgenlerden öz aralaryndaky fiziki çäklendirmeleri deňleşdirýän enjamlary ulanmak talap edilýär. Mysal üçin, Paralimpiýa oýunlarynda görmegiň bozulmagynyň üç dürli derejesi ykrar edilýär. S11 derejeli suwda ýüzmek boýunça türgenlerde görmegiň bozulmagy iň agyr bolýar we bu derejeli ähli ýüzüjiler has agyr görmegiň bozulmagyndan gelip çykýan islendik kemçiligiň öňüni almak üçin garaňky äýnek dakynmalydyrlar<ref>{{cite web|title=Goalball|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html|access-date=8 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024104216/http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html | archive-date=24 October 2009}}</ref>. ====Toparlary deňleşdirmek==== Şeýle hem, toparlaryň umumy topar hökmünde bahalandyrylýan [[Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda maýyp arabaly regbi|maýyp arabaly regbi]] ýa-da estafeta görnüşindeli ýüzüş ýaly toparlaýyn ýaryşlar bar. Her bir türgene, hereket mümkinçiliginiň çäkliligi esasynda, şol sport görnüşine mahsus bolan bal berilýär. Pes bal, ýokary bala garanyňda, hereket mümkinçiliginiň has çynlakaý derejede çäklidigini aňladýar. Deň bäsleşigi üpjün etmek üçin, meýdançada bir wagtda hereket edýän toparyň umumy ballarynyň jemi bellenilen iň ýokary çäkden geçmeli däldir. Meselem, maýyp arabaly regbide dört oýunçynyň maýyplyk derejesini aňladýan ballarynyň jemi sekiz baldan köp bolmaly däldir. Ýöne ýüzüş boýunça estafeta ýaryşlarynda dürli umumy bal çäkleri göz öňünde tutulan dört kategoriýa bar. Her toparyň umumy baly degişli kategoriýanyň bellenilen çäginden az bolmalydyr.<ref>{{cite web|title=Wheelchair Rugby|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619180525/http://paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|archive-date=19 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/swimming/swimming-relay/34-point-relay|access-date=13 June 2025|title=Lexi Paralympic Swimming Classifications: 34 point relay|website=Lexi.global}}</ref>. == Sport == {{main|Paralimpiýa sport görnüşleri}} Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna ýigrimi iki, gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna bolsa alty sany sport görnüşi girýär. Käbir sport görnüşleriniň özünde birnäçe ýaryş görnüşi bar. Meselem, dag-çaňgy sportunda aşak düşmek (downhill), super-kombinasiýa, super-G, slalom we ägirt uly slalom (giant slalom) ýaly görnüşler bar. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) garamagyna sport görnüşleriniň käbiri degişli bolsa-da, hemmesi däl. Belli bir maýyplyk toparlaryna mahsus bolan käbir sport görnüşlerine beýleki halkara guramalar, ýagny Halkara Sport Federasiýalary (IF) gözegçilik edýär; olaryň arasynda Halkara Araba we Amputasiýa edilenleriň Sport Federasiýasy (IWAS), Halkara Körleriň Sport Federasiýasy (IBSA) we Serebral Palsiýaly Adamlaryň Halkara Sport we Dynç Alyş Assosiasiýasy (CP-ISRA) ýaly guramalar bar. Bu halkara sport federasiýalarynyň milli bölümleri, şol sanda milli derejede türgenleri saýlap almak we sport işlerine ýolbaşçylyk etmek bilen meşgullanýan Milli Paralimpiýa Komitetleri hereket edýär<ref>{{cite web|title=Organization |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005622/http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Sport |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/Sport/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305234248/http://www.paralympic.org/Sport/ |archive-date=5 March 2010 |url-status=live }}</ref>. == Aldawçylyk baradaky aýyplamalar == {{main|Paralimpiýa oýunlarynda aldawçylyk}} 2000-nji ýyldaky Sidney oýunlaryndan soň, ispan basketbolçysy, zehin taýdan maýyplygy bolanlar (ID) üçin niýetlenen ýaryşda altyn medal gazanan Ispaniýanyň basketbol toparynyň käbir agzalarynyň hakykatdanam maýyplygynyň ýokdugyny öňe sürdi. Ol on iki adamlyk topardan diňe iki türgeniň zehin taýdan maýyplygy bolan türgenlere degişli talaplara laýyk gelýändigini aýtdy<ref name=cheating2>{{Cite news|title=Cheating shame of Paralympics|last=Slot|first=Owen|work=The Daily Telegraph|date=3 February 2001|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222162456/http://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|archive-date=22 December 2011|url-status=live}}</ref>. Bu ýagdaý jedellere sebäp boldy we Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) Ispaniýanyň Milli Paralimpiýa Komitetini derňew geçirmäge çagyrdy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |title=IPC Calls For Full Investigation|access-date=7 April 2010|date=27 November 2000|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20060118062536/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |archive-date = 18 January 2006}}</ref>. Derňew netijesinde, zehin taýdan maýyplyk boýunça düzgünleri bozan birnäçe ispan türgeni ýüze çykaryldy. Zehin taýdan maýyplyk boýunça ýaryşlara gözegçilik edýän federasiýanyň prezidenti Fernando Martin Wisente beren interwýusynda, dünýä boýunça türgenleriň gatnaşmak düzgünlerini bozýandygyny boýun aldy. IPC hem öz gezeginde derňew işine başlady. IPC-niň derňewiniň netijeleri ispan türgeniniň aýyplamalaryny tassyklady we bu ýagdaýyň diňe basketbol ýaryşy ýa-da ispan türgenleri bilen çäklenmändigini ýüze çykardy. Netijede, zehin taýdan maýyplyk boýunça ähli ýaryşlar näbelli möhlete çenli togtadyldy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |title=IPC Suspends INAS-FID from Membership|access-date=7 April 2010|date=9 March 2001|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20041224162629/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |archive-date = 24 December 2004}}</ref>. Zehin taýdan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagyny düzgünleşdirýän talaplar we gözegçilik çäreleri berkidilenden soň, 2008-nji ýyldaky oýunlardan soň bu gadaganlyk aýryldy. 2012-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda zehin taýdan maýyplygy bolan türgenler üçin ýüzmek, ýeňil atletika, stoluň üstünde oýnalýan tennis we gaýykda kürek çekmek ýaly dört görnüşde ýaryşlaryň geçirilmegi meýilleşdirildi<ref name=cheating>{{Cite news|title=Cheating does happen in the Paralympics|last=Grey-Thompson|first=Tanni|date=11 September 2008|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224222/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Re-Inclusion of Athletes with Intellectual Impairment in Paralympic Sports |last=Van de Vliet |first=Peter |publisher=International Paralympic Committee |date=15 December 2009 |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605163054/http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |archive-date=5 June 2011 }}</ref>. Paralimpiýa oýunlaryna steroidleriň ulanylmagy hem kölege saldy. Pekinde geçirilen 2008-nji ýyldaky oýunlarda, gadagan edilen maddalaryň barlygy anyklanan üç sany pauerlifting türgeni we bir nemes basketbolçysy ýaryşlardan çetleşdirildi. Bu, 2000-nji ýyldaky oýunlarda ýaryşlardan çetleşdirilen on sany pauerlifting türgeni we bir ýeňil atletika türgeni bilen deňeşdirilende azdy<ref name=steroids>{{Cite magazine|title=Paralympians can do the same thing as Olympic athletes-including cheating|publisher=CNNSI.com|magazine=Sports Illustrated|date=6 March 2002|url=http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap/|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828002849/http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap|archive-date=28 August 2008|url-status=live}}</ref>. Nemes lyžaçysy Tomas Oelsner steroidleriň barlygy anyklanan ilkinji Gyşky Paralimpiýa türgeni boldy. Ol 2002-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda iki sany altyn medal gazanypdy, ýöne barlagda gadagan edilen maddanyň tapylmagyndan soň medallary yzyna alyndy<ref>{{cite web|title=Skier Fails Drug Test |last=Maffly |first=Bryan |publisher=Salt Lake 2002 Paralympics |date=13 March 2002 |url=http://saltlake2002.paralympic.org/ |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042933/http://saltlake2002.paralympic.org/ |archive-date=5 June 2010 }}</ref>. Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda şwed kerlingçisi Glenn Ikoneniň barlagynda gadagan edilen maddanyň barlygy anyklandy we ol IPC tarapyndan alty aý möhlet bilen ýaryşlardan çetleşdirildi<ref>[http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler Anti-Doping Rule Violation of Swedish Wheelchair Curler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316004137/http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler |date=16 March 2014 }}, [[International Paralympic Committee]] (IPC), 4 May 2010</ref>. Ol kerling ýaryşynyň galan böleginden çetleşdirildi, ýöne onuň toparyna ýaryşy dowam etdirmäge 54 ýaşly kerlingçi lukmanynyň oňa gadagan edilen maddalaryň sanawyndaky bir derman serişdesini belländigini aýtdy<ref>{{Cite news|title=Winter Paralympics 2010: Wheelchair curler's positive drug test mars closing ceremony|last=Davies|first=Gareth|publisher=Telegraph Media Group Limited|work=The Telegraph|date=21 March 2010|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|access-date=3 May 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224228/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Swedish wheelchair curler suspended for use of an illegal drug |last=Little |first=Lyndon |publisher=Canwest Publishing Inc. |work=The Vancouver Sun |date=19 March 2010 |url=https://vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish+wheelchair+curler+suspended+illegal+drug/2703907/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424033136/http://www.vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish%2Bwheelchair%2Bcurler%2Bsuspended%2Billegal%2Bdrug/2703907/story.html |archive-date=24 April 2010 |url-status=dead }}</ref>. Paralimpiýa resmileriniň häzirki wagtda ýüzbe-ýüz bolýan ýene bir meselesi "busting" (gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyrmak) usulydyr. Sportçylar, köplenç öz bedenine zyýan ýetirmek arkaly gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyryp bilýärler; bu usulyň netijeliligi 15%-e çenli artdyryp bilýändigi subut edildi. Bu usul, esasanam, ýaryşyň dowamlylygy ýokary bolan sport görnüşlerinde, meselem, çiş-ýurtly ýerlerde geçirilýän çyzykly ylgawly (cross-country) çana typmak ýaryşlarynda has netijelidir. Gan basyşyny ýokarlandyrmak üçin sportçylar bil-oňurga şikesiniň aşagyndaky beden agzalaryna (aýaklara ýa-da gollara) bilkastdan şikes ýetirýärler. Şeýle şikeslere süňk döwmek, agzalary aşa berk daňmak we ýokary basyşly kompression joraplary ulanmak ýaly hereketler girip biler. Şikes agyrysyz bolup, ýöne sportçynyň gan basyşyna täsir edýär<ref>{{Cite news|title=Feel-bad story of the day: Paralympians appear to be cheating|work=The National Post|agency=Agence France-Presse|date=17 March 2010|url=https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|access-date=25 December 2018|archive-url=https://archive.today/20181225193021/https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|archive-date=25 December 2018|url-status=live}}</ref>. Ýene bir ähtimal mesele, Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda gen terapiýasynyň ulanylmagydyr. Ähli Paralimpiýa sportçylaryna gen dopingi arkaly öz ukyp-başarnyklaryny ýokarlandyrmak gadagan edilendir, ýöne bu düşünjeleri biri-birinden tapawutlandyrmak gaty kyn meseledir.[99] Bütindünýä Antidoping Agentligi (WADA) häzirki wagtda gen dopingi we gen terapiýasy boýunça barlaglary geçirýär; munuň bir sebäbi hem, biri-biri bilen ýakyn baglanyşykly bolan bu iki düşünjäniň arasyndaky serhedi kesgitlemekdir<ref name="WADA">{{cite web |publisher=World Anti Doping Agency |date=October 2009 |title=Gene Doping |url=http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |access-date=27 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121094012/http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |archive-date=21 November 2009}}.</ref>. IPC (Halkara Paralimpiýa Komitetleri) 2003-nji ýyldan bäri WADA bilen hyzmatdaşlyk edip, öz Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda WADA-nyň antidoping düzgünnamasyna berjaý edilmegini üpjün edip gelýär. Şeýle hem IPC, Paralimpiýa sportunda dopingiň ähtimal täsirini has-da azaltmak maksady bilen, her bir oýunlarda barlagdan geçirilýän sportçylaryň sanyny artdyrmagy dowam etdirmegi wada berdi.[101] Sportçylaryň ählisiniň WADA-nyň düzgünlerine laýyklykda çykyş etmegini üpjün etmek üçin, IPC tarapyndan ýaryşlaryň dowamynda we ýaryşlardan daşary hökmany barlaglar hem girizildi<ref name="PlayTrue">{{cite magazine |publisher=World Anti-Doping Agency |date=2008 |magazine=Play True |issue=3 |title=Levelling the Playing Field |url=http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf |access-date=13 April 2012 |url-status=dead |archive-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529042027/http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf}}</ref>. Sud-lukmançylyk seljermesi üçin nusgalary iberenden soň, IPC Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda rus sportçylarynyň arasynda giň ýaýran doping ulgamynyň hereket edendigini tassyklaýan subutnamalary tapdy<ref name="ReferenceB">{{Cite news|title=The IPC suspends the Russian Paralympic Committee with immediate effect|publisher=IPC |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207035019/https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|archive-date=7 December 2017|url-status=live}}</ref>. 2016-njy ýylyň 7-nji awgustynda IPC-niň Ýolbaşçy geňeşi biragyzdan karara gelip, tutuş Russiýa toparyny 2016-njy ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan çetleşdirdi; munuň sebäbi hökmünde Russiýanyň Paralimpiýa Komitetiniň IPC-niň Antidoping düzgünnamasyny we "esasy konstitusion talap" bolup IPC-niň prezidenti ser Filip Kreýwen Orsýetiň hökümetiniň "para sportçylaryny betbagtçylykly ýagdaýda şowsuzlyga uçradandygyny" aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Todd |last1=Nicholson |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee |access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828210654/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee|archive-date=28 August 2017|url-status=live}}</ref>. IPC-niň sportçylar geňeşiniň başlygy we CPC agzasy Todd Nikolson Orsýetiň sportçylary "global başarnygyny görkezmek" üçin "piýonlar" hökmünde ulanandygyny aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Philip |last1=Craven |date=7 August 2016 |url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0 |access-date=27 November 2017|url-status=live|archive-date=28 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828203613/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0}}</ref>. Orsýetli sportçylara 2020-nji ýyldaky Tokio Paralimpiýa oýunlarynda bitarap baýdak astynda bäsleşmäge rugsat berildi, ýöne Orsýetiň Ukraina doly göwrümli çozuşyndan soň Russiýa (we Belarus) 2022-nji ýylda ýene-de doly çykaryldy. 2025-nji ýylyň sentýabrynda IPC Orsýetiň 2026-njy ýylda bäsleşmegine girizilen çäklendirmeleri aýyrdy, emma käbir halkara sport federasiýalarynyň gadaganlyklary onuň ähli sport görnüşlerine gatnaşmagyna päsgel berýär. == Görnükli çempionlar we gazanylan üstünlikler == {{main|Paralimpiýa medallarynyň eýeleriniň sanawy we Paralimpiýa oýunlarynda birnäçe gezek altyn medal gazananlaryň sanawy}} ABŞ-ly Trischa Zorn taryhda iň köp medal gazanan paralimpiýaçydyr. Ol görme ukyby bolmadyk türgenler üçin niýetlenen ýüzüş ýaryşlaryna gatnaşyp, jemi 55 medal (şol sanda 41 altyn medal) gazandy. Onuň Paralimpiýa karýerasy 1980-nji ýyldan 2004-nji ýyla çenli, ýagny 24 ýyllap dowam etdi. Şeýle-de, ol 1980-nji ýylda ABŞ-nyň Olimpiýa ýüzüş toparynda ätiýaçdaky türgen hökmünde bellige alnypdy, ýöne ABŞ-nyň we onuň birnäçe ýaranynyň boýkoty sebäpli Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilmedi<ref>{{cite web|title=Trischa Zorn-Hudson|publisher=USA Swimming|url=http://www.usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619095827/http://usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|archive-date=19 June 2010|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Trischa Zorn|publisher=CNN |magazine=Sports Illustrated |url=http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023100121/http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|archive-date=23 October 2012|url-status=dead }}</ref>. Norwegiýaly Ragnhild Myklebust Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda gazanylan medallaryň sany boýunça rekordyň eýesidir. 1988-nji we 2002-nji ýyllar aralygynda dürli ýaryşlara gatnaşyp, ol jemi 22 medal (şol sanda 17 altyn medal) gazandy. 2002-nji ýyldaky oýunlarda bäş sany altyn medal gazanandan soň, ol 58 ýaşynda sport karýerasyny tamamlady. Täze Zelandiýadan bolan we aşaky beden bölegi şikesli (paraplegik) ok-ýaý atyjy Neroli Fairhall, 1984-nji ýylda Los-Anjelesde geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp, Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ilkinji şikesli türgen we üçünji paralimpiýaçy boldy. Ol Olimpiýa oýunlaryndaky ok-ýaý atyş ýaryşynda otuz dördünji orny eýeledi, şol bir görnüşde bolsa Paralimpiýa oýunlarynyň altyn medalyny gazandy<ref>{{cite web|title=2002 Winter Paralympics |publisher=Disabled Sports USA |work=Challenge Magazine |date=Spring 2002 |url=http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030427080320/http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |archive-date=27 April 2003 }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} bcn28jmmkqgj2ln4d2k5h50h765v99z 10 24972 270767 2026-09-18T02:02:47Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '<templatestyles src="Template:Blockquote/styles.css" /><!-- --><blockquote class="templatequote {{{class|}}}" {{#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"}}>{{{text|{{{content|{{{quotetext|{{{quote|{{{1|<includeonly>{{error|Error: No text given for quotation (or equals sign used in the actual argument to an unnamed parameter)}}{{main other|[[Category:Pages incorrectly using the quote template]]}}</includeonly><noinclude>{{lorem ipsum}}</noinclude>}}}}}}}}}}}}}}}{{#if:{...' 270767 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:Blockquote/styles.css" /><!-- --><blockquote class="templatequote {{{class|}}}" {{#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"}}>{{{text|{{{content|{{{quotetext|{{{quote|{{{1|<includeonly>{{error|Error: No text given for quotation (or equals sign used in the actual argument to an unnamed parameter)}}{{main other|[[Category:Pages incorrectly using the quote template]]}}</includeonly><noinclude>{{lorem ipsum}}</noinclude>}}}}}}}}}}}}}}}{{#if:{{{multiline|}}}|<nowiki /><!-- See talk page in 2025 for why this newline needs to be here --> </blockquote>|</blockquote>}}{{#if:{{{sign|}}}{{{cite|}}}{{{author|}}}{{{by|}}}{{{personquoted|}}}{{{source|}}}{{{ts|}}}{{{title|}}}{{{publication|}}}{{{quotesource|}}}{{{char|}}}{{{character|}}}{{{2|}}}{{{3|}}}{{{4|}}}{{{5|}}}| <div class="templatequotecite"><p style="display: inline; padding-left: 2.3em;">—&#8202;{{#if:{{{char|{{{character|{{{5|}}}}}}}}}|{{{char|{{{character|{{{5|}}}}}}}}}, in&#32;}}{{Comma separated entries | {{if empty|{{{sign|}}}|{{{cite|}}}|{{{author|}}}|{{{by|}}}|{{{personquoted|}}}|{{{2|}}}}} | {{if empty|{{{title|}}}|{{{publication|}}}|{{{ts|}}}|{{{quotesource|}}}|{{{3|}}}}} | {{if empty|{{{source|}}}|{{{4|}}}}} }}</p></div>}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using Blockquote template with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Blockquote]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | author | by | char | character | cite | class | content | multiline | personquoted | publication | quote | quotesource | quotetext | sign | source | style | text | title | ts }}<noinclude> {{documentation}}<!--Add categories to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> g7n7pv15tnzl05fx3i60b1fldxyxojx 10 24973 270768 2026-09-18T02:03:41Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '/* {{pp-template}} */ .templatequote { overflow: hidden; margin: 1em 0; padding: 0 32px; } .templatequotecite { line-height: 1.5em; /* @noflip */ text-align: left; margin-top: 0; } @media (min-width: 500px) { .templatequotecite { /* @noflip */ padding-left: 1.6em; } }' 270768 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .templatequote { overflow: hidden; margin: 1em 0; padding: 0 32px; } .templatequotecite { line-height: 1.5em; /* @noflip */ text-align: left; margin-top: 0; } @media (min-width: 500px) { .templatequotecite { /* @noflip */ padding-left: 1.6em; } } 975tzgnvhd5jyqf0ucyxd4w8q6i98j0 3 24974 270771 2026-09-18T03:47:07Z Max 26667 Max moved page [[Ulanyjy çekişme:SHB2000]] to [[Ulanyjy çekişme:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 270771 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ulanyjy çekişme:SHB]] la590hnexd5cz3zyjlu9oglwyj06xp5 0 24975 270773 2026-09-18T04:52:06Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Gyşky Paralimpiýa oýunlary''' — öz [[Milli Paralimpiýa komiteti]]ne (NPC) wekilçilik edip, gar we buz üstündäki para-sport görnüşleri boýunça bäsleşýän, fiziki we görme ukyby boýunça maýyplygy bolan gyşky sport görnüşleriniň türgenleriniň gatnaşmagyndaky halkara köp görnüşli sport çäresidir. Gyşky Paralimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, Gyşky Olimpiýa oýunlary tamamlanandan birnäçe gün soň geçirilýä...' 270773 wikitext text/x-wiki '''Gyşky Paralimpiýa oýunlary''' — öz [[Milli Paralimpiýa komiteti]]ne (NPC) wekilçilik edip, gar we buz üstündäki para-sport görnüşleri boýunça bäsleşýän, fiziki we görme ukyby boýunça maýyplygy bolan gyşky sport görnüşleriniň türgenleriniň gatnaşmagyndaky halkara köp görnüşli sport çäresidir. Gyşky Paralimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, Gyşky Olimpiýa oýunlary tamamlanandan birnäçe gün soň geçirilýär we (1992-nji ýyldan bäri) şol bir şäherde guralýar. Gyşky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga hukuk berýän maýyplyk görnüşlerine fiziki maýyplyklar (myşsa güýjüniň gowşaklygy, hereket diapazony, beden agzalarynyň ýoklugy ýa-da kemçiligi, aýaklaryň uzynlygynyň tapawudy, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz) we görme ukybynyň bozulmagy degişlidir. Oýunlaryň guralmagyna Halkara Paralimpiýa komiteti (IPC) gözegçilik edýär. Her ýaryşda medallar gowşurylýar: Olimpiýa oýunlarynda 1904-nji ýyldan bäri dowam edip gelýän däbe laýyklykda, birinji orun üçin altyn, ikinji orun üçin kümüş we üçünji orun üçin bürünç medallar berilýär. Gyşky Paralimpiýa oýunlary ilkinji gezek 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi we oňa 16 ýurtdan 198 sany para-türgen gatnaşdy. Bu oýunlar, diňe bir maýyp arabasyndaky türgenleriň däl-de, eýsem beýleki türgenleriň hem gatnaşan ilkinji Paralimpiýa oýunlary boldy. 1976-njy ýyldan bäri oýunlaryň gerimi we ähmiýeti artdy. Ilkinji oýunlaryň 50 ýyllygyny alamatlandyran "Milano Cortina 2026" Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda köp sanly rekord goýuldy. Oýunlara rekord derejede köp türgen we ýurt gatnaşdy, şeýle hem öňki gyşky oýunlar bilen deňeşdirilende has köp ýurt medal gazandy. Mundan başga-da, çäräni dünýä boýunça teleýaýlym arkaly görkezýän teleýaýlym kompaniýalarynyň sany hem ozalkysyndan has köp boldy. Oýunlaryň geriminiň giňemegi bilen, gatnaşmaga hukuk berýän maýyplyk görnüşleriniň sanawy hem artdy. Norwegiýa dört gezek (1980, 1988, 1994 we 1998-nji ýyllarda) Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda medallar boýunça iň ýokary orny eýelän ýurt boldy. Germaniýa üç gezek (1976, 2002 we 2010-njy ýyllarda) medallar boýunça iň ýokary orny eýeledi. Hytaý (2022 we 2026), Russiýa (2006 we 2014) we ABŞ (1992 we 2018) bolsa her haýsysy iki gezekden iň ýokary orny eýeledi. Awstriýa (1984) bir gezek iň ýokary orny eýelän ýurt boldy<ref>{{Cite web |title=Paralympic Games - Results |url=https://www.paralympic.org/paralympic-games-results |access-date=2022-03-14 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. nxje98izdrn4db121pb7p8nlgjiucnh 0 24976 270774 2026-09-18T10:57:57Z Zangouleh 34761 "[[:fa:Special:Redirect/revision/44405783|اکارینا]]" sahypasyny terjime etmek arkaly döredildi 270774 wikitext text/x-wiki  Okarina (iňlis dilinde: Ocarina) gadymy üfleme saz guraly bolup, gamyş görnüşli üfleme saz guralynyň mysaly hasaplanyp bilner. Bu saz guraly dürli görnüşlerde ýasalýar, ýöne olaryň hemmesi dörtden on iki deşigi bolan ýapyk giňişlik bolup, üflemek üçin bir ýa-da birnäçe deşigi bar. Juzeppe Donati bu saz guralynyň üstünde ilkinji gezek Italiýada işlän we meýdan barlaglary bilen Okarina saz guralyny giňelden iň meşhur adamlaryň biridir we bu saz guralynyň dürli görnüşlerini toýundan we metaldan ýasap, onuň deşiklerini on üçe çenli köpeltdi.[1] [[Kategoriýa:Articles with hAudio microformats]] 7l1icnkjez20ljcxz6w8kntw2jbczzp 270775 270774 2026-09-18T11:17:21Z Zangouleh 34761 bu sayfia esas baglani ardirdim. 270775 wikitext text/x-wiki  Okarina (iňlis dilinde: Ocarina) gadymy üfleme saz guraly bolup, gamyş görnüşli üfleme saz guralynyň mysaly hasaplanyp bilner. Bu saz guraly dürli görnüşlerde ýasalýar, ýöne olaryň hemmesi dörtden on iki deşigi bolan ýapyk giňişlik bolup, üflemek üçin bir ýa-da birnäçe deşigi bar. Juzeppe Donati bu saz guralynyň üstünde ilkinji gezek Italiýada işlän we meýdan barlaglary bilen Okarina saz guralyny giňelden iň meşhur adamlaryň biridir we bu saz guralynyň dürli görnüşlerini toýundan we metaldan ýasap, onuň deşiklerini on üçe çenli köpeltdi.K[http://www.campin.me.uk/Music/Ocarina/ <nowiki>[1]</nowiki>] [[Kategoriýa:Articles with hAudio microformats]] rm46vcu7rwx63kdh9yo2et2t9d6komm 270776 270775 2026-09-18T11:33:09Z Zangouleh 34761 iki resim bu ocarina icin ardim. 270776 wikitext text/x-wiki [[Faýl:Ceramic Ocarina MET 219329.jpg|thumb|Ocarina ]] [[Faýl:2016-01 Ocarina front.jpg|thumb|Ocarina ]]  Okarina (iňlis dilinde: Ocarina) gadymy üfleme saz guraly bolup, gamyş görnüşli üfleme saz guralynyň mysaly hasaplanyp bilner. Bu saz guraly dürli görnüşlerde ýasalýar, ýöne olaryň hemmesi dörtden on iki deşigi bolan ýapyk giňişlik bolup, üflemek üçin bir ýa-da birnäçe deşigi bar. Juzeppe Donati bu saz guralynyň üstünde ilkinji gezek Italiýada işlän we meýdan barlaglary bilen Okarina saz guralyny giňelden iň meşhur adamlaryň biridir we bu saz guralynyň dürli görnüşlerini toýundan we metaldan ýasap, onuň deşiklerini on üçe çenli köpeltdi.K[http://www.campin.me.uk/Music/Ocarina/ <nowiki>[1]</nowiki>] [[Kategoriýa:Articles with hAudio microformats]] fzmbt6id8wizgrqfjpisx25bycu9iy2