Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5321 270781 267771 2026-09-18T18:47:59Z Papel1971 16992 270781 wikitext text/x-wiki {{IN |status = |türkmençe ady = Daşkent |asyl ady = {{lang-uz|Toshkent / Тошкент}} |surat = File:Tashkent city 2025y.jpg |surat beýany = |tabynlyk = |ýurt = Özbegistan |tugra = Emblem of Tashkent.svg |baýdak = |tugra beýany = |baýdak beýany = |tugra derek = 150 |baýdak derek = |lat_deg= 41|lat_min= 18 |lat_sec = |lon_deg= 69|lon_min= 16 |lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:UZ |CoordScale = |YandeksKarta = http://maps.yandex.ru/?text=Узбекистан%2C%20Ташкент&sll=69.260674%2C41.258054&sspn=11.249997%2C6.366335&l=map%2Ctrf |territoriýa görnüşi = |tablisada territoriýa = |ýurt kartasy ölçegi = 250 |sebit kartasy ölçegi = |etrap kartasy ölçegi = |sebit görnüşi = |sebit = |tablisada sebit = |etrap görnüşi = |etrap = |tablisada etrap = |obşina okrugy görnüşi = |obşina okrugy = |tablisada obşina okrugy = |içerki bölünme = |häkim görnüşi = Häkim |häkim = [[Shavkat Umrzoqov]] |düýbüni tutma senesi = |ilkinji agzalma = |öňki ady = |meýdan = 631,29<ref name="Gorod">[http://toshkent.uz/ru/articles/351/ Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент]</ref> |beýiklik görnüşi = 455 |IN merkez beýikligi = |klimat = |resmi dil = Özbek dili |ilat = 3 095 000<ref>[https://kun.uz/97794504 Toshkentda yashovchi doimiy aholi soni 3 milliondan oshdi]</ref><ref name="узстат2015">[http://www.stat.uz/ru/uploads/ekonom/demograf/doimiy%20aholi%20soni.xls Численность постоянного населения (динамика населения Узбекистана и его регионов в 1991 — 2015)] // [http://www.stat.uz/ru/interaktiv/demograficheskie-dannye Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике. Демографические данные]</ref> |ilat ýazuwy ýyly = 2024 |gürlük = 4880,5 |aglomerasiýa = |milli düzüm = Özbekler, Ruslar, Tatarlar, Koreýsler, Gazaklar, Türkmenler |konfessional düzüm = |etnohoronim = |sagat guşaklygy = +5 |DST = |telefon kody = +998 71 |poçta indeksi = 100000 <ref>[http://www.aci.uz/ru/online_services/postal_indexes/ Узбекское Агентство связи и информатизации. Почтовые индексы]</ref> |poçta indeksleri = |awtoulag kody = 01—09 |identifikator görnüşi = |sanly identifikator = |Commons kategoriýasy = |saýt = http://tashkent.uz/ |saýt dili = uz |saýt dili 2 = ru }} '''[[Özbegistan]] paýtagty''' we iň uly şäheridir. Bu şäher Özbegistanyň demirgazyk-gündogar böleginde ýerleşýär we şäheriň meýdany 631,29 km² (392,265 mi²). 2021-nji ýyldaky ilat ýazuwyna görä şäheriň ilaty 3.095.000 adam. 2024-nji ýyla görä [[Daşkent]]iň jemi içerki önümi 25 milliard dollar bolup, Özbegistanda jemi içerki önümi iň köp bolan şäher boldy. Ilat sany boýunça Merkezi Aziýanyň iň uly şäheri bolan Daşkent, öňki Sowet respublikalarynda [[Moskwa]], [[Sankt-Peterburg]] we [[Kiýew]]den soň dördünji uly şäherdir. 1966-njy ýylda bolan weýrançylykly ýer titremesinden soň şäher esasan täzeden guruldy. Şäher giň ýollary, ýaşyl meýdançalary, seýilgäh baglary, yzygiderli oturymly ýerler, yzygiderli we berk infrastrukturasy bilen Sowet şäher meýilnamasynyň iň möhüm mysallaryndan biridir. == Salgylanmalar == {{Çeşmeler}} [[Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary]] [[Kategoriýa:Özbegystan]] {{Stub}} husmcw8wthkxit12rmwyxi8d6bsfcj3 14 10092 270786 184504 2026-09-18T19:56:36Z ~2026-50452-03 34765 himva 270786 wikitext text/x-wiki {{Commons|Category:History of England}} [[Kategoriýa:Ýurtlar boýunça taryh]] [[Kategoriýa:Angliýa]] [[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň taryhy]] [[Kategoriýa:Ýewropanyň taryhy]] [[Kategoriýa:Edebiyat]] [[Kategoriýa:Edebiýat ownuk makalalar]] [[Kategoriýa:Himiýa]] loqfr0mno4jtgyymix8wqsitt50xkct 0 14696 270782 219059 2026-09-18T18:53:13Z Papel1971 16992 270782 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monument | monument_name = Konstitusiýa binasy | native_name = | image = Aškabat spomenik ustavnosti (2).jpg | caption = | location = [[Arçabil şaýoly]][[Aşgabat]] | designer = [[Polimeks]] | type = monument | material = | length = | width = | height = 185m | begin = 2008 | complete = 2011 | open = 2011 | dedicated_to = | map_image = | map_text = | map_width = | relief = | coordinates = |lat_dir = N |lat_deg = 37|lat_min = 53 |lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 58 |lon_min = 19 |lon_sec = 20 |region = TM |CoordScale = 1000 | lat = | long = | extra = }} '''Türkmenistanyň Konstitusiýa binasy monumenty''' Aşgabat şäherinde ýerleşýändir. Onyñ uzynlygy 185 metr bolan monument Türkmenistandaky iň uzyn 2-nji binadyr. Ol myramyrdan gurylandyr. Monument Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 20-nji ýylynyň şanyna gurylandyr. Ol 2008-2011-nji ýyllar arasynda Türk gurlyşyk firmasy Polimeks tarapyndan Arçabil şaýoly ugrynda gurylandyr. Monument kompleks şeklinde bolup, onyñ içinde muzeý, konferensiýa zaly, sowgat dükany we kafeteriýa bardyr. {{Aşgabat}}{{struct-stub}} [[Kategoriýa:Aşgabat şäheriniñ binalary we strukturasy]] [[Kategoriýa:Türkmenistandaky hatyra we ýatlama ýädigärlikleri]] mvd2f1f3usgxt27jgt74laadqb7i59d 4 22334 270787 267437 2026-09-18T21:51:56Z CommonsDelinker 112 Replacing Gabrielle_09_sept_2007_1625Z.jpg with [[File:Gabrielle_2007-09-09_1625Z.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Criterion 4 - conforms to other similar files' formats for storm images). 270787 wikitext text/x-wiki {| style="clear:both; background:none; color:black;" | colspan="2" style="border:1px solid #A3B1BF;; padding:1em 1em 1em 1em; background-color:#D8E4F2" | <div style="font-size:14pt;text-align:center">Mazmuny:</div><div style="font-size:11pt;text-align:center;"> [[#Bilim|Bilim]] • [[#Ösümlikler|Ösümlikler]] • [[#Çyzgylar, diagrammalar we kartalar|Çyzgylar, diagrammalar we kartalar]] • [[#Tebigy hadysalar|Tebigy hadysalar]] • [[#Güýmenje, medeniýet we ýaşaýyş durmuşy|Güýmenje, medeniýet we ýaşaýyş durmuşy]] • [[#Haýwanlar|Haýwanlar]] • [[#Şahsyýetler|Şahsyýetler]] • [[#Kömelekler|Kömelekler]] • [[#Mekanlar|Mekanlar]] • [[#Tehnologiýalar|Tehnologiýalar]] • [[#Sungat eserleri|Sungat eserleri]] • [[#Taryh|Taryh]] • [[#Ulaglar|Ulaglar]] • [[#Kosmos|Kosmos]] • [[#Iýmit we içgi|Iýmit we içgi]] • [[#mikro jandarlar|mikro jandarlar]] • [[#Beýlekiler|Beýlekiler]] </div> |- | colspan="2" width="100%" valign="top" style="padding:1em 1em 1em 1em; border:1px solid #A3B1BF; background-color:lightgreen" | === Bilim === :<gallery mode="packed"> Faýl:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg Faýl:Amethyst. Magaliesburg, South Africa.jpg Faýl:Molybdenum crystaline fragment and 1cm3 cube.jpg Faýl:Circle radians.gif Faýl:Airplane vortex edit.jpg Faýl:CG heart 2.gif </gallery> === Ösümlikler === :<gallery mode="packed"> Faýl:Narzisse.jpg Faýl:Pomegranate03 edit.jpg Faýl:Coriander Seeds.jpg Faýl:Equisetum pratense Luc Viatour.jpg </gallery> === Çyzgylar, diagrammalar we kartalar === :<gallery mode="packed"> Faýl:Caricature gillray plumpudding.jpg Faýl:1axc tricolor.png Faýl:Kunyu Wanguo Quantu (坤輿萬國全圖).jpg Faýl:Istanbul PU889.jpg </gallery> === Tebigy hadysalar === :<gallery mode="packed"> Faýl:2013-08-07 04-23-26-foudre-belfort.jpg Faýl:Staudammkrone Lünersee 2.JPG Faýl:Gabrielle 2007-09-09 1625Z.jpg Faýl:Pāhoehoe and Aa flows at Hawaii.jpg Faýl:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg Faýl:Snowflake macro photography 1.jpg File:ParmaMelor AMO TMO 2009279 lrg.jpg </gallery> === Güýmenje, medeniýet we ýaşaýyş durmuşy === :<gallery mode="packed"> Faýl:Takbir of prayer.jpg Faýl:Greyhound Racing 2 amk.jpg Faýl:Ecotourism Svalbard.JPG Faýl:Roger Glover Steve Morse 2005.jpg Faýl:Work in Progress.JPG Faýl:BonsaiTridentMaple.jpg Faýl:Taming of the Shrew.jpg </gallery> === Haýwanlar === :<gallery mode="packed"> Faýl:Red eyed tree frog edit2.jpg Faýl:White shark.jpg Faýl:Apis mellifera carnica worker hive entrance 3.jpg Faýl:Pachygrapsus marmoratus 2009 G4.jpg Faýl:Aurelia aurita (aka).jpg Faýl:Common Blackbird.jpg Faýl:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg Faýl:Hawaii turtle 2.JPG Faýl:Male human head louse.jpg Faýl:Phyllidia elegans (23806633304).jpg Faýl:Pair of Merops apiaster feeding.jpg File:Spanish festoon (Zerynthia rumina).jpg </gallery> === Şahsyýetler === :<gallery mode="packed"> Faýl:Atatürk Tokat'ta bir vatandaşı dinliyor (1930).jpg Faýl:Sarah Vaughan - William P. Gottlieb - No. 1.jpg Faýl:Nguyen Aïn Nuä'C (Ho-Chi-Minh), délégué indochinois, Congrès communiste de Marseille, 1921, Meurisse, BNF Gallica.jpg Faýl:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg Faýl:Angela Merkel (2008).jpg Faýl:Faruk-Çelik-2009.jpg </gallery> :» '''Dowamy...''' ''[[Wikipediýa:Günüň aýratyn suraty/Suratkeşler we ýazyjylar|Suratkeşler we ýazyjylar]], [[Wikipediýa:Günüň aýratyn suraty/Aýdymçylar we Aktýorlar|Aýdymçylar we Aktýorlar]], [[Wikipediýa:Günüň aýratyn suraty/Syýasat|Syýasat]], [[Wikipediýa:Günüň aýratyn suraty/Sport|Sport]]'' === Kömelekler === :<gallery mode="packed"> Faýl:Fomes fomentarius inside 2009 G1.jpg Faýl:Geastrum 20070721.jpg Faýl:Amanite tue-mouche.JPG Faýl:PanellusStipticusAug12 2009.jpg </gallery> === Mekanlar === :<gallery mode="packed"> Faýl:Unique Moment with the Moon and Christ the Redeemer 3.jpg Faýl:The sculptures of two mythical giant demons, Thotsakan and Sahatsadecha, guarding the eastern gate of the main chapel of Wat Arun, Bangkok.jpg Faýl:Jerusalem-2013-Temple Mount-Dome of the Rock-Detail 01.jpg Faýl:Dolmabahçe Mosque Mars 2013.jpg Faýl:Roof hafez tomb.jpg Faýl:VaticanMuseumStaircase.jpg Faýl:Moraine Lake-Banff NP.JPG Faýl:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg Faýl:Mostar, Stari Most at night.jpg Faýl:Església Santa Margalida - Santa Margalida - Mallorca - stained-glass windows.jpg </gallery> === Tehnologiýalar === :<gallery mode="packed"> Faýl:Casing.jpg Faýl:Dampfturbine Laeufer01.jpg Faýl:Taipei 101 Tuned Mass Damper 2010.jpg Faýl:Amiga500 system.jpg Faýl:Red clothespin.JPG </gallery> === Sungat eserleri=== :<gallery mode="packed"> Faýl:Great Wave off Kanagawa2.jpg Faýl:Blake Canterbury Pilgrims engraving.jpg Faýl:Nofretete Neues Museum.jpg Faýl:Girl with a Pearl Earring.jpg Faýl:Idi Amin caricature2.jpg Faýl:Antep 1250575b.jpg Faýl:Giorgione - Sleeping Venus - Google Art Project 2.jpg </gallery> === Taryh === :<gallery mode="packed"> Faýl:MortDebarquement.jpg Faýl:Alaska Purchase (hi-res).jpg Faýl:KoreanWarRefugeeWithBaby.jpg Faýl:Egyptian camel transport3.jpg Faýl:Trinity Test Fireball 16ms.jpg Faýl:Marine da nang.jpg Faýl:Turkish postage stamp, Selimiye Mosque, Scott No. J61, issued 1913.jpg Faýl:Chicago Union Station 1943.jpg Faýl:Triomphe de Marat4.jpg Faýl:Currier and Ives Liberty2.jpg </gallery> === Ulaglar === :<gallery mode="packed"> Faýl:Kecskemet 2010 Türk Yıldızları photo 36 brightened.jpg Faýl:SkodaSuperbII.jpg Faýl:Project 1164 Moskva 2009 G1.jpg Faýl:Global Power Bomber CTF conducts B-1B external captive carry demonstration (201120-F-JG201-9095).jpg </gallery> === Kosmos === :<gallery mode="packed"> Faýl:Robinson-projection.jpg Faýl:Barnard 33.jpg Faýl:Magnificent CME Erupts on the Sun - August 31.jpg Faýl:Michael Gernhardt in space during STS-69 in 1995.jpg Faýl:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg Faýl:Columbia.sts-1.01.jpg Faýl:STS 114 day before launch.jpg Faýl:Star-sizes.jpg Faýl:Ursa Major2.jpg </gallery> === Iýmit we içgi === :<gallery mode="packed"> Faýl:Orange juice 1 edit1.jpg Faýl:Sucuk-2.jpg Faýl:Pain au chocolat Luc Viatour.jpg Faýl:Baklava - Turkish special, 80-ply.JPEG Faýl:Pistachio macro whitebackground NS.jpg Faýl:Flaming cocktails.jpg Faýl:Bienenwabe mit Eiern und Brut 5.jpg Faýl:Roasted coffee beans.jpg Faýl:2006-02-13 Drop-impact.jpg Faýl:Various grains.jpg </gallery> === mikro jandarlar === :<gallery mode="packed"> Faýl:Haeckel Siphoneae.jpg Faýl:SalmonellaNIAID.jpg Faýl:Haeckel Spumellaria.jpg </gallery> === Beýlekiler === :<gallery mode="packed"> Faýl:Glasses 800 edit.png Faýl:Midsummer bonfire closeup.jpg Faýl:Male whale shark at Georgia Aquarium.jpg Faýl:Coiled rope 03235.jpg Faýl:Colouring pencils.jpg Faýl:Magnifying glass2.jpg Faýl:Windbuchencom.jpg Faýl:Firefighting exercise.jpg Faýl:Indian pigments.jpg </gallery> :» '''[[Wikipediýa:Günüň aýratyn suraty/Arhiw|Arhiw]]''' |} __NOTOC__ [[Kategoriýa:Wikipediýa saýlanan suratlar]] j0m4k9s4u40mjlckvqo5xbx7niaq9yz 0 22620 270788 254378 2026-09-18T23:51:23Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270788 wikitext text/x-wiki '''Akdogan Köli''' ([[Türkçe]]: ''Akdoğan Gölü'') — [[Türkiýe|Türkiýe Respublikasy]]<nowiki/>nyň [[Muş (il)|Muş]] welaýatynyň [[Warto]] etrabynda bir köl. [[Akdogan Daglary]]<nowiki/>nyň günbatarynda Büýük Akdogan we Küçük Akdogan atly iki köl bar. Kölüň çuňlugy 21 metr. Kiçijik köl 47 metr çuňlukda. <ref name=ministryofforeign9>{{Cite web | title = HAMURPET (AKDOĞAN), HAÇLI VE NAZİK GÖLLERİ | url = https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/258101/yokAcikBilim_10187880.pdf?sequence=-1&isAllowed=y | website = https://acikbilim.yok.gov.tr/ | accessdate = 30 Mart 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20230821162715/https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/258101/yokAcikBilim_10187880.pdf?sequence=-1&isAllowed=y | archivedate = 2023-08-21 | url-status = live | dead-url = yes }}</ref> <ref name=>{{Cite web | title = T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı | url = https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer/hamurpet-akdogan----golu | website = https://www.kulturportali.gov.tr/ | accessdate = 05 Şubat 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20230818195100/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer/hamurpet-akdogan----golu | archivedate = 2023-08-18 | url-status = dead }}</ref> [[Faýl:Akdogangolugunbatimi.jpg|thumb|200px]] == Çykgytlar == [[Kategoriýa:Türkiýe]] 0w2tyji7cx6vg3tjwwvg675ixytrvdb 0 24971 270790 270772 2026-09-19T00:28:20Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270790 wikitext text/x-wiki '''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988-nji ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar. Ähli Paralimpiýa oýunlary [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]] (IPC) tarapyndan dolandyrylýar. Palimpiýa oýunlary 1948-nji ýylda Britaniýanyň [[Ikinji Jahan Urşunyn|Ikinji Jahan Urşunyň]] weteranlarynyň kiçi bir ýygnanyşygy hökmünde başlady. 1960-njy ýylda Rimde geçirilen oýunlar lukman Antonio Maglio tarapyndan teklip edilen ýaly, 23 ýurtdan maýyplygy bolan 400 türgeni özüne çekdi. Häzirki wagtda ol iň uly halkara sport çäreleriniň biri bolup durýar -- 2020-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna 163 Milli Paralimpiýa Komitetinden 4520 türgen gatnaşdy<ref>{{cite journal|last1=Dehghansai|first1=Nima|last2=Lemez|first2=Srdjan |last3=Wattie|first3=Nick|last4=Baker|first4=Joseph|title=A Systematic Review of Influences on Development of Athletes With Disabilities|journal=Adapted Physical Activity Quarterly|date=January 2017|volume=34 |issue=1|pages=72–90|doi=10.1123/APAQ.2016-0030|pmid=28218871|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vritika|date=25 April 2017|title=Difference between Olympics and Paralympics|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics|access-date=8 September 2021|website=Differencebetween.info|url-status=live|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908134444/http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics}}</ref>. Palimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen parallel we şoňa meňzeş görnüşde guralýar. [[Halkara Olimpiya Komiteti]] tarapyndan ykrar edilen Ýörite Olimpiýa oýunlaryna intellektual taýdan maýyplygy bolan türgenler girýär (1992-nji ýyldan bäri intellektual taýdan maýyplygy bolan adamlar hem Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýarlar) we 1924-nji ýyldan bäri geçirilýän Deaflimpiýa oýunlary diňe ker türgenler üçindir<ref>[http://www.deaflympics.com/news.asp?1131 The World Games for the Deaf and the Paralympic Games] {{Webarchive |date=15 March 2014 |url=https://web.archive.org/web/20140315230640/http://www.deaflympics.com/news.asp?1131}}, [[International Committee of Sports for the Deaf]] (CISS), December 1996</ref><ref name=specialolympics>[https://web.archive.org/web/20111007041021/http://info.specialolympics.org/NR/rdonlyres/eygdoyu6qeskkk3pn56u5u62q2wo5alfxtsakkwc56svfiy3qzsgyukawqyplsdx2xxyphk24bx7nznqjvg7t4snyee/olympic_brochure.pdf Special Olympics and the Olympic Movement], Official website of the [[Special Olympics]],1669</ref>. Para türgenleriň dürli maýyplyklaryny göz öňünde tutup, olaryň bäsleşýän birnäçe kategoriýasy bar. Rugsat berilýän maýyplyklar on sany laýyk kemçilik görnüşine bölünýär: myşsa güýjüniň bozulmagy, passiw hereket diapazonynyň bozulmagy, el-aýak ýetmezçiligi, aýak uzynlygynyň tapawudy, gysga boý, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz, görmegiň bozulmagy we intellektual kemçilik. Bu kategoriýalar başga-da dürli kiçi kategoriýalara bölünýär<ref>{{Cite web |url=http://www.paralympic.org/classification |title=Classification |website = Official website of the Paralympic Movement |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316004832/http://www.paralympic.org/classification |archive-date=16 March 2014 |url-status=live }}</ref>. == Öňdebaryjylar == === Olimpiýa oýunlarynda maýyp türgenler === [[File:RUSMARKA-1777.jpg|thumb|right|Ser [[Ludwig Guttmann]]]] Paralimpiýa oýunlarynyň döremeginden öň hem maýyp türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşypdyrlar. Munuň ilkinji mysaly hökmünde, 1904-nji ýylda ýaryşa gatnaşan we bir aýagy protez bolan nemes-amerikan gimnasty Jorj Eýzeri (George Eyser) görkezmek bolar. Wengriýaly suw polosy oýunçysy Oliwer Halassi (bir aýagy ýokdy) 1928-nji ýyldan başlap, yzly-yzyna üç Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{Cite web |date=3 December 2016 |title=Olivér Halassy Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |access-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203073110/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |archive-date=3 December 2016 }}</ref>. Wengriýaly Karoly Takaç (Károly Takács) 1948 we 1952-nji ýyllardaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda ok atyş ýaryşlaryna gatnaşdy. Onuň sag eli ýokdy, ýöne ol çep eli bilen ok atyp bilýärdi. Paralimpiýa oýunlaryndan öň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýene bir maýyp türgen daniýaly atly sport ussady Lis Harteldi (Lis Hartel); ol 1943-nji ýylda poliomiýelit keselini geçirenden soň, 1952-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda dresaj (atly sportuň görnüşi) boýunça kümüş medal gazandy<ref>DePauw and Gavron (2005), p. 38</ref>. === Stoke Mandeville oýunlary === Maýyp türgenler üçin Olimpiýa oýunlary bilen utgaşykly gurnalan ilkinji sport çäresi, [[Tomusky Olimpiýa oýunlary (1948)|1948-nji ýylda Londonda geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň]] açylyş gününde boldy. 1939-njy ýylda Bosgun alymlara kömek ediş geňeşiniň (CARA) goldawy bilen nasist Germaniýasyndan gaçyp gelen [[Stoke Mandeville hassahanasy]]nyň nemes-ýewreý lukmany [[Ludwig Guttmann]], oňurga beýnisi şikeslenen we Ikinji jahan urşuna gatnaşan britan weteranlary üçin sport ýaryşyny gurady<ref>{{cite web | url=http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | title=Paralympics History | author=Correia, Susana | work=Accessible Portugal Online Magazine | date=February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206205816/http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | archive-date=6 February 2009}}</ref>. Ilkinji oýunlar "1948-nji ýylyň Halkara maýyp arabasyndaky türgenleriň oýunlary" diýlip atlandyryldy we olar 1948-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilmek üçin niýetlenipdi. Guttmannyň maksady, maýyp adamlar üçin Olimpiýa oýunlaryna deň derejede boljak ýokary derejeli sport ýaryşyny döretmekdi. Oýunlar her ýyl şol bir ýerde geçirilýärdi; 1952-nji ýylda britanlara goşmaça hökmünde golland we ysraýyl weteranlary hem gatnaşdy we bu çäre öz görnüşindäki ilkinji halkara ýaryşa öwrüldi. 1960-njy ýylda, şol ýyl Rimde geçirilýän Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen utgaşyklylykda, dokuzynjy gezek geçirilýän oýunlar ilkinji gezek Beýik Britaniýadan daşarda — Rimde gurnaldy. Soňra bu ýaryşlar "1-nji Paralimpiýa oýunlary" diýlip ykrar edildi<ref>{{cite web |url=http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |title=SPSL Archive |publisher=Rsl.ox.ac.uk |date=24 December 1933 |access-date=17 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224203/http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |archive-date=28 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Movement |publisher=Canadian Paralympic Committee |url=http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802152653/http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |archive-date=2 August 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rome 1960 |url=https://www.paralympic.org/rome-1960 |access-date=25 February 2023 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Bu irki ýaryşlar Paralimpiýa oýunlarynyň başlangyjy ýa-da öňüsyrasy hökmünde häsiýetlendirilýär; Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda Gresiýa nähili ähmiýetli orun tutýan bolsa, Paralimpiýa hereketiniň taryhynda hem Stoke Mandeville şeýle orny eýeleýär. 2012-nji ýyldan bäri Paralimpiýa alawy Stoke Mandeville-de ýakylan "miras alawy" bilen utgaşdyrylýar (şeýle-de bolsa, ol maşal estafetasynyň resmi başlangyjy üçin ýaryşy kabul edýän ýurtda ýakylan alawlar bilen birleşdirilýär). 2024-nji ýyldan başlap, Olimpiýada şäherinde döredilýän Olimpiýa alawyna meňzeşlikde, geljekki Paralimpiýa maşal estafetalary resmi taýdan Stoke Mandeville-de başlanar<ref>{{Cite news |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville revealed as permanent home of Paralympic flame |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-beds-bucks-herts-67020029 |access-date=24 March 2024 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville to stage first standalone Paralympic Flame Lighting Ceremony |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1141463/stoke-mandeville-paralympic-flame |access-date=24 March 2024 |website=Insidethegames.biz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paralympic Flame to be created at Stoke Mandeville for all future Paralympic Games |url=https://www.paralympic.org/news/paralympic-flame-be-created-stoke-mandeville-all-future-paralympic-games |access-date=24 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Möhüm tapgyrlar == {{main|Paralimpiýa hereketiniň hronologiýasy}} Paralimpiýa hereketinde birnäçe möhüm tapgyr bolup geçdi. Ilkinji resmi [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary (1960)|Paralimpiýa oýunlary 1960-njy ýylda Rimde geçirildi]]; bu çäre dokuzynjy Stoke Mandeville oýunlary bilen gabat gelse-de, indi diňe bir uruş weteranlary üçin däl-de, eýsem has giň gatnaşyjylar topary üçin niýetlenen ilkinji oýunlar boldy<ref>{{Cite news|title=Paralympics traces roots to Second World War|publisher=Canadian Broadcasting Centre|url=http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|access-date=14 April 2010|date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319072816/http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|archive-date=19 March 2014|url-status=live}}</ref>. Olar Guttmanyň dosty we yzarlaýjysy Antonio Maglionyň başlangyjy bilen gurnaldy we maliýe taýdan doly diýen ýaly Maglionyň iş berijisi — Italiýanyň Işçileriň Milli Bagtysyz Hadysalardan Ätiýaçlandyryş Gaznasy tarapyndan üpjün edildi; şol döwürde bu gazna Halkara Sosial Üpjünçilik Assosiasiýasynyň başlygy hem bolan Renato Morelli tarapyndan dolandyrylýardy<ref>{{Cite web |title=Cerimonia allo stadio dell'Acqua Acetosa: nasce una nuova dimensione dello sport |url=https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |access-date=15 January 2023 |website=Coni.it |archive-date=19 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919104751/https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |url-status=dead }}</ref>. 1960-njy ýyldaky oýunlarda 23 ýurtdan 400 türgen bäsleşdi. 1960-njy ýyldan bäri Paralimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen şol bir ýylda geçirilýär. Başlangyç döwürde oýunlara diňe maýyp arabasyndaky türgenler gatnaşyp bilýärdi; 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlarda bolsa, dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek tomusky Paralimpiýa oýunlaryna goşuldy. Maýyplyk toparlarynyň sanynyň artdyrylmagy bilen, 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlara 40 ýurtdan 1600 türgen gatnaşdy. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary Paralimpiýa hereketi üçin ýene bir möhüm tapgyr boldy. Seulda tomusky Paralimpiýa oýunlary 1988-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan derrew soň, şol bir şäherde we ýaryş meýdançalarynyň köpüsi ulanylyp geçirildi. Bu tejribe 1992, 1996 we 2000-nji ýyllarda hem dowam etdirildi. Soňra bu düzgün 2001-nji ýylda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) arasyndaky ylalaşykda resmi taýdan berkidildi we 2020-nji ýyla çenli uzadyldy. 2018-nji ýylyň 10-njy martynda iki komitet öz şertnamasyny 2032-nji ýyla çenli ýene-de uzaltdy<ref name=bbc-firstglobal>{{cite news|title=Paralympics 2012: London to host 'first truly global Games'|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18143145|publisher=BBC Sport|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818202303/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18143145|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref>. Şol bir sebitde geçirilendigine garamazdan, 1992-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndakydan tapawutly ýaryş meýdançalary ulanyldy. 1994-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary bolsa, gyşky Olimpiýa oýunlary bilen şol bir meýdançalary we şol bir guramaçy komiteti ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=ioc-ipc-extendcontract>{{cite web|title=IOC and IPC to partner until 2032 |url=https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032|publisher=Olympics|access-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311072342/https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032 |archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. == Gyşky oýunlar == {{main|Gyşky Paralimpiýa oýunlary}} Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi. Bu, maýyplygy bolan türgenleriň dürli kategoriýalarynyň bäsleşip bilen ilkinji Paralimpiýa oýunlarydy. Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, Gyşky oýunlar hem tomusky oýunlar bilen bir ýylda we her dört ýyldan bir gezek geçirilýärdi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherindäki 1992-nji ýylyň oýunlaryna çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýylyň oýunlaryndan başlap, Gyşky Paralimpiýa oýunlary we Gyşky Olimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlaryndan aýratynlykda, jübüt sanly ýyllarda geçirilip başlandy. Gyşky oýunlar tomusky oýunlardan iki ýyl geçenden soň guralýar<ref name="winter history">{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=7 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312224915/http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|archive-date=12 March 2010}}</ref>. == Halkara Paralimpiýa Komiteti == Halkara Paralimpiýa Komitetleri (IPC) Paralimpiýa hereketiniň global dolandyryjy edarasydyr. Ol 211 agza guramadan, şol sanda 185 Milli Paralimpiýa Komitetinden (NPC), 18 Halkara federasiýadan, bäş sebit guramasyndan we maýyplygy bolan adamlar üçin sport boýunça halkara guramalar hökmünde tanalýan, maýyplygyň belli bir görnüşine gönükdirilen üç halkara sport federasiýasyndan ybaratdyr<ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=About the IPC |url=https://www.paralympic.org/ipc/who-we-are |website=Paralympic.org}}</ref>. IPC-niň prezidenti Endrýu Parsonsdyr. IPC-niň halkara merkezi edarasy Germaniýanyň Bonn şäherinde ýerleşýär<ref>{{cite web|title=IPC Management team|publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/management-team|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130142344/https://www.paralympic.org/the-ipc/management-team |archive-date=30 November 2018}}</ref>. IPC tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkärdir. Şeýle hem, ol bäş sany sport görnüşi (para-atletika, para-ýüzmek, para-pawerlifting, para-atyjylyk sporty we para-buz hokkeýi) boýunça halkara federasiýa hökmünde hyzmat edýär. Bu bolsa, IPC-den öz gözegçiligindäki bäş sport görnüşiniň her biri boýunça dünýä çempionatlaryna we beýleki ýaryşlara gözegçilik etmegi hem-de olary utgaşdyrmagy talap edýär<ref name="aboutipc"/>. IPC-niň agzalygyna Milli Paralimpiýa Komitetleri we halkara sport federasiýalary hem girýär<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=National Paralympic Committees |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132032/https://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|archive-date=15 December 2018}}</ref>. Halkara federasiýalar, Paralimpiýa sport görnüşiniň ýeke-täk wekili hökmünde IPC tarapyndan ykrar edilen garaşsyz sport federasiýalarydyr. Halkara federasiýalaryň borçlaryna Paralimpiýa oýunlarynyň dowamynda degişli sport görnüşleri boýunça ýaryş we türgenleşik meýdançalaryna tehniki taýdan gözegçilik etmek we ýolbaşçylyk etmek girýär<ref>{{cite web|title=International Sport Federations|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130150316/https://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|archive-date=30 November 2018}}</ref>. Şeýle hem, IPC media hyzmatdaşlaryny ykrar edýär, resmi wekilleri we eminleri sertifikatlaşdyrýar hem-de Paralimpiýa Hartiýasynyň düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärçilik çekýär<ref name="movement">{{cite web|title=IPC Handbook |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |access-date=29 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005428/http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref>. 1989-njy ýylda döredilen gününden bäri, IPC Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny saklap gelýär. IPC-niň wekilleri şol bir wagtyň özünde IOC-niň agzalary bolup durýarlar we IOC-niň komitetlerinde hem-de komissiýalarynda işjeň gatnaşýarlar. Ýakyn iş gatnaşyklaryna garamazdan, bu iki dolandyryjy edara özbaşdak bolup galýar we oýunlary hem aýry-aýrylykda geçirilýär<ref>Gilbert and Schantz (2008) p. 170</ref>. Paralimpiýa oýunlary gatnaşyjylaryň maýyplygyna däl-de, eýsem sport gazananlaryna ünsi çekmek maksady bilen döredildi. Soňky oýunlarda bu ýaryşlaryň maýyplyga däl-de, mümkinçiliklere bagyşlanandygy nygtalýar<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|title=About the IPC|publisher=International Paralympic Committee|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224220800/http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref>. Hereket özüniň başlangyç döwründen bäri ep-esli ösdi; mysal üçin, Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýan türgenleriň sany 1960-njy ýylda Rimde 400 türgen bolan bolsa, 2016-njy ýylda Rio-de-Žaneýroda 159 ýurtdan 4342 türgene çenli artdy. Tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ikisi hem dünýä derejesinde ykrar edilýär<ref>{{cite news|title=Paralympic Games|newspaper=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928033406/http://www.paralympic.org/paralympic-games|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa hereketiniň resmi dili iňlis dilidir. Her bir Paralimpiý Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu iki ýa-da has köp dilde aýdylýar<ref name="aboutipc"/>. == Ady we nyşanlary == {{main|Paralimpiýa nyşanlary}} [[File:Paralympic flag (2019 10).svg|thumb|right|Ak fonuň üstünde gyzyl, ýaşyl we gök reňkli üç sany egri çyzykly şekil (swoosh) bolan baýdak. Ol baýdak sütünine berkidilen we gök asman bilen gurşalan Paralimpiýa baýdagy.]] Ady ilki başda "paraplegic" (oňurga şikesi bolan adamlar üçin oýunlar hökmünde döredilendigi sebäpli) we "Olympic" (Olimpiýa) sözleriniň birleşdirilmegi bilen emele getirilen bolsa-da, maýyplygyň beýleki görnüşlerine degişli toparlaryň hem goşulmagy bilen, bu adyň indi örän takyk däldigi hasaplanýar<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |title=Definition of PARALYMPICS |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123944/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |url-status=live }}</ref>. Adyň häzirki resmi düşündirişi onuň grek dilindäki "pará" (ýagny "ýanynda" ýa-da "bilelikde") sözünden gelip çykýandygyna we şonuň üçin Olimpiýa oýunlary bilen deň hatarda (parallel) geçirilýän ýaryşa salgylanýandygyna esaslanýar. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky oýunlary "Paralimpiýa" (Paralympic) termininiň resmi taýdan ulanylyp başlanan ilkinji gezekki pursadydy<ref name="HistoryofIPC">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement |title=History of the Movement|publisher=International Paralympic Committee|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103065127/http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref>. "Hereketdäki ruh" (Spirit in Motion) — Paralimpiýa hereketiniň häzirki şygarydyr. Häzirki Paralimpiýa baýdagy 2020-nji ýyldan bäri ulanylýar we ol döwletleriň baýdaklarynda iň köp duş gelýän üç reňki — gyzyl, gök we ýaşyl reňkleri öz içine alýar. Reňkleriň her biri "Agito" (latyn dilinde "hereket edýärin/titredýärin/gozgadýaryn" diýmegi aňladýar) şekilinde bolup, bu Paralimpiýa hereketi üçin ýörite dizaýn edilen asimmetrik ýarymaý şekiline berlen atdyr. Üç sany "Agito" merkezi nokadyň daşyndan aýlanýar; bu bolsa dünýäniň dürli künjeklerinden ýygnanýan türgenleriň nyşanydyr. IPC-niň (Halkara Paralimpiýa Komitetiniň) şygary we nyşany 2003-nji ýylda häzirki görnüşlerine üýtgedildi. Bu üýtgeşme, paralimpiýaçylaryň bäsdeşlik ruhuna eýedigini we IPC-niň gurama hökmünde öz potensialyny amala aşyrýandygyny hem-de ony gazanmak üçin öňe gidýändigini beýan etmegi maksat edinýärdi. IPC-niň garaýşy (wiziýasy) şeýledir: "Paralimpiýa türgenlerine sport ussatlygyna ýetmäge mümkinçilik bermek we dünýäni ruhlandyryp, tolgundyrmak." Paralimpiýa gimni "Hymne de l'Avenir" ýa-da "Geljegiň gimni" (Anthem of the Future) diýlip atlandyrylýar. Ol Týerri Darnis (Thierry Darnis) tarapyndan döredildi we 1996-njy ýylyň martynda resmi gimn hökmünde kabul edildi<ref>{{cite web|title=Paralympic Symbol & Motto|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html|access-date=7 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082850/http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html | archive-date=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=IPC Intellectual Property Rights |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619214303/http://paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |archive-date=19 June 2010 }}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Paralympics Opening Ceremony.jpg|thumb|left|Afinada 20 tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Paralimpiýa Hartiýasyna laýyklykda, Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybaratdyr. Bu däp-dessurlaryň köpüsi ilki bilen Antwerpen şäherinde geçirilen 1920-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlup, Olimpiýa oýunlary bilen umumy häsiýete eýe bolupdyr. Açylyş dabarasy adatça ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Garşylama çäresi, kabul edýän ýurduň gimni we baýdagy bilen baglanyşykly böleklerden derrew soň, türgenleriň öz ýurtlaryna görä toparlara bölünip stadiona girmegi bilen "Ýurtlaryň parady" başlanýar. 1960-njy ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri, ýurtlar stadiona kabul edýän ýurduň ýa-da sebitiň resmi dilindäki elipbiý tertibinde girýärler; ýöne kabul edýän ýurduň türgenleri iň soňunda girýärler. 2020-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, degişli Olimpiýa oýunlarynyň (tomusky ýa-da gyşky) indiki kabul ediji ýurtlary, häzirki kabul ediji ýurtdan öň, kemelýän tertipde stadiona girýärler. Kabul ediji ýurt öz medeniýetini we folkloryny görkezýän sungat çykyşlaryny hödürleýär<ref name=OCprotocol1>{{cite web |title=The Modern Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |page=5 |url= http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |archive-date=15 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150415035028/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |url-status=live}}</ref>. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlaryň edilmegi bilen protokol bölekleri geçirilýär. Açylyş yglan edilenden soň, Paralimpiýa baýdagy stadiona getirilýär we kabul ediji ýurduň baýdagy bilen bir hatarda, Paralimpiýa gimniniň astynda galdyrylýar; şeýle hem türgenler, tälimçiler we eminler tarapyndan kasam kabul edilýär. Ahyrynda, Paralimpiýa alawy stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň Paralimpiýa türgenine — ýetýänçä birinden beýlekisine geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çanak görnüşli ojagyndaky Paralimpiýa alawyny ýakýar<ref>{{cite web |title=Paralympic opening ceremony to be 'family friendly' |publisher=Canwest News Service |work=The Vancouver Sun |date=12 March 2010 |url=https://vancouversun.com/health/Paralympic+opening+ceremony+family+friendly/2676023/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100317140459/http://www.vancouversun.com/health/Paralympic%2Bopening%2Bceremony%2Bfamily%2Bfriendly/2676023/story.html |archive-date=17 March 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Ýapylyş dabarasy === Paralimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Ilki bilen gatnaşyjy ýurtlaryň baýdak göterijileri, soňra bolsa hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde türgenler meýdança girýärler. Paralimpiýa baýdagy aşak düşürilýär. 1988-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri (käbir istisnalar bilen), indiki Tomusky ýa-da Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň milli baýdagy, degişli milli gimn ýaňlanýarka ýokary galdyrylýar. Oýunlar resmi taýdan ýapyk diýlip yglan edilýär we Paralimpiýa alawy söndürilýär. Bu hökmany böleklerden soň, indiki oýunlary kabul etjek ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar<ref>[http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html Victory Ceremony podiums at 2010 Winter Games a testament to the mountains athletes have climbed en route to Olympic and Paralympic success], The Official website of the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100410053925/http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html |date=10 April 2010 }}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === [[Image:2010 Winter Paralympics Men's Biathlon pursuit vi medalists.jpg|thumb|2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary wagtynda medal gowşurmak dabarasy]] Her bir Paralimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) agzasy tarapyndan degişli medallar gowşurylanda, üç derejeli münbere çykyp durýarlar. Soňra medal gazananlaryň milli baýdaklary ýokary galdyrylýar we altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçi raýatlary hem medal gowşurmak dabaralarynda kömekçi bolup çykyş edýärler; olar medallary gowşurýan resmi wekillere ýardam edýärler we baýdak göteriji bolup hyzmat edýärler. Her bir Paralimpiýa ýaryşy üçin degişli medal gowşurmak dabarasy, şol ýaryşyň finalyndan soň iň köp bir günüň dowamynda geçirilýär<ref>{{cite web|title=Ceremony volunteers|publisher=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|url= http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/ |access-date=4 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100527154709/http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/|archive-date=27 May 2010|url-status=live}}</ref>. == Deňlik == === Olimpiýa oýunlary bilen gatnaşyk === 2001-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komitetini (HPK) Paralimpiýa oýunlarynyň geçirilmeginiň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärlik arzasyna awtomatiki usulda goşulmagyny üpjün edýän ylalaşyga gol çekdiler<ref name=autogenerated2>[http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html IPC-IOC Co-operation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |date=8 September 2009 }}, The official website of the [[International Paralympic Committee]]</ref>. Bu ylalaşygyň Pekindäki 2008-nji ýylyň tomusky we Wankuwerdäki 2010-njy ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap güýje girmegi meýilleşdirilipdi. Emma, ​​2002-nji ýyldaky Solt-Leýk-Siti oýunlarynyň guramaçylyk komiteti (SLOC) "bir dalaşgärlik, bir şäher" tejribesini ulanmagy we her iki oýun üçin ýeke-täk guramaçylyk komitetini döretmegi saýlady; şol bir usul 2004-nji ýyldaky Afina tomusky oýunlarynda hem dowam etdirildi. Ylalaşyk 2003-nji ýylda düzedişe sezewar edildi. 2006-njy ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýüze çykan käbir kynçylyklardan soň, 2006-njy ýylyň iýun aýynda ylalaşygyň möhletini uzaltmak barada täze ylalaşyga gol çekildi<ref name=agreement>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |access-date=3 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html | archive-date=8 September 2009}}</ref><ref name="agreement2020">{{cite web|title=IOC and IPC Extend Co-operation Agreement Until 2020|url=https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|website=paralympic.org|access-date=9 March 2018|date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310090023/https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|archive-date=10 March 2018|url-status=live}}</ref>. Ilki bilen 2012-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli güýçde galmagy göz öňünde tutulan bu ylalaşyk, soňra 2020-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli ähli tomusky we gyşky oýunlary öz içine alar ýaly uzaldyldy<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter|publisher=International Olympic Committee|page=11|year=2010|url=http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505101457/http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|archive-date=5 May 2011|url-status=live}}</ref>. Mundan başga-da, häzirki wagtda yglan edilen ähli tomusky we gyşky oýunlary kabul ediji şäherler Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlaryny bilelikde geçirmäge taýýarlyk görýärler. Bu ýagdaý 2018-nji ýylyň 10-njy martynda HOK-yň we HPK-nyň şertnamany 2032-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli uzaltmak barada ylalaşmagy bilen has-da tassyklandy. HOK ähli adamlaryň sport bilen meşgullanmakda deň mümkinçiliklere eýe bolmagy baradaky borçnamasyny öz Tertipnamasyna girizdi; onda şeýle diýilýär: {{blockquote|Sport bilen meşgullanmak adam hukuklarynyň biridir. Her bir şahs hiç hili kemsitmesiz we dostluk, raýdaşlyk hem-de adalatly oýun ruhundaky özara düşünişmegi talap edýän Olimpiýa ruhuna laýyklykda sport bilen meşgullanmak mümkinçiligine eýe bolmalydyr... Haýsydyr bir ýurda ýa-da şahsa garşy jyns, din, syýasat, jyns (gender) ýa-da başga esaslarda amala aşyrylýan islendik görnüşdäki kemsitme Olimpiýa hereketine degişli bolmak bilen gabat gelmeýär.}} Tertipnamada maýyplyk bilen baglanyşykly kemsitme barada aýratyn bellenilmese-de, onda kemsitme barada beýan edilen düzgünlerden ugur alyp, maýyplyk esasyndaky kemsitmäniň Olimpiýa Tertipnamasynyň we HOK-yň ýörelgelerine gar Bu ýagdaý, syýasy, dini, ykdysady, maýyplyk, jyns, jynsy ugrukma ýa-da jyns (rasa) alamatlary boýunça kemsitmäni gadagan edýän Paralimpiýa Hartiýasyna hem laýyk gelýär<ref>{{cite web|title=Paralympic Vision and Mission|publisher=International Paralympic Committee|year=2003|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_sec_i_chapter_1.1_paralympic_vision_and_mission_0.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605195759/http://paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_Sec_i_chapter_1.1_Paralympic_Vision_and_Mission_0.pdf|archive-date=5 June 2012|url-status=live}}</ref>. Londondaky (Angliýa) guramaçylyk komitetiniň başlygy Sebastýan Ko 2012-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: "Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini başyndan başlap berk ornaşdyrmagy isleýäris."<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | location=London | title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics | date=4 May 2010 | work=The Guardian | first=Owen | last=Gibson | access-date=12 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161201174103/https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | archive-date=1 December 2016 | url-status=live }}</ref> 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlary Russiýanyň kabul eden ilkinji şeýle oýunlary boldy. Şol döwürde Russiýa BMG-niň Maýyplygy bolan adamlaryň hukuklary baradaky konwensiýasyny tassyklady. Belläp geçmeli zat, 2010-njy ýylda Wankuwerde geçirilen oýunlarda Russiýanyň Paralimpiýa topary medallar sanawynda birinji orny eýelän bolsa, Olimpiýa topary garaşylandan has pes netije görkezdi. Bu ýagdaý köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýurduň Olimpiýa we Paralimpiýa toparlarynyň gazanan üstünlikleriniň arasyndaky tapawuda ünsi çekmegine sebäp boldy; sebäbi Olimpiýa türgenlerine has köp üns we maliýe serişdeleri bölünip berilýärdi<ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|title=Disabled Athletes Show Up Olympics Team|newspaper=[[Moscow Times]]|date=18 March 2010|access-date=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311211115/http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|archive-date=11 March 2014|url-status=live}}</ref>. 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň rus guramaçylary 2007-nji ýyldan bäri oýunlary kabul edýän Soçi şäherini has elýeterli etmek üçin tagalla edip geldiler<ref>{{cite news |last1=Cacciola |first1=Scott |title=Paralympics Will Drop Ban on Olympic Rings Tattoos |url=https://www.nytimes.com/2024/08/23/style/paralympics-olympic-rings-tattoo-ban.html |access-date=23 August 2024 |work=The New York Times |date=23 August 2024}}</ref>. 2012-nji ýylda, rugsat berilmedik mahabatlandyrmany gadagan etmek çäresiniň bir bölegi hökmünde, Paralimpiýa hereketi ýaryş wagtynda Olimpiýa halkalary şekillendirilen tatuirowkalaryň ýapylmagyny talap edip başlady; munuň sebäbi Olimpiýa oýunlarynyň tehniki taýdan üçünji tarap guramasy hasaplanmagydy. 2024-nji ýylda türgenleriň nägilelik bildirip çykyş etmeginden soň bu gadaganlyk ýatyryldy<ref name="autogenerated1">{{cite news | url=http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | work=CBC News | title=Sochi Paralympics confronts Russia's attitude towards disabled – World – CBC News | access-date=11 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311083748/http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | archive-date=11 March 2014 | url-status=live }}</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) prezidenti Endrýu Parsons Ýaşlaryň Olimpiýa oýunlaryna meňzeş "Ýaşlaryň Paralimpiýa oýunlaryny" döretmegi teklip etdi, ýöne bu teklip näbelli möhlete goýboldun edildi<ref>{{cite web|url=https://heywoodfoundation.com/youth-para-sports-championship/#:~:text=INTRODUCTION%20AND%20BACKGROUND,Paralympic%20Committees%20for%20regional%20arrangements|title=Youth Para Sports Championship|website=Heywoodfoundation.com|access-date=9 June 2026}}</ref>. ==== Olimpiýa oýunlarynda paralimpiýaçylar ==== {{main|Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan türgenleriň sanawy}} [[Image:Oscar Pistorius-2.jpg|thumb|[[Oscar Pistorius|Oskar Pistorius]] 2007-nji ýylyň 8-nji iýulynda geçirilen ýaryşda]] Paralimpiýa türgenleri Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmek üçin deň mümkinçilikleri gazanmaga çalyşdylar. Munuň ilkinji mysaly Täze Zelandiyaly paralimpiýa ok-ýaýçysy Neroli Feýrhall tarapyndan görkezildi; ol Los-Anjelesde geçirilen 1984-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref name="NYTimes.com">{{Cite news|title=Neroli Fairhall, Champion Archer, Dies at 61|work=The New York Times|date=13 June 2006|url=https://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522014516/http://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|archive-date=22 May 2013|url-status=live}}</ref>. 2008-nji ýylda Günorta Afrikaly ylgaýjy Oskar Pistorius 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazanmaga synanyşdy. Pistoriusyň iki aýagy hem dyzdan aşakdan kesilip aýrylypdyr we ol "Össur" kompaniýasy tarapyndan öndürilen iki sany uglerod süýümli protez bilen ylgaýar. Ol 400 metr aralyga ylgamak boýunça paralimpiýa dünýä rekordynyň eýesidir<ref>{{cite web|title=World Para Athletics Records|url=http://www.paralympic.org/world-records/athletics|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129195544/https://www.paralympic.org/world-records/athletics|archive-date=29 November 2018}}</ref>. Pistorius 400 metr aralyga ylgawda 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny bary-ýogy 0,70 sekunt tapawut bilen gazanyp bilmedi. Ol 2008-nji ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we bu ýerde 100, 200 hem-de 400 metr aralyga ylgawda altyn medallary gazandy<ref>{{Cite news|title=An Amputee Sprinter: Is He Disabled to Too-Abled|last=Longman|first=Jere|work=The New York Times|date=15 May 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410223905/http://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|archive-date=10 April 2009|url-status=live}}</ref>. 2011-nji ýylda Pistorius 2012-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we iki görnüşde bäsleşdi: ol 400 metr aralyga ylgawda ýarym finala çykdy; şeýle hem onuň topary 4 × 400 metr estafeta ylgawynda finalda 8-nji orny eýeledi<ref>{{citation|title=Paralympics 100m: Oscar Pistorius says past experience vital|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18146074|publisher=BBC Sport|date=21 May 2012|access-date=11 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016113752/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18146074|archive-date=16 October 2015|url-status=live}}</ref>. Bu ýaryşlara gatnaşmak üçin ähli türgenlere deň mümkinçilikler berilýän bolsa-da, oýunlaryň ähli türgenler üçin adalatly bolup bilmezligi barada tankytlar barha artýar. Mysal üçin, 400 metr aralyga ylgawda, çep aýak protezi bilen ylgaýan türgenler sag aýak protezi bolanlara garanyňda amatly däl ýagdaýda bolup bilerler, sebäbi ýaryşlar sagat diliniň tersine ugra geçirilýär<ref>{{Cite journal|date=24 March 2016|title=Biomechanics: Right prosthetic legs have the edge|journal=Nature|volume=531|issue=7595|pages=417|doi=10.1038/531417d|bibcode=2016Natur.531T.417.|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref>. Maýyplygy bolmadyk käbir türgenler hem Paralimpiýa oýunlarynda bäsleşýärler. Görme ukyby pes bolan türgenlere ýol görkezýänler (gidler) bäsleşigiň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görme ukyby pes türgen we ýol görkeziji bir topar hasaplanýar hem-de iki türgen hem medal gazanmaga dalaşgär bolýar<ref name="thestar.com">[https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html Visually impaired skiers put fate in guide's hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313181531/https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html |date=13 March 2017 }}, thestar.com, 13 March 2010</ref>. ====Maliýeleşdirme==== 1992-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, soňky oýunlar hem esasy hemaýatkärleriň goşantlary bilen goldanyldy. HOK-nyň arenalarda hemaýatkärleriň logotipleriniň bolmazlygyny talap edýän Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa oýunlary resmi hemaýatkärleriň logotipleriniň arenalaryň içinde we formalarda görkezilmegine rugsat berýär<ref name=paralympic-twists>{{cite news|last=Gibson|first=Owen|title=Paralympics reignite the Olympic buzz but with added twists|url=https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|newspaper=The Guardian|access-date=31 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315233321/http://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|archive-date=15 March 2014|url-status=live}}</ref>. === Media arkaly ýaýlym === Olimpiýa oýunlary 1984-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri dünýä mediasynda giňden beýan edilmek babatda ägirt uly ösüşi başdan geçiren bolsa-da, Paralimpiýa oýunlarynyň esasy media serişdelerinde yzygiderli orun almagy has haýal depginde amala aşdy. 2023-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) ýolbaşçylary ýaýlym kompaniýalarynyň arasynda Paralimpiýa oýunlaryna bolan gyzyklanmanyň artýandygyny bellediler. Olar 2024-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlary üçin dünýäniň 75%-ini öz içine alýan ýaýlym hukuklary boýunça ylalaşyklaryň bir ýyl öňünden baglaşylandygyny (köp ylalaşyklaryň "soňky pursatda" baglaşylan 2020-nji ýyl bilen deňeşdirilende) nygtadylar. Şeýle hem, ýaýlym kompaniýalarynyň Paralimpiýa oýunlaryny diňe Olimpiýa oýunlarynyň hukuklaryna goşulan, az tagalla talap edýän borç hökmünde däl-de, eýsem "hakykatdanam ajaýyp sport çäresi" hökmünde kabul edip başlamagy sebäpli, IPC has giňişleýin ýaýlym we ýokary hukuk tölegleri ugrunda iş alyp barýardy. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, IPC käbir bazarlarda Paralimpiýa oýunlarynyň sanly ýaýlym hukuklaryna eýedir; bu bolsa guramaça öz sosial media platformalary arkaly göni ýaýlymlary we iň möhüm pursatlary mahabatlandyrmaga hem-de onlaýn tomaşaçylary çekmäge mümkinçilik berýär<ref name=":0">{{Cite web |last=McLean |first=Heather |date=26 June 2023 |title=Paris 2024: The IPC on making the Paralympic Games the best ever while changing culture and attitudes towards disability |url=https://www.svgeurope.org/blog/headlines/paris-2024-the-ipc-on-making-the-paralympic-games-the-best-ever-while-changing-culture-and-attitudes-towards-disability/ |access-date=12 September 2024 |website=SVG Europe |language=en}}</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň teleýaýlymy 1976-njy ýylda başlady, ýöne ilkinji döwürdäki ýaýlymlar diňe bir ýurt ýa-da sebit üçin niýetlenen we ýazgydan görkezilýän görnüşde bolupdy. 1992-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda 45 sagatlyk göni ýaýlym amala aşyryldy, emma ol diňe Ýewropada elýeterli boldy. Beýleki ýurtlar oýunlaryň dowamynda iň möhüm pursatlaryň jemlenen görnüşlerini (haýlaýt-lary) görkezdiler. 2000-nji ýylda Sidneyde geçirilen Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna çenli ýaýlym babatda düýpli ösüş bolmady<ref>Cashman and Darcy (2008), pp. 100–101</ref>. 2000-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlary, bu ýaryşlaryň dünýä mediasynda görkezilmegi babatda möhüm ösüşi aňlatdy. Oýunlary halkara derejesinde ýaýlymda görkezmek üçin Sidney Paralimpiýa Guramaçylyk Komiteti (SPOC) bilen "All Media Sports" (AMS) kompaniýasynyň arasynda ylalaşyk baglaşyldy. Ýaýlymy mümkin boldugyça köp bazara ýetirmek üçin Aziýa, Günorta Amerika we Ýewropa ýaýlym kompaniýalary bilen ylalaşyklar gazanyldy. Şeýle hem, oýunlar ilkinji gezek internet arkaly ýaýlymda görkezildi. Şeýle tagallalaryň netijesinde, Sidney Paralimpiýa oýunlary takmynan 300 million adamdan ybarat dünýä auditoriýasyna ýetdi<ref name=bbcmedia>{{Cite news|title=BBC criticised for scant coverage of Winter Paralympics|last=Sweney|first=Mark|work=The Guardian|date=12 March 2010|url=https://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|access-date=30 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228181719/http://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|archive-date=28 February 2014|url-status=live}}</ref>. Şe Bu ösüşlere garamazdan, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň yzygiderli ünsüni çekmek kynçylyk döretdi; muny Beýik Britaniýada 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymda görkezilişi hem subut etdi. BBC teleýaýlym kompaniýasy 2010-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna garanyňda, şol ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny örän az möçberde görkezendigi üçin tankyt edildi. BBC käbir mazmuny öz web sahypasynda ýaýlyma bermegi we Oýunlar tamamlanandan soň bir sagatlyk iň möhüm pursatlaryň jemlenen gepleşigini görkezmegi meýilleşdirýändigini yglan etdi. Gyşky Olimpiýa oýunlary üçin bolsa BBC jemi 160 sagatlyk ýaýlym amala aşyrypdy. BBC-niň bu ýagdaýa beren jogabynda býujet çäklendirmeleriniň we "wagt guşagy faktorynyň" ýaýlym tertibiniň çäkli bolmagyna sebäp bolandygy bellenildi. Ýaýlymyň azaldylmagy, Beýik Britaniýanyň ilatynyň 23%-i tarapyndan tomaşa edilen 2008-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýokary reýting görkezijilerine garamazdan amala aşyryldy. Norwegiýada Norwegiýanyň Teleradioýaýlym Korporasiýasy (NRK) 2010-njy ýyldaky Gyşky oýunlaryň 30 sagatlyk bölegini göni ýaýlymda görkezdi. NRK-sport bölümi Wankuwerden amala aşyrylan teleýaýlym önümçiliginiň käbir böleklerini tankyt etdi we EBU-ny (Ýewropa Teleradioýaýlym Bileleşigini) meseleler barada habardar etdi; meselem, biatlon ýaryşlarynda nyşana atmak pursadynyň görkezilmezligi we çana typyş (cross-country skiing) ýaryşlarynda türgenleriň uzakdan görkezilmegi sebäpli ýaryşyň barşyny yzarlamagyň kyn bolmagy ýaly kemçilikler görkezildi. NRK buz üstünde çana hokkeýi we maýyp arabasyndaky kerling ýaryşlarynyň ýaýlym hilinden has kanagatlandy; olar bu ýaryşlaryň ýaýlym hiliniň Olimpiýa oýunlarynyň derejesine ýetendigini bellediler<ref>[http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece Oppgitt over elendig Paralympics-produksjon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412041111/http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece |date=12 April 2014 }} (Norwegian), [[Harstad Tidende]], 25 March 2010</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň ähli görnüşleri teleýaýlymda görkezilmedi; häzirki wagtda IPC (Halkara Paralimpiýa Komiteti) we onuň guramaçylary Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlym materiallaryny taýýarlamak üçin IOC-niň (Halkara Olimpiýa Komitetiniň) media bölümi bolan "Olympic Broadcasting Services" (OBS) bilen şertnama baglaşýarlar. Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýaýlym 2016-njy ýylda 16 görnüş bilen çäklenen bolsa, 2020-nji ýylda bu san 19 görnüşe çenli artdyryldy. 2024-nji ýylda bolsa, Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ähli 22 görnüşi ilkinji gezek teleýaýlymda görkezildi<ref name="bbc-c4paralympics">{{cite news |date=8 January 2010 |title=Channel 4 lands 2012 Paralympics |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/london_2012/8448236.stm |access-date=4 October 2013 |work=BBC Sport}}</ref><ref name="bnow-c4paralympics">{{cite web |title=C4 opens Paralympic tender process |url=http://www.broadcastnow.co.uk/c4-opens-paralympic-tender-process/5064735.article |access-date=8 February 2014 |work=Broadcast Now}}</ref>. Beýik Britaniýada "Channel 4" teleýaýlym kanaly 2012-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, ýaýlym hukuklaryny öz üstüne aldy. Kanal teleýaýlymda we sanly platform Onuň birnäçe mahabat roligi "Cannes Lions" baýraklaryna mynasyp boldy, şol sanda 2016-njy ýyldaky "We're the Superhumans" atly mahabat roligi baş baýrak bolan "Grand Prix"-i gazandy<ref>{{cite news |last=Sweney |first=Mark |date=22 June 2013 |title=Cannes Lions: Dumb Ways to Die scoops top award |url=https://www.theguardian.com/media/2013/jun/22/cannes-lions-advertising-awards |access-date=23 June 2013 |work=[[The Guardian]] |location=London}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 June 2017 |title='We're the Superhumans' Wins Film Grand Prix at Cannes to Massive Applause |url=https://www.adweek.com/creativity/were-the-superhumans-wins-film-grand-prix-at-cannes-to-massive-applause/ |access-date=22 February 2019 |website=Adweek |language=en-US}}</ref>. 2020-nji ýylyň ýanwar aýynda Beýik Britaniýanyň telekommunikasiýa pudagyny düzgünleşdiriji edarasy bolan "Ofcom" tarapyndan Paralimpiýa oýunlary, Olimpiýa oýunlary ýaly, "A kategoriýaly" (hökmany görkezilmeli) çäreleriň hataryna goşuldy; bu bolsa, Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, olaryň mugt elýeterli teleýaýlym arkaly doly ýa-da bölekleýin görkezilmegini talap edýär<ref>{{cite news |date=29 January 2020 |title=Ashes, Open and Champions League final 'not set for UK 'crown jewels' list' |url=https://www.sportbusiness.com/news/ashes-open-and-champions-league-final-not-set-for-uk-crown-jewels-list/ |work=SportBusiness}}</ref>. "Channel 4" teleýaýlymy 2024-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymlarynyň jemi 20 million tomaşaçy tarapyndan görülendigini we teleýaýlymyň 2012-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri iň ýokary tomaşaçy paýyna eýe bolandygyny habar berdi<ref>{{Cite web |date=11 September 2024 |title=Channel 4 Paralympics watched by 20m |url=https://advanced-television.com/2024/09/11/channel-4-paralympics-watched-by-20m/ |access-date=12 September 2024 |website=Advanced Television |language=en-GB}}</ref>. === Oýunlardan daşary === [[Britan Kolumbiýasy Uniwersitety|Britan Kolumbiýasy Uniwersiteti]]niň (UBC) Olimpiýa oýunlarynyň täsiri (OGI) boýunça 2010-njy ýylda geçiren barlagy, soraga gatnaşan takmynan 1600 kanadaly raýatyň 41-50 göteriminiň pikirine görä, Kanadanyň Britan Kolumbiýasy welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirilen 2010-njy ýyldaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlarynyň binalaryň, pyýada ýollarynyň we jemgyýetçilik ýerleriniň elýeterliliginiň artmagyna itergi berendigini görkezdi. Iş berijileriň 23 göterimi Oýunlaryň maýyplygy bolan adamlary işe almak islegini artdyrandygyny belledi<ref>[http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ Paralympics a force for change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511214805/http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ |date=11 May 2010 }}, [[University of British Columbia]], 4 March 2010</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Baş ýerine ýetiriji direktory Zawier Gonsales Hytaýyň Pekin şäherinde geçirilen 2008-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: {{blockquote|Hytaýda (Paralimpiýa) oýunlary hakykatdanam maýyplygy bolan adamlara bolan garaýşy düýpli üýtgetmekden başlap, şäherde elýeterlilik desgalaryny gurmaga we maýyplygy bolan adamlaryň jemgyýetiň bir bölegi bolmagyna mümkinçilik berýän kanunlary üýtgetmäge çenli ähli ugurlarda özgerişlikleriň guraly boldy<ref>[http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 2010 Paralympics about changing minds, not capturing hearts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308182417/http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 |date=2014-03-08 }}, [[CablePulse 24]], 12 March 2010</ref>.}} === Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň gatnaşmagy === Halkara Olimpiýa Komitetiniň sporta deň derejede elýeterlilik baradaky borçnamalarynyň çäginde, Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň Paralimpiýa oýunlaryna goşulmagy bilen baglanyşykly aladalar bildirildi. Paralimpiýa hereketi inkluziwlige çalyşýarka, Paralimpiýa suwda ýüzmek ýaryşlarynda Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin belli bir klassifikasiýanyň ýoklugy Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin deň we adalatly bäsdeşlik barada soraglary döredýär. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Para suwda ýüzmek boýunça klassifikasiýa kodlary diňe bir kemçilige esaslanýar, Daun sindromy bilen kesellän adamlarda bolsa fiziki we intellektual kemçilikler bar. Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler S14 intellektual kemçilik kategoriýasynda bäsleşip bilseler-de (eger olar IQ synaglarynda pes baha alsalar), olar köplenç garşydaşlarynyň ýokary fiziki güýji bilen ýeňlip galýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1117707/ipc-athletes-downs-syndrome-paralympics|title=IPC urged to allow greater numbers of athletes with Down's syndrome to compete at Paralympics|publisher=Insidethegames.biz|author=Liam Morgan|date=12 January 2022|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/other-sports/paralympics-calls-down-syndrome-category-28545992|title=Paralympics faces calls for Down's syndrome category to ensure level playing field|publisher=Mirror|author=Liam Llewellyn|date=21 November 2022|access-date=10 February 2024}}</ref>. Häzirki wagtda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin Paralimpiýa kategoriýasy ýok, bu bolsa olaryň intellektual taýdan kemçilikli türgenler hökmünde bäsleşmeli bolýandygyny aňladýar. Bu olaryň fiziki kemçiliklerini göz öňünde tutmaýar<ref>{{Cite web|url=https://mashable.com/article/down-syndrome-athletes-paralympics|title=Athletes with Down syndrome fight for inclusion at the Paralympics|publisher=Mashable.com|author=Ariel Bogle|date=29 August 2016|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/more-sports/olympics/news/29177/12563240/paralympic-dream-for-british-down-syndrome-swimmers-at-first-national-championships|title=Paralympic dream for British Down syndrome swimmers at first national championships|publisher=Sky Sports|author=Rebecca Williams|date=11 March 2022|access-date=2 March 2024}}</ref>. Dünýäde birnäçe goldaw toparlary IPC Klassifikasiýa Kodlarynyň çarçuwasynda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin aýratyn klassifikasiýa kategoriýasyny goşmak üçin lobbiçilik edýärler<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|title=Special21 celebrates World Down Syndrome Day in Albufeira|publisher=Portugal Resident|date=25 March 2022|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211052/https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|url-status=dead}}</ref>. Paralimpiýa hereketiniň içinde has köp inkluziwligi ösdürmäge gönükdirilen başlangyçlar, şol sanda kemsitmäge garşy göreşmek we Daun sindromly türgenler üçin deň mümkinçilikleri üpjün etmek boýunça goldaw we maglumatlylygy ýokarlandyrmak boýunça tagallalar ýüze çykdy<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|title=New push to make Down's syndrome swimmers eligible for Paralympics|publisher=Portugal Resident|author=Michael Bruxo|date=14 December 2021|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302220949/https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|url-status=dead}}</ref>. Dowam edýän goldawa garamazdan, mesele çözülmän galýar we Daun sindromly ýüzüjiler degişli klassifikasiýa ýollaryna girmekde kynçylyklara duçar bolýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.dsiso.org/paralympics-participation-swimmers-with-down-syndrome/|title=Paralympics Participation swimmers with Down syndrome|publisher=Down Syndrome International Swimming Organisation|author=Emily Laurence|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211051/https://www.dsiso.org/paralympics-participation-swimmers-with-down-syndrome/|url-status=dead}}</ref>. == Klassifikasiýa == {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[Image:Paralympic XC ski sitting.JPG|thumb|right|Ukrainanyň wekili Olena Ýurkowska 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda oturulyp edilýän çana-şä (sit-ski) boýunça ýaryşda]] === Kategoriýalar === Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) maýyplygyň on kategoriýasyny kesgitledi; bularyň hataryna fiziki, görüş we intellektual kynçylyklar girýär. Bu maýyplyklaryň haýsydyr birine eýe bolan türgenler Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilerler we her kategoriýanyň içinde maýyplygyň derejesine görä bölünerler; bu bölünişik sport görnüşine görä üýtgeýän funksional klassifikasiýa ulgamy arkaly amala aşyrylýar (her sport görnüşi maýyplygyň ähli kategoriýalaryny öz içine alyp bilmez). Bu kategoriýalar hem Tomusky, hem-de Gyşky Paralimpiýa oýunlaryna degişlidir<ref name="paralympic.org">{{cite web|title=Layman's Guide to Paralympic Classification|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_classificationguide_1.pdf|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309134129/https://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_ClassificationGuide_1.pdf|archive-date=9 March 2018}}</ref>. '''[[Fiziki maýyplyk]]''' – Fiziki maýyplygyň sekiz dürli görnüşi bar: * Myşsa güýjüniň peselmegi – Bu kategoriýadaky bozulmalarda myşsalaryň (meselem, bir aýagyň ýa-da goluň, bedeniň bir tarapynyň ýa-da aşaky böleginiň myşsalarynyň) döredýän güýji azalýar (meselem, oňurga ýiliginiň şikesi, spina bifida, poliomielitden soňky sindrom). * Hereket diapazonynyň çäklenmegi – Bir ýa-da birnäçe bogunda hereket diapazony yzygiderli ýagdaýda azalýar. Artrit ýaly ýiti ýagdaýlar bu topara girmeýär. * Agzanyň ýitirilmegi ýa-da kemçiligi – Kesel, şikes ýa-da dogabitdi kemçilik sebäpli süňkleriň ýa-da bogunlaryň bölekleýin ýa-da doly ýoklugy (meselem, dismeliýa). * Aýaklaryň uzynlygynyň tapawudy – Dogabitdi kemçilik ýa-da şikes sebäpli bir aýakda süňküň ep-esli gysgalmagy ýüze çykýar. * Pes boý – Süňk ýa-da kekirdek gurluşlaryndaky daýanç-hereket ulgamy kemçiligi sebäpli aýaklaryň, goluň we göwdäniň gysgalmagy netijesinde boýuň pes bolmagy (meselem, ahondroplaziýa, ösüş gormonynyň ýetmezçiligi, osteogenezis imperfekta). * Gipertoniýa – Gipertoniýa myşsa dartgynlygynyň adaty bolmadyk derejede ýokarlanmagy we myşsanyň uzalmak ukybynyň peselmegi bilen häsiýetlendirilýär. Gipertoniýa şikes, kesel ýa-da merkezi nerw ulgamynyň zeper ýetmegi bilen baglanyşykly ýagdaýlar netijesinde ýüze çykyp biler (meselem, serebral ysmaz). * Ataksiýa – Ataksiýa myşsa hereketleriniň utgaşdyrylmagynyň bozulmagyndan ybarat bolan ýagdaýdyr (meselem, serebral ysmaz, Fridreýhiň ataksiýasy, köpleýin skleroz). Atetoz – Atetoz, adatça, deňagramsyz, erkden daşary hereketler we simmetrik beden durşuny saklamakda kynçylyk çekmek bilen häsiýetlendirilýär (meselem, serebral ysjagyňylyk ýa-da horeoatetoz ýagdaýlarynda). Görüş ukybynyň bozulmagy – Görüş ukyby bozulan türgenler; bu topara bölekleýin görüşden (ýuridik taýdan kör hasaplanmaga ýeterlik derejede) başlap, doly körlüge çenli bolan ýagdaýlar degişlidir. Bu, görüş ulgamynyň bir ýa-da birnäçe böleginiň (gözüň gurluşy, reseptorlar, görüş nerwiniň ýollary we beýniniň görüş merkezi) zeper ýetmegini öz içine alýar<ref name="paralympic.org"/>. Görüş ukyby bozulan türgenlere ýol görkezýän şahslar (gidler) ýaryşyň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görüş ukyby bozulan türgen bilen ýol görkeziji bilelikde bir topar hasaplanýar. 2012-nji ýyldan başlap, bu ýol görkezijiler, şeýle hem bäş adamlyk futbol oýnunda (futzalda) görüşi kadaly bolan derwezeçiler özbaşdak medallary almaga hukuk gazandylar<ref name="thestar.com"/><ref name="bbc-ablebodied">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |title=Paralympics 2012: The able-bodied athletes at the Games |publisher=BBC News |date=31 August 2012 |access-date=31 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831224407/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |archive-date=31 August 2012 |url-status=live }}</ref>. [[Akyl taýdan maýyplyk]] – Akyl taýdan düýpli bozulmalary we şonuň bilen baglanyşykly uýgunlaşma häsiýetindäki çäklendirmeleri bolan türgenler. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) işi esasan fiziki maýyplygy bolan türgenlere gönükdirilen bolsa-da, käbir Paralimpiýa oýunlaryna "akyl taýdan maýyplyk" topary hem goşuldy. Bu topara diňe 18 ýaşyna çenli anyklanan akyl taýdan maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenler degişlidir. Şeýle-de bolsa, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) ykrar eden "Ýörite Olimpiýa oýunlary" (Special Olympics World Games) akyl taýdan maýyplygy bolan ähli adamlar üçin açykdyr<ref name=specialolympics/>. === Klassifikasiýa ulgamy === {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[File:Goalball vid Paralympics i Aten.jpg|thumb|right|2004-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Şwesiýanyň golbol topary]] Paralimpiýa oýunlarynda türgenler üçin funksional klassifikasiýa ulgamy ulanylýar, ýöne dürli sport görnüşlerine baglylykda onda käbir tapawutlar bolup biler. Funksional ulgamda esasy üns türgeniň maýyplygynyň onuň sport netijelerine nähili täsir edýändigine gönükdirilýär. Bu ulgama laýyklykda, aýaklarynyň funksiýasyny doly ýitiren türgenler (köp sport görnüşlerinde) bilelikde ýaryşýarlar; sebäbi olaryň funksional ýitgisi deňdir we bu ýitginiň sebäbi ähmiýetli däldir<ref name=lexi>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/impairment-to-class/|title=Lexi parasports classification guide|website=Lexi.global|access-date=13 June 2025}}</ref>. Dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşyp bilýän ýüzmek ýa-da ýeňil atletika ýaly sport görnüşlerinde, gatnaşyjylar öz maýyplygyna we zeper ýetme derejesine baglylykda dürli synplara (klaslara) bölünýärler. Munuň maksady, türgeniň maýyplygynyň bäsdeşlerine garşy görkezýän sport netijelerine ýetirýän täsirini iň pes derejä düşürmekdir. Mysal üçin, ýeňil atletikada we ýüzmekde, görme ukyby bozulan türgenler 11–13-nji kategoriýalarda ýaryşýarlar; bu ýerde 11-nji kategoriýadaky türgenler örän pes ýagtylyk duýujylygyna we/ýa-da hiç hili ýagtylyk duýma ukybyna eýe däl bolýarlar, 13-nji kategoriýadaky türgenler bolsa Paralimpiýa sportuna gatnaşmaga rugsat berilýän iň ýeňil derejeli görme bozulmasyna eýe bolanlardyr<ref name=class>{{cite web |title=World Para Swimming Classifications and Categories – SB9, SB8. |publisher=International Paralympic Committee |url=https://www.paralympic.org/swimming/classification |access-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717085533/https://www.paralympic.org/swimming/classification|archive-date=17 July 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Athletics |publisher=Australian Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |access-date=7 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118115126/http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |archive-date=18 January 2010 |url-status=dead }}</ref>. ====Türgenleriň funksional derejesiniň ýokarlandyrylmagy==== Käbir sport görnüşlerinde türgenlerden öz aralaryndaky fiziki çäklendirmeleri deňleşdirýän enjamlary ulanmak talap edilýär. Mysal üçin, Paralimpiýa oýunlarynda görmegiň bozulmagynyň üç dürli derejesi ykrar edilýär. S11 derejeli suwda ýüzmek boýunça türgenlerde görmegiň bozulmagy iň agyr bolýar we bu derejeli ähli ýüzüjiler has agyr görmegiň bozulmagyndan gelip çykýan islendik kemçiligiň öňüni almak üçin garaňky äýnek dakynmalydyrlar<ref>{{cite web|title=Goalball|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html|access-date=8 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024104216/http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html | archive-date=24 October 2009}}</ref>. ====Toparlary deňleşdirmek==== Şeýle hem, toparlaryň umumy topar hökmünde bahalandyrylýan [[Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda maýyp arabaly regbi|maýyp arabaly regbi]] ýa-da estafeta görnüşindeli ýüzüş ýaly toparlaýyn ýaryşlar bar. Her bir türgene, hereket mümkinçiliginiň çäkliligi esasynda, şol sport görnüşine mahsus bolan bal berilýär. Pes bal, ýokary bala garanyňda, hereket mümkinçiliginiň has çynlakaý derejede çäklidigini aňladýar. Deň bäsleşigi üpjün etmek üçin, meýdançada bir wagtda hereket edýän toparyň umumy ballarynyň jemi bellenilen iň ýokary çäkden geçmeli däldir. Meselem, maýyp arabaly regbide dört oýunçynyň maýyplyk derejesini aňladýan ballarynyň jemi sekiz baldan köp bolmaly däldir. Ýöne ýüzüş boýunça estafeta ýaryşlarynda dürli umumy bal çäkleri göz öňünde tutulan dört kategoriýa bar. Her toparyň umumy baly degişli kategoriýanyň bellenilen çäginden az bolmalydyr.<ref>{{cite web|title=Wheelchair Rugby|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619180525/http://paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|archive-date=19 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/swimming/swimming-relay/34-point-relay|access-date=13 June 2025|title=Lexi Paralympic Swimming Classifications: 34 point relay|website=Lexi.global}}</ref>. == Sport == {{main|Paralimpiýa sport görnüşleri}} Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna ýigrimi iki, gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna bolsa alty sany sport görnüşi girýär. Käbir sport görnüşleriniň özünde birnäçe ýaryş görnüşi bar. Meselem, dag-çaňgy sportunda aşak düşmek (downhill), super-kombinasiýa, super-G, slalom we ägirt uly slalom (giant slalom) ýaly görnüşler bar. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) garamagyna sport görnüşleriniň käbiri degişli bolsa-da, hemmesi däl. Belli bir maýyplyk toparlaryna mahsus bolan käbir sport görnüşlerine beýleki halkara guramalar, ýagny Halkara Sport Federasiýalary (IF) gözegçilik edýär; olaryň arasynda Halkara Araba we Amputasiýa edilenleriň Sport Federasiýasy (IWAS), Halkara Körleriň Sport Federasiýasy (IBSA) we Serebral Palsiýaly Adamlaryň Halkara Sport we Dynç Alyş Assosiasiýasy (CP-ISRA) ýaly guramalar bar. Bu halkara sport federasiýalarynyň milli bölümleri, şol sanda milli derejede türgenleri saýlap almak we sport işlerine ýolbaşçylyk etmek bilen meşgullanýan Milli Paralimpiýa Komitetleri hereket edýär<ref>{{cite web|title=Organization |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005622/http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Sport |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/Sport/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305234248/http://www.paralympic.org/Sport/ |archive-date=5 March 2010 |url-status=live }}</ref>. == Aldawçylyk baradaky aýyplamalar == {{main|Paralimpiýa oýunlarynda aldawçylyk}} 2000-nji ýyldaky Sidney oýunlaryndan soň, ispan basketbolçysy, zehin taýdan maýyplygy bolanlar (ID) üçin niýetlenen ýaryşda altyn medal gazanan Ispaniýanyň basketbol toparynyň käbir agzalarynyň hakykatdanam maýyplygynyň ýokdugyny öňe sürdi. Ol on iki adamlyk topardan diňe iki türgeniň zehin taýdan maýyplygy bolan türgenlere degişli talaplara laýyk gelýändigini aýtdy<ref name=cheating2>{{Cite news|title=Cheating shame of Paralympics|last=Slot|first=Owen|work=The Daily Telegraph|date=3 February 2001|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222162456/http://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|archive-date=22 December 2011|url-status=live}}</ref>. Bu ýagdaý jedellere sebäp boldy we Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) Ispaniýanyň Milli Paralimpiýa Komitetini derňew geçirmäge çagyrdy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |title=IPC Calls For Full Investigation|access-date=7 April 2010|date=27 November 2000|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20060118062536/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |archive-date = 18 January 2006}}</ref>. Derňew netijesinde, zehin taýdan maýyplyk boýunça düzgünleri bozan birnäçe ispan türgeni ýüze çykaryldy. Zehin taýdan maýyplyk boýunça ýaryşlara gözegçilik edýän federasiýanyň prezidenti Fernando Martin Wisente beren interwýusynda, dünýä boýunça türgenleriň gatnaşmak düzgünlerini bozýandygyny boýun aldy. IPC hem öz gezeginde derňew işine başlady. IPC-niň derňewiniň netijeleri ispan türgeniniň aýyplamalaryny tassyklady we bu ýagdaýyň diňe basketbol ýaryşy ýa-da ispan türgenleri bilen çäklenmändigini ýüze çykardy. Netijede, zehin taýdan maýyplyk boýunça ähli ýaryşlar näbelli möhlete çenli togtadyldy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |title=IPC Suspends INAS-FID from Membership|access-date=7 April 2010|date=9 March 2001|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20041224162629/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |archive-date = 24 December 2004}}</ref>. Zehin taýdan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagyny düzgünleşdirýän talaplar we gözegçilik çäreleri berkidilenden soň, 2008-nji ýyldaky oýunlardan soň bu gadaganlyk aýryldy. 2012-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda zehin taýdan maýyplygy bolan türgenler üçin ýüzmek, ýeňil atletika, stoluň üstünde oýnalýan tennis we gaýykda kürek çekmek ýaly dört görnüşde ýaryşlaryň geçirilmegi meýilleşdirildi<ref name=cheating>{{Cite news|title=Cheating does happen in the Paralympics|last=Grey-Thompson|first=Tanni|date=11 September 2008|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224222/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Re-Inclusion of Athletes with Intellectual Impairment in Paralympic Sports |last=Van de Vliet |first=Peter |publisher=International Paralympic Committee |date=15 December 2009 |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605163054/http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |archive-date=5 June 2011 }}</ref>. Paralimpiýa oýunlaryna steroidleriň ulanylmagy hem kölege saldy. Pekinde geçirilen 2008-nji ýyldaky oýunlarda, gadagan edilen maddalaryň barlygy anyklanan üç sany pauerlifting türgeni we bir nemes basketbolçysy ýaryşlardan çetleşdirildi. Bu, 2000-nji ýyldaky oýunlarda ýaryşlardan çetleşdirilen on sany pauerlifting türgeni we bir ýeňil atletika türgeni bilen deňeşdirilende azdy<ref name=steroids>{{Cite magazine|title=Paralympians can do the same thing as Olympic athletes-including cheating|publisher=CNNSI.com|magazine=Sports Illustrated|date=6 March 2002|url=http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap/|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828002849/http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap|archive-date=28 August 2008|url-status=live}}</ref>. Nemes lyžaçysy Tomas Oelsner steroidleriň barlygy anyklanan ilkinji Gyşky Paralimpiýa türgeni boldy. Ol 2002-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda iki sany altyn medal gazanypdy, ýöne barlagda gadagan edilen maddanyň tapylmagyndan soň medallary yzyna alyndy<ref>{{cite web|title=Skier Fails Drug Test |last=Maffly |first=Bryan |publisher=Salt Lake 2002 Paralympics |date=13 March 2002 |url=http://saltlake2002.paralympic.org/ |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042933/http://saltlake2002.paralympic.org/ |archive-date=5 June 2010 }}</ref>. Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda şwed kerlingçisi Glenn Ikoneniň barlagynda gadagan edilen maddanyň barlygy anyklandy we ol IPC tarapyndan alty aý möhlet bilen ýaryşlardan çetleşdirildi<ref>[http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler Anti-Doping Rule Violation of Swedish Wheelchair Curler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316004137/http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler |date=16 March 2014 }}, [[International Paralympic Committee]] (IPC), 4 May 2010</ref>. Ol kerling ýaryşynyň galan böleginden çetleşdirildi, ýöne onuň toparyna ýaryşy dowam etdirmäge 54 ýaşly kerlingçi lukmanynyň oňa gadagan edilen maddalaryň sanawyndaky bir derman serişdesini belländigini aýtdy<ref>{{Cite news|title=Winter Paralympics 2010: Wheelchair curler's positive drug test mars closing ceremony|last=Davies|first=Gareth|publisher=Telegraph Media Group Limited|work=The Telegraph|date=21 March 2010|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|access-date=3 May 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224228/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Swedish wheelchair curler suspended for use of an illegal drug |last=Little |first=Lyndon |publisher=Canwest Publishing Inc. |work=The Vancouver Sun |date=19 March 2010 |url=https://vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish+wheelchair+curler+suspended+illegal+drug/2703907/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424033136/http://www.vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish%2Bwheelchair%2Bcurler%2Bsuspended%2Billegal%2Bdrug/2703907/story.html |archive-date=24 April 2010 |url-status=dead }}</ref>. Paralimpiýa resmileriniň häzirki wagtda ýüzbe-ýüz bolýan ýene bir meselesi "busting" (gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyrmak) usulydyr. Sportçylar, köplenç öz bedenine zyýan ýetirmek arkaly gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyryp bilýärler; bu usulyň netijeliligi 15%-e çenli artdyryp bilýändigi subut edildi. Bu usul, esasanam, ýaryşyň dowamlylygy ýokary bolan sport görnüşlerinde, meselem, çiş-ýurtly ýerlerde geçirilýän çyzykly ylgawly (cross-country) çana typmak ýaryşlarynda has netijelidir. Gan basyşyny ýokarlandyrmak üçin sportçylar bil-oňurga şikesiniň aşagyndaky beden agzalaryna (aýaklara ýa-da gollara) bilkastdan şikes ýetirýärler. Şeýle şikeslere süňk döwmek, agzalary aşa berk daňmak we ýokary basyşly kompression joraplary ulanmak ýaly hereketler girip biler. Şikes agyrysyz bolup, ýöne sportçynyň gan basyşyna täsir edýär<ref>{{Cite news|title=Feel-bad story of the day: Paralympians appear to be cheating|work=The National Post|agency=Agence France-Presse|date=17 March 2010|url=https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|access-date=25 December 2018|archive-url=https://archive.today/20181225193021/https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|archive-date=25 December 2018|url-status=live}}</ref>. Ýene bir ähtimal mesele, Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda gen terapiýasynyň ulanylmagydyr. Ähli Paralimpiýa sportçylaryna gen dopingi arkaly öz ukyp-başarnyklaryny ýokarlandyrmak gadagan edilendir, ýöne bu düşünjeleri biri-birinden tapawutlandyrmak gaty kyn meseledir.[99] Bütindünýä Antidoping Agentligi (WADA) häzirki wagtda gen dopingi we gen terapiýasy boýunça barlaglary geçirýär; munuň bir sebäbi hem, biri-biri bilen ýakyn baglanyşykly bolan bu iki düşünjäniň arasyndaky serhedi kesgitlemekdir<ref name="WADA">{{cite web |publisher=World Anti Doping Agency |date=October 2009 |title=Gene Doping |url=http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |access-date=27 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121094012/http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |archive-date=21 November 2009}}.</ref>. IPC (Halkara Paralimpiýa Komitetleri) 2003-nji ýyldan bäri WADA bilen hyzmatdaşlyk edip, öz Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda WADA-nyň antidoping düzgünnamasyna berjaý edilmegini üpjün edip gelýär. Şeýle hem IPC, Paralimpiýa sportunda dopingiň ähtimal täsirini has-da azaltmak maksady bilen, her bir oýunlarda barlagdan geçirilýän sportçylaryň sanyny artdyrmagy dowam etdirmegi wada berdi.[101] Sportçylaryň ählisiniň WADA-nyň düzgünlerine laýyklykda çykyş etmegini üpjün etmek üçin, IPC tarapyndan ýaryşlaryň dowamynda we ýaryşlardan daşary hökmany barlaglar hem girizildi<ref name="PlayTrue">{{cite magazine |publisher=World Anti-Doping Agency |date=2008 |magazine=Play True |issue=3 |title=Levelling the Playing Field |url=http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf |access-date=13 April 2012 |url-status=dead |archive-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529042027/http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf}}</ref>. Sud-lukmançylyk seljermesi üçin nusgalary iberenden soň, IPC Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda rus sportçylarynyň arasynda giň ýaýran doping ulgamynyň hereket edendigini tassyklaýan subutnamalary tapdy<ref name="ReferenceB">{{Cite news|title=The IPC suspends the Russian Paralympic Committee with immediate effect|publisher=IPC |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207035019/https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|archive-date=7 December 2017|url-status=live}}</ref>. 2016-njy ýylyň 7-nji awgustynda IPC-niň Ýolbaşçy geňeşi biragyzdan karara gelip, tutuş Russiýa toparyny 2016-njy ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan çetleşdirdi; munuň sebäbi hökmünde Russiýanyň Paralimpiýa Komitetiniň IPC-niň Antidoping düzgünnamasyny we "esasy konstitusion talap" bolup IPC-niň prezidenti ser Filip Kreýwen Orsýetiň hökümetiniň "para sportçylaryny betbagtçylykly ýagdaýda şowsuzlyga uçradandygyny" aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Todd |last1=Nicholson |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee |access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828210654/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee|archive-date=28 August 2017|url-status=live}}</ref>. IPC-niň sportçylar geňeşiniň başlygy we CPC agzasy Todd Nikolson Orsýetiň sportçylary "global başarnygyny görkezmek" üçin "piýonlar" hökmünde ulanandygyny aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Philip |last1=Craven |date=7 August 2016 |url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0 |access-date=27 November 2017|url-status=live|archive-date=28 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828203613/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0}}</ref>. Orsýetli sportçylara 2020-nji ýyldaky Tokio Paralimpiýa oýunlarynda bitarap baýdak astynda bäsleşmäge rugsat berildi, ýöne Orsýetiň Ukraina doly göwrümli çozuşyndan soň Russiýa (we Belarus) 2022-nji ýylda ýene-de doly çykaryldy. 2025-nji ýylyň sentýabrynda IPC Orsýetiň 2026-njy ýylda bäsleşmegine girizilen çäklendirmeleri aýyrdy, emma käbir halkara sport federasiýalarynyň gadaganlyklary onuň ähli sport görnüşlerine gatnaşmagyna päsgel berýär. == Görnükli çempionlar we gazanylan üstünlikler == {{main|Paralimpiýa medallarynyň eýeleriniň sanawy we Paralimpiýa oýunlarynda birnäçe gezek altyn medal gazananlaryň sanawy}} ABŞ-ly Trischa Zorn taryhda iň köp medal gazanan paralimpiýaçydyr. Ol görme ukyby bolmadyk türgenler üçin niýetlenen ýüzüş ýaryşlaryna gatnaşyp, jemi 55 medal (şol sanda 41 altyn medal) gazandy. Onuň Paralimpiýa karýerasy 1980-nji ýyldan 2004-nji ýyla çenli, ýagny 24 ýyllap dowam etdi. Şeýle-de, ol 1980-nji ýylda ABŞ-nyň Olimpiýa ýüzüş toparynda ätiýaçdaky türgen hökmünde bellige alnypdy, ýöne ABŞ-nyň we onuň birnäçe ýaranynyň boýkoty sebäpli Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilmedi<ref>{{cite web|title=Trischa Zorn-Hudson|publisher=USA Swimming|url=http://www.usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619095827/http://usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|archive-date=19 June 2010|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Trischa Zorn|publisher=CNN |magazine=Sports Illustrated |url=http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023100121/http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|archive-date=23 October 2012|url-status=dead }}</ref>. Norwegiýaly Ragnhild Myklebust Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda gazanylan medallaryň sany boýunça rekordyň eýesidir. 1988-nji we 2002-nji ýyllar aralygynda dürli ýaryşlara gatnaşyp, ol jemi 22 medal (şol sanda 17 altyn medal) gazandy. 2002-nji ýyldaky oýunlarda bäş sany altyn medal gazanandan soň, ol 58 ýaşynda sport karýerasyny tamamlady. Täze Zelandiýadan bolan we aşaky beden bölegi şikesli (paraplegik) ok-ýaý atyjy Neroli Fairhall, 1984-nji ýylda Los-Anjelesde geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp, Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ilkinji şikesli türgen we üçünji paralimpiýaçy boldy. Ol Olimpiýa oýunlaryndaky ok-ýaý atyş ýaryşynda otuz dördünji orny eýeledi, şol bir görnüşde bolsa Paralimpiýa oýunlarynyň altyn medalyny gazandy<ref>{{cite web|title=2002 Winter Paralympics |publisher=Disabled Sports USA |work=Challenge Magazine |date=Spring 2002 |url=http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030427080320/http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |archive-date=27 April 2003 }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} nxedmoderxqb5ts9fkghkmu8ccigvgr 270795 270790 2026-09-19T10:07:26Z Umarxon III 11129 /* Görnükli çempionlar we gazanylan üstünlikler */ 270795 wikitext text/x-wiki '''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988-nji ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar. Ähli Paralimpiýa oýunlary [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]] (IPC) tarapyndan dolandyrylýar. Palimpiýa oýunlary 1948-nji ýylda Britaniýanyň [[Ikinji Jahan Urşunyn|Ikinji Jahan Urşunyň]] weteranlarynyň kiçi bir ýygnanyşygy hökmünde başlady. 1960-njy ýylda Rimde geçirilen oýunlar lukman Antonio Maglio tarapyndan teklip edilen ýaly, 23 ýurtdan maýyplygy bolan 400 türgeni özüne çekdi. Häzirki wagtda ol iň uly halkara sport çäreleriniň biri bolup durýar -- 2020-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna 163 Milli Paralimpiýa Komitetinden 4520 türgen gatnaşdy<ref>{{cite journal|last1=Dehghansai|first1=Nima|last2=Lemez|first2=Srdjan |last3=Wattie|first3=Nick|last4=Baker|first4=Joseph|title=A Systematic Review of Influences on Development of Athletes With Disabilities|journal=Adapted Physical Activity Quarterly|date=January 2017|volume=34 |issue=1|pages=72–90|doi=10.1123/APAQ.2016-0030|pmid=28218871|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vritika|date=25 April 2017|title=Difference between Olympics and Paralympics|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics|access-date=8 September 2021|website=Differencebetween.info|url-status=live|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908134444/http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics}}</ref>. Palimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen parallel we şoňa meňzeş görnüşde guralýar. [[Halkara Olimpiya Komiteti]] tarapyndan ykrar edilen Ýörite Olimpiýa oýunlaryna intellektual taýdan maýyplygy bolan türgenler girýär (1992-nji ýyldan bäri intellektual taýdan maýyplygy bolan adamlar hem Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýarlar) we 1924-nji ýyldan bäri geçirilýän Deaflimpiýa oýunlary diňe ker türgenler üçindir<ref>[http://www.deaflympics.com/news.asp?1131 The World Games for the Deaf and the Paralympic Games] {{Webarchive |date=15 March 2014 |url=https://web.archive.org/web/20140315230640/http://www.deaflympics.com/news.asp?1131}}, [[International Committee of Sports for the Deaf]] (CISS), December 1996</ref><ref name=specialolympics>[https://web.archive.org/web/20111007041021/http://info.specialolympics.org/NR/rdonlyres/eygdoyu6qeskkk3pn56u5u62q2wo5alfxtsakkwc56svfiy3qzsgyukawqyplsdx2xxyphk24bx7nznqjvg7t4snyee/olympic_brochure.pdf Special Olympics and the Olympic Movement], Official website of the [[Special Olympics]],1669</ref>. Para türgenleriň dürli maýyplyklaryny göz öňünde tutup, olaryň bäsleşýän birnäçe kategoriýasy bar. Rugsat berilýän maýyplyklar on sany laýyk kemçilik görnüşine bölünýär: myşsa güýjüniň bozulmagy, passiw hereket diapazonynyň bozulmagy, el-aýak ýetmezçiligi, aýak uzynlygynyň tapawudy, gysga boý, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz, görmegiň bozulmagy we intellektual kemçilik. Bu kategoriýalar başga-da dürli kiçi kategoriýalara bölünýär<ref>{{Cite web |url=http://www.paralympic.org/classification |title=Classification |website = Official website of the Paralympic Movement |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316004832/http://www.paralympic.org/classification |archive-date=16 March 2014 |url-status=live }}</ref>. == Öňdebaryjylar == === Olimpiýa oýunlarynda maýyp türgenler === [[File:RUSMARKA-1777.jpg|thumb|right|Ser [[Ludwig Guttmann]]]] Paralimpiýa oýunlarynyň döremeginden öň hem maýyp türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşypdyrlar. Munuň ilkinji mysaly hökmünde, 1904-nji ýylda ýaryşa gatnaşan we bir aýagy protez bolan nemes-amerikan gimnasty Jorj Eýzeri (George Eyser) görkezmek bolar. Wengriýaly suw polosy oýunçysy Oliwer Halassi (bir aýagy ýokdy) 1928-nji ýyldan başlap, yzly-yzyna üç Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{Cite web |date=3 December 2016 |title=Olivér Halassy Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |access-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203073110/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |archive-date=3 December 2016 }}</ref>. Wengriýaly Karoly Takaç (Károly Takács) 1948 we 1952-nji ýyllardaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda ok atyş ýaryşlaryna gatnaşdy. Onuň sag eli ýokdy, ýöne ol çep eli bilen ok atyp bilýärdi. Paralimpiýa oýunlaryndan öň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýene bir maýyp türgen daniýaly atly sport ussady Lis Harteldi (Lis Hartel); ol 1943-nji ýylda poliomiýelit keselini geçirenden soň, 1952-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda dresaj (atly sportuň görnüşi) boýunça kümüş medal gazandy<ref>DePauw and Gavron (2005), p. 38</ref>. === Stoke Mandeville oýunlary === Maýyp türgenler üçin Olimpiýa oýunlary bilen utgaşykly gurnalan ilkinji sport çäresi, [[Tomusky Olimpiýa oýunlary (1948)|1948-nji ýylda Londonda geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň]] açylyş gününde boldy. 1939-njy ýylda Bosgun alymlara kömek ediş geňeşiniň (CARA) goldawy bilen nasist Germaniýasyndan gaçyp gelen [[Stoke Mandeville hassahanasy]]nyň nemes-ýewreý lukmany [[Ludwig Guttmann]], oňurga beýnisi şikeslenen we Ikinji jahan urşuna gatnaşan britan weteranlary üçin sport ýaryşyny gurady<ref>{{cite web | url=http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | title=Paralympics History | author=Correia, Susana | work=Accessible Portugal Online Magazine | date=February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206205816/http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | archive-date=6 February 2009}}</ref>. Ilkinji oýunlar "1948-nji ýylyň Halkara maýyp arabasyndaky türgenleriň oýunlary" diýlip atlandyryldy we olar 1948-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilmek üçin niýetlenipdi. Guttmannyň maksady, maýyp adamlar üçin Olimpiýa oýunlaryna deň derejede boljak ýokary derejeli sport ýaryşyny döretmekdi. Oýunlar her ýyl şol bir ýerde geçirilýärdi; 1952-nji ýylda britanlara goşmaça hökmünde golland we ysraýyl weteranlary hem gatnaşdy we bu çäre öz görnüşindäki ilkinji halkara ýaryşa öwrüldi. 1960-njy ýylda, şol ýyl Rimde geçirilýän Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen utgaşyklylykda, dokuzynjy gezek geçirilýän oýunlar ilkinji gezek Beýik Britaniýadan daşarda — Rimde gurnaldy. Soňra bu ýaryşlar "1-nji Paralimpiýa oýunlary" diýlip ykrar edildi<ref>{{cite web |url=http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |title=SPSL Archive |publisher=Rsl.ox.ac.uk |date=24 December 1933 |access-date=17 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224203/http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |archive-date=28 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Movement |publisher=Canadian Paralympic Committee |url=http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802152653/http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |archive-date=2 August 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rome 1960 |url=https://www.paralympic.org/rome-1960 |access-date=25 February 2023 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Bu irki ýaryşlar Paralimpiýa oýunlarynyň başlangyjy ýa-da öňüsyrasy hökmünde häsiýetlendirilýär; Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda Gresiýa nähili ähmiýetli orun tutýan bolsa, Paralimpiýa hereketiniň taryhynda hem Stoke Mandeville şeýle orny eýeleýär. 2012-nji ýyldan bäri Paralimpiýa alawy Stoke Mandeville-de ýakylan "miras alawy" bilen utgaşdyrylýar (şeýle-de bolsa, ol maşal estafetasynyň resmi başlangyjy üçin ýaryşy kabul edýän ýurtda ýakylan alawlar bilen birleşdirilýär). 2024-nji ýyldan başlap, Olimpiýada şäherinde döredilýän Olimpiýa alawyna meňzeşlikde, geljekki Paralimpiýa maşal estafetalary resmi taýdan Stoke Mandeville-de başlanar<ref>{{Cite news |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville revealed as permanent home of Paralympic flame |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-beds-bucks-herts-67020029 |access-date=24 March 2024 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville to stage first standalone Paralympic Flame Lighting Ceremony |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1141463/stoke-mandeville-paralympic-flame |access-date=24 March 2024 |website=Insidethegames.biz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paralympic Flame to be created at Stoke Mandeville for all future Paralympic Games |url=https://www.paralympic.org/news/paralympic-flame-be-created-stoke-mandeville-all-future-paralympic-games |access-date=24 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Möhüm tapgyrlar == {{main|Paralimpiýa hereketiniň hronologiýasy}} Paralimpiýa hereketinde birnäçe möhüm tapgyr bolup geçdi. Ilkinji resmi [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary (1960)|Paralimpiýa oýunlary 1960-njy ýylda Rimde geçirildi]]; bu çäre dokuzynjy Stoke Mandeville oýunlary bilen gabat gelse-de, indi diňe bir uruş weteranlary üçin däl-de, eýsem has giň gatnaşyjylar topary üçin niýetlenen ilkinji oýunlar boldy<ref>{{Cite news|title=Paralympics traces roots to Second World War|publisher=Canadian Broadcasting Centre|url=http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|access-date=14 April 2010|date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319072816/http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|archive-date=19 March 2014|url-status=live}}</ref>. Olar Guttmanyň dosty we yzarlaýjysy Antonio Maglionyň başlangyjy bilen gurnaldy we maliýe taýdan doly diýen ýaly Maglionyň iş berijisi — Italiýanyň Işçileriň Milli Bagtysyz Hadysalardan Ätiýaçlandyryş Gaznasy tarapyndan üpjün edildi; şol döwürde bu gazna Halkara Sosial Üpjünçilik Assosiasiýasynyň başlygy hem bolan Renato Morelli tarapyndan dolandyrylýardy<ref>{{Cite web |title=Cerimonia allo stadio dell'Acqua Acetosa: nasce una nuova dimensione dello sport |url=https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |access-date=15 January 2023 |website=Coni.it |archive-date=19 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919104751/https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |url-status=dead }}</ref>. 1960-njy ýyldaky oýunlarda 23 ýurtdan 400 türgen bäsleşdi. 1960-njy ýyldan bäri Paralimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen şol bir ýylda geçirilýär. Başlangyç döwürde oýunlara diňe maýyp arabasyndaky türgenler gatnaşyp bilýärdi; 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlarda bolsa, dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek tomusky Paralimpiýa oýunlaryna goşuldy. Maýyplyk toparlarynyň sanynyň artdyrylmagy bilen, 1976-njy ýyldaky tomusky oýunlara 40 ýurtdan 1600 türgen gatnaşdy. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary Paralimpiýa hereketi üçin ýene bir möhüm tapgyr boldy. Seulda tomusky Paralimpiýa oýunlary 1988-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan derrew soň, şol bir şäherde we ýaryş meýdançalarynyň köpüsi ulanylyp geçirildi. Bu tejribe 1992, 1996 we 2000-nji ýyllarda hem dowam etdirildi. Soňra bu düzgün 2001-nji ýylda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) arasyndaky ylalaşykda resmi taýdan berkidildi we 2020-nji ýyla çenli uzadyldy. 2018-nji ýylyň 10-njy martynda iki komitet öz şertnamasyny 2032-nji ýyla çenli ýene-de uzaltdy<ref name=bbc-firstglobal>{{cite news|title=Paralympics 2012: London to host 'first truly global Games'|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18143145|publisher=BBC Sport|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818202303/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18143145|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref>. Şol bir sebitde geçirilendigine garamazdan, 1992-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndakydan tapawutly ýaryş meýdançalary ulanyldy. 1994-nji ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary bolsa, gyşky Olimpiýa oýunlary bilen şol bir meýdançalary we şol bir guramaçy komiteti ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=ioc-ipc-extendcontract>{{cite web|title=IOC and IPC to partner until 2032 |url=https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032|publisher=Olympics|access-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311072342/https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032 |archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. == Gyşky oýunlar == {{main|Gyşky Paralimpiýa oýunlary}} Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi. Bu, maýyplygy bolan türgenleriň dürli kategoriýalarynyň bäsleşip bilen ilkinji Paralimpiýa oýunlarydy. Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, Gyşky oýunlar hem tomusky oýunlar bilen bir ýylda we her dört ýyldan bir gezek geçirilýärdi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherindäki 1992-nji ýylyň oýunlaryna çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýylyň oýunlaryndan başlap, Gyşky Paralimpiýa oýunlary we Gyşky Olimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlaryndan aýratynlykda, jübüt sanly ýyllarda geçirilip başlandy. Gyşky oýunlar tomusky oýunlardan iki ýyl geçenden soň guralýar<ref name="winter history">{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=7 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312224915/http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|archive-date=12 March 2010}}</ref>. == Halkara Paralimpiýa Komiteti == Halkara Paralimpiýa Komitetleri (IPC) Paralimpiýa hereketiniň global dolandyryjy edarasydyr. Ol 211 agza guramadan, şol sanda 185 Milli Paralimpiýa Komitetinden (NPC), 18 Halkara federasiýadan, bäş sebit guramasyndan we maýyplygy bolan adamlar üçin sport boýunça halkara guramalar hökmünde tanalýan, maýyplygyň belli bir görnüşine gönükdirilen üç halkara sport federasiýasyndan ybaratdyr<ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=About the IPC |url=https://www.paralympic.org/ipc/who-we-are |website=Paralympic.org}}</ref>. IPC-niň prezidenti Endrýu Parsonsdyr. IPC-niň halkara merkezi edarasy Germaniýanyň Bonn şäherinde ýerleşýär<ref>{{cite web|title=IPC Management team|publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/management-team|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130142344/https://www.paralympic.org/the-ipc/management-team |archive-date=30 November 2018}}</ref>. IPC tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkärdir. Şeýle hem, ol bäş sany sport görnüşi (para-atletika, para-ýüzmek, para-pawerlifting, para-atyjylyk sporty we para-buz hokkeýi) boýunça halkara federasiýa hökmünde hyzmat edýär. Bu bolsa, IPC-den öz gözegçiligindäki bäş sport görnüşiniň her biri boýunça dünýä çempionatlaryna we beýleki ýaryşlara gözegçilik etmegi hem-de olary utgaşdyrmagy talap edýär<ref name="aboutipc"/>. IPC-niň agzalygyna Milli Paralimpiýa Komitetleri we halkara sport federasiýalary hem girýär<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=National Paralympic Committees |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132032/https://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|archive-date=15 December 2018}}</ref>. Halkara federasiýalar, Paralimpiýa sport görnüşiniň ýeke-täk wekili hökmünde IPC tarapyndan ykrar edilen garaşsyz sport federasiýalarydyr. Halkara federasiýalaryň borçlaryna Paralimpiýa oýunlarynyň dowamynda degişli sport görnüşleri boýunça ýaryş we türgenleşik meýdançalaryna tehniki taýdan gözegçilik etmek we ýolbaşçylyk etmek girýär<ref>{{cite web|title=International Sport Federations|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130150316/https://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|archive-date=30 November 2018}}</ref>. Şeýle hem, IPC media hyzmatdaşlaryny ykrar edýär, resmi wekilleri we eminleri sertifikatlaşdyrýar hem-de Paralimpiýa Hartiýasynyň düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärçilik çekýär<ref name="movement">{{cite web|title=IPC Handbook |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |access-date=29 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005428/http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref>. 1989-njy ýylda döredilen gününden bäri, IPC Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny saklap gelýär. IPC-niň wekilleri şol bir wagtyň özünde IOC-niň agzalary bolup durýarlar we IOC-niň komitetlerinde hem-de komissiýalarynda işjeň gatnaşýarlar. Ýakyn iş gatnaşyklaryna garamazdan, bu iki dolandyryjy edara özbaşdak bolup galýar we oýunlary hem aýry-aýrylykda geçirilýär<ref>Gilbert and Schantz (2008) p. 170</ref>. Paralimpiýa oýunlary gatnaşyjylaryň maýyplygyna däl-de, eýsem sport gazananlaryna ünsi çekmek maksady bilen döredildi. Soňky oýunlarda bu ýaryşlaryň maýyplyga däl-de, mümkinçiliklere bagyşlanandygy nygtalýar<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|title=About the IPC|publisher=International Paralympic Committee|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224220800/http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref>. Hereket özüniň başlangyç döwründen bäri ep-esli ösdi; mysal üçin, Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýan türgenleriň sany 1960-njy ýylda Rimde 400 türgen bolan bolsa, 2016-njy ýylda Rio-de-Žaneýroda 159 ýurtdan 4342 türgene çenli artdy. Tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ikisi hem dünýä derejesinde ykrar edilýär<ref>{{cite news|title=Paralympic Games|newspaper=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928033406/http://www.paralympic.org/paralympic-games|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa hereketiniň resmi dili iňlis dilidir. Her bir Paralimpiý Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu iki ýa-da has köp dilde aýdylýar<ref name="aboutipc"/>. == Ady we nyşanlary == {{main|Paralimpiýa nyşanlary}} [[File:Paralympic flag (2019 10).svg|thumb|right|Ak fonuň üstünde gyzyl, ýaşyl we gök reňkli üç sany egri çyzykly şekil (swoosh) bolan baýdak. Ol baýdak sütünine berkidilen we gök asman bilen gurşalan Paralimpiýa baýdagy.]] Ady ilki başda "paraplegic" (oňurga şikesi bolan adamlar üçin oýunlar hökmünde döredilendigi sebäpli) we "Olympic" (Olimpiýa) sözleriniň birleşdirilmegi bilen emele getirilen bolsa-da, maýyplygyň beýleki görnüşlerine degişli toparlaryň hem goşulmagy bilen, bu adyň indi örän takyk däldigi hasaplanýar<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |title=Definition of PARALYMPICS |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123944/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |url-status=live }}</ref>. Adyň häzirki resmi düşündirişi onuň grek dilindäki "pará" (ýagny "ýanynda" ýa-da "bilelikde") sözünden gelip çykýandygyna we şonuň üçin Olimpiýa oýunlary bilen deň hatarda (parallel) geçirilýän ýaryşa salgylanýandygyna esaslanýar. Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky oýunlary "Paralimpiýa" (Paralympic) termininiň resmi taýdan ulanylyp başlanan ilkinji gezekki pursadydy<ref name="HistoryofIPC">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement |title=History of the Movement|publisher=International Paralympic Committee|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103065127/http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref>. "Hereketdäki ruh" (Spirit in Motion) — Paralimpiýa hereketiniň häzirki şygarydyr. Häzirki Paralimpiýa baýdagy 2020-nji ýyldan bäri ulanylýar we ol döwletleriň baýdaklarynda iň köp duş gelýän üç reňki — gyzyl, gök we ýaşyl reňkleri öz içine alýar. Reňkleriň her biri "Agito" (latyn dilinde "hereket edýärin/titredýärin/gozgadýaryn" diýmegi aňladýar) şekilinde bolup, bu Paralimpiýa hereketi üçin ýörite dizaýn edilen asimmetrik ýarymaý şekiline berlen atdyr. Üç sany "Agito" merkezi nokadyň daşyndan aýlanýar; bu bolsa dünýäniň dürli künjeklerinden ýygnanýan türgenleriň nyşanydyr. IPC-niň (Halkara Paralimpiýa Komitetiniň) şygary we nyşany 2003-nji ýylda häzirki görnüşlerine üýtgedildi. Bu üýtgeşme, paralimpiýaçylaryň bäsdeşlik ruhuna eýedigini we IPC-niň gurama hökmünde öz potensialyny amala aşyrýandygyny hem-de ony gazanmak üçin öňe gidýändigini beýan etmegi maksat edinýärdi. IPC-niň garaýşy (wiziýasy) şeýledir: "Paralimpiýa türgenlerine sport ussatlygyna ýetmäge mümkinçilik bermek we dünýäni ruhlandyryp, tolgundyrmak." Paralimpiýa gimni "Hymne de l'Avenir" ýa-da "Geljegiň gimni" (Anthem of the Future) diýlip atlandyrylýar. Ol Týerri Darnis (Thierry Darnis) tarapyndan döredildi we 1996-njy ýylyň martynda resmi gimn hökmünde kabul edildi<ref>{{cite web|title=Paralympic Symbol & Motto|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html|access-date=7 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082850/http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html | archive-date=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=IPC Intellectual Property Rights |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619214303/http://paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |archive-date=19 June 2010 }}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Paralympics Opening Ceremony.jpg|thumb|left|Afinada 20 tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Paralimpiýa Hartiýasyna laýyklykda, Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybaratdyr. Bu däp-dessurlaryň köpüsi ilki bilen Antwerpen şäherinde geçirilen 1920-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlup, Olimpiýa oýunlary bilen umumy häsiýete eýe bolupdyr. Açylyş dabarasy adatça ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Garşylama çäresi, kabul edýän ýurduň gimni we baýdagy bilen baglanyşykly böleklerden derrew soň, türgenleriň öz ýurtlaryna görä toparlara bölünip stadiona girmegi bilen "Ýurtlaryň parady" başlanýar. 1960-njy ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri, ýurtlar stadiona kabul edýän ýurduň ýa-da sebitiň resmi dilindäki elipbiý tertibinde girýärler; ýöne kabul edýän ýurduň türgenleri iň soňunda girýärler. 2020-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, degişli Olimpiýa oýunlarynyň (tomusky ýa-da gyşky) indiki kabul ediji ýurtlary, häzirki kabul ediji ýurtdan öň, kemelýän tertipde stadiona girýärler. Kabul ediji ýurt öz medeniýetini we folkloryny görkezýän sungat çykyşlaryny hödürleýär<ref name=OCprotocol1>{{cite web |title=The Modern Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |page=5 |url= http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |archive-date=15 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150415035028/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |url-status=live}}</ref>. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlaryň edilmegi bilen protokol bölekleri geçirilýär. Açylyş yglan edilenden soň, Paralimpiýa baýdagy stadiona getirilýär we kabul ediji ýurduň baýdagy bilen bir hatarda, Paralimpiýa gimniniň astynda galdyrylýar; şeýle hem türgenler, tälimçiler we eminler tarapyndan kasam kabul edilýär. Ahyrynda, Paralimpiýa alawy stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň Paralimpiýa türgenine — ýetýänçä birinden beýlekisine geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çanak görnüşli ojagyndaky Paralimpiýa alawyny ýakýar<ref>{{cite web |title=Paralympic opening ceremony to be 'family friendly' |publisher=Canwest News Service |work=The Vancouver Sun |date=12 March 2010 |url=https://vancouversun.com/health/Paralympic+opening+ceremony+family+friendly/2676023/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100317140459/http://www.vancouversun.com/health/Paralympic%2Bopening%2Bceremony%2Bfamily%2Bfriendly/2676023/story.html |archive-date=17 March 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Ýapylyş dabarasy === Paralimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Ilki bilen gatnaşyjy ýurtlaryň baýdak göterijileri, soňra bolsa hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde türgenler meýdança girýärler. Paralimpiýa baýdagy aşak düşürilýär. 1988-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri (käbir istisnalar bilen), indiki Tomusky ýa-da Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň milli baýdagy, degişli milli gimn ýaňlanýarka ýokary galdyrylýar. Oýunlar resmi taýdan ýapyk diýlip yglan edilýär we Paralimpiýa alawy söndürilýär. Bu hökmany böleklerden soň, indiki oýunlary kabul etjek ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar<ref>[http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html Victory Ceremony podiums at 2010 Winter Games a testament to the mountains athletes have climbed en route to Olympic and Paralympic success], The Official website of the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100410053925/http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html |date=10 April 2010 }}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === [[Image:2010 Winter Paralympics Men's Biathlon pursuit vi medalists.jpg|thumb|2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary wagtynda medal gowşurmak dabarasy]] Her bir Paralimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) agzasy tarapyndan degişli medallar gowşurylanda, üç derejeli münbere çykyp durýarlar. Soňra medal gazananlaryň milli baýdaklary ýokary galdyrylýar we altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçi raýatlary hem medal gowşurmak dabaralarynda kömekçi bolup çykyş edýärler; olar medallary gowşurýan resmi wekillere ýardam edýärler we baýdak göteriji bolup hyzmat edýärler. Her bir Paralimpiýa ýaryşy üçin degişli medal gowşurmak dabarasy, şol ýaryşyň finalyndan soň iň köp bir günüň dowamynda geçirilýär<ref>{{cite web|title=Ceremony volunteers|publisher=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|url= http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/ |access-date=4 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100527154709/http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/|archive-date=27 May 2010|url-status=live}}</ref>. == Deňlik == === Olimpiýa oýunlary bilen gatnaşyk === 2001-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komitetini (HPK) Paralimpiýa oýunlarynyň geçirilmeginiň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärlik arzasyna awtomatiki usulda goşulmagyny üpjün edýän ylalaşyga gol çekdiler<ref name=autogenerated2>[http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html IPC-IOC Co-operation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |date=8 September 2009 }}, The official website of the [[International Paralympic Committee]]</ref>. Bu ylalaşygyň Pekindäki 2008-nji ýylyň tomusky we Wankuwerdäki 2010-njy ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap güýje girmegi meýilleşdirilipdi. Emma, ​​2002-nji ýyldaky Solt-Leýk-Siti oýunlarynyň guramaçylyk komiteti (SLOC) "bir dalaşgärlik, bir şäher" tejribesini ulanmagy we her iki oýun üçin ýeke-täk guramaçylyk komitetini döretmegi saýlady; şol bir usul 2004-nji ýyldaky Afina tomusky oýunlarynda hem dowam etdirildi. Ylalaşyk 2003-nji ýylda düzedişe sezewar edildi. 2006-njy ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýüze çykan käbir kynçylyklardan soň, 2006-njy ýylyň iýun aýynda ylalaşygyň möhletini uzaltmak barada täze ylalaşyga gol çekildi<ref name=agreement>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |access-date=3 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html | archive-date=8 September 2009}}</ref><ref name="agreement2020">{{cite web|title=IOC and IPC Extend Co-operation Agreement Until 2020|url=https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|website=paralympic.org|access-date=9 March 2018|date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310090023/https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|archive-date=10 March 2018|url-status=live}}</ref>. Ilki bilen 2012-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli güýçde galmagy göz öňünde tutulan bu ylalaşyk, soňra 2020-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli ähli tomusky we gyşky oýunlary öz içine alar ýaly uzaldyldy<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter|publisher=International Olympic Committee|page=11|year=2010|url=http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505101457/http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|archive-date=5 May 2011|url-status=live}}</ref>. Mundan başga-da, häzirki wagtda yglan edilen ähli tomusky we gyşky oýunlary kabul ediji şäherler Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlaryny bilelikde geçirmäge taýýarlyk görýärler. Bu ýagdaý 2018-nji ýylyň 10-njy martynda HOK-yň we HPK-nyň şertnamany 2032-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli uzaltmak barada ylalaşmagy bilen has-da tassyklandy. HOK ähli adamlaryň sport bilen meşgullanmakda deň mümkinçiliklere eýe bolmagy baradaky borçnamasyny öz Tertipnamasyna girizdi; onda şeýle diýilýär: {{blockquote|Sport bilen meşgullanmak adam hukuklarynyň biridir. Her bir şahs hiç hili kemsitmesiz we dostluk, raýdaşlyk hem-de adalatly oýun ruhundaky özara düşünişmegi talap edýän Olimpiýa ruhuna laýyklykda sport bilen meşgullanmak mümkinçiligine eýe bolmalydyr... Haýsydyr bir ýurda ýa-da şahsa garşy jyns, din, syýasat, jyns (gender) ýa-da başga esaslarda amala aşyrylýan islendik görnüşdäki kemsitme Olimpiýa hereketine degişli bolmak bilen gabat gelmeýär.}} Tertipnamada maýyplyk bilen baglanyşykly kemsitme barada aýratyn bellenilmese-de, onda kemsitme barada beýan edilen düzgünlerden ugur alyp, maýyplyk esasyndaky kemsitmäniň Olimpiýa Tertipnamasynyň we HOK-yň ýörelgelerine gar Bu ýagdaý, syýasy, dini, ykdysady, maýyplyk, jyns, jynsy ugrukma ýa-da jyns (rasa) alamatlary boýunça kemsitmäni gadagan edýän Paralimpiýa Hartiýasyna hem laýyk gelýär<ref>{{cite web|title=Paralympic Vision and Mission|publisher=International Paralympic Committee|year=2003|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_sec_i_chapter_1.1_paralympic_vision_and_mission_0.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605195759/http://paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_Sec_i_chapter_1.1_Paralympic_Vision_and_Mission_0.pdf|archive-date=5 June 2012|url-status=live}}</ref>. Londondaky (Angliýa) guramaçylyk komitetiniň başlygy Sebastýan Ko 2012-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: "Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini başyndan başlap berk ornaşdyrmagy isleýäris."<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | location=London | title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics | date=4 May 2010 | work=The Guardian | first=Owen | last=Gibson | access-date=12 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161201174103/https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | archive-date=1 December 2016 | url-status=live }}</ref> 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlary Russiýanyň kabul eden ilkinji şeýle oýunlary boldy. Şol döwürde Russiýa BMG-niň Maýyplygy bolan adamlaryň hukuklary baradaky konwensiýasyny tassyklady. Belläp geçmeli zat, 2010-njy ýylda Wankuwerde geçirilen oýunlarda Russiýanyň Paralimpiýa topary medallar sanawynda birinji orny eýelän bolsa, Olimpiýa topary garaşylandan has pes netije görkezdi. Bu ýagdaý köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýurduň Olimpiýa we Paralimpiýa toparlarynyň gazanan üstünlikleriniň arasyndaky tapawuda ünsi çekmegine sebäp boldy; sebäbi Olimpiýa türgenlerine has köp üns we maliýe serişdeleri bölünip berilýärdi<ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|title=Disabled Athletes Show Up Olympics Team|newspaper=[[Moscow Times]]|date=18 March 2010|access-date=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311211115/http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|archive-date=11 March 2014|url-status=live}}</ref>. 2014-nji ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň rus guramaçylary 2007-nji ýyldan bäri oýunlary kabul edýän Soçi şäherini has elýeterli etmek üçin tagalla edip geldiler<ref>{{cite news |last1=Cacciola |first1=Scott |title=Paralympics Will Drop Ban on Olympic Rings Tattoos |url=https://www.nytimes.com/2024/08/23/style/paralympics-olympic-rings-tattoo-ban.html |access-date=23 August 2024 |work=The New York Times |date=23 August 2024}}</ref>. 2012-nji ýylda, rugsat berilmedik mahabatlandyrmany gadagan etmek çäresiniň bir bölegi hökmünde, Paralimpiýa hereketi ýaryş wagtynda Olimpiýa halkalary şekillendirilen tatuirowkalaryň ýapylmagyny talap edip başlady; munuň sebäbi Olimpiýa oýunlarynyň tehniki taýdan üçünji tarap guramasy hasaplanmagydy. 2024-nji ýylda türgenleriň nägilelik bildirip çykyş etmeginden soň bu gadaganlyk ýatyryldy<ref name="autogenerated1">{{cite news | url=http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | work=CBC News | title=Sochi Paralympics confronts Russia's attitude towards disabled – World – CBC News | access-date=11 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311083748/http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | archive-date=11 March 2014 | url-status=live }}</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) prezidenti Endrýu Parsons Ýaşlaryň Olimpiýa oýunlaryna meňzeş "Ýaşlaryň Paralimpiýa oýunlaryny" döretmegi teklip etdi, ýöne bu teklip näbelli möhlete goýboldun edildi<ref>{{cite web|url=https://heywoodfoundation.com/youth-para-sports-championship/#:~:text=INTRODUCTION%20AND%20BACKGROUND,Paralympic%20Committees%20for%20regional%20arrangements|title=Youth Para Sports Championship|website=Heywoodfoundation.com|access-date=9 June 2026}}</ref>. ==== Olimpiýa oýunlarynda paralimpiýaçylar ==== {{main|Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan türgenleriň sanawy}} [[Image:Oscar Pistorius-2.jpg|thumb|[[Oscar Pistorius|Oskar Pistorius]] 2007-nji ýylyň 8-nji iýulynda geçirilen ýaryşda]] Paralimpiýa türgenleri Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmek üçin deň mümkinçilikleri gazanmaga çalyşdylar. Munuň ilkinji mysaly Täze Zelandiyaly paralimpiýa ok-ýaýçysy Neroli Feýrhall tarapyndan görkezildi; ol Los-Anjelesde geçirilen 1984-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref name="NYTimes.com">{{Cite news|title=Neroli Fairhall, Champion Archer, Dies at 61|work=The New York Times|date=13 June 2006|url=https://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522014516/http://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|archive-date=22 May 2013|url-status=live}}</ref>. 2008-nji ýylda Günorta Afrikaly ylgaýjy Oskar Pistorius 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazanmaga synanyşdy. Pistoriusyň iki aýagy hem dyzdan aşakdan kesilip aýrylypdyr we ol "Össur" kompaniýasy tarapyndan öndürilen iki sany uglerod süýümli protez bilen ylgaýar. Ol 400 metr aralyga ylgamak boýunça paralimpiýa dünýä rekordynyň eýesidir<ref>{{cite web|title=World Para Athletics Records|url=http://www.paralympic.org/world-records/athletics|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129195544/https://www.paralympic.org/world-records/athletics|archive-date=29 November 2018}}</ref>. Pistorius 400 metr aralyga ylgawda 2008-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny bary-ýogy 0,70 sekunt tapawut bilen gazanyp bilmedi. Ol 2008-nji ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we bu ýerde 100, 200 hem-de 400 metr aralyga ylgawda altyn medallary gazandy<ref>{{Cite news|title=An Amputee Sprinter: Is He Disabled to Too-Abled|last=Longman|first=Jere|work=The New York Times|date=15 May 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410223905/http://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|archive-date=10 April 2009|url-status=live}}</ref>. 2011-nji ýylda Pistorius 2012-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we iki görnüşde bäsleşdi: ol 400 metr aralyga ylgawda ýarym finala çykdy; şeýle hem onuň topary 4 × 400 metr estafeta ylgawynda finalda 8-nji orny eýeledi<ref>{{citation|title=Paralympics 100m: Oscar Pistorius says past experience vital|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18146074|publisher=BBC Sport|date=21 May 2012|access-date=11 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016113752/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18146074|archive-date=16 October 2015|url-status=live}}</ref>. Bu ýaryşlara gatnaşmak üçin ähli türgenlere deň mümkinçilikler berilýän bolsa-da, oýunlaryň ähli türgenler üçin adalatly bolup bilmezligi barada tankytlar barha artýar. Mysal üçin, 400 metr aralyga ylgawda, çep aýak protezi bilen ylgaýan türgenler sag aýak protezi bolanlara garanyňda amatly däl ýagdaýda bolup bilerler, sebäbi ýaryşlar sagat diliniň tersine ugra geçirilýär<ref>{{Cite journal|date=24 March 2016|title=Biomechanics: Right prosthetic legs have the edge|journal=Nature|volume=531|issue=7595|pages=417|doi=10.1038/531417d|bibcode=2016Natur.531T.417.|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref>. Maýyplygy bolmadyk käbir türgenler hem Paralimpiýa oýunlarynda bäsleşýärler. Görme ukyby pes bolan türgenlere ýol görkezýänler (gidler) bäsleşigiň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görme ukyby pes türgen we ýol görkeziji bir topar hasaplanýar hem-de iki türgen hem medal gazanmaga dalaşgär bolýar<ref name="thestar.com">[https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html Visually impaired skiers put fate in guide's hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313181531/https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html |date=13 March 2017 }}, thestar.com, 13 March 2010</ref>. ====Maliýeleşdirme==== 1992-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, soňky oýunlar hem esasy hemaýatkärleriň goşantlary bilen goldanyldy. HOK-nyň arenalarda hemaýatkärleriň logotipleriniň bolmazlygyny talap edýän Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa oýunlary resmi hemaýatkärleriň logotipleriniň arenalaryň içinde we formalarda görkezilmegine rugsat berýär<ref name=paralympic-twists>{{cite news|last=Gibson|first=Owen|title=Paralympics reignite the Olympic buzz but with added twists|url=https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|newspaper=The Guardian|access-date=31 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315233321/http://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|archive-date=15 March 2014|url-status=live}}</ref>. === Media arkaly ýaýlym === Olimpiýa oýunlary 1984-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri dünýä mediasynda giňden beýan edilmek babatda ägirt uly ösüşi başdan geçiren bolsa-da, Paralimpiýa oýunlarynyň esasy media serişdelerinde yzygiderli orun almagy has haýal depginde amala aşdy. 2023-nji ýylyň iýun aýynda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) ýolbaşçylary ýaýlym kompaniýalarynyň arasynda Paralimpiýa oýunlaryna bolan gyzyklanmanyň artýandygyny bellediler. Olar 2024-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlary üçin dünýäniň 75%-ini öz içine alýan ýaýlym hukuklary boýunça ylalaşyklaryň bir ýyl öňünden baglaşylandygyny (köp ylalaşyklaryň "soňky pursatda" baglaşylan 2020-nji ýyl bilen deňeşdirilende) nygtadylar. Şeýle hem, ýaýlym kompaniýalarynyň Paralimpiýa oýunlaryny diňe Olimpiýa oýunlarynyň hukuklaryna goşulan, az tagalla talap edýän borç hökmünde däl-de, eýsem "hakykatdanam ajaýyp sport çäresi" hökmünde kabul edip başlamagy sebäpli, IPC has giňişleýin ýaýlym we ýokary hukuk tölegleri ugrunda iş alyp barýardy. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, IPC käbir bazarlarda Paralimpiýa oýunlarynyň sanly ýaýlym hukuklaryna eýedir; bu bolsa guramaça öz sosial media platformalary arkaly göni ýaýlymlary we iň möhüm pursatlary mahabatlandyrmaga hem-de onlaýn tomaşaçylary çekmäge mümkinçilik berýär<ref name=":0">{{Cite web |last=McLean |first=Heather |date=26 June 2023 |title=Paris 2024: The IPC on making the Paralympic Games the best ever while changing culture and attitudes towards disability |url=https://www.svgeurope.org/blog/headlines/paris-2024-the-ipc-on-making-the-paralympic-games-the-best-ever-while-changing-culture-and-attitudes-towards-disability/ |access-date=12 September 2024 |website=SVG Europe |language=en}}</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň teleýaýlymy 1976-njy ýylda başlady, ýöne ilkinji döwürdäki ýaýlymlar diňe bir ýurt ýa-da sebit üçin niýetlenen we ýazgydan görkezilýän görnüşde bolupdy. 1992-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda 45 sagatlyk göni ýaýlym amala aşyryldy, emma ol diňe Ýewropada elýeterli boldy. Beýleki ýurtlar oýunlaryň dowamynda iň möhüm pursatlaryň jemlenen görnüşlerini (haýlaýt-lary) görkezdiler. 2000-nji ýylda Sidneyde geçirilen Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna çenli ýaýlym babatda düýpli ösüş bolmady<ref>Cashman and Darcy (2008), pp. 100–101</ref>. 2000-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlary, bu ýaryşlaryň dünýä mediasynda görkezilmegi babatda möhüm ösüşi aňlatdy. Oýunlary halkara derejesinde ýaýlymda görkezmek üçin Sidney Paralimpiýa Guramaçylyk Komiteti (SPOC) bilen "All Media Sports" (AMS) kompaniýasynyň arasynda ylalaşyk baglaşyldy. Ýaýlymy mümkin boldugyça köp bazara ýetirmek üçin Aziýa, Günorta Amerika we Ýewropa ýaýlym kompaniýalary bilen ylalaşyklar gazanyldy. Şeýle hem, oýunlar ilkinji gezek internet arkaly ýaýlymda görkezildi. Şeýle tagallalaryň netijesinde, Sidney Paralimpiýa oýunlary takmynan 300 million adamdan ybarat dünýä auditoriýasyna ýetdi<ref name=bbcmedia>{{Cite news|title=BBC criticised for scant coverage of Winter Paralympics|last=Sweney|first=Mark|work=The Guardian|date=12 March 2010|url=https://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|access-date=30 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228181719/http://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|archive-date=28 February 2014|url-status=live}}</ref>. Şe Bu ösüşlere garamazdan, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň yzygiderli ünsüni çekmek kynçylyk döretdi; muny Beýik Britaniýada 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymda görkezilişi hem subut etdi. BBC teleýaýlym kompaniýasy 2010-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna garanyňda, şol ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny örän az möçberde görkezendigi üçin tankyt edildi. BBC käbir mazmuny öz web sahypasynda ýaýlyma bermegi we Oýunlar tamamlanandan soň bir sagatlyk iň möhüm pursatlaryň jemlenen gepleşigini görkezmegi meýilleşdirýändigini yglan etdi. Gyşky Olimpiýa oýunlary üçin bolsa BBC jemi 160 sagatlyk ýaýlym amala aşyrypdy. BBC-niň bu ýagdaýa beren jogabynda býujet çäklendirmeleriniň we "wagt guşagy faktorynyň" ýaýlym tertibiniň çäkli bolmagyna sebäp bolandygy bellenildi. Ýaýlymyň azaldylmagy, Beýik Britaniýanyň ilatynyň 23%-i tarapyndan tomaşa edilen 2008-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýokary reýting görkezijilerine garamazdan amala aşyryldy. Norwegiýada Norwegiýanyň Teleradioýaýlym Korporasiýasy (NRK) 2010-njy ýyldaky Gyşky oýunlaryň 30 sagatlyk bölegini göni ýaýlymda görkezdi. NRK-sport bölümi Wankuwerden amala aşyrylan teleýaýlym önümçiliginiň käbir böleklerini tankyt etdi we EBU-ny (Ýewropa Teleradioýaýlym Bileleşigini) meseleler barada habardar etdi; meselem, biatlon ýaryşlarynda nyşana atmak pursadynyň görkezilmezligi we çana typyş (cross-country skiing) ýaryşlarynda türgenleriň uzakdan görkezilmegi sebäpli ýaryşyň barşyny yzarlamagyň kyn bolmagy ýaly kemçilikler görkezildi. NRK buz üstünde çana hokkeýi we maýyp arabasyndaky kerling ýaryşlarynyň ýaýlym hilinden has kanagatlandy; olar bu ýaryşlaryň ýaýlym hiliniň Olimpiýa oýunlarynyň derejesine ýetendigini bellediler<ref>[http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece Oppgitt over elendig Paralympics-produksjon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412041111/http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece |date=12 April 2014 }} (Norwegian), [[Harstad Tidende]], 25 March 2010</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň ähli görnüşleri teleýaýlymda görkezilmedi; häzirki wagtda IPC (Halkara Paralimpiýa Komiteti) we onuň guramaçylary Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlym materiallaryny taýýarlamak üçin IOC-niň (Halkara Olimpiýa Komitetiniň) media bölümi bolan "Olympic Broadcasting Services" (OBS) bilen şertnama baglaşýarlar. Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýaýlym 2016-njy ýylda 16 görnüş bilen çäklenen bolsa, 2020-nji ýylda bu san 19 görnüşe çenli artdyryldy. 2024-nji ýylda bolsa, Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ähli 22 görnüşi ilkinji gezek teleýaýlymda görkezildi<ref name="bbc-c4paralympics">{{cite news |date=8 January 2010 |title=Channel 4 lands 2012 Paralympics |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/london_2012/8448236.stm |access-date=4 October 2013 |work=BBC Sport}}</ref><ref name="bnow-c4paralympics">{{cite web |title=C4 opens Paralympic tender process |url=http://www.broadcastnow.co.uk/c4-opens-paralympic-tender-process/5064735.article |access-date=8 February 2014 |work=Broadcast Now}}</ref>. Beýik Britaniýada "Channel 4" teleýaýlym kanaly 2012-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, ýaýlym hukuklaryny öz üstüne aldy. Kanal teleýaýlymda we sanly platform Onuň birnäçe mahabat roligi "Cannes Lions" baýraklaryna mynasyp boldy, şol sanda 2016-njy ýyldaky "We're the Superhumans" atly mahabat roligi baş baýrak bolan "Grand Prix"-i gazandy<ref>{{cite news |last=Sweney |first=Mark |date=22 June 2013 |title=Cannes Lions: Dumb Ways to Die scoops top award |url=https://www.theguardian.com/media/2013/jun/22/cannes-lions-advertising-awards |access-date=23 June 2013 |work=[[The Guardian]] |location=London}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 June 2017 |title='We're the Superhumans' Wins Film Grand Prix at Cannes to Massive Applause |url=https://www.adweek.com/creativity/were-the-superhumans-wins-film-grand-prix-at-cannes-to-massive-applause/ |access-date=22 February 2019 |website=Adweek |language=en-US}}</ref>. 2020-nji ýylyň ýanwar aýynda Beýik Britaniýanyň telekommunikasiýa pudagyny düzgünleşdiriji edarasy bolan "Ofcom" tarapyndan Paralimpiýa oýunlary, Olimpiýa oýunlary ýaly, "A kategoriýaly" (hökmany görkezilmeli) çäreleriň hataryna goşuldy; bu bolsa, Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, olaryň mugt elýeterli teleýaýlym arkaly doly ýa-da bölekleýin görkezilmegini talap edýär<ref>{{cite news |date=29 January 2020 |title=Ashes, Open and Champions League final 'not set for UK 'crown jewels' list' |url=https://www.sportbusiness.com/news/ashes-open-and-champions-league-final-not-set-for-uk-crown-jewels-list/ |work=SportBusiness}}</ref>. "Channel 4" teleýaýlymy 2024-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymlarynyň jemi 20 million tomaşaçy tarapyndan görülendigini we teleýaýlymyň 2012-nji ýyldaky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri iň ýokary tomaşaçy paýyna eýe bolandygyny habar berdi<ref>{{Cite web |date=11 September 2024 |title=Channel 4 Paralympics watched by 20m |url=https://advanced-television.com/2024/09/11/channel-4-paralympics-watched-by-20m/ |access-date=12 September 2024 |website=Advanced Television |language=en-GB}}</ref>. === Oýunlardan daşary === [[Britan Kolumbiýasy Uniwersitety|Britan Kolumbiýasy Uniwersiteti]]niň (UBC) Olimpiýa oýunlarynyň täsiri (OGI) boýunça 2010-njy ýylda geçiren barlagy, soraga gatnaşan takmynan 1600 kanadaly raýatyň 41-50 göteriminiň pikirine görä, Kanadanyň Britan Kolumbiýasy welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirilen 2010-njy ýyldaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlarynyň binalaryň, pyýada ýollarynyň we jemgyýetçilik ýerleriniň elýeterliliginiň artmagyna itergi berendigini görkezdi. Iş berijileriň 23 göterimi Oýunlaryň maýyplygy bolan adamlary işe almak islegini artdyrandygyny belledi<ref>[http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ Paralympics a force for change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511214805/http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ |date=11 May 2010 }}, [[University of British Columbia]], 4 March 2010</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Baş ýerine ýetiriji direktory Zawier Gonsales Hytaýyň Pekin şäherinde geçirilen 2008-nji ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: {{blockquote|Hytaýda (Paralimpiýa) oýunlary hakykatdanam maýyplygy bolan adamlara bolan garaýşy düýpli üýtgetmekden başlap, şäherde elýeterlilik desgalaryny gurmaga we maýyplygy bolan adamlaryň jemgyýetiň bir bölegi bolmagyna mümkinçilik berýän kanunlary üýtgetmäge çenli ähli ugurlarda özgerişlikleriň guraly boldy<ref>[http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 2010 Paralympics about changing minds, not capturing hearts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308182417/http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 |date=2014-03-08 }}, [[CablePulse 24]], 12 March 2010</ref>.}} === Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň gatnaşmagy === Halkara Olimpiýa Komitetiniň sporta deň derejede elýeterlilik baradaky borçnamalarynyň çäginde, Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň Paralimpiýa oýunlaryna goşulmagy bilen baglanyşykly aladalar bildirildi. Paralimpiýa hereketi inkluziwlige çalyşýarka, Paralimpiýa suwda ýüzmek ýaryşlarynda Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin belli bir klassifikasiýanyň ýoklugy Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin deň we adalatly bäsdeşlik barada soraglary döredýär. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Para suwda ýüzmek boýunça klassifikasiýa kodlary diňe bir kemçilige esaslanýar, Daun sindromy bilen kesellän adamlarda bolsa fiziki we intellektual kemçilikler bar. Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler S14 intellektual kemçilik kategoriýasynda bäsleşip bilseler-de (eger olar IQ synaglarynda pes baha alsalar), olar köplenç garşydaşlarynyň ýokary fiziki güýji bilen ýeňlip galýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1117707/ipc-athletes-downs-syndrome-paralympics|title=IPC urged to allow greater numbers of athletes with Down's syndrome to compete at Paralympics|publisher=Insidethegames.biz|author=Liam Morgan|date=12 January 2022|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/other-sports/paralympics-calls-down-syndrome-category-28545992|title=Paralympics faces calls for Down's syndrome category to ensure level playing field|publisher=Mirror|author=Liam Llewellyn|date=21 November 2022|access-date=10 February 2024}}</ref>. Häzirki wagtda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin Paralimpiýa kategoriýasy ýok, bu bolsa olaryň intellektual taýdan kemçilikli türgenler hökmünde bäsleşmeli bolýandygyny aňladýar. Bu olaryň fiziki kemçiliklerini göz öňünde tutmaýar<ref>{{Cite web|url=https://mashable.com/article/down-syndrome-athletes-paralympics|title=Athletes with Down syndrome fight for inclusion at the Paralympics|publisher=Mashable.com|author=Ariel Bogle|date=29 August 2016|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/more-sports/olympics/news/29177/12563240/paralympic-dream-for-british-down-syndrome-swimmers-at-first-national-championships|title=Paralympic dream for British Down syndrome swimmers at first national championships|publisher=Sky Sports|author=Rebecca Williams|date=11 March 2022|access-date=2 March 2024}}</ref>. Dünýäde birnäçe goldaw toparlary IPC Klassifikasiýa Kodlarynyň çarçuwasynda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin aýratyn klassifikasiýa kategoriýasyny goşmak üçin lobbiçilik edýärler<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|title=Special21 celebrates World Down Syndrome Day in Albufeira|publisher=Portugal Resident|date=25 March 2022|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211052/https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|url-status=dead}}</ref>. Paralimpiýa hereketiniň içinde has köp inkluziwligi ösdürmäge gönükdirilen başlangyçlar, şol sanda kemsitmäge garşy göreşmek we Daun sindromly türgenler üçin deň mümkinçilikleri üpjün etmek boýunça goldaw we maglumatlylygy ýokarlandyrmak boýunça tagallalar ýüze çykdy<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|title=New push to make Down's syndrome swimmers eligible for Paralympics|publisher=Portugal Resident|author=Michael Bruxo|date=14 December 2021|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302220949/https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|url-status=dead}}</ref>. Dowam edýän goldawa garamazdan, mesele çözülmän galýar we Daun sindromly ýüzüjiler degişli klassifikasiýa ýollaryna girmekde kynçylyklara duçar bolýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.dsiso.org/paralympics-participation-swimmers-with-down-syndrome/|title=Paralympics Participation swimmers with Down syndrome|publisher=Down Syndrome International Swimming Organisation|author=Emily Laurence|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211051/https://www.dsiso.org/paralympics-participation-swimmers-with-down-syndrome/|url-status=dead}}</ref>. == Klassifikasiýa == {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[Image:Paralympic XC ski sitting.JPG|thumb|right|Ukrainanyň wekili Olena Ýurkowska 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda oturulyp edilýän çana-şä (sit-ski) boýunça ýaryşda]] === Kategoriýalar === Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) maýyplygyň on kategoriýasyny kesgitledi; bularyň hataryna fiziki, görüş we intellektual kynçylyklar girýär. Bu maýyplyklaryň haýsydyr birine eýe bolan türgenler Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilerler we her kategoriýanyň içinde maýyplygyň derejesine görä bölünerler; bu bölünişik sport görnüşine görä üýtgeýän funksional klassifikasiýa ulgamy arkaly amala aşyrylýar (her sport görnüşi maýyplygyň ähli kategoriýalaryny öz içine alyp bilmez). Bu kategoriýalar hem Tomusky, hem-de Gyşky Paralimpiýa oýunlaryna degişlidir<ref name="paralympic.org">{{cite web|title=Layman's Guide to Paralympic Classification|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_classificationguide_1.pdf|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309134129/https://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_ClassificationGuide_1.pdf|archive-date=9 March 2018}}</ref>. '''[[Fiziki maýyplyk]]''' – Fiziki maýyplygyň sekiz dürli görnüşi bar: * Myşsa güýjüniň peselmegi – Bu kategoriýadaky bozulmalarda myşsalaryň (meselem, bir aýagyň ýa-da goluň, bedeniň bir tarapynyň ýa-da aşaky böleginiň myşsalarynyň) döredýän güýji azalýar (meselem, oňurga ýiliginiň şikesi, spina bifida, poliomielitden soňky sindrom). * Hereket diapazonynyň çäklenmegi – Bir ýa-da birnäçe bogunda hereket diapazony yzygiderli ýagdaýda azalýar. Artrit ýaly ýiti ýagdaýlar bu topara girmeýär. * Agzanyň ýitirilmegi ýa-da kemçiligi – Kesel, şikes ýa-da dogabitdi kemçilik sebäpli süňkleriň ýa-da bogunlaryň bölekleýin ýa-da doly ýoklugy (meselem, dismeliýa). * Aýaklaryň uzynlygynyň tapawudy – Dogabitdi kemçilik ýa-da şikes sebäpli bir aýakda süňküň ep-esli gysgalmagy ýüze çykýar. * Pes boý – Süňk ýa-da kekirdek gurluşlaryndaky daýanç-hereket ulgamy kemçiligi sebäpli aýaklaryň, goluň we göwdäniň gysgalmagy netijesinde boýuň pes bolmagy (meselem, ahondroplaziýa, ösüş gormonynyň ýetmezçiligi, osteogenezis imperfekta). * Gipertoniýa – Gipertoniýa myşsa dartgynlygynyň adaty bolmadyk derejede ýokarlanmagy we myşsanyň uzalmak ukybynyň peselmegi bilen häsiýetlendirilýär. Gipertoniýa şikes, kesel ýa-da merkezi nerw ulgamynyň zeper ýetmegi bilen baglanyşykly ýagdaýlar netijesinde ýüze çykyp biler (meselem, serebral ysmaz). * Ataksiýa – Ataksiýa myşsa hereketleriniň utgaşdyrylmagynyň bozulmagyndan ybarat bolan ýagdaýdyr (meselem, serebral ysmaz, Fridreýhiň ataksiýasy, köpleýin skleroz). Atetoz – Atetoz, adatça, deňagramsyz, erkden daşary hereketler we simmetrik beden durşuny saklamakda kynçylyk çekmek bilen häsiýetlendirilýär (meselem, serebral ysjagyňylyk ýa-da horeoatetoz ýagdaýlarynda). Görüş ukybynyň bozulmagy – Görüş ukyby bozulan türgenler; bu topara bölekleýin görüşden (ýuridik taýdan kör hasaplanmaga ýeterlik derejede) başlap, doly körlüge çenli bolan ýagdaýlar degişlidir. Bu, görüş ulgamynyň bir ýa-da birnäçe böleginiň (gözüň gurluşy, reseptorlar, görüş nerwiniň ýollary we beýniniň görüş merkezi) zeper ýetmegini öz içine alýar<ref name="paralympic.org"/>. Görüş ukyby bozulan türgenlere ýol görkezýän şahslar (gidler) ýaryşyň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görüş ukyby bozulan türgen bilen ýol görkeziji bilelikde bir topar hasaplanýar. 2012-nji ýyldan başlap, bu ýol görkezijiler, şeýle hem bäş adamlyk futbol oýnunda (futzalda) görüşi kadaly bolan derwezeçiler özbaşdak medallary almaga hukuk gazandylar<ref name="thestar.com"/><ref name="bbc-ablebodied">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |title=Paralympics 2012: The able-bodied athletes at the Games |publisher=BBC News |date=31 August 2012 |access-date=31 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831224407/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |archive-date=31 August 2012 |url-status=live }}</ref>. [[Akyl taýdan maýyplyk]] – Akyl taýdan düýpli bozulmalary we şonuň bilen baglanyşykly uýgunlaşma häsiýetindäki çäklendirmeleri bolan türgenler. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) işi esasan fiziki maýyplygy bolan türgenlere gönükdirilen bolsa-da, käbir Paralimpiýa oýunlaryna "akyl taýdan maýyplyk" topary hem goşuldy. Bu topara diňe 18 ýaşyna çenli anyklanan akyl taýdan maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenler degişlidir. Şeýle-de bolsa, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) ykrar eden "Ýörite Olimpiýa oýunlary" (Special Olympics World Games) akyl taýdan maýyplygy bolan ähli adamlar üçin açykdyr<ref name=specialolympics/>. === Klassifikasiýa ulgamy === {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[File:Goalball vid Paralympics i Aten.jpg|thumb|right|2004-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Şwesiýanyň golbol topary]] Paralimpiýa oýunlarynda türgenler üçin funksional klassifikasiýa ulgamy ulanylýar, ýöne dürli sport görnüşlerine baglylykda onda käbir tapawutlar bolup biler. Funksional ulgamda esasy üns türgeniň maýyplygynyň onuň sport netijelerine nähili täsir edýändigine gönükdirilýär. Bu ulgama laýyklykda, aýaklarynyň funksiýasyny doly ýitiren türgenler (köp sport görnüşlerinde) bilelikde ýaryşýarlar; sebäbi olaryň funksional ýitgisi deňdir we bu ýitginiň sebäbi ähmiýetli däldir<ref name=lexi>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/impairment-to-class/|title=Lexi parasports classification guide|website=Lexi.global|access-date=13 June 2025}}</ref>. Dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşyp bilýän ýüzmek ýa-da ýeňil atletika ýaly sport görnüşlerinde, gatnaşyjylar öz maýyplygyna we zeper ýetme derejesine baglylykda dürli synplara (klaslara) bölünýärler. Munuň maksady, türgeniň maýyplygynyň bäsdeşlerine garşy görkezýän sport netijelerine ýetirýän täsirini iň pes derejä düşürmekdir. Mysal üçin, ýeňil atletikada we ýüzmekde, görme ukyby bozulan türgenler 11–13-nji kategoriýalarda ýaryşýarlar; bu ýerde 11-nji kategoriýadaky türgenler örän pes ýagtylyk duýujylygyna we/ýa-da hiç hili ýagtylyk duýma ukybyna eýe däl bolýarlar, 13-nji kategoriýadaky türgenler bolsa Paralimpiýa sportuna gatnaşmaga rugsat berilýän iň ýeňil derejeli görme bozulmasyna eýe bolanlardyr<ref name=class>{{cite web |title=World Para Swimming Classifications and Categories – SB9, SB8. |publisher=International Paralympic Committee |url=https://www.paralympic.org/swimming/classification |access-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717085533/https://www.paralympic.org/swimming/classification|archive-date=17 July 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Athletics |publisher=Australian Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |access-date=7 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118115126/http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |archive-date=18 January 2010 |url-status=dead }}</ref>. ====Türgenleriň funksional derejesiniň ýokarlandyrylmagy==== Käbir sport görnüşlerinde türgenlerden öz aralaryndaky fiziki çäklendirmeleri deňleşdirýän enjamlary ulanmak talap edilýär. Mysal üçin, Paralimpiýa oýunlarynda görmegiň bozulmagynyň üç dürli derejesi ykrar edilýär. S11 derejeli suwda ýüzmek boýunça türgenlerde görmegiň bozulmagy iň agyr bolýar we bu derejeli ähli ýüzüjiler has agyr görmegiň bozulmagyndan gelip çykýan islendik kemçiligiň öňüni almak üçin garaňky äýnek dakynmalydyrlar<ref>{{cite web|title=Goalball|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html|access-date=8 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024104216/http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html | archive-date=24 October 2009}}</ref>. ====Toparlary deňleşdirmek==== Şeýle hem, toparlaryň umumy topar hökmünde bahalandyrylýan [[Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda maýyp arabaly regbi|maýyp arabaly regbi]] ýa-da estafeta görnüşindeli ýüzüş ýaly toparlaýyn ýaryşlar bar. Her bir türgene, hereket mümkinçiliginiň çäkliligi esasynda, şol sport görnüşine mahsus bolan bal berilýär. Pes bal, ýokary bala garanyňda, hereket mümkinçiliginiň has çynlakaý derejede çäklidigini aňladýar. Deň bäsleşigi üpjün etmek üçin, meýdançada bir wagtda hereket edýän toparyň umumy ballarynyň jemi bellenilen iň ýokary çäkden geçmeli däldir. Meselem, maýyp arabaly regbide dört oýunçynyň maýyplyk derejesini aňladýan ballarynyň jemi sekiz baldan köp bolmaly däldir. Ýöne ýüzüş boýunça estafeta ýaryşlarynda dürli umumy bal çäkleri göz öňünde tutulan dört kategoriýa bar. Her toparyň umumy baly degişli kategoriýanyň bellenilen çäginden az bolmalydyr.<ref>{{cite web|title=Wheelchair Rugby|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619180525/http://paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|archive-date=19 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/swimming/swimming-relay/34-point-relay|access-date=13 June 2025|title=Lexi Paralympic Swimming Classifications: 34 point relay|website=Lexi.global}}</ref>. == Sport == {{main|Paralimpiýa sport görnüşleri}} Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna ýigrimi iki, gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna bolsa alty sany sport görnüşi girýär. Käbir sport görnüşleriniň özünde birnäçe ýaryş görnüşi bar. Meselem, dag-çaňgy sportunda aşak düşmek (downhill), super-kombinasiýa, super-G, slalom we ägirt uly slalom (giant slalom) ýaly görnüşler bar. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) garamagyna sport görnüşleriniň käbiri degişli bolsa-da, hemmesi däl. Belli bir maýyplyk toparlaryna mahsus bolan käbir sport görnüşlerine beýleki halkara guramalar, ýagny Halkara Sport Federasiýalary (IF) gözegçilik edýär; olaryň arasynda Halkara Araba we Amputasiýa edilenleriň Sport Federasiýasy (IWAS), Halkara Körleriň Sport Federasiýasy (IBSA) we Serebral Palsiýaly Adamlaryň Halkara Sport we Dynç Alyş Assosiasiýasy (CP-ISRA) ýaly guramalar bar. Bu halkara sport federasiýalarynyň milli bölümleri, şol sanda milli derejede türgenleri saýlap almak we sport işlerine ýolbaşçylyk etmek bilen meşgullanýan Milli Paralimpiýa Komitetleri hereket edýär<ref>{{cite web|title=Organization |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005622/http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Sport |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/Sport/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305234248/http://www.paralympic.org/Sport/ |archive-date=5 March 2010 |url-status=live }}</ref>. == Aldawçylyk baradaky aýyplamalar == {{main|Paralimpiýa oýunlarynda aldawçylyk}} 2000-nji ýyldaky Sidney oýunlaryndan soň, ispan basketbolçysy, zehin taýdan maýyplygy bolanlar (ID) üçin niýetlenen ýaryşda altyn medal gazanan Ispaniýanyň basketbol toparynyň käbir agzalarynyň hakykatdanam maýyplygynyň ýokdugyny öňe sürdi. Ol on iki adamlyk topardan diňe iki türgeniň zehin taýdan maýyplygy bolan türgenlere degişli talaplara laýyk gelýändigini aýtdy<ref name=cheating2>{{Cite news|title=Cheating shame of Paralympics|last=Slot|first=Owen|work=The Daily Telegraph|date=3 February 2001|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222162456/http://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|archive-date=22 December 2011|url-status=live}}</ref>. Bu ýagdaý jedellere sebäp boldy we Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) Ispaniýanyň Milli Paralimpiýa Komitetini derňew geçirmäge çagyrdy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |title=IPC Calls For Full Investigation|access-date=7 April 2010|date=27 November 2000|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20060118062536/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |archive-date = 18 January 2006}}</ref>. Derňew netijesinde, zehin taýdan maýyplyk boýunça düzgünleri bozan birnäçe ispan türgeni ýüze çykaryldy. Zehin taýdan maýyplyk boýunça ýaryşlara gözegçilik edýän federasiýanyň prezidenti Fernando Martin Wisente beren interwýusynda, dünýä boýunça türgenleriň gatnaşmak düzgünlerini bozýandygyny boýun aldy. IPC hem öz gezeginde derňew işine başlady. IPC-niň derňewiniň netijeleri ispan türgeniniň aýyplamalaryny tassyklady we bu ýagdaýyň diňe basketbol ýaryşy ýa-da ispan türgenleri bilen çäklenmändigini ýüze çykardy. Netijede, zehin taýdan maýyplyk boýunça ähli ýaryşlar näbelli möhlete çenli togtadyldy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |title=IPC Suspends INAS-FID from Membership|access-date=7 April 2010|date=9 March 2001|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20041224162629/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |archive-date = 24 December 2004}}</ref>. Zehin taýdan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagyny düzgünleşdirýän talaplar we gözegçilik çäreleri berkidilenden soň, 2008-nji ýyldaky oýunlardan soň bu gadaganlyk aýryldy. 2012-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda zehin taýdan maýyplygy bolan türgenler üçin ýüzmek, ýeňil atletika, stoluň üstünde oýnalýan tennis we gaýykda kürek çekmek ýaly dört görnüşde ýaryşlaryň geçirilmegi meýilleşdirildi<ref name=cheating>{{Cite news|title=Cheating does happen in the Paralympics|last=Grey-Thompson|first=Tanni|date=11 September 2008|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224222/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Re-Inclusion of Athletes with Intellectual Impairment in Paralympic Sports |last=Van de Vliet |first=Peter |publisher=International Paralympic Committee |date=15 December 2009 |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605163054/http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |archive-date=5 June 2011 }}</ref>. Paralimpiýa oýunlaryna steroidleriň ulanylmagy hem kölege saldy. Pekinde geçirilen 2008-nji ýyldaky oýunlarda, gadagan edilen maddalaryň barlygy anyklanan üç sany pauerlifting türgeni we bir nemes basketbolçysy ýaryşlardan çetleşdirildi. Bu, 2000-nji ýyldaky oýunlarda ýaryşlardan çetleşdirilen on sany pauerlifting türgeni we bir ýeňil atletika türgeni bilen deňeşdirilende azdy<ref name=steroids>{{Cite magazine|title=Paralympians can do the same thing as Olympic athletes-including cheating|publisher=CNNSI.com|magazine=Sports Illustrated|date=6 March 2002|url=http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap/|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828002849/http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap|archive-date=28 August 2008|url-status=live}}</ref>. Nemes lyžaçysy Tomas Oelsner steroidleriň barlygy anyklanan ilkinji Gyşky Paralimpiýa türgeni boldy. Ol 2002-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda iki sany altyn medal gazanypdy, ýöne barlagda gadagan edilen maddanyň tapylmagyndan soň medallary yzyna alyndy<ref>{{cite web|title=Skier Fails Drug Test |last=Maffly |first=Bryan |publisher=Salt Lake 2002 Paralympics |date=13 March 2002 |url=http://saltlake2002.paralympic.org/ |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042933/http://saltlake2002.paralympic.org/ |archive-date=5 June 2010 }}</ref>. Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda şwed kerlingçisi Glenn Ikoneniň barlagynda gadagan edilen maddanyň barlygy anyklandy we ol IPC tarapyndan alty aý möhlet bilen ýaryşlardan çetleşdirildi<ref>[http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler Anti-Doping Rule Violation of Swedish Wheelchair Curler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316004137/http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler |date=16 March 2014 }}, [[International Paralympic Committee]] (IPC), 4 May 2010</ref>. Ol kerling ýaryşynyň galan böleginden çetleşdirildi, ýöne onuň toparyna ýaryşy dowam etdirmäge 54 ýaşly kerlingçi lukmanynyň oňa gadagan edilen maddalaryň sanawyndaky bir derman serişdesini belländigini aýtdy<ref>{{Cite news|title=Winter Paralympics 2010: Wheelchair curler's positive drug test mars closing ceremony|last=Davies|first=Gareth|publisher=Telegraph Media Group Limited|work=The Telegraph|date=21 March 2010|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|access-date=3 May 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224228/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Swedish wheelchair curler suspended for use of an illegal drug |last=Little |first=Lyndon |publisher=Canwest Publishing Inc. |work=The Vancouver Sun |date=19 March 2010 |url=https://vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish+wheelchair+curler+suspended+illegal+drug/2703907/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424033136/http://www.vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish%2Bwheelchair%2Bcurler%2Bsuspended%2Billegal%2Bdrug/2703907/story.html |archive-date=24 April 2010 |url-status=dead }}</ref>. Paralimpiýa resmileriniň häzirki wagtda ýüzbe-ýüz bolýan ýene bir meselesi "busting" (gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyrmak) usulydyr. Sportçylar, köplenç öz bedenine zyýan ýetirmek arkaly gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyryp bilýärler; bu usulyň netijeliligi 15%-e çenli artdyryp bilýändigi subut edildi. Bu usul, esasanam, ýaryşyň dowamlylygy ýokary bolan sport görnüşlerinde, meselem, çiş-ýurtly ýerlerde geçirilýän çyzykly ylgawly (cross-country) çana typmak ýaryşlarynda has netijelidir. Gan basyşyny ýokarlandyrmak üçin sportçylar bil-oňurga şikesiniň aşagyndaky beden agzalaryna (aýaklara ýa-da gollara) bilkastdan şikes ýetirýärler. Şeýle şikeslere süňk döwmek, agzalary aşa berk daňmak we ýokary basyşly kompression joraplary ulanmak ýaly hereketler girip biler. Şikes agyrysyz bolup, ýöne sportçynyň gan basyşyna täsir edýär<ref>{{Cite news|title=Feel-bad story of the day: Paralympians appear to be cheating|work=The National Post|agency=Agence France-Presse|date=17 March 2010|url=https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|access-date=25 December 2018|archive-url=https://archive.today/20181225193021/https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|archive-date=25 December 2018|url-status=live}}</ref>. Ýene bir ähtimal mesele, Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda gen terapiýasynyň ulanylmagydyr. Ähli Paralimpiýa sportçylaryna gen dopingi arkaly öz ukyp-başarnyklaryny ýokarlandyrmak gadagan edilendir, ýöne bu düşünjeleri biri-birinden tapawutlandyrmak gaty kyn meseledir.[99] Bütindünýä Antidoping Agentligi (WADA) häzirki wagtda gen dopingi we gen terapiýasy boýunça barlaglary geçirýär; munuň bir sebäbi hem, biri-biri bilen ýakyn baglanyşykly bolan bu iki düşünjäniň arasyndaky serhedi kesgitlemekdir<ref name="WADA">{{cite web |publisher=World Anti Doping Agency |date=October 2009 |title=Gene Doping |url=http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |access-date=27 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121094012/http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |archive-date=21 November 2009}}.</ref>. IPC (Halkara Paralimpiýa Komitetleri) 2003-nji ýyldan bäri WADA bilen hyzmatdaşlyk edip, öz Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda WADA-nyň antidoping düzgünnamasyna berjaý edilmegini üpjün edip gelýär. Şeýle hem IPC, Paralimpiýa sportunda dopingiň ähtimal täsirini has-da azaltmak maksady bilen, her bir oýunlarda barlagdan geçirilýän sportçylaryň sanyny artdyrmagy dowam etdirmegi wada berdi.[101] Sportçylaryň ählisiniň WADA-nyň düzgünlerine laýyklykda çykyş etmegini üpjün etmek üçin, IPC tarapyndan ýaryşlaryň dowamynda we ýaryşlardan daşary hökmany barlaglar hem girizildi<ref name="PlayTrue">{{cite magazine |publisher=World Anti-Doping Agency |date=2008 |magazine=Play True |issue=3 |title=Levelling the Playing Field |url=http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf |access-date=13 April 2012 |url-status=dead |archive-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529042027/http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf}}</ref>. Sud-lukmançylyk seljermesi üçin nusgalary iberenden soň, IPC Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda rus sportçylarynyň arasynda giň ýaýran doping ulgamynyň hereket edendigini tassyklaýan subutnamalary tapdy<ref name="ReferenceB">{{Cite news|title=The IPC suspends the Russian Paralympic Committee with immediate effect|publisher=IPC |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207035019/https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|archive-date=7 December 2017|url-status=live}}</ref>. 2016-njy ýylyň 7-nji awgustynda IPC-niň Ýolbaşçy geňeşi biragyzdan karara gelip, tutuş Russiýa toparyny 2016-njy ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan çetleşdirdi; munuň sebäbi hökmünde Russiýanyň Paralimpiýa Komitetiniň IPC-niň Antidoping düzgünnamasyny we "esasy konstitusion talap" bolup IPC-niň prezidenti ser Filip Kreýwen Orsýetiň hökümetiniň "para sportçylaryny betbagtçylykly ýagdaýda şowsuzlyga uçradandygyny" aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Todd |last1=Nicholson |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee |access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828210654/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee|archive-date=28 August 2017|url-status=live}}</ref>. IPC-niň sportçylar geňeşiniň başlygy we CPC agzasy Todd Nikolson Orsýetiň sportçylary "global başarnygyny görkezmek" üçin "piýonlar" hökmünde ulanandygyny aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Philip |last1=Craven |date=7 August 2016 |url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0 |access-date=27 November 2017|url-status=live|archive-date=28 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828203613/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0}}</ref>. Orsýetli sportçylara 2020-nji ýyldaky Tokio Paralimpiýa oýunlarynda bitarap baýdak astynda bäsleşmäge rugsat berildi, ýöne Orsýetiň Ukraina doly göwrümli çozuşyndan soň Russiýa (we Belarus) 2022-nji ýylda ýene-de doly çykaryldy. 2025-nji ýylyň sentýabrynda IPC Orsýetiň 2026-njy ýylda bäsleşmegine girizilen çäklendirmeleri aýyrdy, emma käbir halkara sport federasiýalarynyň gadaganlyklary onuň ähli sport görnüşlerine gatnaşmagyna päsgel berýär. == Görnükli çempionlar we gazanylan üstünlikler == {{main|Paralimpiýa medallarynyň eýeleriniň sanawy|Paralimpiýa oýunlarynda birnäçe gezek altyn medal gazananlaryň sanawy}} ABŞ-ly Trischa Zorn taryhda iň köp medal gazanan paralimpiýaçydyr. Ol görme ukyby bolmadyk türgenler üçin niýetlenen ýüzüş ýaryşlaryna gatnaşyp, jemi 55 medal (şol sanda 41 altyn medal) gazandy. Onuň Paralimpiýa karýerasy 1980-nji ýyldan 2004-nji ýyla çenli, ýagny 24 ýyllap dowam etdi. Şeýle-de, ol 1980-nji ýylda ABŞ-nyň Olimpiýa ýüzüş toparynda ätiýaçdaky türgen hökmünde bellige alnypdy, ýöne ABŞ-nyň we onuň birnäçe ýaranynyň boýkoty sebäpli Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilmedi<ref>{{cite web|title=Trischa Zorn-Hudson|publisher=USA Swimming|url=http://www.usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619095827/http://usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|archive-date=19 June 2010|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Trischa Zorn|publisher=CNN |magazine=Sports Illustrated |url=http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023100121/http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|archive-date=23 October 2012|url-status=dead }}</ref>. Norwegiýaly Ragnhild Myklebust Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda gazanylan medallaryň sany boýunça rekordyň eýesidir. 1988-nji we 2002-nji ýyllar aralygynda dürli ýaryşlara gatnaşyp, ol jemi 22 medal (şol sanda 17 altyn medal) gazandy. 2002-nji ýyldaky oýunlarda bäş sany altyn medal gazanandan soň, ol 58 ýaşynda sport karýerasyny tamamlady. Täze Zelandiýadan bolan we aşaky beden bölegi şikesli (paraplegik) ok-ýaý atyjy Neroli Fairhall, 1984-nji ýylda Los-Anjelesde geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp, Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ilkinji şikesli türgen we üçünji paralimpiýaçy boldy. Ol Olimpiýa oýunlaryndaky ok-ýaý atyş ýaryşynda otuz dördünji orny eýeledi, şol bir görnüşde bolsa Paralimpiýa oýunlarynyň altyn medalyny gazandy<ref>{{cite web|title=2002 Winter Paralympics |publisher=Disabled Sports USA |work=Challenge Magazine |date=Spring 2002 |url=http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030427080320/http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |archive-date=27 April 2003 }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} a3c2r27x1j56bdh1jbnfq274aa6oais 270796 270795 2026-09-19T10:08:34Z Umarxon III 11129 270796 wikitext text/x-wiki '''Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da '''Paralimpiýada''' — dürli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilýän halkara köp sport çäreleriniň döwürleýin tapgyrydyr. 1988 ýylda Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri degişli Olimpiýa oýunlaryndan gysga wagt soň geçirilýän [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary|gyşky]] we [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary|tomusky Paralimpiýa oýunlary]] bar. Ähli Paralimpiýa oýunlary [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]] (IPC) tarapyndan dolandyrylýar. Palimpiýa oýunlary [[1948]] ýylda Britaniýanyň [[Ikinji Jahan Urşunyn|Ikinji Jahan Urşunyň]] weteranlarynyň kiçi bir ýygnanyşygy hökmünde başlady. 1960 ýylda Rimde geçirilen oýunlar lukman Antonio Maglio tarapyndan teklip edilen ýaly, 23 ýurtdan maýyplygy bolan 400 türgeni özüne çekdi. Häzirki wagtda ol iň uly halkara sport çäreleriniň biri bolup durýar -- 2020 ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna 163 Milli Paralimpiýa Komitetinden 4520 türgen gatnaşdy<ref>{{cite journal|last1=Dehghansai|first1=Nima|last2=Lemez|first2=Srdjan |last3=Wattie|first3=Nick|last4=Baker|first4=Joseph|title=A Systematic Review of Influences on Development of Athletes With Disabilities|journal=Adapted Physical Activity Quarterly|date=January 2017|volume=34 |issue=1|pages=72–90|doi=10.1123/APAQ.2016-0030|pmid=28218871|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vritika|date=25 April 2017|title=Difference between Olympics and Paralympics|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics|access-date=8 September 2021|website=Differencebetween.info|url-status=live|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908134444/http://www.differencebetween.info/difference-between-olympics-and-paralympics}}</ref>. Palimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen parallel we şoňa meňzeş görnüşde guralýar. [[Halkara Olimpiya Komiteti]] tarapyndan ykrar edilen Ýörite Olimpiýa oýunlaryna intellektual taýdan maýyplygy bolan türgenler girýär (1992 ýyldan bäri intellektual taýdan maýyplygy bolan adamlar hem Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýarlar) we 1924 ýyldan bäri geçirilýän Deaflimpiýa oýunlary diňe ker türgenler üçindir<ref>[http://www.deaflympics.com/news.asp?1131 The World Games for the Deaf and the Paralympic Games] {{Webarchive |date=15 March 2014 |url=https://web.archive.org/web/20140315230640/http://www.deaflympics.com/news.asp?1131}}, [[International Committee of Sports for the Deaf]] (CISS), December 1996</ref><ref name=specialolympics>[https://web.archive.org/web/20111007041021/http://info.specialolympics.org/NR/rdonlyres/eygdoyu6qeskkk3pn56u5u62q2wo5alfxtsakkwc56svfiy3qzsgyukawqyplsdx2xxyphk24bx7nznqjvg7t4snyee/olympic_brochure.pdf Special Olympics and the Olympic Movement], Official website of the [[Special Olympics]],1669</ref>. Para türgenleriň dürli maýyplyklaryny göz öňünde tutup, olaryň bäsleşýän birnäçe kategoriýasy bar. Rugsat berilýän maýyplyklar on sany laýyk kemçilik görnüşine bölünýär: myşsa güýjüniň bozulmagy, passiw hereket diapazonynyň bozulmagy, el-aýak ýetmezçiligi, aýak uzynlygynyň tapawudy, gysga boý, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz, görmegiň bozulmagy we intellektual kemçilik. Bu kategoriýalar başga-da dürli kiçi kategoriýalara bölünýär<ref>{{Cite web |url=http://www.paralympic.org/classification |title=Classification |website = Official website of the Paralympic Movement |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316004832/http://www.paralympic.org/classification |archive-date=16 March 2014 |url-status=live }}</ref>. == Öňdebaryjylar == === Olimpiýa oýunlarynda maýyp türgenler === [[File:RUSMARKA-1777.jpg|thumb|right|Ser [[Ludwig Guttmann]]]] Paralimpiýa oýunlarynyň döremeginden öň hem maýyp türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşypdyrlar. Munuň ilkinji mysaly hökmünde, 1904 ýylda ýaryşa gatnaşan we bir aýagy protez bolan nemes-amerikan gimnasty Jorj Eýzeri (George Eyser) görkezmek bolar. Wengriýaly suw polosy oýunçysy Oliwer Halassi (bir aýagy ýokdy) 1928 ýyldan başlap, yzly-yzyna üç Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{Cite web |date=3 December 2016 |title=Olivér Halassy Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |access-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203073110/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ha/oliver-halassy-1.html |archive-date=3 December 2016 }}</ref>. Wengriýaly Karoly Takaç (Károly Takács) 1948 we 1952 ýyllardaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda ok atyş ýaryşlaryna gatnaşdy. Onuň sag eli ýokdy, ýöne ol çep eli bilen ok atyp bilýärdi. Paralimpiýa oýunlaryndan öň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýene bir maýyp türgen daniýaly atly sport ussady Lis Harteldi (Lis Hartel); ol 1943 ýylda poliomiýelit keselini geçirenden soň, 1952 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda dresaj (atly sportuň görnüşi) boýunça kümüş medal gazandy<ref>DePauw and Gavron (2005), p. 38</ref>. === Stoke Mandeville oýunlary === Maýyp türgenler üçin Olimpiýa oýunlary bilen utgaşykly gurnalan ilkinji sport çäresi, [[Tomusky Olimpiýa oýunlary (1948)|1948 ýylda Londonda geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň]] açylyş gününde boldy. 1939 ýylda Bosgun alymlara kömek ediş geňeşiniň (CARA) goldawy bilen nasist Germaniýasyndan gaçyp gelen [[Stoke Mandeville hassahanasy]]nyň nemes-ýewreý lukmany [[Ludwig Guttmann]], oňurga beýnisi şikeslenen we Ikinji jahan urşuna gatnaşan britan weteranlary üçin sport ýaryşyny gurady<ref>{{cite web | url=http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | title=Paralympics History | author=Correia, Susana | work=Accessible Portugal Online Magazine | date=February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206205816/http://www.accessibleportugal.com/revista/2008/Setembro/capa1.html | archive-date=6 February 2009}}</ref>. Ilkinji oýunlar "1948 ýylyň Halkara maýyp arabasyndaky türgenleriň oýunlary" diýlip atlandyryldy we olar 1948 ýyldaky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilmek üçin niýetlenipdi. Guttmannyň maksady, maýyp adamlar üçin Olimpiýa oýunlaryna deň derejede boljak ýokary derejeli sport ýaryşyny döretmekdi. Oýunlar her ýyl şol bir ýerde geçirilýärdi; 1952 ýylda britanlara goşmaça hökmünde golland we ysraýyl weteranlary hem gatnaşdy we bu çäre öz görnüşindäki ilkinji halkara ýaryşa öwrüldi. 1960 ýylda, şol ýyl Rimde geçirilýän Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen utgaşyklylykda, dokuzynjy gezek geçirilýän oýunlar ilkinji gezek Beýik Britaniýadan daşarda — Rimde gurnaldy. Soňra bu ýaryşlar "1 Paralimpiýa oýunlary" diýlip ykrar edildi<ref>{{cite web |url=http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |title=SPSL Archive |publisher=Rsl.ox.ac.uk |date=24 December 1933 |access-date=17 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224203/http://www.rsl.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/modern/spsl/spsl.html#spsl.A |archive-date=28 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Movement |publisher=Canadian Paralympic Committee |url=http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802152653/http://www.paralympiceducation.ca/Content/History/11%20History%20of%20the%20Paralympics.asp?langid=1 |archive-date=2 August 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rome 1960 |url=https://www.paralympic.org/rome-1960 |access-date=25 February 2023 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Bu irki ýaryşlar Paralimpiýa oýunlarynyň başlangyjy ýa-da öňüsyrasy hökmünde häsiýetlendirilýär; Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda Gresiýa nähili ähmiýetli orun tutýan bolsa, Paralimpiýa hereketiniň taryhynda hem Stoke Mandeville şeýle orny eýeleýär. 2012 ýyldan bäri Paralimpiýa alawy Stoke Mandeville-de ýakylan "miras alawy" bilen utgaşdyrylýar (şeýle-de bolsa, ol maşal estafetasynyň resmi başlangyjy üçin ýaryşy kabul edýän ýurtda ýakylan alawlar bilen birleşdirilýär). 2024 ýyldan başlap, Olimpiýada şäherinde döredilýän Olimpiýa alawyna meňzeşlikde, geljekki Paralimpiýa maşal estafetalary resmi taýdan Stoke Mandeville-de başlanar<ref>{{Cite news |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville revealed as permanent home of Paralympic flame |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-beds-bucks-herts-67020029 |access-date=24 March 2024 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title=Stoke Mandeville to stage first standalone Paralympic Flame Lighting Ceremony |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1141463/stoke-mandeville-paralympic-flame |access-date=24 March 2024 |website=Insidethegames.biz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paralympic Flame to be created at Stoke Mandeville for all future Paralympic Games |url=https://www.paralympic.org/news/paralympic-flame-be-created-stoke-mandeville-all-future-paralympic-games |access-date=24 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Möhüm tapgyrlar == {{main|Paralimpiýa hereketiniň hronologiýasy}} Paralimpiýa hereketinde birnäçe möhüm tapgyr bolup geçdi. Ilkinji resmi [[Tomusky Paralimpiýa oýunlary (1960)|Paralimpiýa oýunlary 1960 ýylda Rimde geçirildi]]; bu çäre dokuzynjy Stoke Mandeville oýunlary bilen gabat gelse-de, indi diňe bir uruş weteranlary üçin däl-de, eýsem has giň gatnaşyjylar topary üçin niýetlenen ilkinji oýunlar boldy<ref>{{Cite news|title=Paralympics traces roots to Second World War|publisher=Canadian Broadcasting Centre|url=http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|access-date=14 April 2010|date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319072816/http://www.cbc.ca/sports/2.720/paralympics-traces-roots-to-second-world-war-1.697123|archive-date=19 March 2014|url-status=live}}</ref>. Olar Guttmanyň dosty we yzarlaýjysy Antonio Maglionyň başlangyjy bilen gurnaldy we maliýe taýdan doly diýen ýaly Maglionyň iş berijisi — Italiýanyň Işçileriň Milli Bagtysyz Hadysalardan Ätiýaçlandyryş Gaznasy tarapyndan üpjün edildi; şol döwürde bu gazna Halkara Sosial Üpjünçilik Assosiasiýasynyň başlygy hem bolan Renato Morelli tarapyndan dolandyrylýardy<ref>{{Cite web |title=Cerimonia allo stadio dell'Acqua Acetosa: nasce una nuova dimensione dello sport |url=https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |access-date=15 January 2023 |website=Coni.it |archive-date=19 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919104751/https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/promozione-sportiva/giornata-nazionale-dello-sport/36-primo-piano/17290-inizia-l%E2%80%99olimpiade-che-affascin%C3%B2-il-mondo-il-miracolo-germania-e-la-protesta-di-taiwan.html |url-status=dead }}</ref>. 1960 ýyldaky oýunlarda 23 ýurtdan 400 türgen bäsleşdi. 1960 ýyldan bäri Paralimpiýa oýunlary Olimpiýa oýunlary bilen şol bir ýylda geçirilýär. Başlangyç döwürde oýunlara diňe maýyp arabasyndaky türgenler gatnaşyp bilýärdi; 1976 ýyldaky tomusky oýunlarda bolsa, dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek tomusky Paralimpiýa oýunlaryna goşuldy. Maýyplyk toparlarynyň sanynyň artdyrylmagy bilen, 1976 ýyldaky tomusky oýunlara 40 ýurtdan 1600 türgen gatnaşdy. Seulda geçirilen 1988 ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary Paralimpiýa hereketi üçin ýene bir möhüm tapgyr boldy. Seulda tomusky Paralimpiýa oýunlary 1988 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan derrew soň, şol bir şäherde we ýaryş meýdançalarynyň köpüsi ulanylyp geçirildi. Bu tejribe 1992, 1996 we 2000 ýyllarda hem dowam etdirildi. Soňra bu düzgün 2001 ýylda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) arasyndaky ylalaşykda resmi taýdan berkidildi we 2020 ýyla çenli uzadyldy. 2018 ýylyň 10 martynda iki komitet öz şertnamasyny 2032 ýyla çenli ýene-de uzaltdy<ref name=bbc-firstglobal>{{cite news|title=Paralympics 2012: London to host 'first truly global Games'|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18143145|publisher=BBC Sport|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818202303/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18143145|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref>. Şol bir sebitde geçirilendigine garamazdan, 1992 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndakydan tapawutly ýaryş meýdançalary ulanyldy. 1994 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlary bolsa, gyşky Olimpiýa oýunlary bilen şol bir meýdançalary we şol bir guramaçy komiteti ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=ioc-ipc-extendcontract>{{cite web|title=IOC and IPC to partner until 2032 |url=https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032|publisher=Olympics|access-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311072342/https://www.olympic.org/news/ioc-and-ipc-to-partner-until-2032 |archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. == Gyşky oýunlar == {{main|Gyşky Paralimpiýa oýunlary}} Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976 ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi. Bu, maýyplygy bolan türgenleriň dürli kategoriýalarynyň bäsleşip bilen ilkinji Paralimpiýa oýunlarydy. Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, Gyşky oýunlar hem tomusky oýunlar bilen bir ýylda we her dört ýyldan bir gezek geçirilýärdi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherindäki 1992 ýylyň oýunlaryna çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994 ýylyň oýunlaryndan başlap, Gyşky Paralimpiýa oýunlary we Gyşky Olimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlaryndan aýratynlykda, jübüt sanly ýyllarda geçirilip başlandy. Gyşky oýunlar tomusky oýunlardan iki ýyl geçenden soň guralýar<ref name="winter history">{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=7 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312224915/http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|archive-date=12 March 2010}}</ref>. == Halkara Paralimpiýa Komiteti == Halkara Paralimpiýa Komitetleri (IPC) Paralimpiýa hereketiniň global dolandyryjy edarasydyr. Ol 211 agza guramadan, şol sanda 185 Milli Paralimpiýa Komitetinden (NPC), 18 Halkara federasiýadan, bäş sebit guramasyndan we maýyplygy bolan adamlar üçin sport boýunça halkara guramalar hökmünde tanalýan, maýyplygyň belli bir görnüşine gönükdirilen üç halkara sport federasiýasyndan ybaratdyr<ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=About the IPC |url=https://www.paralympic.org/ipc/who-we-are |website=Paralympic.org}}</ref>. IPC-niň prezidenti Endrýu Parsonsdyr. IPC-niň halkara merkezi edarasy Germaniýanyň Bonn şäherinde ýerleşýär<ref>{{cite web|title=IPC Management team|publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/management-team|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130142344/https://www.paralympic.org/the-ipc/management-team |archive-date=30 November 2018}}</ref>. IPC tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkärdir. Şeýle hem, ol bäş sany sport görnüşi (para-atletika, para-ýüzmek, para-pawerlifting, para-atyjylyk sporty we para-buz hokkeýi) boýunça halkara federasiýa hökmünde hyzmat edýär. Bu bolsa, IPC-den öz gözegçiligindäki bäş sport görnüşiniň her biri boýunça dünýä çempionatlaryna we beýleki ýaryşlara gözegçilik etmegi hem-de olary utgaşdyrmagy talap edýär<ref name="aboutipc"/>. IPC-niň agzalygyna Milli Paralimpiýa Komitetleri we halkara sport federasiýalary hem girýär<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=National Paralympic Committees |url=http://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132032/https://www.paralympic.org/the-ipc/national-paralympic-committees|archive-date=15 December 2018}}</ref>. Halkara federasiýalar, Paralimpiýa sport görnüşiniň ýeke-täk wekili hökmünde IPC tarapyndan ykrar edilen garaşsyz sport federasiýalarydyr. Halkara federasiýalaryň borçlaryna Paralimpiýa oýunlarynyň dowamynda degişli sport görnüşleri boýunça ýaryş we türgenleşik meýdançalaryna tehniki taýdan gözegçilik etmek we ýolbaşçylyk etmek girýär<ref>{{cite web|title=International Sport Federations|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130150316/https://www.paralympic.org/the-ipc/international-sport-federations|archive-date=30 November 2018}}</ref>. Şeýle hem, IPC media hyzmatdaşlaryny ykrar edýär, resmi wekilleri we eminleri sertifikatlaşdyrýar hem-de Paralimpiýa Hartiýasynyň düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärçilik çekýär<ref name="movement">{{cite web|title=IPC Handbook |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |access-date=29 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005428/http://www.paralympic.org/IPC/IPC_Handbook/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref>. 1989 ýylda döredilen gününden bäri, IPC Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny saklap gelýär. IPC-niň wekilleri şol bir wagtyň özünde IOC-niň agzalary bolup durýarlar we IOC-niň komitetlerinde hem-de komissiýalarynda işjeň gatnaşýarlar. Ýakyn iş gatnaşyklaryna garamazdan, bu iki dolandyryjy edara özbaşdak bolup galýar we oýunlary hem aýry-aýrylykda geçirilýär<ref>Gilbert and Schantz (2008) p. 170</ref>. Paralimpiýa oýunlary gatnaşyjylaryň maýyplygyna däl-de, eýsem sport gazananlaryna ünsi çekmek maksady bilen döredildi. Soňky oýunlarda bu ýaryşlaryň maýyplyga däl-de, mümkinçiliklere bagyşlanandygy nygtalýar<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|title=About the IPC|publisher=International Paralympic Committee|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224220800/http://www.paralympic.org/the-ipc/about-us|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref>. Hereket özüniň başlangyç döwründen bäri ep-esli ösdi; mysal üçin, Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşýan türgenleriň sany 1960 ýylda Rimde 400 türgen bolan bolsa, 2016 ýylda Rio-de-Žaneýroda 159 ýurtdan 4342 türgene çenli artdy. Tomusky we gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ikisi hem dünýä derejesinde ykrar edilýär<ref>{{cite news|title=Paralympic Games|newspaper=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928033406/http://www.paralympic.org/paralympic-games|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa hereketiniň resmi dili iňlis dilidir. Her bir Paralimpiý Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu iki ýa-da has köp dilde aýdylýar<ref name="aboutipc"/>. == Ady we nyşanlary == {{main|Paralimpiýa nyşanlary}} [[File:Paralympic flag (2019 10).svg|thumb|right|Ak fonuň üstünde gyzyl, ýaşyl we gök reňkli üç sany egri çyzykly şekil (swoosh) bolan baýdak. Ol baýdak sütünine berkidilen we gök asman bilen gurşalan Paralimpiýa baýdagy.]] Ady ilki başda "paraplegic" (oňurga şikesi bolan adamlar üçin oýunlar hökmünde döredilendigi sebäpli) we "Olympic" (Olimpiýa) sözleriniň birleşdirilmegi bilen emele getirilen bolsa-da, maýyplygyň beýleki görnüşlerine degişli toparlaryň hem goşulmagy bilen, bu adyň indi örän takyk däldigi hasaplanýar<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |title=Definition of PARALYMPICS |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123944/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Paralympics |url-status=live }}</ref>. Adyň häzirki resmi düşündirişi onuň grek dilindäki "pará" (ýagny "ýanynda" ýa-da "bilelikde") sözünden gelip çykýandygyna we şonuň üçin Olimpiýa oýunlary bilen deň hatarda (parallel) geçirilýän ýaryşa salgylanýandygyna esaslanýar. Seulda geçirilen 1988 ýylyň Tomusky oýunlary "Paralimpiýa" (Paralympic) termininiň resmi taýdan ulanylyp başlanan ilkinji gezekki pursadydy<ref name="HistoryofIPC">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement |title=History of the Movement|publisher=International Paralympic Committee|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103065127/http://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-movement|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref>. "Hereketdäki ruh" (Spirit in Motion) — Paralimpiýa hereketiniň häzirki şygarydyr. Häzirki Paralimpiýa baýdagy 2020 ýyldan bäri ulanylýar we ol döwletleriň baýdaklarynda iň köp duş gelýän üç reňki — gyzyl, gök we ýaşyl reňkleri öz içine alýar. Reňkleriň her biri "Agito" (latyn dilinde "hereket edýärin/titredýärin/gozgadýaryn" diýmegi aňladýar) şekilinde bolup, bu Paralimpiýa hereketi üçin ýörite dizaýn edilen asimmetrik ýarymaý şekiline berlen atdyr. Üç sany "Agito" merkezi nokadyň daşyndan aýlanýar; bu bolsa dünýäniň dürli künjeklerinden ýygnanýan türgenleriň nyşanydyr. IPC-niň (Halkara Paralimpiýa Komitetiniň) şygary we nyşany 2003 ýylda häzirki görnüşlerine üýtgedildi. Bu üýtgeşme, paralimpiýaçylaryň bäsdeşlik ruhuna eýedigini we IPC-niň gurama hökmünde öz potensialyny amala aşyrýandygyny hem-de ony gazanmak üçin öňe gidýändigini beýan etmegi maksat edinýärdi. IPC-niň garaýşy (wiziýasy) şeýledir: "Paralimpiýa türgenlerine sport ussatlygyna ýetmäge mümkinçilik bermek we dünýäni ruhlandyryp, tolgundyrmak." Paralimpiýa gimni "Hymne de l'Avenir" ýa-da "Geljegiň gimni" (Anthem of the Future) diýlip atlandyrylýar. Ol Týerri Darnis (Thierry Darnis) tarapyndan döredildi we 1996 ýylyň martynda resmi gimn hökmünde kabul edildi<ref>{{cite web|title=Paralympic Symbol & Motto|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html|access-date=7 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082850/http://www.paralympic.org/IPC/Paralympic_Symbol_Motto.html | archive-date=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=IPC Intellectual Property Rights |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619214303/http://paralympic.org/export/sites/default/IPC/IPC_Handbook/Section_1/2010_03_10_Intellectual_Property_Bylaws_GB_Approved.pdf |archive-date=19 June 2010 }}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Paralympics Opening Ceremony.jpg|thumb|left|Afinada 20 tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Paralimpiýa Hartiýasyna laýyklykda, Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybaratdyr. Bu däp-dessurlaryň köpüsi ilki bilen Antwerpen şäherinde geçirilen 1920 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlup, Olimpiýa oýunlary bilen umumy häsiýete eýe bolupdyr. Açylyş dabarasy adatça ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Garşylama çäresi, kabul edýän ýurduň gimni we baýdagy bilen baglanyşykly böleklerden derrew soň, türgenleriň öz ýurtlaryna görä toparlara bölünip stadiona girmegi bilen "Ýurtlaryň parady" başlanýar. 1960 ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri, ýurtlar stadiona kabul edýän ýurduň ýa-da sebitiň resmi dilindäki elipbiý tertibinde girýärler; ýöne kabul edýän ýurduň türgenleri iň soňunda girýärler. 2020 ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, degişli Olimpiýa oýunlarynyň (tomusky ýa-da gyşky) indiki kabul ediji ýurtlary, häzirki kabul ediji ýurtdan öň, kemelýän tertipde stadiona girýärler. Kabul ediji ýurt öz medeniýetini we folkloryny görkezýän sungat çykyşlaryny hödürleýär<ref name=OCprotocol1>{{cite web |title=The Modern Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |page=5 |url= http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |archive-date=15 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150415035028/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_668.pdf |url-status=live}}</ref>. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlaryň edilmegi bilen protokol bölekleri geçirilýär. Açylyş yglan edilenden soň, Paralimpiýa baýdagy stadiona getirilýär we kabul ediji ýurduň baýdagy bilen bir hatarda, Paralimpiýa gimniniň astynda galdyrylýar; şeýle hem türgenler, tälimçiler we eminler tarapyndan kasam kabul edilýär. Ahyrynda, Paralimpiýa alawy stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň Paralimpiýa türgenine — ýetýänçä birinden beýlekisine geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çanak görnüşli ojagyndaky Paralimpiýa alawyny ýakýar<ref>{{cite web |title=Paralympic opening ceremony to be 'family friendly' |publisher=Canwest News Service |work=The Vancouver Sun |date=12 March 2010 |url=https://vancouversun.com/health/Paralympic+opening+ceremony+family+friendly/2676023/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100317140459/http://www.vancouversun.com/health/Paralympic%2Bopening%2Bceremony%2Bfamily%2Bfriendly/2676023/story.html |archive-date=17 March 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Ýapylyş dabarasy === Paralimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Ilki bilen gatnaşyjy ýurtlaryň baýdak göterijileri, soňra bolsa hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde türgenler meýdança girýärler. Paralimpiýa baýdagy aşak düşürilýär. 1988 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri (käbir istisnalar bilen), indiki Tomusky ýa-da Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň milli baýdagy, degişli milli gimn ýaňlanýarka ýokary galdyrylýar. Oýunlar resmi taýdan ýapyk diýlip yglan edilýär we Paralimpiýa alawy söndürilýär. Bu hökmany böleklerden soň, indiki oýunlary kabul etjek ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar<ref>[http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html Victory Ceremony podiums at 2010 Winter Games a testament to the mountains athletes have climbed en route to Olympic and Paralympic success], The Official website of the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100410053925/http://www.vancouver2010.com/olympic-news/n/news/victory-ceremony-podiums-at-2010-winter-games-a-testament--to-the-mountains-athletes-have-climbed-en-route-to-olympic-and-paralympic-success_264996fr.html |date=10 April 2010 }}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === [[Image:2010 Winter Paralympics Men's Biathlon pursuit vi medalists.jpg|thumb|2010 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary wagtynda medal gowşurmak dabarasy]] Her bir Paralimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) agzasy tarapyndan degişli medallar gowşurylanda, üç derejeli münbere çykyp durýarlar. Soňra medal gazananlaryň milli baýdaklary ýokary galdyrylýar we altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçi raýatlary hem medal gowşurmak dabaralarynda kömekçi bolup çykyş edýärler; olar medallary gowşurýan resmi wekillere ýardam edýärler we baýdak göteriji bolup hyzmat edýärler. Her bir Paralimpiýa ýaryşy üçin degişli medal gowşurmak dabarasy, şol ýaryşyň finalyndan soň iň köp bir günüň dowamynda geçirilýär<ref>{{cite web|title=Ceremony volunteers|publisher=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|url= http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/ |access-date=4 May 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100527154709/http://www.vancouver2010.com/more-2010-information/work-and-volunteer/volunteer-opportunities/ceremonies-volunteers/|archive-date=27 May 2010|url-status=live}}</ref>. == Deňlik == === Olimpiýa oýunlary bilen gatnaşyk === 2001 ýylyň iýun aýynda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komitetini (HPK) Paralimpiýa oýunlarynyň geçirilmeginiň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärlik arzasyna awtomatiki usulda goşulmagyny üpjün edýän ylalaşyga gol çekdiler<ref name=autogenerated2>[http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html IPC-IOC Co-operation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |date=8 September 2009 }}, The official website of the [[International Paralympic Committee]]</ref>. Bu ylalaşygyň Pekindäki 2008 ýylyň tomusky we Wankuwerdäki 2010 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap güýje girmegi meýilleşdirilipdi. Emma, ​​2002 ýyldaky Solt-Leýk-Siti oýunlarynyň guramaçylyk komiteti (SLOC) "bir dalaşgärlik, bir şäher" tejribesini ulanmagy we her iki oýun üçin ýeke-täk guramaçylyk komitetini döretmegi saýlady; şol bir usul 2004 ýyldaky Afina tomusky oýunlarynda hem dowam etdirildi. Ylalaşyk 2003 ýylda düzedişe sezewar edildi. 2006 ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýüze çykan käbir kynçylyklardan soň, 2006 ýylyň iýun aýynda ylalaşygyň möhletini uzaltmak barada täze ylalaşyga gol çekildi<ref name=agreement>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |access-date=3 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://www.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html | archive-date=8 September 2009}}</ref><ref name="agreement2020">{{cite web|title=IOC and IPC Extend Co-operation Agreement Until 2020|url=https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|website=paralympic.org|access-date=9 March 2018|date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310090023/https://www.paralympic.org/news/ioc-and-ipc-extend-co-operation-agreement-until-2020|archive-date=10 March 2018|url-status=live}}</ref>. Ilki bilen 2012 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli güýçde galmagy göz öňünde tutulan bu ylalaşyk, soňra 2020 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli ähli tomusky we gyşky oýunlary öz içine alar ýaly uzaldyldy<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter|publisher=International Olympic Committee|page=11|year=2010|url=http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505101457/http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf|archive-date=5 May 2011|url-status=live}}</ref>. Mundan başga-da, häzirki wagtda yglan edilen ähli tomusky we gyşky oýunlary kabul ediji şäherler Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlaryny bilelikde geçirmäge taýýarlyk görýärler. Bu ýagdaý 2018 ýylyň 10 martynda HOK-yň we HPK-nyň şertnamany 2032 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli uzaltmak barada ylalaşmagy bilen has-da tassyklandy. HOK ähli adamlaryň sport bilen meşgullanmakda deň mümkinçiliklere eýe bolmagy baradaky borçnamasyny öz Tertipnamasyna girizdi; onda şeýle diýilýär: {{blockquote|Sport bilen meşgullanmak adam hukuklarynyň biridir. Her bir şahs hiç hili kemsitmesiz we dostluk, raýdaşlyk hem-de adalatly oýun ruhundaky özara düşünişmegi talap edýän Olimpiýa ruhuna laýyklykda sport bilen meşgullanmak mümkinçiligine eýe bolmalydyr... Haýsydyr bir ýurda ýa-da şahsa garşy jyns, din, syýasat, jyns (gender) ýa-da başga esaslarda amala aşyrylýan islendik görnüşdäki kemsitme Olimpiýa hereketine degişli bolmak bilen gabat gelmeýär.}} Tertipnamada maýyplyk bilen baglanyşykly kemsitme barada aýratyn bellenilmese-de, onda kemsitme barada beýan edilen düzgünlerden ugur alyp, maýyplyk esasyndaky kemsitmäniň Olimpiýa Tertipnamasynyň we HOK-yň ýörelgelerine gar Bu ýagdaý, syýasy, dini, ykdysady, maýyplyk, jyns, jynsy ugrukma ýa-da jyns (rasa) alamatlary boýunça kemsitmäni gadagan edýän Paralimpiýa Hartiýasyna hem laýyk gelýär<ref>{{cite web|title=Paralympic Vision and Mission|publisher=International Paralympic Committee|year=2003|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_sec_i_chapter_1.1_paralympic_vision_and_mission_0.pdf|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605195759/http://paralympic.org/sites/default/files/document/120203111830492_Sec_i_chapter_1.1_Paralympic_Vision_and_Mission_0.pdf|archive-date=5 June 2012|url-status=live}}</ref>. Londondaky (Angliýa) guramaçylyk komitetiniň başlygy Sebastýan Ko 2012 ýyldaky tomusky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: "Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini başyndan başlap berk ornaşdyrmagy isleýäris."<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | location=London | title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics | date=4 May 2010 | work=The Guardian | first=Owen | last=Gibson | access-date=12 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161201174103/https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games | archive-date=1 December 2016 | url-status=live }}</ref> 2014 ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlary Russiýanyň kabul eden ilkinji şeýle oýunlary boldy. Şol döwürde Russiýa BMG-niň Maýyplygy bolan adamlaryň hukuklary baradaky konwensiýasyny tassyklady. Belläp geçmeli zat, 2010 ýylda Wankuwerde geçirilen oýunlarda Russiýanyň Paralimpiýa topary medallar sanawynda birinji orny eýelän bolsa, Olimpiýa topary garaşylandan has pes netije görkezdi. Bu ýagdaý köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýurduň Olimpiýa we Paralimpiýa toparlarynyň gazanan üstünlikleriniň arasyndaky tapawuda ünsi çekmegine sebäp boldy; sebäbi Olimpiýa türgenlerine has köp üns we maliýe serişdeleri bölünip berilýärdi<ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|title=Disabled Athletes Show Up Olympics Team|newspaper=[[Moscow Times]]|date=18 March 2010|access-date=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311211115/http://www.themoscowtimes.com/news/article/disabled-athletes-show-up-olympics-team/402021.html|archive-date=11 March 2014|url-status=live}}</ref>. 2014 ýyldaky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň rus guramaçylary 2007 ýyldan bäri oýunlary kabul edýän Soçi şäherini has elýeterli etmek üçin tagalla edip geldiler<ref>{{cite news |last1=Cacciola |first1=Scott |title=Paralympics Will Drop Ban on Olympic Rings Tattoos |url=https://www.nytimes.com/2024/08/23/style/paralympics-olympic-rings-tattoo-ban.html |access-date=23 August 2024 |work=The New York Times |date=23 August 2024}}</ref>. 2012 ýylda, rugsat berilmedik mahabatlandyrmany gadagan etmek çäresiniň bir bölegi hökmünde, Paralimpiýa hereketi ýaryş wagtynda Olimpiýa halkalary şekillendirilen tatuirowkalaryň ýapylmagyny talap edip başlady; munuň sebäbi Olimpiýa oýunlarynyň tehniki taýdan üçünji tarap guramasy hasaplanmagydy. 2024 ýylda türgenleriň nägilelik bildirip çykyş etmeginden soň bu gadaganlyk ýatyryldy<ref name="autogenerated1">{{cite news | url=http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | work=CBC News | title=Sochi Paralympics confronts Russia's attitude towards disabled – World – CBC News | access-date=11 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311083748/http://www.cbc.ca/news/world/sochi-paralympics-confronts-russia-s-attitude-towards-disabled-1.2558404 | archive-date=11 March 2014 | url-status=live }}</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) prezidenti Endrýu Parsons Ýaşlaryň Olimpiýa oýunlaryna meňzeş "Ýaşlaryň Paralimpiýa oýunlaryny" döretmegi teklip etdi, ýöne bu teklip näbelli möhlete goýboldun edildi<ref>{{cite web|url=https://heywoodfoundation.com/youth-para-sports-championship/#:~:text=INTRODUCTION%20AND%20BACKGROUND,Paralympic%20Committees%20for%20regional%20arrangements|title=Youth Para Sports Championship|website=Heywoodfoundation.com|access-date=9 June 2026}}</ref>. ==== Olimpiýa oýunlarynda paralimpiýaçylar ==== {{main|Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan türgenleriň sanawy}} [[Image:Oscar Pistorius-2.jpg|thumb|[[Oscar Pistorius|Oskar Pistorius]] 2007 ýylyň 8 iýulynda geçirilen ýaryşda]] Paralimpiýa türgenleri Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmek üçin deň mümkinçilikleri gazanmaga çalyşdylar. Munuň ilkinji mysaly Täze Zelandiyaly paralimpiýa ok-ýaýçysy Neroli Feýrhall tarapyndan görkezildi; ol Los-Anjelesde geçirilen 1984 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy<ref name="NYTimes.com">{{Cite news|title=Neroli Fairhall, Champion Archer, Dies at 61|work=The New York Times|date=13 June 2006|url=https://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522014516/http://www.nytimes.com/2006/06/13/sports/13fairhall.html|archive-date=22 May 2013|url-status=live}}</ref>. 2008 ýylda Günorta Afrikaly ylgaýjy Oskar Pistorius 2008 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazanmaga synanyşdy. Pistoriusyň iki aýagy hem dyzdan aşakdan kesilip aýrylypdyr we ol "Össur" kompaniýasy tarapyndan öndürilen iki sany uglerod süýümli protez bilen ylgaýar. Ol 400 metr aralyga ylgamak boýunça paralimpiýa dünýä rekordynyň eýesidir<ref>{{cite web|title=World Para Athletics Records|url=http://www.paralympic.org/world-records/athletics|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129195544/https://www.paralympic.org/world-records/athletics|archive-date=29 November 2018}}</ref>. Pistorius 400 metr aralyga ylgawda 2008 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny bary-ýogy 0,70 sekunt tapawut bilen gazanyp bilmedi. Ol 2008 ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we bu ýerde 100, 200 hem-de 400 metr aralyga ylgawda altyn medallary gazandy<ref>{{Cite news|title=An Amputee Sprinter: Is He Disabled to Too-Abled|last=Longman|first=Jere|work=The New York Times|date=15 May 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410223905/http://www.nytimes.com/2007/05/15/sports/othersports/15runner.html|archive-date=10 April 2009|url-status=live}}</ref>. 2011 ýylda Pistorius 2012 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy we iki görnüşde bäsleşdi: ol 400 metr aralyga ylgawda ýarym finala çykdy; şeýle hem onuň topary 4 × 400 metr estafeta ylgawynda finalda 8 orny eýeledi<ref>{{citation|title=Paralympics 100m: Oscar Pistorius says past experience vital|url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/18146074|publisher=BBC Sport|date=21 May 2012|access-date=11 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016113752/http://www.bbc.co.uk/sport/0/disability-sport/18146074|archive-date=16 October 2015|url-status=live}}</ref>. Bu ýaryşlara gatnaşmak üçin ähli türgenlere deň mümkinçilikler berilýän bolsa-da, oýunlaryň ähli türgenler üçin adalatly bolup bilmezligi barada tankytlar barha artýar. Mysal üçin, 400 metr aralyga ylgawda, çep aýak protezi bilen ylgaýan türgenler sag aýak protezi bolanlara garanyňda amatly däl ýagdaýda bolup bilerler, sebäbi ýaryşlar sagat diliniň tersine ugra geçirilýär<ref>{{Cite journal|date=24 March 2016|title=Biomechanics: Right prosthetic legs have the edge|journal=Nature|volume=531|issue=7595|pages=417|doi=10.1038/531417d|bibcode=2016Natur.531T.417.|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref>. Maýyplygy bolmadyk käbir türgenler hem Paralimpiýa oýunlarynda bäsleşýärler. Görme ukyby pes bolan türgenlere ýol görkezýänler (gidler) bäsleşigiň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görme ukyby pes türgen we ýol görkeziji bir topar hasaplanýar hem-de iki türgen hem medal gazanmaga dalaşgär bolýar<ref name="thestar.com">[https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html Visually impaired skiers put fate in guide's hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313181531/https://www.thestar.com/sports/olympics/2010/03/13/visually_impaired_skiers_put_fate_in_guides_hands.html |date=13 March 2017 }}, thestar.com, 13 March 2010</ref>. ====Maliýeleşdirme==== 1992 ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, soňky oýunlar hem esasy hemaýatkärleriň goşantlary bilen goldanyldy. HOK-nyň arenalarda hemaýatkärleriň logotipleriniň bolmazlygyny talap edýän Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, Paralimpiýa oýunlary resmi hemaýatkärleriň logotipleriniň arenalaryň içinde we formalarda görkezilmegine rugsat berýär<ref name=paralympic-twists>{{cite news|last=Gibson|first=Owen|title=Paralympics reignite the Olympic buzz but with added twists|url=https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|newspaper=The Guardian|access-date=31 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315233321/http://www.theguardian.com/sport/2012/aug/30/london-paralympics-olympics-differences-similiarities|archive-date=15 March 2014|url-status=live}}</ref>. === Media arkaly ýaýlym === Olimpiýa oýunlary 1984 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri dünýä mediasynda giňden beýan edilmek babatda ägirt uly ösüşi başdan geçiren bolsa-da, Paralimpiýa oýunlarynyň esasy media serişdelerinde yzygiderli orun almagy has haýal depginde amala aşdy. 2023 ýylyň iýun aýynda Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) ýolbaşçylary ýaýlym kompaniýalarynyň arasynda Paralimpiýa oýunlaryna bolan gyzyklanmanyň artýandygyny bellediler. Olar 2024 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlary üçin dünýäniň 75%-ini öz içine alýan ýaýlym hukuklary boýunça ylalaşyklaryň bir ýyl öňünden baglaşylandygyny (köp ylalaşyklaryň "soňky pursatda" baglaşylan 2020 ýyl bilen deňeşdirilende) nygtadylar. Şeýle hem, ýaýlym kompaniýalarynyň Paralimpiýa oýunlaryny diňe Olimpiýa oýunlarynyň hukuklaryna goşulan, az tagalla talap edýän borç hökmünde däl-de, eýsem "hakykatdanam ajaýyp sport çäresi" hökmünde kabul edip başlamagy sebäpli, IPC has giňişleýin ýaýlym we ýokary hukuk tölegleri ugrunda iş alyp barýardy. Olimpiýa oýunlaryndan tapawutlylykda, IPC käbir bazarlarda Paralimpiýa oýunlarynyň sanly ýaýlym hukuklaryna eýedir; bu bolsa guramaça öz sosial media platformalary arkaly göni ýaýlymlary we iň möhüm pursatlary mahabatlandyrmaga hem-de onlaýn tomaşaçylary çekmäge mümkinçilik berýär<ref name=":0">{{Cite web |last=McLean |first=Heather |date=26 June 2023 |title=Paris 2024: The IPC on making the Paralympic Games the best ever while changing culture and attitudes towards disability |url=https://www.svgeurope.org/blog/headlines/paris-2024-the-ipc-on-making-the-paralympic-games-the-best-ever-while-changing-culture-and-attitudes-towards-disability/ |access-date=12 September 2024 |website=SVG Europe |language=en}}</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň teleýaýlymy 1976 ýylda başlady, ýöne ilkinji döwürdäki ýaýlymlar diňe bir ýurt ýa-da sebit üçin niýetlenen we ýazgydan görkezilýän görnüşde bolupdy. 1992 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda 45 sagatlyk göni ýaýlym amala aşyryldy, emma ol diňe Ýewropada elýeterli boldy. Beýleki ýurtlar oýunlaryň dowamynda iň möhüm pursatlaryň jemlenen görnüşlerini (haýlaýt-lary) görkezdiler. 2000 ýylda Sidneyde geçirilen Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna çenli ýaýlym babatda düýpli ösüş bolmady<ref>Cashman and Darcy (2008), pp. 100–101</ref>. 2000 ýyldaky Paralimpiýa oýunlary, bu ýaryşlaryň dünýä mediasynda görkezilmegi babatda möhüm ösüşi aňlatdy. Oýunlary halkara derejesinde ýaýlymda görkezmek üçin Sidney Paralimpiýa Guramaçylyk Komiteti (SPOC) bilen "All Media Sports" (AMS) kompaniýasynyň arasynda ylalaşyk baglaşyldy. Ýaýlymy mümkin boldugyça köp bazara ýetirmek üçin Aziýa, Günorta Amerika we Ýewropa ýaýlym kompaniýalary bilen ylalaşyklar gazanyldy. Şeýle hem, oýunlar ilkinji gezek internet arkaly ýaýlymda görkezildi. Şeýle tagallalaryň netijesinde, Sidney Paralimpiýa oýunlary takmynan 300 million adamdan ybarat dünýä auditoriýasyna ýetdi<ref name=bbcmedia>{{Cite news|title=BBC criticised for scant coverage of Winter Paralympics|last=Sweney|first=Mark|work=The Guardian|date=12 March 2010|url=https://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|access-date=30 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228181719/http://www.theguardian.com/media/2010/mar/12/bbc-criticised-coverage-winter-paralympics|archive-date=28 February 2014|url-status=live}}</ref>. Şe Bu ösüşlere garamazdan, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň yzygiderli ünsüni çekmek kynçylyk döretdi; muny Beýik Britaniýada 2010 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymda görkezilişi hem subut etdi. BBC teleýaýlym kompaniýasy 2010 ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna garanyňda, şol ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny örän az möçberde görkezendigi üçin tankyt edildi. BBC käbir mazmuny öz web sahypasynda ýaýlyma bermegi we Oýunlar tamamlanandan soň bir sagatlyk iň möhüm pursatlaryň jemlenen gepleşigini görkezmegi meýilleşdirýändigini yglan etdi. Gyşky Olimpiýa oýunlary üçin bolsa BBC jemi 160 sagatlyk ýaýlym amala aşyrypdy. BBC-niň bu ýagdaýa beren jogabynda býujet çäklendirmeleriniň we "wagt guşagy faktorynyň" ýaýlym tertibiniň çäkli bolmagyna sebäp bolandygy bellenildi. Ýaýlymyň azaldylmagy, Beýik Britaniýanyň ilatynyň 23%-i tarapyndan tomaşa edilen 2008 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýokary reýting görkezijilerine garamazdan amala aşyryldy. Norwegiýada Norwegiýanyň Teleradioýaýlym Korporasiýasy (NRK) 2010 ýyldaky Gyşky oýunlaryň 30 sagatlyk bölegini göni ýaýlymda görkezdi. NRK-sport bölümi Wankuwerden amala aşyrylan teleýaýlym önümçiliginiň käbir böleklerini tankyt etdi we EBU-ny (Ýewropa Teleradioýaýlym Bileleşigini) meseleler barada habardar etdi; meselem, biatlon ýaryşlarynda nyşana atmak pursadynyň görkezilmezligi we çana typyş (cross-country skiing) ýaryşlarynda türgenleriň uzakdan görkezilmegi sebäpli ýaryşyň barşyny yzarlamagyň kyn bolmagy ýaly kemçilikler görkezildi. NRK buz üstünde çana hokkeýi we maýyp arabasyndaky kerling ýaryşlarynyň ýaýlym hilinden has kanagatlandy; olar bu ýaryşlaryň ýaýlym hiliniň Olimpiýa oýunlarynyň derejesine ýetendigini bellediler<ref>[http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece Oppgitt over elendig Paralympics-produksjon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412041111/http://www.adressa.no/sport/article1462582.ece |date=12 April 2014 }} (Norwegian), [[Harstad Tidende]], 25 March 2010</ref>. Paralimpiýa oýunlarynyň ähli görnüşleri teleýaýlymda görkezilmedi; häzirki wagtda IPC (Halkara Paralimpiýa Komiteti) we onuň guramaçylary Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlym materiallaryny taýýarlamak üçin IOC-niň (Halkara Olimpiýa Komitetiniň) media bölümi bolan "Olympic Broadcasting Services" (OBS) bilen şertnama baglaşýarlar. Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýaýlym 2016 ýylda 16 görnüş bilen çäklenen bolsa, 2020 ýylda bu san 19 görnüşe çenli artdyryldy. 2024 ýylda bolsa, Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ähli 22 görnüşi ilkinji gezek teleýaýlymda görkezildi<ref name="bbc-c4paralympics">{{cite news |date=8 January 2010 |title=Channel 4 lands 2012 Paralympics |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/london_2012/8448236.stm |access-date=4 October 2013 |work=BBC Sport}}</ref><ref name="bnow-c4paralympics">{{cite web |title=C4 opens Paralympic tender process |url=http://www.broadcastnow.co.uk/c4-opens-paralympic-tender-process/5064735.article |access-date=8 February 2014 |work=Broadcast Now}}</ref>. Beýik Britaniýada "Channel 4" teleýaýlym kanaly 2012 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan başlap, ýaýlym hukuklaryny öz üstüne aldy. Kanal teleýaýlymda we sanly platform Onuň birnäçe mahabat roligi "Cannes Lions" baýraklaryna mynasyp boldy, şol sanda 2016 ýyldaky "We're the Superhumans" atly mahabat roligi baş baýrak bolan "Grand Prix"-i gazandy<ref>{{cite news |last=Sweney |first=Mark |date=22 June 2013 |title=Cannes Lions: Dumb Ways to Die scoops top award |url=https://www.theguardian.com/media/2013/jun/22/cannes-lions-advertising-awards |access-date=23 June 2013 |work=[[The Guardian]] |location=London}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 June 2017 |title='We're the Superhumans' Wins Film Grand Prix at Cannes to Massive Applause |url=https://www.adweek.com/creativity/were-the-superhumans-wins-film-grand-prix-at-cannes-to-massive-applause/ |access-date=22 February 2019 |website=Adweek |language=en-US}}</ref>. 2020 ýylyň ýanwar aýynda Beýik Britaniýanyň telekommunikasiýa pudagyny düzgünleşdiriji edarasy bolan "Ofcom" tarapyndan Paralimpiýa oýunlary, Olimpiýa oýunlary ýaly, "A kategoriýaly" (hökmany görkezilmeli) çäreleriň hataryna goşuldy; bu bolsa, Olimpiýa oýunlarynda bolşy ýaly, olaryň mugt elýeterli teleýaýlym arkaly doly ýa-da bölekleýin görkezilmegini talap edýär<ref>{{cite news |date=29 January 2020 |title=Ashes, Open and Champions League final 'not set for UK 'crown jewels' list' |url=https://www.sportbusiness.com/news/ashes-open-and-champions-league-final-not-set-for-uk-crown-jewels-list/ |work=SportBusiness}}</ref>. "Channel 4" teleýaýlymy 2024 ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýaýlymlarynyň jemi 20 million tomaşaçy tarapyndan görülendigini we teleýaýlymyň 2012 ýyldaky Paralimpiýa oýunlaryndan bäri iň ýokary tomaşaçy paýyna eýe bolandygyny habar berdi<ref>{{Cite web |date=11 September 2024 |title=Channel 4 Paralympics watched by 20m |url=https://advanced-television.com/2024/09/11/channel-4-paralympics-watched-by-20m/ |access-date=12 September 2024 |website=Advanced Television |language=en-GB}}</ref>. === Oýunlardan daşary === [[Britan Kolumbiýasy Uniwersitety|Britan Kolumbiýasy Uniwersiteti]]niň (UBC) Olimpiýa oýunlarynyň täsiri (OGI) boýunça 2010 ýylda geçiren barlagy, soraga gatnaşan takmynan 1600 kanadaly raýatyň 41-50 göteriminiň pikirine görä, Kanadanyň Britan Kolumbiýasy welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirilen 2010 ýyldaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlarynyň binalaryň, pyýada ýollarynyň we jemgyýetçilik ýerleriniň elýeterliliginiň artmagyna itergi berendigini görkezdi. Iş berijileriň 23 göterimi Oýunlaryň maýyplygy bolan adamlary işe almak islegini artdyrandygyny belledi<ref>[http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ Paralympics a force for change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511214805/http://www.publicaffairs.ubc.ca/2010/03/04/paralympics-a-force-for-change/ |date=11 May 2010 }}, [[University of British Columbia]], 4 March 2010</ref>. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Baş ýerine ýetiriji direktory Zawier Gonsales Hytaýyň Pekin şäherinde geçirilen 2008 ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlary barada şeýle diýdi: {{blockquote|Hytaýda (Paralimpiýa) oýunlary hakykatdanam maýyplygy bolan adamlara bolan garaýşy düýpli üýtgetmekden başlap, şäherde elýeterlilik desgalaryny gurmaga we maýyplygy bolan adamlaryň jemgyýetiň bir bölegi bolmagyna mümkinçilik berýän kanunlary üýtgetmäge çenli ähli ugurlarda özgerişlikleriň guraly boldy<ref>[http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 2010 Paralympics about changing minds, not capturing hearts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308182417/http://www.cp24.com/2010-paralympics-about-changing-minds-not-capturing-hearts-1.491717 |date=2014-03-08 }}, [[CablePulse 24]], 12 March 2010</ref>.}} === Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň gatnaşmagy === Halkara Olimpiýa Komitetiniň sporta deň derejede elýeterlilik baradaky borçnamalarynyň çäginde, Daun sindromy bilen kesellän türgenleriň Paralimpiýa oýunlaryna goşulmagy bilen baglanyşykly aladalar bildirildi. Paralimpiýa hereketi inkluziwlige çalyşýarka, Paralimpiýa suwda ýüzmek ýaryşlarynda Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin belli bir klassifikasiýanyň ýoklugy Daun sindromy bilen kesellän türgenler üçin deň we adalatly bäsdeşlik barada soraglary döredýär. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň Para suwda ýüzmek boýunça klassifikasiýa kodlary diňe bir kemçilige esaslanýar, Daun sindromy bilen kesellän adamlarda bolsa fiziki we intellektual kemçilikler bar. Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler S14 intellektual kemçilik kategoriýasynda bäsleşip bilseler-de (eger olar IQ synaglarynda pes baha alsalar), olar köplenç garşydaşlarynyň ýokary fiziki güýji bilen ýeňlip galýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1117707/ipc-athletes-downs-syndrome-paralympics|title=IPC urged to allow greater numbers of athletes with Down's syndrome to compete at Paralympics|publisher=Insidethegames.biz|author=Liam Morgan|date=12 January 2022|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/other-sports/paralympics-calls-down-syndrome-category-28545992|title=Paralympics faces calls for Down's syndrome category to ensure level playing field|publisher=Mirror|author=Liam Llewellyn|date=21 November 2022|access-date=10 February 2024}}</ref>. Häzirki wagtda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin Paralimpiýa kategoriýasy ýok, bu bolsa olaryň intellektual taýdan kemçilikli türgenler hökmünde bäsleşmeli bolýandygyny aňladýar. Bu olaryň fiziki kemçiliklerini göz öňünde tutmaýar<ref>{{Cite web|url=https://mashable.com/article/down-syndrome-athletes-paralympics|title=Athletes with Down syndrome fight for inclusion at the Paralympics|publisher=Mashable.com|author=Ariel Bogle|date=29 August 2016|access-date=2 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/more-sports/olympics/news/29177/12563240/paralympic-dream-for-british-down-syndrome-swimmers-at-first-national-championships|title=Paralympic dream for British Down syndrome swimmers at first national championships|publisher=Sky Sports|author=Rebecca Williams|date=11 March 2022|access-date=2 March 2024}}</ref>. Dünýäde birnäçe goldaw toparlary IPC Klassifikasiýa Kodlarynyň çarçuwasynda Daun sindromy bilen kesellän ýüzýänler üçin aýratyn klassifikasiýa kategoriýasyny goşmak üçin lobbiçilik edýärler<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|title=Special21 celebrates World Down Syndrome Day in Albufeira|publisher=Portugal Resident|date=25 March 2022|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211052/https://www.portugalresident.com/special21-celebrates-world-down-syndrome-day-in-albufeira/|url-status=dead}}</ref>. Paralimpiýa hereketiniň içinde has köp inkluziwligi ösdürmäge gönükdirilen başlangyçlar, şol sanda kemsitmäge garşy göreşmek we Daun sindromly türgenler üçin deň mümkinçilikleri üpjün etmek boýunça goldaw we maglumatlylygy ýokarlandyrmak boýunça tagallalar ýüze çykdy<ref>{{Cite web|url=https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|title=New push to make Down's syndrome swimmers eligible for Paralympics|publisher=Portugal Resident|author=Michael Bruxo|date=14 December 2021|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302220949/https://www.portugalresident.com/new-push-to-make-downs-syndrome-swimmers-eligible-for-paralympics/|url-status=dead}}</ref>. Dowam edýän goldawa garamazdan, mesele çözülmän galýar we Daun sindromly ýüzüjiler degişli klassifikasiýa ýollaryna girmekde kynçylyklara duçar bolýarlar<ref>{{Cite web|url=https://www.dsiso.org/paralympics-participation-swimmers-with-down-syndrome/|title=Paralympics Participation swimmers with Down syndrome|publisher=Down Syndrome International Swimming Organisation|author=Emily Laurence|access-date=2 March 2024|archive-date=2 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302211051/https://www.dsiso.org/paralympics-participation-swimmers-with-down-syndrome/|url-status=dead}}</ref>. == Klassifikasiýa == {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[Image:Paralympic XC ski sitting.JPG|thumb|right|Ukrainanyň wekili Olena Ýurkowska 2010 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda oturulyp edilýän çana-şä (sit-ski) boýunça ýaryşda]] === Kategoriýalar === Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) maýyplygyň on kategoriýasyny kesgitledi; bularyň hataryna fiziki, görüş we intellektual kynçylyklar girýär. Bu maýyplyklaryň haýsydyr birine eýe bolan türgenler Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilerler we her kategoriýanyň içinde maýyplygyň derejesine görä bölünerler; bu bölünişik sport görnüşine görä üýtgeýän funksional klassifikasiýa ulgamy arkaly amala aşyrylýar (her sport görnüşi maýyplygyň ähli kategoriýalaryny öz içine alyp bilmez). Bu kategoriýalar hem Tomusky, hem-de Gyşky Paralimpiýa oýunlaryna degişlidir<ref name="paralympic.org">{{cite web|title=Layman's Guide to Paralympic Classification|url=http://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_classificationguide_1.pdf|publisher=International Paralympic Committee|access-date=25 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309134129/https://www.paralympic.org/sites/default/files/document/120716152047682_ClassificationGuide_1.pdf|archive-date=9 March 2018}}</ref>. '''[[Fiziki maýyplyk]]''' – Fiziki maýyplygyň sekiz dürli görnüşi bar: * Myşsa güýjüniň peselmegi – Bu kategoriýadaky bozulmalarda myşsalaryň (meselem, bir aýagyň ýa-da goluň, bedeniň bir tarapynyň ýa-da aşaky böleginiň myşsalarynyň) döredýän güýji azalýar (meselem, oňurga ýiliginiň şikesi, spina bifida, poliomielitden soňky sindrom). * Hereket diapazonynyň çäklenmegi – Bir ýa-da birnäçe bogunda hereket diapazony yzygiderli ýagdaýda azalýar. Artrit ýaly ýiti ýagdaýlar bu topara girmeýär. * Agzanyň ýitirilmegi ýa-da kemçiligi – Kesel, şikes ýa-da dogabitdi kemçilik sebäpli süňkleriň ýa-da bogunlaryň bölekleýin ýa-da doly ýoklugy (meselem, dismeliýa). * Aýaklaryň uzynlygynyň tapawudy – Dogabitdi kemçilik ýa-da şikes sebäpli bir aýakda süňküň ep-esli gysgalmagy ýüze çykýar. * Pes boý – Süňk ýa-da kekirdek gurluşlaryndaky daýanç-hereket ulgamy kemçiligi sebäpli aýaklaryň, goluň we göwdäniň gysgalmagy netijesinde boýuň pes bolmagy (meselem, ahondroplaziýa, ösüş gormonynyň ýetmezçiligi, osteogenezis imperfekta). * Gipertoniýa – Gipertoniýa myşsa dartgynlygynyň adaty bolmadyk derejede ýokarlanmagy we myşsanyň uzalmak ukybynyň peselmegi bilen häsiýetlendirilýär. Gipertoniýa şikes, kesel ýa-da merkezi nerw ulgamynyň zeper ýetmegi bilen baglanyşykly ýagdaýlar netijesinde ýüze çykyp biler (meselem, serebral ysmaz). * Ataksiýa – Ataksiýa myşsa hereketleriniň utgaşdyrylmagynyň bozulmagyndan ybarat bolan ýagdaýdyr (meselem, serebral ysmaz, Fridreýhiň ataksiýasy, köpleýin skleroz). Atetoz – Atetoz, adatça, deňagramsyz, erkden daşary hereketler we simmetrik beden durşuny saklamakda kynçylyk çekmek bilen häsiýetlendirilýär (meselem, serebral ysjagyňylyk ýa-da horeoatetoz ýagdaýlarynda). Görüş ukybynyň bozulmagy – Görüş ukyby bozulan türgenler; bu topara bölekleýin görüşden (ýuridik taýdan kör hasaplanmaga ýeterlik derejede) başlap, doly körlüge çenli bolan ýagdaýlar degişlidir. Bu, görüş ulgamynyň bir ýa-da birnäçe böleginiň (gözüň gurluşy, reseptorlar, görüş nerwiniň ýollary we beýniniň görüş merkezi) zeper ýetmegini öz içine alýar<ref name="paralympic.org"/>. Görüş ukyby bozulan türgenlere ýol görkezýän şahslar (gidler) ýaryşyň şeýle bir ýakyn we möhüm bölegi bolup durýar welin, görüş ukyby bozulan türgen bilen ýol görkeziji bilelikde bir topar hasaplanýar. 2012 ýyldan başlap, bu ýol görkezijiler, şeýle hem bäş adamlyk futbol oýnunda (futzalda) görüşi kadaly bolan derwezeçiler özbaşdak medallary almaga hukuk gazandylar<ref name="thestar.com"/><ref name="bbc-ablebodied">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |title=Paralympics 2012: The able-bodied athletes at the Games |publisher=BBC News |date=31 August 2012 |access-date=31 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831224407/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-19422244 |archive-date=31 August 2012 |url-status=live }}</ref>. [[Akyl taýdan maýyplyk]] – Akyl taýdan düýpli bozulmalary we şonuň bilen baglanyşykly uýgunlaşma häsiýetindäki çäklendirmeleri bolan türgenler. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) işi esasan fiziki maýyplygy bolan türgenlere gönükdirilen bolsa-da, käbir Paralimpiýa oýunlaryna "akyl taýdan maýyplyk" topary hem goşuldy. Bu topara diňe 18 ýaşyna çenli anyklanan akyl taýdan maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenler degişlidir. Şeýle-de bolsa, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) ykrar eden "Ýörite Olimpiýa oýunlary" (Special Olympics World Games) akyl taýdan maýyplygy bolan ähli adamlar üçin açykdyr<ref name=specialolympics/>. === Klassifikasiýa ulgamy === {{main|Maýyplygy bolan türgenler üçin sport klassifikasiýasy}} [[File:Goalball vid Paralympics i Aten.jpg|thumb|right|2004 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Şwesiýanyň golbol topary]] Paralimpiýa oýunlarynda türgenler üçin funksional klassifikasiýa ulgamy ulanylýar, ýöne dürli sport görnüşlerine baglylykda onda käbir tapawutlar bolup biler. Funksional ulgamda esasy üns türgeniň maýyplygynyň onuň sport netijelerine nähili täsir edýändigine gönükdirilýär. Bu ulgama laýyklykda, aýaklarynyň funksiýasyny doly ýitiren türgenler (köp sport görnüşlerinde) bilelikde ýaryşýarlar; sebäbi olaryň funksional ýitgisi deňdir we bu ýitginiň sebäbi ähmiýetli däldir<ref name=lexi>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/impairment-to-class/|title=Lexi parasports classification guide|website=Lexi.global|access-date=13 June 2025}}</ref>. Dürli görnüşli maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşyp bilýän ýüzmek ýa-da ýeňil atletika ýaly sport görnüşlerinde, gatnaşyjylar öz maýyplygyna we zeper ýetme derejesine baglylykda dürli synplara (klaslara) bölünýärler. Munuň maksady, türgeniň maýyplygynyň bäsdeşlerine garşy görkezýän sport netijelerine ýetirýän täsirini iň pes derejä düşürmekdir. Mysal üçin, ýeňil atletikada we ýüzmekde, görme ukyby bozulan türgenler 11–13 kategoriýalarda ýaryşýarlar; bu ýerde 11 kategoriýadaky türgenler örän pes ýagtylyk duýujylygyna we/ýa-da hiç hili ýagtylyk duýma ukybyna eýe däl bolýarlar, 13 kategoriýadaky türgenler bolsa Paralimpiýa sportuna gatnaşmaga rugsat berilýän iň ýeňil derejeli görme bozulmasyna eýe bolanlardyr<ref name=class>{{cite web |title=World Para Swimming Classifications and Categories – SB9, SB8. |publisher=International Paralympic Committee |url=https://www.paralympic.org/swimming/classification |access-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717085533/https://www.paralympic.org/swimming/classification|archive-date=17 July 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Athletics |publisher=Australian Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |access-date=7 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118115126/http://www.paralympic.org.au/Sport/SportProfiles/Athletics.aspx |archive-date=18 January 2010 |url-status=dead }}</ref>. ====Türgenleriň funksional derejesiniň ýokarlandyrylmagy==== Käbir sport görnüşlerinde türgenlerden öz aralaryndaky fiziki çäklendirmeleri deňleşdirýän enjamlary ulanmak talap edilýär. Mysal üçin, Paralimpiýa oýunlarynda görmegiň bozulmagynyň üç dürli derejesi ykrar edilýär. S11 derejeli suwda ýüzmek boýunça türgenlerde görmegiň bozulmagy iň agyr bolýar we bu derejeli ähli ýüzüjiler has agyr görmegiň bozulmagyndan gelip çykýan islendik kemçiligiň öňüni almak üçin garaňky äýnek dakynmalydyrlar<ref>{{cite web|title=Goalball|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html|access-date=8 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024104216/http://www.paralympic.org/Sport/IOSD_Sports/Goalball/index.html | archive-date=24 October 2009}}</ref>. ====Toparlary deňleşdirmek==== Şeýle hem, toparlaryň umumy topar hökmünde bahalandyrylýan [[Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda maýyp arabaly regbi|maýyp arabaly regbi]] ýa-da estafeta görnüşindeli ýüzüş ýaly toparlaýyn ýaryşlar bar. Her bir türgene, hereket mümkinçiliginiň çäkliligi esasynda, şol sport görnüşine mahsus bolan bal berilýär. Pes bal, ýokary bala garanyňda, hereket mümkinçiliginiň has çynlakaý derejede çäklidigini aňladýar. Deň bäsleşigi üpjün etmek üçin, meýdançada bir wagtda hereket edýän toparyň umumy ballarynyň jemi bellenilen iň ýokary çäkden geçmeli däldir. Meselem, maýyp arabaly regbide dört oýunçynyň maýyplyk derejesini aňladýan ballarynyň jemi sekiz baldan köp bolmaly däldir. Ýöne ýüzüş boýunça estafeta ýaryşlarynda dürli umumy bal çäkleri göz öňünde tutulan dört kategoriýa bar. Her toparyň umumy baly degişli kategoriýanyň bellenilen çäginden az bolmalydyr.<ref>{{cite web|title=Wheelchair Rugby|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619180525/http://paralympic.org/Sport/IF_Sports/Wheelchair_Rugby/index.html|archive-date=19 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lexi.global/sports/swimming/swimming-relay/34-point-relay|access-date=13 June 2025|title=Lexi Paralympic Swimming Classifications: 34 point relay|website=Lexi.global}}</ref>. == Sport == {{main|Paralimpiýa sport görnüşleri}} Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna ýigrimi iki, gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna bolsa alty sany sport görnüşi girýär. Käbir sport görnüşleriniň özünde birnäçe ýaryş görnüşi bar. Meselem, dag-çaňgy sportunda aşak düşmek (downhill), super-kombinasiýa, super-G, slalom we ägirt uly slalom (giant slalom) ýaly görnüşler bar. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) garamagyna sport görnüşleriniň käbiri degişli bolsa-da, hemmesi däl. Belli bir maýyplyk toparlaryna mahsus bolan käbir sport görnüşlerine beýleki halkara guramalar, ýagny Halkara Sport Federasiýalary (IF) gözegçilik edýär; olaryň arasynda Halkara Araba we Amputasiýa edilenleriň Sport Federasiýasy (IWAS), Halkara Körleriň Sport Federasiýasy (IBSA) we Serebral Palsiýaly Adamlaryň Halkara Sport we Dynç Alyş Assosiasiýasy (CP-ISRA) ýaly guramalar bar. Bu halkara sport federasiýalarynyň milli bölümleri, şol sanda milli derejede türgenleri saýlap almak we sport işlerine ýolbaşçylyk etmek bilen meşgullanýan Milli Paralimpiýa Komitetleri hereket edýär<ref>{{cite web|title=Organization |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421005622/http://www.paralympic.org/IPC/Organization/ |archive-date=21 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Sport |publisher=International Paralympic Committee |url=http://www.paralympic.org/Sport/ |access-date=14 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305234248/http://www.paralympic.org/Sport/ |archive-date=5 March 2010 |url-status=live }}</ref>. == Aldawçylyk baradaky aýyplamalar == {{main|Paralimpiýa oýunlarynda aldawçylyk}} 2000 ýyldaky Sidney oýunlaryndan soň, ispan basketbolçysy, zehin taýdan maýyplygy bolanlar (ID) üçin niýetlenen ýaryşda altyn medal gazanan Ispaniýanyň basketbol toparynyň käbir agzalarynyň hakykatdanam maýyplygynyň ýokdugyny öňe sürdi. Ol on iki adamlyk topardan diňe iki türgeniň zehin taýdan maýyplygy bolan türgenlere degişli talaplara laýyk gelýändigini aýtdy<ref name=cheating2>{{Cite news|title=Cheating shame of Paralympics|last=Slot|first=Owen|work=The Daily Telegraph|date=3 February 2001|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222162456/http://www.telegraph.co.uk/sport/2998162/Cheating-shame-of-Paralympics.html|archive-date=22 December 2011|url-status=live}}</ref>. Bu ýagdaý jedellere sebäp boldy we Halkara Paralimpiýa Komitetini (IPC) Ispaniýanyň Milli Paralimpiýa Komitetini derňew geçirmäge çagyrdy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |title=IPC Calls For Full Investigation|access-date=7 April 2010|date=27 November 2000|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20060118062536/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2000_11_27_a.html |archive-date = 18 January 2006}}</ref>. Derňew netijesinde, zehin taýdan maýyplyk boýunça düzgünleri bozan birnäçe ispan türgeni ýüze çykaryldy. Zehin taýdan maýyplyk boýunça ýaryşlara gözegçilik edýän federasiýanyň prezidenti Fernando Martin Wisente beren interwýusynda, dünýä boýunça türgenleriň gatnaşmak düzgünlerini bozýandygyny boýun aldy. IPC hem öz gezeginde derňew işine başlady. IPC-niň derňewiniň netijeleri ispan türgeniniň aýyplamalaryny tassyklady we bu ýagdaýyň diňe basketbol ýaryşy ýa-da ispan türgenleri bilen çäklenmändigini ýüze çykardy. Netijede, zehin taýdan maýyplyk boýunça ähli ýaryşlar näbelli möhlete çenli togtadyldy<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |title=IPC Suspends INAS-FID from Membership|access-date=7 April 2010|date=9 March 2001|publisher=International Paralympic Committee |archive-url = https://web.archive.org/web/20041224162629/http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/Media/Press_Releases/2001_03_09_a.html |archive-date = 24 December 2004}}</ref>. Zehin taýdan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagyny düzgünleşdirýän talaplar we gözegçilik çäreleri berkidilenden soň, 2008 ýyldaky oýunlardan soň bu gadaganlyk aýryldy. 2012 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda zehin taýdan maýyplygy bolan türgenler üçin ýüzmek, ýeňil atletika, stoluň üstünde oýnalýan tennis we gaýykda kürek çekmek ýaly dört görnüşde ýaryşlaryň geçirilmegi meýilleşdirildi<ref name=cheating>{{Cite news|title=Cheating does happen in the Paralympics|last=Grey-Thompson|first=Tanni|date=11 September 2008|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|access-date=7 April 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224222/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/2798515/Cheating-does-happens-in-the-Paralympics-Paralympics.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Re-Inclusion of Athletes with Intellectual Impairment in Paralympic Sports |last=Van de Vliet |first=Peter |publisher=International Paralympic Committee |date=15 December 2009 |url=http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605163054/http://www.paralympic.org/export/sites/default/Sport/Classification/2009_12_15_Memo_IPC_Membership_ID_Athlete_Reinclusion_FINAL.pdf |archive-date=5 June 2011 }}</ref>. Paralimpiýa oýunlaryna steroidleriň ulanylmagy hem kölege saldy. Pekinde geçirilen 2008 ýyldaky oýunlarda, gadagan edilen maddalaryň barlygy anyklanan üç sany pauerlifting türgeni we bir nemes basketbolçysy ýaryşlardan çetleşdirildi. Bu, 2000 ýyldaky oýunlarda ýaryşlardan çetleşdirilen on sany pauerlifting türgeni we bir ýeňil atletika türgeni bilen deňeşdirilende azdy<ref name=steroids>{{Cite magazine|title=Paralympians can do the same thing as Olympic athletes-including cheating|publisher=CNNSI.com|magazine=Sports Illustrated|date=6 March 2002|url=http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap/|access-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828002849/http://sportsillustrated.cnn.com/more/news/2002/03/06/paralympics_cheating_ap|archive-date=28 August 2008|url-status=live}}</ref>. Nemes lyžaçysy Tomas Oelsner steroidleriň barlygy anyklanan ilkinji Gyşky Paralimpiýa türgeni boldy. Ol 2002 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda iki sany altyn medal gazanypdy, ýöne barlagda gadagan edilen maddanyň tapylmagyndan soň medallary yzyna alyndy<ref>{{cite web|title=Skier Fails Drug Test |last=Maffly |first=Bryan |publisher=Salt Lake 2002 Paralympics |date=13 March 2002 |url=http://saltlake2002.paralympic.org/ |access-date=7 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042933/http://saltlake2002.paralympic.org/ |archive-date=5 June 2010 }}</ref>. Wankuwerde geçirilen 2010 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda şwed kerlingçisi Glenn Ikoneniň barlagynda gadagan edilen maddanyň barlygy anyklandy we ol IPC tarapyndan alty aý möhlet bilen ýaryşlardan çetleşdirildi<ref>[http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler Anti-Doping Rule Violation of Swedish Wheelchair Curler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316004137/http://www.paralympic.org/news/anti-doping-rule-violation-swedish-wheelchair-curler |date=16 March 2014 }}, [[International Paralympic Committee]] (IPC), 4 May 2010</ref>. Ol kerling ýaryşynyň galan böleginden çetleşdirildi, ýöne onuň toparyna ýaryşy dowam etdirmäge 54 ýaşly kerlingçi lukmanynyň oňa gadagan edilen maddalaryň sanawyndaky bir derman serişdesini belländigini aýtdy<ref>{{Cite news|title=Winter Paralympics 2010: Wheelchair curler's positive drug test mars closing ceremony|last=Davies|first=Gareth|publisher=Telegraph Media Group Limited|work=The Telegraph|date=21 March 2010|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|access-date=3 May 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828224228/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/7494715/Winter-Paralympics-2010-Wheelchair-curlers-positive-drug-test-mars-closing-ceremony.html|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Swedish wheelchair curler suspended for use of an illegal drug |last=Little |first=Lyndon |publisher=Canwest Publishing Inc. |work=The Vancouver Sun |date=19 March 2010 |url=https://vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish+wheelchair+curler+suspended+illegal+drug/2703907/story.html |access-date=3 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424033136/http://www.vancouversun.com/sports/2010wintergames/Swedish%2Bwheelchair%2Bcurler%2Bsuspended%2Billegal%2Bdrug/2703907/story.html |archive-date=24 April 2010 |url-status=dead }}</ref>. Paralimpiýa resmileriniň häzirki wagtda ýüzbe-ýüz bolýan ýene bir meselesi "busting" (gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyrmak) usulydyr. Sportçylar, köplenç öz bedenine zyýan ýetirmek arkaly gan basyşyny emeli ýol bilen ýokarlandyryp bilýärler; bu usulyň netijeliligi 15%-e çenli artdyryp bilýändigi subut edildi. Bu usul, esasanam, ýaryşyň dowamlylygy ýokary bolan sport görnüşlerinde, meselem, çiş-ýurtly ýerlerde geçirilýän çyzykly ylgawly (cross-country) çana typmak ýaryşlarynda has netijelidir. Gan basyşyny ýokarlandyrmak üçin sportçylar bil-oňurga şikesiniň aşagyndaky beden agzalaryna (aýaklara ýa-da gollara) bilkastdan şikes ýetirýärler. Şeýle şikeslere süňk döwmek, agzalary aşa berk daňmak we ýokary basyşly kompression joraplary ulanmak ýaly hereketler girip biler. Şikes agyrysyz bolup, ýöne sportçynyň gan basyşyna täsir edýär<ref>{{Cite news|title=Feel-bad story of the day: Paralympians appear to be cheating|work=The National Post|agency=Agence France-Presse|date=17 March 2010|url=https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|access-date=25 December 2018|archive-url=https://archive.today/20181225193021/https://nationalpost.com/sports/feel-bad-story-of-the-day-paralympians-appear-to-be-cheating|archive-date=25 December 2018|url-status=live}}</ref>. Ýene bir ähtimal mesele, Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda gen terapiýasynyň ulanylmagydyr. Ähli Paralimpiýa sportçylaryna gen dopingi arkaly öz ukyp-başarnyklaryny ýokarlandyrmak gadagan edilendir, ýöne bu düşünjeleri biri-birinden tapawutlandyrmak gaty kyn meseledir.[99] Bütindünýä Antidoping Agentligi (WADA) häzirki wagtda gen dopingi we gen terapiýasy boýunça barlaglary geçirýär; munuň bir sebäbi hem, biri-biri bilen ýakyn baglanyşykly bolan bu iki düşünjäniň arasyndaky serhedi kesgitlemekdir<ref name="WADA">{{cite web |publisher=World Anti Doping Agency |date=October 2009 |title=Gene Doping |url=http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |access-date=27 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121094012/http://www.wada-ama.org/en/Science-Medicine/Science-topics/Gene-Doping/ |archive-date=21 November 2009}}.</ref>. IPC (Halkara Paralimpiýa Komitetleri) 2003 ýyldan bäri WADA bilen hyzmatdaşlyk edip, öz Paralimpiýa sportçylarynyň arasynda WADA-nyň antidoping düzgünnamasyna berjaý edilmegini üpjün edip gelýär. Şeýle hem IPC, Paralimpiýa sportunda dopingiň ähtimal täsirini has-da azaltmak maksady bilen, her bir oýunlarda barlagdan geçirilýän sportçylaryň sanyny artdyrmagy dowam etdirmegi wada berdi.[101] Sportçylaryň ählisiniň WADA-nyň düzgünlerine laýyklykda çykyş etmegini üpjün etmek üçin, IPC tarapyndan ýaryşlaryň dowamynda we ýaryşlardan daşary hökmany barlaglar hem girizildi<ref name="PlayTrue">{{cite magazine |publisher=World Anti-Doping Agency |date=2008 |magazine=Play True |issue=3 |title=Levelling the Playing Field |url=http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf |access-date=13 April 2012 |url-status=dead |archive-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529042027/http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue_2008_3_Levelling_the_Playing_Field_EN.pdf}}</ref>. Sud-lukmançylyk seljermesi üçin nusgalary iberenden soň, IPC Soçide geçirilen 2014 ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda rus sportçylarynyň arasynda giň ýaýran doping ulgamynyň hereket edendigini tassyklaýan subutnamalary tapdy<ref name="ReferenceB">{{Cite news|title=The IPC suspends the Russian Paralympic Committee with immediate effect|publisher=IPC |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207035019/https://www.paralympic.org/news/ipc-suspends-russian-paralympic-committee-immediate-effect|archive-date=7 December 2017|url-status=live}}</ref>. 2016 ýylyň 7 awgustynda IPC-niň Ýolbaşçy geňeşi biragyzdan karara gelip, tutuş Russiýa toparyny 2016 ýylyň Tomusky Paralimpiýa oýunlaryndan çetleşdirdi; munuň sebäbi hökmünde Russiýanyň Paralimpiýa Komitetiniň IPC-niň Antidoping düzgünnamasyny we "esasy konstitusion talap" bolup IPC-niň prezidenti ser Filip Kreýwen Orsýetiň hökümetiniň "para sportçylaryny betbagtçylykly ýagdaýda şowsuzlyga uçradandygyny" aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Todd |last1=Nicholson |date=7 August 2016|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee |access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828210654/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee|archive-date=28 August 2017|url-status=live}}</ref>. IPC-niň sportçylar geňeşiniň başlygy we CPC agzasy Todd Nikolson Orsýetiň sportçylary "global başarnygyny görkezmek" üçin "piýonlar" hökmünde ulanandygyny aýtdy<ref>{{Cite news|title=The IPC decision on the membership status of the Russian Paralympic Committee|publisher=IPC |first1=Philip |last1=Craven |date=7 August 2016 |url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0 |access-date=27 November 2017|url-status=live|archive-date=28 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828203613/https://www.paralympic.org/news/ipc-decision-membership-status-russian-paralympic-committee-0}}</ref>. Orsýetli sportçylara 2020 ýyldaky Tokio Paralimpiýa oýunlarynda bitarap baýdak astynda bäsleşmäge rugsat berildi, ýöne Orsýetiň Ukraina doly göwrümli çozuşyndan soň Russiýa (we Belarus) 2022 ýylda ýene-de doly çykaryldy. 2025 ýylyň sentýabrynda IPC Orsýetiň 2026 ýylda bäsleşmegine girizilen çäklendirmeleri aýyrdy, emma käbir halkara sport federasiýalarynyň gadaganlyklary onuň ähli sport görnüşlerine gatnaşmagyna päsgel berýär. == Görnükli çempionlar we gazanylan üstünlikler == {{main|Paralimpiýa medallarynyň eýeleriniň sanawy|Paralimpiýa oýunlarynda birnäçe gezek altyn medal gazananlaryň sanawy}} ABŞ-ly Trischa Zorn taryhda iň köp medal gazanan paralimpiýaçydyr. Ol görme ukyby bolmadyk türgenler üçin niýetlenen ýüzüş ýaryşlaryna gatnaşyp, jemi 55 medal (şol sanda 41 altyn medal) gazandy. Onuň Paralimpiýa karýerasy 1980 ýyldan 2004 ýyla çenli, ýagny 24 ýyllap dowam etdi. Şeýle-de, ol 1980 ýylda ABŞ-nyň Olimpiýa ýüzüş toparynda ätiýaçdaky türgen hökmünde bellige alnypdy, ýöne ABŞ-nyň we onuň birnäçe ýaranynyň boýkoty sebäpli Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilmedi<ref>{{cite web|title=Trischa Zorn-Hudson|publisher=USA Swimming|url=http://www.usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619095827/http://usaswimming.org/_Rainbow/Documents/9c996fd2-8691-48d4-87f4-b51a5c65133a/Trischa%20Zorn-Hudson%20Resume%202009.pdf|archive-date=19 June 2010|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Trischa Zorn|publisher=CNN |magazine=Sports Illustrated |url=http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|access-date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023100121/http://sportsillustrated.cnn.com/paralympics/news/2000/09/15/zorn_bios/|archive-date=23 October 2012|url-status=dead }}</ref>. Norwegiýaly Ragnhild Myklebust Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda gazanylan medallaryň sany boýunça rekordyň eýesidir. 1988 we 2002 ýyllar aralygynda dürli ýaryşlara gatnaşyp, ol jemi 22 medal (şol sanda 17 altyn medal) gazandy. 2002 ýyldaky oýunlarda bäş sany altyn medal gazanandan soň, ol 58 ýaşynda sport karýerasyny tamamlady. Täze Zelandiýadan bolan we aşaky beden bölegi şikesli (paraplegik) ok-ýaý atyjy Neroli Fairhall, 1984 ýylda Los-Anjelesde geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp, Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ilkinji şikesli türgen we üçünji paralimpiýaçy boldy. Ol Olimpiýa oýunlaryndaky ok-ýaý atyş ýaryşynda otuz dördünji orny eýeledi, şol bir görnüşde bolsa Paralimpiýa oýunlarynyň altyn medalyny gazandy<ref>{{cite web|title=2002 Winter Paralympics |publisher=Disabled Sports USA |work=Challenge Magazine |date=Spring 2002 |url=http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030427080320/http://www.dsusa.org/ChallMagarchive/challmag-spring02-winterparalympics.html |archive-date=27 April 2003 }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} h55il289fp9rpg8pkweh7ys0oz44tvz 0 24975 270802 270773 2026-09-19T11:51:20Z Umarxon III 11129 270802 wikitext text/x-wiki '''Gyşky Paralimpiýa oýunlary''' — öz [[Milli Paralimpiýa komiteti]]ne (NPC) wekilçilik edip, gar we buz üstündäki para-sport görnüşleri boýunça bäsleşýän, fiziki we görme ukyby boýunça maýyplygy bolan gyşky sport görnüşleriniň türgenleriniň gatnaşmagyndaky halkara köp görnüşli sport çäresidir. Gyşky Paralimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, Gyşky Olimpiýa oýunlary tamamlanandan birnäçe gün soň geçirilýär we (1992-nji ýyldan bäri) şol bir şäherde guralýar. Gyşky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga hukuk berýän maýyplyk görnüşlerine fiziki maýyplyklar (myşsa güýjüniň gowşaklygy, hereket diapazony, beden agzalarynyň ýoklugy ýa-da kemçiligi, aýaklaryň uzynlygynyň tapawudy, gipertoniýa, ataksiýa, atetoz) we görme ukybynyň bozulmagy degişlidir. Oýunlaryň guralmagyna Halkara Paralimpiýa komiteti (IPC) gözegçilik edýär. Her ýaryşda medallar gowşurylýar: Olimpiýa oýunlarynda 1904-nji ýyldan bäri dowam edip gelýän däbe laýyklykda, birinji orun üçin altyn, ikinji orun üçin kümüş we üçünji orun üçin bürünç medallar berilýär. Gyşky Paralimpiýa oýunlary ilkinji gezek 1976-njy ýylda Şwesiýanyň Örnsköldswik şäherinde geçirildi we oňa 16 ýurtdan 198 sany para-türgen gatnaşdy. Bu oýunlar, diňe bir maýyp arabasyndaky türgenleriň däl-de, eýsem beýleki türgenleriň hem gatnaşan ilkinji Paralimpiýa oýunlary boldy. 1976-njy ýyldan bäri oýunlaryň gerimi we ähmiýeti artdy. Ilkinji oýunlaryň 50 ýyllygyny alamatlandyran "Milano Cortina 2026" Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda köp sanly rekord goýuldy. Oýunlara rekord derejede köp türgen we ýurt gatnaşdy, şeýle hem öňki gyşky oýunlar bilen deňeşdirilende has köp ýurt medal gazandy. Mundan başga-da, çäräni dünýä boýunça teleýaýlym arkaly görkezýän teleýaýlym kompaniýalarynyň sany hem ozalkysyndan has köp boldy. Oýunlaryň geriminiň giňemegi bilen, gatnaşmaga hukuk berýän maýyplyk görnüşleriniň sanawy hem artdy. Norwegiýa dört gezek (1980, 1988, 1994 we 1998-nji ýyllarda) Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda medallar boýunça iň ýokary orny eýelän ýurt boldy. Germaniýa üç gezek (1976, 2002 we 2010-njy ýyllarda) medallar boýunça iň ýokary orny eýeledi. Hytaý (2022 we 2026), Russiýa (2006 we 2014) we ABŞ (1992 we 2018) bolsa her haýsysy iki gezekden iň ýokary orny eýeledi. Awstriýa (1984) bir gezek iň ýokary orny eýelän ýurt boldy<ref>{{Cite web |title=Paralympic Games - Results |url=https://www.paralympic.org/paralympic-games-results |access-date=2022-03-14 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Taryh == Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň döreýşi, tomusky Paralimpiýa oýunlarynyňky bilen köp babatda meňzeşdir. Ikinji jahan urşundan dolanan ýaraly esgerler sagalmak üçin sportuň kömegine ýüz tutdular<ref name=phistory>{{cite news|title=History of the Paralympics|publisher=BBC Sport|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm|access-date=2010-04-21 | date=2008-09-04}}</ref>. Doktor Ludwig Guttmanyň guramagy bilen, Beýik Britaniýadaky sagalyp barýanlaryň bejergi alýan hassahanalarynyň arasynda sport ýaryşlary 1948-nji ýylda başlady we 1960-njy ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryndan soň Rimde geçirilen parallel Olimpiýa oýunlaryna çenli dowam etdi. Ilkinji Paralimpiýa oýunlary hökmünde ykrar edilen 1960-njy ýyldaky ýaryşlarda maýyp arabasyny ulanýan 400-den gowrak türgen bäsleşdi. [[File:1stWinterParaolympics1976.jpg|thumb|left|Şwesiýanyň [[Örnsköldsvik]] şäherinde 1976-njy ýylda geçirilen ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň resmi stikeri]] Maýyp türgenler üçin gar sportunyň öňdebaryjysy bolan Sepp Zwiknagl, iki aýagy hem amputasiýa edilen (kesilip aýrylan) awstriýaly çygyşçydy we ol protezleri ulanyp, çygyşda typmak boýunça tejribeler geçiripdi. Onuň işi gyşky sport görnüşlerine gatnaşmak isleýän maýyp adamlar üçin tehnologik ösüşleriň gazanylmagyna ýol açdy<ref name=origins>{{cite web|title=Örnsköldsvik 1976|publisher=International Paralympic Committee|url=http://www.paralympic.org/Paralympic_Games/Past_Games/Oernskoeldsvik_1976/index.html|access-date=2010-04-14}}</ref>. Ösüş haýal geçdi we fiziki taýdan maýyp türgenler üçin ilkinji resmi dünýä çygyş ýaryşy (dagdan aşak typmak we ýerli ýerde aralygy geçmek görnüşleri boýunça) diňe 1974-nji ýylda geçirildi. Ilkinji Gyşky Paralimpiýa oýunlary 1976-njy ýylyň 21–28-nji fewraly aralygynda Şwesiýanyň Örnsköldsvik şäherinde geçirildi. Esasy ýaryşlar hökmünde aýaklary ýa-da elleri ýok we görme ukyby pes türgenler üçin "Para-alpin" (dagdan aşak typmak) we "Para-nordik" (ýerli ýerde aralygy geçmek) çygyş görnüşleri geçirildi, emma buzda sana (sledge) ýaryşy görkezme çäresi hökmünde goşuldy. Ýaryşlara 16 ýurtdan 198 türgen gatnaşdy we bu, maýyp arabasyny ulanýanlardan başga görnüşdäki maýyplygy bolan türgenleriň bäsleşmäge rugsat berlen ilkinji gezek bolmagydy<ref>{{cite web|title=IPC website - Ornskoldsvik 1976 Paralympic Winter Games|publisher=International Paralympic Committee|url=https://www.paralympic.org/ornskoldsvik-1976|access-date=2026-04-27}}</ref><ref name=history>{{cite web|title=History of the Paralympic Games|publisher=The Government of Canada|url=http://www.canada2010.gc.ca/101/histor/010203-eng.cfm|access-date=2010-04-14}}</ref>. 1988-nji ýyldan başlap, tomusky Paralimpiýa oýunlary tomusky Olimpiýa oýunlarynyň geçirilen şäherinde geçirilip başlandy. Bu, Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) bilen Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (HPK) arasynda gazanylan ylalaşygyň netijesinde amala aşyryldy. 1992-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary, gyşky Olimpiýa oýunlarynyň desgalaryny ulanan ilkinji gyşky oýunlar boldy<ref name=":1" />. Akyl taýdan maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek 1992-nji ýylda Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda "Para-alpin" we "Para-nordik" (ýerli ýerde aralygy geçmek) çygyş görnüşleri boýunça bäsleşdiler. Bular görkezme çäreleridi. 1994- Akyl taýdan maýyplygy bolan türgenler 1998-nji ýyldan bäri Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda ýaryşmaýarlar<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/paralympics-2030-athletes-intellectual-disabilities-f97d6b77829c5937a2708fe4ef734eca|title=End the ban: France backs return of intellectually disabled athletes to Winter Paralympics|first=Samuel|last=Petrequin|date=March 2, 2026|website=AP News}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} ezq0hcgdxfnul9repfuaqb2huqvs5qq 0 24977 270777 2026-09-18T15:51:15Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: ''''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki...' 270777 wikitext text/x-wiki '''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki ýagdaýy we imperiýanyň kem-kemden kolonizasiýadan azat bolmagyny şöhlelendirip, birnäçe gezek adyny üýtgetdi. Ol 1950 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň oýunlary", 1966 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary" we 1974 ýyla çenli "Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlary" ady bilen tanalýardy. 1978 ýyldaky ýaryşdan bäri bu çäre resmi taýdan "Milletler Bileleşiginiň Oýunlary" ady bilen tanalýar; bu at onuň Britaniýa bilen taryhy baglanyşygyny saklamak bilen birlikde, häzirki zaman keşbini hem şöhlelendirýär. Oýunlar şeýle hem "Dostluk oýunlary" (Friendly Games) diýlip atlandyrylýar. Häzirki zaman Olimpiýa oýunlaryndan daşary iň gadymy köp görnüşli sport çäreleriniň biri bolan bu Oýunlar, degişlilikde öňki fransuz we portugal territoriýalary üçin guralan "Jeux de la Francophonie" (Frankofoniýa oýunlary) we "Lusofoniýa oýunlary" ýaly meňzeş çärelere gönüden-göni täsir etdi<ref>{{Cite web|title=Comm Games Chairman Peter Beattie Apologies For Closing Ceremony Blunder|url=https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|access-date=7 December 2022|website=Triple M|language=en|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207095159/https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allan|first=Steve|title=COMM GAMES UNDERWAY FOR COAST ATHLETES {{!}} NBN News|url=https://www.nbnnews.com.au/2022/07/29/comm-games-underway-for-coast-athletes/|access-date=7 December 2022|language=en-AU}}</ref><ref>{{cite web|title=History of the Games|url=https://gc2018.com/history-games|access-date=14 December 2021|work=Gold Coast 2018 Commonwealth Games|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012115/https://gc2018.com/history-games|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Steve|date=31 July 2022|title='Friendly Games' have an edge when India play Pakistan at cricket|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/friendly-games-have-an-edge-when-india-play-pakistan-cricket-2022-07-31/|access-date=17 April 2023}}</ref>. Oýunlara, sport maksatnamasyny kesgitleýän we ýaryşy geçirmek hukugyny berýän "Commonwealth Sport" guramasy gözegçilik edýär. Çäre, "Baton estafetasy" (ýörite taýajygyň geçirilmegi) we Milletler Bileleşiginiň Oýunlarynyň baýdagynyň dabaraly ýagdaýda galdyrylmagy ýaly özboluşly däp-dessurlaryny dowam etdirýär. Ol özüniň ähli gatnaşyjylary öz içine alýan häsiýeti we taryhy mirasy bilen beýleki halkara sport ýaryşlaryndan tapawutlanýar. Maýyplygy bolan türgenler 2002 ýyldan bäri toparlaryň doly hukukly agzalary hökmünde gatnaşdyrylýar we 2018 ýylda Oýunlar erkekler we zenanlar üçin deň derejede medal gazanylýan ýaryşlary hödürlän ilkinji global köp görnüşli sport ýaryşy boldy. 2022 ýyla gelnende, zenanlar üçin geçirilýän ýaryşlaryň sany ilkinji gezek erkeklerinkinden köp boldy. Adaty Olimpiýa sport görnüşlerinden başga-da, Milletler Bileleşiginiň Oýunlaryna Milletler Bileleşiginiň çäginde aýratyn meşhurlyk gazanan netbol, ​​"lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) we skwoş ýaly görnüşler hem girýär<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. Oýunlaryň gözbaşy 1911 ýyldaky "Imperiýaara çempionatlaryna" (Inter-Empire Championships) baryp direlýär; şonda Melwill Marks Robinson Kanadanyň Hamilton şäherinde ilkinji resmi Oýunlaryň guralmagynda möhüm rol oýnady. Wagtyň geçmegi bilen, Olaryň hataryna Beýik Britaniýanyň düzümindäki dört ýurt, Taja garaşly territoriýalar, birnäçe Britaniýanyň daşarky territoriýalary, Norfolk adasy (Awstraliýa) we Niue (Täze Zelandiýa) girýär. Belläp geçmeli zat, Bermuda, Britan Wirgin adalary we Kaýman adalary özbaşdak döwlet bolmasalar-da, Halkara Olimpiýa Komitetiniň karary bilen garaşsyz Milli Olimpiýa Komitetleri hökmünde ykrar edilendir<ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. Şu wagta çenli dokuz ýurduň ýigrimi şäheri bu Oýunlara ýer eýeçiligini etdi. Oklend, Edinburg we Glazgo şäherleri bu çärä iki gezek ýer eýeçiligini etdiler. Iň soňky Oýunlar 2026 ýylda Glazgoda geçirilýär. Aslynda, 2026 ýyldaky "Commonwealth" (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk) Oýunlaryny geçirmek hukugy Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyna berlipdi, ýöne çykdajylar bilen baglanyşykly aladalar sebäpli ştat bu çäreden ýüz öwürdi. Soňra Glazgo şäheri çalşyryjy ýer eýesi hökmünde tassyklandy. Häzirki Oýunlar göwrüm taýdan ep-esli kiçi bolup, diňe on sany sport görnüşini öz içine alýar. Ylalaşygyň bir bölegi hökmünde, Wiktoriýa hökümeti Glazgodaky guramaçylara 2 million funt-sterlingden gowrak serişde berer<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. 2030 ýyldaky "Commonwealth" Oýunlaryny (bu hem XXIV Oýunlar, hem-de ýüz ýyllyk ýubileý Oýunlary bolar) geçirmek hukugy Hindistanyň Ahmadabad şäherine berlipdi<ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. == Taryh == Britan imperiýasynyň agzalaryny birleşdirýän sport ýaryşyny geçirmek baradaky pikir ilkinji gezek 1891 ýylda — häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň ilkinjisi geçirilmezden bäş ýyl öň — Jon Astli Kuper tarapyndan öňe sürlüpdir. Ol dürli neşirlerde hatlar we makalalar arkaly "Britan imperiýasynda özara hoşniýetliligi we düşünişmegi güýçlendirmegiň serişdesi hökmünde her dört ýyldan bir gezek geçiriljek 'Pan-Britan' ýa-da 'Pan-Anglikan' ýaryşyny" guramagy teklip edipdir. Bu pikiri wagyz etmek üçin Awstraliýada, Täze Zelandiýada we Günorta Afrikada "Jon Astli Kuper" komitetleri döredilipdir; şeýle-de, bu başlangyç Pýer de Kubertini halkara Olimpiýa oýunlary hereketini başlamaga ruhlandyrypdyr<ref name="ANETT">{{cite web|date=25 August 2017|title=J Astley Cooper|url=http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201348/http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019|website=Anent Scottish Running}}</ref><ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. 1911 ýylda, Georg V-iň tagta çykmagynyň hormatyna Londondaky "Kristal Palasda" (The Crystal Palace) geçirilen "Imperiýa festiwalynyň" (Festival of Empire) çäginde "Imperiýaara çempionat" guralypdyr; bu çäre Plimut grafy we lord Desboro tarapyndan goldanylypdyr. Awstralaziýa (Awstraliýa we Täze Zelandiýa), Kanada, Günorta Afrika we Beýik Britaniýadan gelen toparlar ýeňil atletika, boks, ýüzmek we göreş ýaryşlarynda bäsleşipdirler.[15] Çempionatda Kanada ýeňiji bolup, oňa beýikligi 2 fut 6 dýuým (76 sm) we agramy 340 uns (9,6 kg) bolan kümüş kubok (lord Lonsdeýl tarapyndan sowgat berlen) gowşurylypdyr. "Auckland Star" gazetiniň habarçysy bu oýunlary tankytlap, olary "uly göwünçökgünlik" we "'Imperiýa sporty' adyna mynasyp däl" çäre diýip häsiýetlendiripdir<ref>{{cite news|last1=Dunn|first1=John F.|title=STAMPS; NEW BOOKLET|url=https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|access-date=1 June 2019|work=[[The New York Times]]|date=16 March 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=21 April 1911|title=FESTIVAL OF EMPIRE GAMES|pages=2|work=[[Evening Journal (Adelaide)]]|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/204490892|access-date=28 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=COMMONWEALTH GAMES MEDALLISTS|url=http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|website=GBR Athletics|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418100107/http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|archive-date=18 April 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Empire Sports|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|website=Papers Past|access-date=1 June 2019|date=21 August 1911|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Amsterdamda geçiriljek 1928 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görülýän döwürde, Kanadanyň Hweseskar Atletika Bileleşiginiň ýolbaşçysy J. Howard Kroker "The Hamilton Spectator" gazetiniň žurnalisti Melwil Marks Robinson bilen Kanadada halkara sport çäresini geçirmek barada söhbetdeş bolupdyr. Robinson 1930 ýylda Ontario ştatyndaky Hamilton şäherinde "Britan imperiýasynyň oýunlary" (British Empire Games) adyny alan ýaryşy geçirmegi teklip edip we bu pikiri işjeň goldapdyr. Soňra Robinson 1930 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlarynda Kanadanyň ýeňil atletika toparynyň menejeri bolup işläpdir<ref>{{cite news|title=Hamilton's Amazing Empire Athletic Meet|last=Griffin|first=Frederick|date=9 August 1930|newspaper=[[Winnipeg Free Press]]|location=Winnipeg, Manitoba|page=27|url=https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|access-date=28 May 2023|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528185244/https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|url-status=live}}</ref><ref name="TOP">{{cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|title=History of the Commonwealth Games|website=Topend Sports|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201346/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019}}</ref>. "Milletler Bileleşiginiň" düzüminde 56 sany özygtyýarly döwlet bar bolsa-da, "Bileleşigiň oýunlary" boýunça hereket edýän 74 sany gurama (assosiasiýa) bar. Olar alty sebite (Afrika, Amerika, Karib basseýni, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa) bölünýär we her biri öz ýurdy ýa-da territoriýasy üçin Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipäni ýerine ýetirýär. Käbir ýurtlarda, meselem, Hindistanda we Günorta Afrikada, CGA funksiýalaryny olaryň Milli Olimpiya Komitetleri öz üstüne alýar<ref>{{cite web |title=Nations |url=https://www.commonwealthsport.com/nations |location=London, UK |publisher=Commonwealth Sport |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513192417/https://www.commonwealthsport.com/nations |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. Her bir Arkalaşygyň oýunlaryna diňe alty milli federasiýa gatnaşdy: [[Awstraliýa]], [[Kanada]], [[Angliýa]], [[Täze Zelandiýa]], [[Şotlandiýa]] we Uels. Bu alty federasiýadan [[Awstraliýa]], Angliýa, Kanada we Täze Zelandiýa her bir oýunda azyndan bir altyn medal gazandylar. Awstraliýa Oýunlaryň on üç gezek, Angliýa ýedi gezek we Kanada bir gezek iň ýokary üstünlik gazanan topar boldy. Bu üç topar hem Arkalaşygyň ähli döwürleriniň medal sanawynda şol tertipde birinji orunda durýar. == Ýaryşlar == === Britan Imperiýasynyň oýunlary (1930–1950) === 1930 ýyldaky Britan Imperiýasynyň oýunlary, soňraky döwürde "Commonwealth" oýunlary (Özara bähbitli hyzmatdaşlyk guramasynyň oýunlary) ady bilen tanalan ýaryşlaryň ilkinjisi bolup, olar 1930 ýylyň 16 awgustyndan 23 awgustyna çenli Kanadanyň Ontario welaýatynyň Hamilton şäherinde geçirildi we oýunlaryň açylyşyny Lord Willingdon amala aşyrdy<ref name=H30>{{cite web|title=Hamilton 1930|url=https://thecgf.com/games/hamilton-1930|website=[[Commonwealth Games Federation]]|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201441/https://thecgf.com/games/hamilton-1930|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. On bir ýurt — Awstraliýa, Bermuda, Britan Guýanasy, Kanada, Angliýa, Demirgazyk Irlandiýa, Nýufaundlend, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa, Günorta Afrika we Uels — ýeňil atletika, boks, "lawn bowls" (ot üstündäki şar oýny), gaýykda ýaryşmak, ýüzmek, suwa bökmek we göreş ýaly görnüşlerde bäsleşmek üçin jemi 400 türgeni iberdi. Açylyş we ýapylyş dabaralary, şeýle-de ýeňil atletika ýaryşlary "Civic" stadionynda geçirildi<ref name="E30">{{cite web|title=1930 Empire Games|url=http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|website=Anent Scottish Running|access-date=1 June 2019|date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201349/http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Oýunlaryň çykdajysy 97 973 dollary düzdi. Aýallar diňe suw sport görnüşlerinde bäsleşdiler. Kanadaly üç ädimli böküji Gordon Smallacombe oýunlaryň taryhynda ilkinji altyn medaly gazandy<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Empire Games of 1930|url=http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|publisher=Torontoist.com|access-date=30 August 2017|author=Jamie Bradburn|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831000151/http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|archive-date=31 August 2017|url-status=live}}</ref>. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} [[Category:Arkalaşyk oýunlary|Arkalaşyk oýunlary]] [[Category:Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary|Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary]] [[Category:Beýik Britaniýa imperiýasyndaky guramaçylykly çäreler]] [[Category:Köp görnüşli sport çäreleri]] [[Category:Syýasat we sport]] [[Category:Dört ýyldan bir geçirilýän sport çäreleri]] [[Category:1930 ýylda döredilen gaýtalanýan sport çäreleri]] i8hnz9jup9qqjwmf49ytt3mv4ry7ng2 270780 270777 2026-09-18T18:32:30Z Umarxon III 11129 270780 wikitext text/x-wiki '''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki ýagdaýy we imperiýanyň kem-kemden kolonizasiýadan azat bolmagyny şöhlelendirip, birnäçe gezek adyny üýtgetdi. Ol 1950 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň oýunlary", 1966 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary" we 1974 ýyla çenli "Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlary" ady bilen tanalýardy. 1978 ýyldaky ýaryşdan bäri bu çäre resmi taýdan "Milletler Bileleşiginiň Oýunlary" ady bilen tanalýar; bu at onuň Britaniýa bilen taryhy baglanyşygyny saklamak bilen birlikde, häzirki zaman keşbini hem şöhlelendirýär. Oýunlar şeýle hem "Dostluk oýunlary" (Friendly Games) diýlip atlandyrylýar. Häzirki zaman Olimpiýa oýunlaryndan daşary iň gadymy köp görnüşli sport çäreleriniň biri bolan bu Oýunlar, degişlilikde öňki fransuz we portugal territoriýalary üçin guralan "Jeux de la Francophonie" (Frankofoniýa oýunlary) we "Lusofoniýa oýunlary" ýaly meňzeş çärelere gönüden-göni täsir etdi<ref>{{Cite web|title=Comm Games Chairman Peter Beattie Apologies For Closing Ceremony Blunder|url=https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|access-date=7 December 2022|website=Triple M|language=en|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207095159/https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allan|first=Steve|title=COMM GAMES UNDERWAY FOR COAST ATHLETES {{!}} NBN News|url=https://www.nbnnews.com.au/2022/07/29/comm-games-underway-for-coast-athletes/|access-date=7 December 2022|language=en-AU}}</ref><ref>{{cite web|title=History of the Games|url=https://gc2018.com/history-games|access-date=14 December 2021|work=Gold Coast 2018 Commonwealth Games|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012115/https://gc2018.com/history-games|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Steve|date=31 July 2022|title='Friendly Games' have an edge when India play Pakistan at cricket|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/friendly-games-have-an-edge-when-india-play-pakistan-cricket-2022-07-31/|access-date=17 April 2023}}</ref>. Oýunlara, sport maksatnamasyny kesgitleýän we ýaryşy geçirmek hukugyny berýän "Commonwealth Sport" guramasy gözegçilik edýär. Çäre, "Baton estafetasy" (ýörite taýajygyň geçirilmegi) we Milletler Bileleşiginiň Oýunlarynyň baýdagynyň dabaraly ýagdaýda galdyrylmagy ýaly özboluşly däp-dessurlaryny dowam etdirýär. Ol özüniň ähli gatnaşyjylary öz içine alýan häsiýeti we taryhy mirasy bilen beýleki halkara sport ýaryşlaryndan tapawutlanýar. Maýyplygy bolan türgenler 2002 ýyldan bäri toparlaryň doly hukukly agzalary hökmünde gatnaşdyrylýar we 2018 ýylda Oýunlar erkekler we zenanlar üçin deň derejede medal gazanylýan ýaryşlary hödürlän ilkinji global köp görnüşli sport ýaryşy boldy. 2022 ýyla gelnende, zenanlar üçin geçirilýän ýaryşlaryň sany ilkinji gezek erkeklerinkinden köp boldy. Adaty Olimpiýa sport görnüşlerinden başga-da, Milletler Bileleşiginiň Oýunlaryna Milletler Bileleşiginiň çäginde aýratyn meşhurlyk gazanan netbol, ​​"lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) we skwoş ýaly görnüşler hem girýär<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. Oýunlaryň gözbaşy 1911 ýyldaky "Imperiýaara çempionatlaryna" (Inter-Empire Championships) baryp direlýär; şonda Melwill Marks Robinson Kanadanyň Hamilton şäherinde ilkinji resmi Oýunlaryň guralmagynda möhüm rol oýnady. Wagtyň geçmegi bilen, Olaryň hataryna Beýik Britaniýanyň düzümindäki dört ýurt, Taja garaşly territoriýalar, birnäçe Britaniýanyň daşarky territoriýalary, Norfolk adasy (Awstraliýa) we Niue (Täze Zelandiýa) girýär. Belläp geçmeli zat, Bermuda, Britan Wirgin adalary we Kaýman adalary özbaşdak döwlet bolmasalar-da, Halkara Olimpiýa Komitetiniň karary bilen garaşsyz Milli Olimpiýa Komitetleri hökmünde ykrar edilendir<ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. Şu wagta çenli dokuz ýurduň ýigrimi şäheri bu Oýunlara ýer eýeçiligini etdi. Oklend, Edinburg we Glazgo şäherleri bu çärä iki gezek ýer eýeçiligini etdiler. Iň soňky Oýunlar 2026 ýylda Glazgoda geçirilýär. Aslynda, 2026 ýyldaky "Commonwealth" (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk) Oýunlaryny geçirmek hukugy Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyna berlipdi, ýöne çykdajylar bilen baglanyşykly aladalar sebäpli ştat bu çäreden ýüz öwürdi. Soňra Glazgo şäheri çalşyryjy ýer eýesi hökmünde tassyklandy. Häzirki Oýunlar göwrüm taýdan ep-esli kiçi bolup, diňe on sany sport görnüşini öz içine alýar. Ylalaşygyň bir bölegi hökmünde, Wiktoriýa hökümeti Glazgodaky guramaçylara 2 million funt-sterlingden gowrak serişde berer<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. 2030 ýyldaky "Commonwealth" Oýunlaryny (bu hem XXIV Oýunlar, hem-de ýüz ýyllyk ýubileý Oýunlary bolar) geçirmek hukugy Hindistanyň Ahmadabad şäherine berlipdi<ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. == Taryh == Britan imperiýasynyň agzalaryny birleşdirýän sport ýaryşyny geçirmek baradaky pikir ilkinji gezek 1891 ýylda — häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň ilkinjisi geçirilmezden bäş ýyl öň — Jon Astli Kuper tarapyndan öňe sürlüpdir. Ol dürli neşirlerde hatlar we makalalar arkaly "Britan imperiýasynda özara hoşniýetliligi we düşünişmegi güýçlendirmegiň serişdesi hökmünde her dört ýyldan bir gezek geçiriljek 'Pan-Britan' ýa-da 'Pan-Anglikan' ýaryşyny" guramagy teklip edipdir. Bu pikiri wagyz etmek üçin Awstraliýada, Täze Zelandiýada we Günorta Afrikada "Jon Astli Kuper" komitetleri döredilipdir; şeýle-de, bu başlangyç Pýer de Kubertini halkara Olimpiýa oýunlary hereketini başlamaga ruhlandyrypdyr<ref name="ANETT">{{cite web|date=25 August 2017|title=J Astley Cooper|url=http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201348/http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019|website=Anent Scottish Running}}</ref><ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. 1911 ýylda, Georg V-iň tagta çykmagynyň hormatyna Londondaky "Kristal Palasda" (The Crystal Palace) geçirilen "Imperiýa festiwalynyň" (Festival of Empire) çäginde "Imperiýaara çempionat" guralypdyr; bu çäre Plimut grafy we lord Desboro tarapyndan goldanylypdyr. Awstralaziýa (Awstraliýa we Täze Zelandiýa), Kanada, Günorta Afrika we Beýik Britaniýadan gelen toparlar ýeňil atletika, boks, ýüzmek we göreş ýaryşlarynda bäsleşipdirler.[15] Çempionatda Kanada ýeňiji bolup, oňa beýikligi 2 fut 6 dýuým (76 sm) we agramy 340 uns (9,6 kg) bolan kümüş kubok (lord Lonsdeýl tarapyndan sowgat berlen) gowşurylypdyr. "Auckland Star" gazetiniň habarçysy bu oýunlary tankytlap, olary "uly göwünçökgünlik" we "'Imperiýa sporty' adyna mynasyp däl" çäre diýip häsiýetlendiripdir<ref>{{cite news|last1=Dunn|first1=John F.|title=STAMPS; NEW BOOKLET|url=https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|access-date=1 June 2019|work=[[The New York Times]]|date=16 March 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=21 April 1911|title=FESTIVAL OF EMPIRE GAMES|pages=2|work=[[Evening Journal (Adelaide)]]|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/204490892|access-date=28 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=COMMONWEALTH GAMES MEDALLISTS|url=http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|website=GBR Athletics|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418100107/http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|archive-date=18 April 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Empire Sports|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|website=Papers Past|access-date=1 June 2019|date=21 August 1911|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Amsterdamda geçiriljek 1928 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görülýän döwürde, Kanadanyň Hweseskar Atletika Bileleşiginiň ýolbaşçysy J. Howard Kroker "The Hamilton Spectator" gazetiniň žurnalisti Melwil Marks Robinson bilen Kanadada halkara sport çäresini geçirmek barada söhbetdeş bolupdyr. Robinson 1930 ýylda Ontario ştatyndaky Hamilton şäherinde "Britan imperiýasynyň oýunlary" (British Empire Games) adyny alan ýaryşy geçirmegi teklip edip we bu pikiri işjeň goldapdyr. Soňra Robinson 1930 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlarynda Kanadanyň ýeňil atletika toparynyň menejeri bolup işläpdir<ref>{{cite news|title=Hamilton's Amazing Empire Athletic Meet|last=Griffin|first=Frederick|date=9 August 1930|newspaper=[[Winnipeg Free Press]]|location=Winnipeg, Manitoba|page=27|url=https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|access-date=28 May 2023|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528185244/https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|url-status=live}}</ref><ref name="TOP">{{cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|title=History of the Commonwealth Games|website=Topend Sports|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201346/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019}}</ref>. "Milletler Bileleşiginiň" düzüminde 56 sany özygtyýarly döwlet bar bolsa-da, "Bileleşigiň oýunlary" boýunça hereket edýän 74 sany gurama (assosiasiýa) bar. Olar alty sebite (Afrika, Amerika, Karib basseýni, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa) bölünýär we her biri öz ýurdy ýa-da territoriýasy üçin Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipäni ýerine ýetirýär. Käbir ýurtlarda, meselem, Hindistanda we Günorta Afrikada, CGA funksiýalaryny olaryň Milli Olimpiya Komitetleri öz üstüne alýar<ref>{{cite web |title=Nations |url=https://www.commonwealthsport.com/nations |location=London, UK |publisher=Commonwealth Sport |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513192417/https://www.commonwealthsport.com/nations |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. Her bir Arkalaşygyň oýunlaryna diňe alty milli federasiýa gatnaşdy: [[Awstraliýa]], [[Kanada]], [[Angliýa]], [[Täze Zelandiýa]], [[Şotlandiýa]] we Uels. Bu alty federasiýadan [[Awstraliýa]], Angliýa, Kanada we Täze Zelandiýa her bir oýunda azyndan bir altyn medal gazandylar. Awstraliýa Oýunlaryň on üç gezek, Angliýa ýedi gezek we Kanada bir gezek iň ýokary üstünlik gazanan topar boldy. Bu üç topar hem Arkalaşygyň ähli döwürleriniň medal sanawynda şol tertipde birinji orunda durýar. === Ýaryşlar === ==== Britan Imperiýasynyň oýunlary (1930–1950) ==== 1930 ýyldaky Britan Imperiýasynyň oýunlary, soňraky döwürde "Commonwealth" oýunlary (Özara bähbitli hyzmatdaşlyk guramasynyň oýunlary) ady bilen tanalan ýaryşlaryň ilkinjisi bolup, olar 1930 ýylyň 16 awgustyndan 23 awgustyna çenli Kanadanyň Ontario welaýatynyň Hamilton şäherinde geçirildi we oýunlaryň açylyşyny Lord Willingdon amala aşyrdy<ref name=H30>{{cite web|title=Hamilton 1930|url=https://thecgf.com/games/hamilton-1930|website=[[Commonwealth Games Federation]]|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201441/https://thecgf.com/games/hamilton-1930|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. On bir ýurt — Awstraliýa, Bermuda, Britan Guýanasy, Kanada, Angliýa, Demirgazyk Irlandiýa, Nýufaundlend, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa, Günorta Afrika we Uels — ýeňil atletika, boks, "lawn bowls" (ot üstündäki şar oýny), gaýykda ýaryşmak, ýüzmek, suwa bökmek we göreş ýaly görnüşlerde bäsleşmek üçin jemi 400 türgeni iberdi. Açylyş we ýapylyş dabaralary, şeýle-de ýeňil atletika ýaryşlary "Civic" stadionynda geçirildi<ref name="E30">{{cite web|title=1930 Empire Games|url=http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|website=Anent Scottish Running|access-date=1 June 2019|date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201349/http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Oýunlaryň çykdajysy 97 973 dollary düzdi. Aýallar diňe suw sport görnüşlerinde bäsleşdiler. Kanadaly üç ädimli böküji Gordon Smallacombe oýunlaryň taryhynda ilkinji altyn medaly gazandy<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Empire Games of 1930|url=http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|publisher=Torontoist.com|access-date=30 August 2017|author=Jamie Bradburn|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831000151/http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|archive-date=31 August 2017|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1954–1966) ==== [[File:Bannister and Landy.jpg|thumb|upright=0.75|Wankuwerde Rojer Bannister bilen Jon Landiniň arasyndaky "Mojiza-mil" (Miracle Mile) ýaryşynyň hormatyna dikeldilen heýkel]] Oýunlaryň bäşinji tapgyry bolan 1954 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirildi. Bu, 1952 ýylda — ýagny şa zenan Ýelizaweta II-niň tagta çykan ýylynda — ady "Britan Imperiýasynyň oýunlaryndan" üýtgedilenden soň geçirilen ilkinji ýaryşdy. Oýunlaryň bu tapgyry Wankuweri dünýä derejesinde tanatdy we ýatda galyjy sport wakalary bilen bir hatarda ajaýyp göwünaçylyk çärelerini, tehniki täzelikleri we medeni wakalary öz içine aldy. "Mojiza-mil" ady bilen meşhur bolan ýaryşda, dünýä boýunça ilkinji gezek göni ýaýlymda görkezilen bu çärede, hem altyn medal gazanan iňlis türgeni Rojer Bannister, hem-de kümüş medal gazanan awstraliýaly türgen Jon Landi aralygy dört minutdan az wagtda geçdiler. Demirgazyk Rodeziýa we Pakistan ilkinji gezek bu ýaryşlara gatnaşdylar we ikisi-de üstünlikli çykyş edip, degişlilikde sekiz we alty medal gazandylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/vancouver-1954|title=Vancouver 1954|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120046/https://thecgf.com/games/vancouver-1954|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:1958 Commonwealth Games 3d Stamp.jpg|thumb|1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna (Kardiff, Uels) bagyşlanan 3 penslik Britan poçta markasy]] 1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Uelsiň Kardiff şäherinde geçirildi. Oýunlaryň altynjy tapgyry Uelsde geçirilen iň uly sport çäresi boldy we bu ýurt Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul eden iň kiçi döwlet hasaplanýar. Ikinji jahan urşy sebäpli 1946 ýyldaky ýaryşyň ýatyrylmagy netijesinde, Kardiff oýunlary kabul etmek üçin meýilleşdirilenden on iki ýyl köp garaşmaly boldy. Kardiff oýunlarynda şa zenanynyň estafeta taýagy (Queen's Baton Relay) ýörişi ornaşdyryldy; şondan bäri bu çäre Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň her oýunlarynyň öňüsyrasynda geçirilip gelinýär. Kardiff oýunlaryna otuz bäş ýurt jemi 1122 türgeni we 228 resmi wekili iberdi; şeýle hem 23 ýurt we garaşly territoriýa medallary gazandy, olaryň arasynda ilkinji gezek Singapur, Gana, Keniýa we Men adasy hem bardy.[27] Kardiffdäki oýunlaryň öňüsyrasynda, Stenli Metýus, Jimmi Hill we Don Rewi ýaly köp sanly öňdebaryjy türgenler 1958 ýylyň 17 iýulynda "The Times" gazetine ýazylan hata gol çekdiler. Olar bu hatda Günorta Afrikanyň diňe akýagyzlara niýetlenen sport ulgamyny ýazgardylar, halkara sportda "apartheid syýasatyna" garşy çykdylar we "Olimpiýa oýunlarynyň Jarnamasynda beýan edilen jynsy deňlik ýörelgesini" goradylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/cardiff-1958|title=Cardiff 1958|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120128/https://thecgf.com/games/cardiff-1958|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>Brown and Hogsbjerg, ''Apartheid is not a game'', 16</ref>. 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Günbatar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirildi. Otuz bäş ýurt Pert şäherine jemi 863 türgeni we 178 resmi wekili iberdi. Jersi ilkinji gezek medallara eýe bolanlaryň hataryna goşuldy; şol bir wagtyň özünde Britan Gondurasy, Dominika, Papua we Gwineýa hem-de Sent-Lýusiýa ilkinji gezek bu oýunlara gatnaşdylar. Aden hem ýörite çakylyk boýunça ýaryşa gatnaşdy. Sarawak, Demirgazyk Borneo we Malaýa soňky gezek özbaşdak gatnaşdylar; şondan soň, ýagny 1966 ýylda olar Malaýziýanyň baýdagy astynda çykyş etdiler. Mundan başga-da, Rodesiýa we Nýasalend oýunlara ilkinji we ýeke-täk gezek bilelikdäki topar hökmünde gatnaşdylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/perth-1962|title=Perth 1962|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183025/https://thecgf.com/games/perth-1962|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1966 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Ýamaýkanyň Kingston şäherinde geçirildi. Bu, oýunlaryň şeýle atlandyrylýan "Ak Dominionlardan" (akýagyzlaryň agdyklyk edýän territoriýalaryndan) daşarda geçirilen ilkinji gezekki ýagdaýydy. Kingston oýunlaryna otuz dört ýurt (şol sanda Günorta Arabystan) gatnaşyp, jemi 1316 türgeni we resmi wekili iberdi<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kingston-1966|title=Kingston 1966|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120105/https://thecgf.com/games/kingston-1966|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary (1970–1974) ==== 1970-nji ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Şotlandiýanyň Edinburg şäherinde geçirildi. Bu oýunlar "Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary" adynyň ilkinji gezek kabul edilen, ýaryşlarda imperiýa ölçeg birlikleriniň däl-de, eýsem metrik ulgamyň ulanylan, Şotlandiýada geçirilen we şeýle hem Beýik Britaniýanyň Şa zenany Ýelizaweta II-niň Ählumumy Hyzmatdaşlygyň ýolbaşçysy hökmünde gatnaşan ilkinji oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|title=Edinburgh 1970|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182818/https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1974-nji ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Täze Zelandiýanyň Kraýstçörç şäherinde geçirildi. Bu çäre resmi taýdan "Dostluk Oýunlary" (The Friendly Games) diýlip atlandyryldy we şeýle hem ýörite tematik aýdymy bolan ilkinji oýunlar boldy. 1972-nji ýyldaky Mýunhen Olimpiadasynda ysraýylly türgenleriň gyrgynçylyga sezewar edilmeginden soň, Kraýstçörçdäki bu onunjy oýunlar gatnaşyjylaryň we tomaşaçylaryň howpsuzlygyny iň esasy talap hökmünde goýan ilkinji köp görnüşli sport çäresi boldy. Howpsuzlyk işgärleri türgenler şäherjigini gurşap aldylar we polisiýanyň aýratyn güýçli derejede gözegçiligi üpjün edildi. Jemi 374 medal toplumyndan diňe 22 ýurt medal gazanmagy başardy, ýöne ilkinji gezek ýeňiji bolanlaryň hatarynda Günbatar Samoa, Lesoto we Swazilend (2018-nji ýyldan bäri Eswatini) ýurtlary bardy. 1974-nji ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlarynyň tematik aýdymy "Join Together" (Birleşiň) diýlip atlandyrylýardy.<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/christchurch-1974|title=Christchurch 1974|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182637/https://thecgf.com/games/christchurch-1974|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1978–1998) ==== 1978-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Alberta welaýatynyň Edmonton şäherinde geçirildi. Bu çäre "Milletler Bileleşiginiň oýunlary" diýen häzirki ady göteren ilkinji ýaryş boldy we 46 ýurtdan takmynan 1500 türgeniň gatnaşmagy bilen täze bir derejä ýetdi. Nigeriýa, Täze Zelandiýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryna garşy protest hökmünde; Uganda bolsa, Kanadanyň Idi Aminiň hökümetine garşy duşmançylykly garaýşy baradaky aýyplamalar sebäpli protest hökmünde bu oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdi (boýkot etdi)<ref name="MacintoshHawes1994">{{cite book|author1=Donald Macintosh|author2=Michael Hawes|author3=Donna Ruth Greenhorn|author4=David Ross Black|title=Sport and Canadian Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|date=5 April 1994|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-1161-3|pages=81–|access-date=4 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320234758/https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edmonton-1978|title=Edmonton 1978|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182816/https://thecgf.com/games/edmonton-1978|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Games Opening Ceremony - Brisbane 1982.jpg|thumb|Awstraliýanyň Brisben şäherinde geçirilen 1982-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň açylyş dabarasy]] 1982-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Brisben şäherinde geçirildi. Brisben oýunlaryna 46 ýurt gatnaşdy we jemi 1583 türgen hem-de 571 resmi wekil bilen täze rekord goýuldy. Ýaryşy kabul ediji ýurt hökmünde Awstraliýa medal sanawynda öňdeligi eýeledi; yzly-yzyna Angliýa, Kanada, Şotlandiýa we Täze Zelandiýa gelýärdi. Öň Günorta Rodesiýa, şeýle hem Rodesiýa we Nýasalend federasiýasynyň düzüminde çykyş eden Zimbabwe, bu oýunlarda ilkinji gezek özbaşdak wekilçilik etdi. 1982-nji ýyldaky Commonwealth oýunlarynyň resmi aýdymy "You're Here To Win" (Ýeňiş üçin geldiňiz) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/brisbane-1982|title=Brisbane 1982|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182713/https://thecgf.com/games/brisbane-1982|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1986-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Şotlandiýa]]nyň Edinburg şäherinde geçirildi we bu Edinburgda geçirilen ikinji oýunlar boldy. 1986-njy ýyldaky oýunlara gatnaşyga, Beýik Britaniýanyň Premýer-ministri Margaret Teçeriň 1985-nji ýylda aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny ýazgarmakdan ýüz öwürmegine garşy protest hökmünde [[Afrika]], [[Aziýa]] we Karib sebitindäki 32 ýurduň boýkoty täsir etdi; şeýle-de bolsa, oýunlar bu kynçylygy ýeňip geçdi we mundan beýläk-de ösmegini dowam etdirdi. Edinburgda geçirilen ikinji oýunlara 26 ýurt gatnaşdy we jemi 1662 türgen hem-de 461 resmi wekil iberildi. 1986-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Spirit Of Youth" (Ýaşlygyň ruhy) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|title=Edinburgh 1986|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183027/https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1990-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Täze Zelandiýanyň Oklend şäherinde geçirildi. Bu oýunlar on dördünji Milletler Bileleşiginiň oýunlary, Täze Zelandiýanyň kabul eden üçünji we Oklendiň kabul eden ikinji oýunlary boldy. Oklendde geçirilen ikinji oýunlara 55 ýurt gatnaşyp, jemi 2826 türgen we resmi wekil iberildi we bu täze rekord boldy. Pakistan 1972-nji ýylda düzümden çykandan soň, 1989-njy ýylda Milletler Bileleşigine (Commonwealth) gaýdyp geldi we ýigrimi ýyllyk arakesmeden soň 1990-njy ýyldaky oýunlara gatnaşdy. 1990-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "This Is The Moment" (Ine, şol pursat) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/auckland-1990|title=Auckland 1990|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120012/https://thecgf.com/games/auckland-1990|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|title=Pakistan|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615134534/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|archive-date=15 June 2017|url-status=dead}}</ref>. 1994-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Kanada]]nyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wiktoriýa şäherinde geçirildi. Bu çäre Kanadada geçirilen dördünji oýunlar boldy. Oýunlar, aparteid döwründen soň [[Günorta Afrika Respublikasy]]nyň sport älemine gaýdyp gelmeginiň we ýurduň 1958-nji ýyldaky oýunlara soňky gezek gatnaşmagyndan bäri geçen otuz ýyldan gowrak wagtyň dowamyndaky möhüm tapgyryny alamatlandyrdy. Namibiýa, 1990-njy ýylda Günorta Afrika Respublikasyndan garaşsyzlygyny gazanandan soň, Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna ilkinji gezek gatnaşdy. Şeýle hem, bu oýunlar Gonkongyň Britaniýadan Hytaýa geçirilmezinden öňki soňky gatnaşan oýunlary boldy. Altmyş üç ýurt jemi 2557 türgeni we 914 resmi wekili iberdi. 1994-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Let Your Spirit Take Flight" (Ruhuňyzy ganatlandyryň) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/victoria-1994|title=Victoria 1994|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182604/https://thecgf.com/games/victoria-1994|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1998-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Malaziýa]]nyň [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] şäherinde geçirildi. Milletler Bileleşiginiň oýunlary özüniň 68 ýyllyk taryhynda ilkinji gezek [[Aziýa]]da geçirildi. Şeýle hem, bu çäre toparlaýyn sport görnüşleriniň (kriket, regbi-7, netbol we meýdan hokeýi), şeýle-de boulingiň we skwoşyň goşulmagy bilen tapawutlanan ilkinji oýunlar boldy; bu ägirt uly üstünlik bolup, gatnaşyjylaryň we teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny ep-esli artdyrdy. Kuala-Lumpur oýunlaryna jemi 70 ýurt 5065 türgeni we resmi wekili iberip, täze rekord goýdy. Medal sanawynda öňdäki bäşligi [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], [[Kanada]], [[Malaziýa|Malaýziýa]] (şol wagta çenli iň gowy netijesini görkezen) we [[Günorta Afrika Respublikasy]] düzdi. Şeýle hem, Nauru üç altyn medal gazanyp, täsirli netije görkezdi. Kamerun, Mozambik, Kiribati we Tuwalu ilkinji gezek oýunlara gatnaşdylar. 1998-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Forever As One" (Hemişelik bir bitewi bolup) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|title=Kuala Lumpur 1998|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120007/https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== 21 asyrda ==== 2002-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk Bileleşiginiň oýunlary) Angliýanyň Mançester şäherinde geçirildi. Bu çäre 1934-nji ýyldan bäri ilkinji gezek Angliýada guraldy we Bileleşigiň ýolbaşçysy II Ýelizawetanyň tagta çykmagynyň 50 ýyllygy (Altyn ýubileýi) bilen gabat getirildi. Sport görnüşleri we ýaryşlar babatda, 2002-nji ýyldaky oýunlar 2010-njy ýyldaky oýunlara çenli taryhda iň uly "Commonwealth" oýunlary bolup, onda 17 sport görnüşi boýunça 281 ýaryş geçirildi. Medallaryň umumy sany boýunça sanawyň başynda Awstraliýa durýardy, ondan soň bolsa ýaryşy kabul eden Angliýa we Kanada gelýärdi. 2002-nji ýyldaky "Commonwealth" oýunlary, geljekki nesillere galdyryljak miras meselesine uly üns bermek arkaly, oýunlary geçirmek we olara dalaşgär bolmak isleýän şäherler üçin täze bir ölçeg-nusga döretdi. 2002-nji ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Where My Heart Will Take Me" ("Ýüregimiň meni alyp barjak ýeri") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/manchester-2002|title=Manchester 2002|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120044/https://thecgf.com/games/manchester-2002|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:MSC, 2006 Commonwealth Games.jpg|thumb|Melburn şäherindäki "Melbourne Cricket Ground" (MCG) stadionynda 2006-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň çäginde ýeňil atletika ýaryşlary]] 2006-njy ýyldaky "Commonwealth" oýunlary Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyndaky Melburn şäherinde geçirildi. 2006-njy ýyldaky oýunlar bilen 2002-nji ýyldaky oýunlaryň arasyndaky ýeke-täk tapawut Zimbabweniň gatnaşmazlygy boldy; bu ýurt 2002-nji ýylda gurama tarapyndan agzalygy togtadylandan soň, "Commonwealth of Nations" (Milletler Bileleşigi) düzüminden çykypdy. Oýunlaryň taryhynda ilkinji gezek "Queen's Baton" (Şa zenanynyň estafeta taýagy) oýunlara gatnaşýan Bileleşigiň ähli ýurtlaryna we territoriýalaryna aýlanyp çykdy; bu syýahat jemi 180 000 kilometr (110 000 mil) aralygy öz içine aldy. Sport ýaryşlaryna 4000-den gowrak türgen gatnaşdy. Medallar sanawynda ýene-de ilkinji üçlügi Awstraliýa eýeledi, ondan soň bolsa Angliýa we Kanada geldi.[43] 2006-njy ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Together We Are One" ("Biz bilelikde bir bitewi") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{cite web |last=York |first=Geoffrey |date=November 18, 2024 |title=Commonwealth leaders push for Zimbabwe to rejoin despite tainted elections |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |publisher=The Globe & Mail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102114924/https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |archive-date=2 January 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/melbourne-2006|title=Melbourne 2006|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120010/https://thecgf.com/games/melbourne-2006|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2010-njy ýyldaky "Commonwealth" oýunlary Hindistanyň Deli şäherinde geçirildi. Oýunlaryň çykdajysy 11 milliard ABŞ dollaryna deň boldy we olar taryhda iň gymmat düşen "Commonwealth" oýunlary boldy. Bu, Milletler Toplumynyň oýunlarynyň Hindistanda geçirilmegi, şeýle hem Milletler Toplumyna degişli bir respublikanyň bu oýunlara ýer eýesi bolmagy ilkinji gezekdi; şeýle-de, bu oýunlar 1998-nji ýylda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinden soň Aziýada geçirilen ikinji oýunlardy. Milletler Toplumyna degişli 71 ýurtdan we territoriýadan jemi 6081 türgen sportuň 21 görnüşi boýunça 272 ýaryşda bäsleşdi. Medallaryň umumy sany boýunça Awstraliýa öňdeligi eýeledi. Ýer eýesi bolan Hindistan islendik sport çäresindäki iň gowy netijesini görkezip, umumy hasapda ikinji orny eýeledi. Ruanda bu oýunlarda ilkinji gezek çykyş etdi. 2010-njy ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň resmi aýdymy "Live, Rise, Ascend, Win" ("Ýaşa, Göteril, Belende çyk, Ýeň") diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/delhi-2010|title=Delhi 2010|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120108/https://thecgf.com/games/delhi-2010|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|title=Rwanda|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130063104/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. 2014-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirildi. Bu oýunlar Şotlandiýada geçirilen iň uly köp görnüşli sport çäresi bolup, oňa dürli ýurtlardan we territoriýalardan 4950 töweregi türgen gatnaşdy we olar sportuň 18 görnüşi boýunça bäsleşdiler; bu görkeziji bilen olar Şotlandiýanyň paýtagty Edinburgda geçirilen 1970 we 1986-njy ýyllardaky oýunlardan hem geçdi. Usain Bolt 2014-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynda 4×100 metr aralyga estafeta ýaryşyna gatnaşdy we topardaky hyzmatdaşlary bilen bilelikde Milletler Toplumynyň oýunlarynyň rekordyny goýdy. Oýunlar guralyşy, tomaşaçylaryň gatnaşygy we Şotlandiýa halkynyň joşguny babatda ýokary baha aldy; Milletler Toplumynyň Sport Federasiýasynyň (CGF) ýerine ýetiriji direktory Maýk Huper olary "hereketiň taryhyndaky iň ajaýyp oýunlar" diýip häsiýetlendirdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|title=Usain Bolt: Glasgow 2014 gold for Jamaica in 4x100m relay|date=2 August 2014|work=BBC Sport|access-date=28 April 2017|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716171902/http://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|archive-date=16 July 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/glasgow-2014|title=Glasgow 2014|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182710/https://thecgf.com/games/glasgow-2014|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Cycling (geograph 4105477).jpg|thumb|right|Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirilen 2014-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň çäginde welosiped ýaryşy]] 2018-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Gold-Kost şäherinde geçirildi; bu Awstraliýanyň oýunlara bäşinji gezek ýer eýesi bolmagydy. Erkekler we zenanlar üçin deň mukdarda ýaryşlar gurnaldy; bu taryhda iri köp görnüşli sport çäresinde ýaryşlaryň sany boýunça deňligiň üpjün edilmegi babatda ilkinji gezek bolup geçdi<ref name=insidethegames>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|title=Gold Coast 2018 to offer same amount of medals for men and women after seven events added|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|title=Gold Coast 2018|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413185707/https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|archive-date=13 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Birmingham 2022 Opening Ceremony.jpg|thumb|2022-nji ýyldaky açylyş dabarasy]] 2022-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Angliýanyň Birmingem şäherinde geçirildi. Bu, 1934-nji ýylda Londonda we 2002-nji ýylda Mançesterde geçirilen oýunlardan soň, Angliýada geçirilen üçünji Milletler Toplumynyň oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/birmingham-2022|title=Birmingham 2022|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120125/https://thecgf.com/games/birmingham-2022|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2022-nji ýyldaky "Commonwealth" oýunlary (Commonwealth Games) II Ýelizawetanyň tagtda oturmagynyň 70 ýyllygy (Platin ýubileýi) hem-de Londonda geçirilen 2012-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlarynyň on ýyllygy bilen gabat geldi. 2022-nji ýyldaky "Commonwealth" oýunlary, II Ýelizawetanyň 2022-nji ýylyň 8-nji sentýabrynda aradan çykmazyndan öň, onuň hökümdarlyk döwründe geçirilen soňky ýaryş boldy. 2022-nji ýylyň 16-njy fewralynda 2026-njy ýyldaky "Commonwealth" oýunlarynyň Awstraliýada rekord derejede altynjy gezek geçiriljekdigi, ýöne bu gezek ilkinji gezek merkezi däl görnüşde (bir şäherde däl-de, birnäçe ýerde) guraljakdygy yglan edildi; sebäbi Wiktoriýa ştaty oýunlary kabul ediji tarap hökmünde çykyş etdi. Çäre esasan Bendigo sebitine we ýene-de üç sany sebit merkezine gönükdirilen dört sany sebit toparyndan ybarat bolmalydy. Emma 2023-nji ýylyň iýul aýynda Wiktoriýanyň Premýer-ministri Daniel Endrýus Wiktoriýanyň 2026-njy ýyldaky oýunlary mundan beýläk kabul etmejekdigini yglan etdi<ref name=":2">{{Cite web|title=Australia's Victoria state pulls out of hosting 2026 Commonwealth Games|url=https://news.sky.com/story/victoria-state-pulls-out-of-hosting-2026-commonwealth-games-12922606|access-date=19 July 2023|website=Sky News|language=en}}</ref>. Wiktoriýanyň ýatyrmagyndan soň, Şotlandiýanyň hökümeti 2026-njy ýyldaky oýunlary Glazgoda geçirmäge razylyk bildirdi; ýöne oýunlar "kiçeldilen" görnüşde bolar, ýagny diňe 10 görnüşli sport ýaryşy dört meýdançada geçiriler we döwlet serişdeleriniň talap edilmezligi göz öňünde tutular<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Scotland agrees to host Commonwealth Games in 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8ddeeklxko |access-date=2024-09-17 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 2026-njy ýyldaky "Commonwealth" oýunlary III Karlyň hökümdarlyk döwründe geçiriljek ilkinji oýunlar bolar. "Commonwealth" oýunlaryny iň köp gezek kabul eden üç ýurt Awstraliýa (5), Kanada (4) we Şotlandiýadyr (4). Täze Zelandiýa üç gezek, Angliýa bolsa 2022-nji ýyldaky oýunlar bilen birlikde öz görkezijisini üç gezek kabul etme derejesine ýetirdi. Uelsde bir gezek, Aziýada iki gezek (Malaýziýa (1) we Hindistan (1)) we Karib sebitinde bir gezek (Ýamaýka (1)) oýunlar geçirildi. Çäre Afrikadaky şähere (Durban şäherine) ynanylypdy, ýöne hiç haçan şol ýerde geçirilmedi<ref name=":1">{{Cite web|url=http://thecgf.com/games/story.asp|title=The Story of The Commonwealth Games|website=Commonwealth Games Federation|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125811/http://thecgf.com/games/story.asp|archive-date=16 April 2017|url-status=dead}}</ref>. 2030-njy ýyldaky Arkalaşygyň oýunlary Ahmedabadda geçiriler we ilkinji Arkalaşygyň oýunlarynyň ýüz ýyllygyny bellejek. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} {{Milletler Bileleşiginiň Oýunlary}} [[Category:Arkalaşyk oýunlary|Arkalaşyk oýunlary]] [[Category:Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary|Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary]] [[Category:Beýik Britaniýa imperiýasyndaky guramaçylykly çäreler]] [[Category:Köp görnüşli sport çäreleri]] [[Category:Syýasat we sport]] [[Category:Dört ýyldan bir geçirilýän sport çäreleri]] [[Category:1930 ýylda döredilen gaýtalanýan sport çäreleri]] biv6648erfaws75v0plu32zf2gb9gws 270783 270780 2026-09-18T18:54:24Z Umarxon III 11129 270783 wikitext text/x-wiki '''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki ýagdaýy we imperiýanyň kem-kemden kolonizasiýadan azat bolmagyny şöhlelendirip, birnäçe gezek adyny üýtgetdi. Ol 1950 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň oýunlary", 1966 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary" we 1974 ýyla çenli "Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlary" ady bilen tanalýardy. 1978 ýyldaky ýaryşdan bäri bu çäre resmi taýdan "Milletler Bileleşiginiň Oýunlary" ady bilen tanalýar; bu at onuň Britaniýa bilen taryhy baglanyşygyny saklamak bilen birlikde, häzirki zaman keşbini hem şöhlelendirýär. Oýunlar şeýle hem "Dostluk oýunlary" (Friendly Games) diýlip atlandyrylýar. Häzirki zaman Olimpiýa oýunlaryndan daşary iň gadymy köp görnüşli sport çäreleriniň biri bolan bu Oýunlar, degişlilikde öňki fransuz we portugal territoriýalary üçin guralan "Jeux de la Francophonie" (Frankofoniýa oýunlary) we "Lusofoniýa oýunlary" ýaly meňzeş çärelere gönüden-göni täsir etdi<ref>{{Cite web|title=Comm Games Chairman Peter Beattie Apologies For Closing Ceremony Blunder|url=https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|access-date=7 December 2022|website=Triple M|language=en|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207095159/https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allan|first=Steve|title=COMM GAMES UNDERWAY FOR COAST ATHLETES {{!}} NBN News|url=https://www.nbnnews.com.au/2022/07/29/comm-games-underway-for-coast-athletes/|access-date=7 December 2022|language=en-AU}}</ref><ref>{{cite web|title=History of the Games|url=https://gc2018.com/history-games|access-date=14 December 2021|work=Gold Coast 2018 Commonwealth Games|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012115/https://gc2018.com/history-games|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Steve|date=31 July 2022|title='Friendly Games' have an edge when India play Pakistan at cricket|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/friendly-games-have-an-edge-when-india-play-pakistan-cricket-2022-07-31/|access-date=17 April 2023}}</ref>. Oýunlara, sport maksatnamasyny kesgitleýän we ýaryşy geçirmek hukugyny berýän Milletler Bileleşiginiň guramasy gözegçilik edýär. Çäre, "Baton estafetasy" (ýörite taýajygyň geçirilmegi) we Milletler Bileleşiginiň Oýunlarynyň baýdagynyň dabaraly ýagdaýda galdyrylmagy ýaly özboluşly däp-dessurlaryny dowam etdirýär. Ol özüniň ähli gatnaşyjylary öz içine alýan häsiýeti we taryhy mirasy bilen beýleki halkara sport ýaryşlaryndan tapawutlanýar. Maýyplygy bolan türgenler 2002 ýyldan bäri toparlaryň doly hukukly agzalary hökmünde gatnaşdyrylýar we 2018 ýylda Oýunlar erkekler we zenanlar üçin deň derejede medal gazanylýan ýaryşlary hödürlän ilkinji global köp görnüşli sport ýaryşy boldy. 2022 ýyla gelnende, zenanlar üçin geçirilýän ýaryşlaryň sany ilkinji gezek erkeklerinkinden köp boldy. Adaty Olimpiýa sport görnüşlerinden başga-da, Milletler Bileleşiginiň Oýunlaryna Milletler Bileleşiginiň çäginde aýratyn meşhurlyk gazanan netbol, ​​"lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) we skwoş ýaly görnüşler hem girýär<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. Oýunlaryň gözbaşy 1911 ýyldaky "Imperiýaara çempionatlaryna" (Inter-Empire Championships) baryp direlýär; şonda Melwill Marks Robinson Kanadanyň Hamilton şäherinde ilkinji resmi Oýunlaryň guralmagynda möhüm rol oýnady. Wagtyň geçmegi bilen, Olaryň hataryna Beýik Britaniýanyň düzümindäki dört ýurt, Taja garaşly territoriýalar, birnäçe Britaniýanyň daşarky territoriýalary, Norfolk adasy (Awstraliýa) we Niue (Täze Zelandiýa) girýär. Belläp geçmeli zat, Bermuda, Britan Wirgin adalary we Kaýman adalary özbaşdak döwlet bolmasalar-da, Halkara Olimpiýa Komitetiniň karary bilen garaşsyz Milli Olimpiýa Komitetleri hökmünde ykrar edilendir<ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. Şu wagta çenli dokuz ýurduň ýigrimi şäheri bu Oýunlara ýer eýeçiligini etdi. Oklend, Edinburg we Glazgo şäherleri bu çärä iki gezek ýer eýeçiligini etdiler. Iň soňky Oýunlar 2026 ýylda Glazgoda geçirilýär. Aslynda, 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny geçirmek hukugy Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyna berlipdi, ýöne çykdajylar bilen baglanyşykly aladalar sebäpli ştat bu çäreden ýüz öwürdi. Soňra Glazgo şäheri çalşyryjy ýer eýesi hökmünde tassyklandy. Häzirki Oýunlar göwrüm taýdan ep-esli kiçi bolup, diňe on sany sport görnüşini öz içine alýar. Ylalaşygyň bir bölegi hökmünde, Wiktoriýa hökümeti Glazgodaky guramaçylara 2 million funt-sterlingden gowrak serişde berer<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. 2030 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny (bu hem XXIV Oýunlar, hem-de ýüz ýyllyk ýubileý Oýunlary bolar) geçirmek hukugy Hindistanyň Ahmadabad şäherine berlipdi<ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. == Taryh == Britan imperiýasynyň agzalaryny birleşdirýän sport ýaryşyny geçirmek baradaky pikir ilkinji gezek [[1891]] ýylda — häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň ilkinjisi geçirilmezden bäş ýyl öň — Jon Astli Kuper tarapyndan öňe sürlüpdir. Ol dürli neşirlerde hatlar we makalalar arkaly "Britan imperiýasynda özara hoşniýetliligi we düşünişmegi güýçlendirmegiň serişdesi hökmünde her dört ýyldan bir gezek geçiriljek 'Pan-Britan' ýa-da 'Pan-Anglikan' ýaryşyny" guramagy teklip edipdir. Bu pikiri wagyz etmek üçin Awstraliýada, Täze Zelandiýada we Günorta Afrikada "Jon Astli Kuper" komitetleri döredilipdir; şeýle-de, bu başlangyç Pýer de Kubertini halkara Olimpiýa oýunlary hereketini başlamaga ruhlandyrypdyr<ref name="ANETT">{{cite web|date=25 August 2017|title=J Astley Cooper|url=http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201348/http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019|website=Anent Scottish Running}}</ref><ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. [[1911]] ýylda, Georg V-iň tagta çykmagynyň hormatyna Londondaky "Kristal Palas"da (The Crystal Palace) geçirilen "Imperiýa festiwalynyň" (Festival of Empire) çäginde "Imperiýaara çempionat" guralypdyr; bu çäre Plimut grafy we lord Desboro tarapyndan goldanylypdyr. Awstralaziýa (Awstraliýa we Täze Zelandiýa), [[Kanada]], Günorta Afrika we [[Birleşen Patyşalyk|Beýik Britaniýa]]dan gelen toparlar ýeňil atletika, boks, ýüzmek we göreş ýaryşlarynda bäsleşipdirler.[15] Çempionatda Kanada ýeňiji bolup, oňa beýikligi 2 fut 6 dýuým (76 sm) we agramy 340 uns (9,6 kg) bolan kümüş kubok (lord Lonsdeýl tarapyndan sowgat berlen) gowşurylypdyr. "Auckland Star" gazetiniň habarçysy bu oýunlary tankytlap, olary "uly göwünçökgünlik" we "'Imperiýa sporty' adyna mynasyp däl" çäre diýip häsiýetlendiripdir<ref>{{cite news|last1=Dunn|first1=John F.|title=STAMPS; NEW BOOKLET|url=https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|access-date=1 June 2019|work=[[The New York Times]]|date=16 March 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=21 April 1911|title=FESTIVAL OF EMPIRE GAMES|pages=2|work=[[Evening Journal (Adelaide)]]|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/204490892|access-date=28 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=COMMONWEALTH GAMES MEDALLISTS|url=http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|website=GBR Athletics|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418100107/http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|archive-date=18 April 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Empire Sports|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|website=Papers Past|access-date=1 June 2019|date=21 August 1911|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Amsterdamda geçiriljek 1928 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görülýän döwürde, Kanadanyň Hweseskar Atletika Bileleşiginiň ýolbaşçysy J. Howard Kroker "The Hamilton Spectator" gazetiniň žurnalisti Melwil Marks Robinson bilen Kanadada halkara sport çäresini geçirmek barada söhbetdeş bolupdyr. Robinson 1930 ýylda Ontario ştatyndaky Hamilton şäherinde "Britan imperiýasynyň oýunlary" (British Empire Games) adyny alan ýaryşy geçirmegi teklip edip we bu pikiri işjeň goldapdyr. Soňra Robinson 1930 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlarynda Kanadanyň ýeňil atletika toparynyň menejeri bolup işläpdir<ref>{{cite news|title=Hamilton's Amazing Empire Athletic Meet|last=Griffin|first=Frederick|date=9 August 1930|newspaper=[[Winnipeg Free Press]]|location=Winnipeg, Manitoba|page=27|url=https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|access-date=28 May 2023|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528185244/https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|url-status=live}}</ref><ref name="TOP">{{cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|title=History of the Commonwealth Games|website=Topend Sports|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201346/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019}}</ref>. "Milletler Bileleşiginiň" düzüminde 56 sany özygtyýarly döwlet bar bolsa-da, "Bileleşigiň oýunlary" boýunça hereket edýän 74 sany gurama (assosiasiýa) bar. Olar alty sebite (Afrika, Amerika, Karib basseýni, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa) bölünýär we her biri öz ýurdy ýa-da territoriýasy üçin Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipäni ýerine ýetirýär. Käbir ýurtlarda, meselem, Hindistanda we Günorta Afrikada, CGA funksiýalaryny olaryň Milli Olimpiya Komitetleri öz üstüne alýar<ref>{{cite web |title=Nations |url=https://www.commonwealthsport.com/nations |location=London, UK |publisher=Commonwealth Sport |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513192417/https://www.commonwealthsport.com/nations |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. Her bir Arkalaşygyň oýunlaryna diňe alty milli federasiýa gatnaşdy: [[Awstraliýa]], [[Kanada]], [[Angliýa]], [[Täze Zelandiýa]], [[Şotlandiýa]] we Uels. Bu alty federasiýadan [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], Kanada we Täze Zelandiýa her bir oýunda azyndan bir altyn medal gazandylar. Awstraliýa Oýunlaryň on üç gezek, Angliýa ýedi gezek we Kanada bir gezek iň ýokary üstünlik gazanan topar boldy. Bu üç topar hem Arkalaşygyň ähli döwürleriniň medal sanawynda şol tertipde birinji orunda durýar. === Ýaryşlar === ==== Britan Imperiýasynyň oýunlary (1930–1950) ==== 1930 ýyldaky Britan Imperiýasynyň oýunlary, soňraky döwürde Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara bähbitli hyzmatdaşlyk guramasynyň oýunlary) ady bilen tanalan ýaryşlaryň ilkinjisi bolup, olar 1930 ýylyň 16 awgustyndan 23 awgustyna çenli Kanadanyň Ontario welaýatynyň Hamilton şäherinde geçirildi we oýunlaryň açylyşyny Lord Willingdon amala aşyrdy<ref name=H30>{{cite web|title=Hamilton 1930|url=https://thecgf.com/games/hamilton-1930|website=[[Commonwealth Games Federation]]|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201441/https://thecgf.com/games/hamilton-1930|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. On bir ýurt — Awstraliýa, Bermuda, Britan Guýanasy, Kanada, Angliýa, Demirgazyk Irlandiýa, Nýufaundlend, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa, Günorta Afrika we Uels — ýeňil atletika, boks, "lawn bowls" (ot üstündäki şar oýny), gaýykda ýaryşmak, ýüzmek, suwa bökmek we göreş ýaly görnüşlerde bäsleşmek üçin jemi 400 türgeni iberdi. Açylyş we ýapylyş dabaralary, şeýle-de ýeňil atletika ýaryşlary "Civic" stadionynda geçirildi<ref name="E30">{{cite web|title=1930 Empire Games|url=http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|website=Anent Scottish Running|access-date=1 June 2019|date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201349/http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Oýunlaryň çykdajysy 97 973 dollary düzdi. Aýallar diňe suw sport görnüşlerinde bäsleşdiler. Kanadaly üç ädimli böküji Gordon Smallacombe oýunlaryň taryhynda ilkinji altyn medaly gazandy<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Empire Games of 1930|url=http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|publisher=Torontoist.com|access-date=30 August 2017|author=Jamie Bradburn|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831000151/http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|archive-date=31 August 2017|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1954–1966) ==== [[File:Bannister and Landy.jpg|thumb|upright=0.75|Wankuwerde Rojer Bannister bilen Jon Landiniň arasyndaky "Mojiza-mil" (Miracle Mile) ýaryşynyň hormatyna dikeldilen heýkel]] Oýunlaryň bäşinji tapgyry bolan 1954 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirildi. Bu, 1952 ýylda — ýagny şa zenan Ýelizaweta II-niň tagta çykan ýylynda — ady "Britan Imperiýasynyň oýunlaryndan" üýtgedilenden soň geçirilen ilkinji ýaryşdy. Oýunlaryň bu tapgyry Wankuweri dünýä derejesinde tanatdy we ýatda galyjy sport wakalary bilen bir hatarda ajaýyp göwünaçylyk çärelerini, tehniki täzelikleri we medeni wakalary öz içine aldy. "Mojiza-mil" ady bilen meşhur bolan ýaryşda, dünýä boýunça ilkinji gezek göni ýaýlymda görkezilen bu çärede, hem altyn medal gazanan iňlis türgeni Rojer Bannister, hem-de kümüş medal gazanan awstraliýaly türgen Jon Landi aralygy dört minutdan az wagtda geçdiler. Demirgazyk Rodeziýa we Pakistan ilkinji gezek bu ýaryşlara gatnaşdylar we ikisi-de üstünlikli çykyş edip, degişlilikde sekiz we alty medal gazandylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/vancouver-1954|title=Vancouver 1954|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120046/https://thecgf.com/games/vancouver-1954|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:1958 Commonwealth Games 3d Stamp.jpg|thumb|1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna (Kardiff, Uels) bagyşlanan 3 penslik Britan poçta markasy]] 1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Uelsiň Kardiff şäherinde geçirildi. Oýunlaryň altynjy tapgyry Uelsde geçirilen iň uly sport çäresi boldy we bu ýurt Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul eden iň kiçi döwlet hasaplanýar. Ikinji jahan urşy sebäpli 1946 ýyldaky ýaryşyň ýatyrylmagy netijesinde, Kardiff oýunlary kabul etmek üçin meýilleşdirilenden on iki ýyl köp garaşmaly boldy. Kardiff oýunlarynda şa zenanynyň estafeta taýagy (Queen's Baton Relay) ýörişi ornaşdyryldy; şondan bäri bu çäre Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň her oýunlarynyň öňüsyrasynda geçirilip gelinýär. Kardiff oýunlaryna otuz bäş ýurt jemi 1122 türgeni we 228 resmi wekili iberdi; şeýle hem 23 ýurt we garaşly territoriýa medallary gazandy, olaryň arasynda ilkinji gezek Singapur, Gana, Keniýa we Men adasy hem bardy. Kardiffdäki oýunlaryň öňüsyrasynda, Stenli Metýus, Jimmi Hill we Don Rewi ýaly köp sanly öňdebaryjy türgenler 1958 ýylyň 17 iýulynda "The Times" gazetine ýazylan hata gol çekdiler. Olar bu hatda Günorta Afrikanyň diňe akýagyzlara niýetlenen sport ulgamyny ýazgardylar, halkara sportda "apartheid syýasatyna" garşy çykdylar we "Olimpiýa oýunlarynyň Jarnamasynda beýan edilen jynsy deňlik ýörelgesini" goradylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/cardiff-1958|title=Cardiff 1958|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120128/https://thecgf.com/games/cardiff-1958|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>Brown and Hogsbjerg, ''Apartheid is not a game'', 16</ref>. 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Günbatar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirildi. Otuz bäş ýurt Pert şäherine jemi 863 türgeni we 178 resmi wekili iberdi. Jersi ilkinji gezek medallara eýe bolanlaryň hataryna goşuldy; şol bir wagtyň özünde Britan Gondurasy, Dominika, Papua we Gwineýa hem-de Sent-Lýusiýa ilkinji gezek bu oýunlara gatnaşdylar. Aden hem ýörite çakylyk boýunça ýaryşa gatnaşdy. Sarawak, Demirgazyk Borneo we Malaýa soňky gezek özbaşdak gatnaşdylar; şondan soň, ýagny 1966 ýylda olar Malaýziýanyň baýdagy astynda çykyş etdiler. Mundan başga-da, Rodesiýa we Nýasalend oýunlara ilkinji we ýeke-täk gezek bilelikdäki topar hökmünde gatnaşdylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/perth-1962|title=Perth 1962|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183025/https://thecgf.com/games/perth-1962|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1966 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Ýamaýkanyň Kingston şäherinde geçirildi. Bu, oýunlaryň şeýle atlandyrylýan "Ak Dominionlardan" (akýagyzlaryň agdyklyk edýän territoriýalaryndan) daşarda geçirilen ilkinji gezekki ýagdaýydy. Kingston oýunlaryna otuz dört ýurt (şol sanda Günorta Arabystan) gatnaşyp, jemi 1316 türgeni we resmi wekili iberdi<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kingston-1966|title=Kingston 1966|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120105/https://thecgf.com/games/kingston-1966|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary (1970–1974) ==== 1970-nji ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Şotlandiýanyň Edinburg şäherinde geçirildi. Bu oýunlar "Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary" adynyň ilkinji gezek kabul edilen, ýaryşlarda imperiýa ölçeg birlikleriniň däl-de, eýsem metrik ulgamyň ulanylan, Şotlandiýada geçirilen we şeýle hem Beýik Britaniýanyň Şa zenany Ýelizaweta II-niň Ählumumy Hyzmatdaşlygyň ýolbaşçysy hökmünde gatnaşan ilkinji oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|title=Edinburgh 1970|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182818/https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1974-nji ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Täze Zelandiýanyň Kraýstçörç şäherinde geçirildi. Bu çäre resmi taýdan "Dostluk Oýunlary" (The Friendly Games) diýlip atlandyryldy we şeýle hem ýörite tematik aýdymy bolan ilkinji oýunlar boldy. 1972-nji ýyldaky Mýunhen Olimpiadasynda ysraýylly türgenleriň gyrgynçylyga sezewar edilmeginden soň, Kraýstçörçdäki bu onunjy oýunlar gatnaşyjylaryň we tomaşaçylaryň howpsuzlygyny iň esasy talap hökmünde goýan ilkinji köp görnüşli sport çäresi boldy. Howpsuzlyk işgärleri türgenler şäherjigini gurşap aldylar we polisiýanyň aýratyn güýçli derejede gözegçiligi üpjün edildi. Jemi 374 medal toplumyndan diňe 22 ýurt medal gazanmagy başardy, ýöne ilkinji gezek ýeňiji bolanlaryň hatarynda Günbatar Samoa, Lesoto we Swazilend (2018-nji ýyldan bäri Eswatini) ýurtlary bardy. 1974-nji ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlarynyň tematik aýdymy "Join Together" (Birleşiň) diýlip atlandyrylýardy.<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/christchurch-1974|title=Christchurch 1974|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182637/https://thecgf.com/games/christchurch-1974|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1978–1998) ==== 1978-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Alberta welaýatynyň Edmonton şäherinde geçirildi. Bu çäre "Milletler Bileleşiginiň oýunlary" diýen häzirki ady göteren ilkinji ýaryş boldy we 46 ýurtdan takmynan 1500 türgeniň gatnaşmagy bilen täze bir derejä ýetdi. Nigeriýa, Täze Zelandiýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryna garşy protest hökmünde; Uganda bolsa, Kanadanyň Idi Aminiň hökümetine garşy duşmançylykly garaýşy baradaky aýyplamalar sebäpli protest hökmünde bu oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdi (boýkot etdi)<ref name="MacintoshHawes1994">{{cite book|author1=Donald Macintosh|author2=Michael Hawes|author3=Donna Ruth Greenhorn|author4=David Ross Black|title=Sport and Canadian Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|date=5 April 1994|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-1161-3|pages=81–|access-date=4 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320234758/https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edmonton-1978|title=Edmonton 1978|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182816/https://thecgf.com/games/edmonton-1978|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Games Opening Ceremony - Brisbane 1982.jpg|thumb|Awstraliýanyň Brisben şäherinde geçirilen 1982-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň açylyş dabarasy]] 1982-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Brisben şäherinde geçirildi. Brisben oýunlaryna 46 ýurt gatnaşdy we jemi 1583 türgen hem-de 571 resmi wekil bilen täze rekord goýuldy. Ýaryşy kabul ediji ýurt hökmünde Awstraliýa medal sanawynda öňdeligi eýeledi; yzly-yzyna Angliýa, Kanada, Şotlandiýa we Täze Zelandiýa gelýärdi. Öň Günorta Rodesiýa, şeýle hem Rodesiýa we Nýasalend federasiýasynyň düzüminde çykyş eden Zimbabwe, bu oýunlarda ilkinji gezek özbaşdak wekilçilik etdi. 1982-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "You're Here To Win" (Ýeňiş üçin geldiňiz) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/brisbane-1982|title=Brisbane 1982|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182713/https://thecgf.com/games/brisbane-1982|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1986-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Şotlandiýa]]nyň Edinburg şäherinde geçirildi we bu Edinburgda geçirilen ikinji oýunlar boldy. 1986-njy ýyldaky oýunlara gatnaşyga, Beýik Britaniýanyň Premýer-ministri Margaret Teçeriň 1985-nji ýylda aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny ýazgarmakdan ýüz öwürmegine garşy protest hökmünde [[Afrika]], [[Aziýa]] we Karib sebitindäki 32 ýurduň boýkoty täsir etdi; şeýle-de bolsa, oýunlar bu kynçylygy ýeňip geçdi we mundan beýläk-de ösmegini dowam etdirdi. Edinburgda geçirilen ikinji oýunlara 26 ýurt gatnaşdy we jemi 1662 türgen hem-de 461 resmi wekil iberildi. 1986-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Spirit Of Youth" (Ýaşlygyň ruhy) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|title=Edinburgh 1986|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183027/https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1990-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Täze Zelandiýanyň Oklend şäherinde geçirildi. Bu oýunlar on dördünji Milletler Bileleşiginiň oýunlary, Täze Zelandiýanyň kabul eden üçünji we Oklendiň kabul eden ikinji oýunlary boldy. Oklendde geçirilen ikinji oýunlara 55 ýurt gatnaşyp, jemi 2826 türgen we resmi wekil iberildi we bu täze rekord boldy. Pakistan 1972-nji ýylda düzümden çykandan soň, 1989-njy ýylda Milletler Bileleşigine (Commonwealth) gaýdyp geldi we ýigrimi ýyllyk arakesmeden soň 1990-njy ýyldaky oýunlara gatnaşdy. 1990-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "This Is The Moment" (Ine, şol pursat) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/auckland-1990|title=Auckland 1990|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120012/https://thecgf.com/games/auckland-1990|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|title=Pakistan|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615134534/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|archive-date=15 June 2017|url-status=dead}}</ref>. 1994-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Kanada]]nyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wiktoriýa şäherinde geçirildi. Bu çäre Kanadada geçirilen dördünji oýunlar boldy. Oýunlar, aparteid döwründen soň [[Günorta Afrika Respublikasy]]nyň sport älemine gaýdyp gelmeginiň we ýurduň 1958-nji ýyldaky oýunlara soňky gezek gatnaşmagyndan bäri geçen otuz ýyldan gowrak wagtyň dowamyndaky möhüm tapgyryny alamatlandyrdy. Namibiýa, 1990-njy ýylda Günorta Afrika Respublikasyndan garaşsyzlygyny gazanandan soň, Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna ilkinji gezek gatnaşdy. Şeýle hem, bu oýunlar Gonkongyň Britaniýadan Hytaýa geçirilmezinden öňki soňky gatnaşan oýunlary boldy. Altmyş üç ýurt jemi 2557 türgeni we 914 resmi wekili iberdi. 1994-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Let Your Spirit Take Flight" (Ruhuňyzy ganatlandyryň) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/victoria-1994|title=Victoria 1994|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182604/https://thecgf.com/games/victoria-1994|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1998-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Malaziýa]]nyň [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] şäherinde geçirildi. Milletler Bileleşiginiň oýunlary özüniň 68 ýyllyk taryhynda ilkinji gezek [[Aziýa]]da geçirildi. Şeýle hem, bu çäre toparlaýyn sport görnüşleriniň (kriket, regbi-7, netbol we meýdan hokeýi), şeýle-de boulingiň we skwoşyň goşulmagy bilen tapawutlanan ilkinji oýunlar boldy; bu ägirt uly üstünlik bolup, gatnaşyjylaryň we teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny ep-esli artdyrdy. Kuala-Lumpur oýunlaryna jemi 70 ýurt 5065 türgeni we resmi wekili iberip, täze rekord goýdy. Medal sanawynda öňdäki bäşligi [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], [[Kanada]], [[Malaziýa|Malaýziýa]] (şol wagta çenli iň gowy netijesini görkezen) we [[Günorta Afrika Respublikasy]] düzdi. Şeýle hem, Nauru üç altyn medal gazanyp, täsirli netije görkezdi. Kamerun, Mozambik, Kiribati we Tuwalu ilkinji gezek oýunlara gatnaşdylar. 1998-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Forever As One" (Hemişelik bir bitewi bolup) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|title=Kuala Lumpur 1998|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120007/https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== 21 asyrda ==== 2002-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk Bileleşiginiň oýunlary) Angliýanyň Mançester şäherinde geçirildi. Bu çäre 1934-nji ýyldan bäri ilkinji gezek Angliýada guraldy we Bileleşigiň ýolbaşçysy II Ýelizawetanyň tagta çykmagynyň 50 ýyllygy (Altyn ýubileýi) bilen gabat getirildi. Sport görnüşleri we ýaryşlar babatda, 2002-nji ýyldaky oýunlar 2010-njy ýyldaky oýunlara çenli taryhda iň uly Milletler Bileleşiginiň oýunlary bolup, onda 17 sport görnüşi boýunça 281 ýaryş geçirildi. Medallaryň umumy sany boýunça sanawyň başynda Awstraliýa durýardy, ondan soň bolsa ýaryşy kabul eden Angliýa we Kanada gelýärdi. 2002-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, geljekki nesillere galdyryljak miras meselesine uly üns bermek arkaly, oýunlary geçirmek we olara dalaşgär bolmak isleýän şäherler üçin täze bir ölçeg-nusga döretdi. 2002-nji ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Where My Heart Will Take Me" ("Ýüregimiň meni alyp barjak ýeri") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/manchester-2002|title=Manchester 2002|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120044/https://thecgf.com/games/manchester-2002|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:MSC, 2006 Commonwealth Games.jpg|thumb|Melburn şäherindäki "Melbourne Cricket Ground" (MCG) stadionynda 2006-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň çäginde ýeňil atletika ýaryşlary]] 2006-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyndaky Melburn şäherinde geçirildi. 2006-njy ýyldaky oýunlar bilen 2002-nji ýyldaky oýunlaryň arasyndaky ýeke-täk tapawut Zimbabweniň gatnaşmazlygy boldy; bu ýurt 2002-nji ýylda gurama tarapyndan agzalygy togtadylandan soň, Milletler Bileleşigi düzüminden çykypdy. Oýunlaryň taryhynda ilkinji gezek "Queen's Baton" (Şa zenanynyň estafeta taýagy) oýunlara gatnaşýan Bileleşigiň ähli ýurtlaryna we territoriýalaryna aýlanyp çykdy; bu syýahat jemi 180 000 kilometr (110 000 mil) aralygy öz içine aldy. Sport ýaryşlaryna 4000-den gowrak türgen gatnaşdy. Medallar sanawynda ýene-de ilkinji üçlügi Awstraliýa eýeledi, ondan soň bolsa Angliýa we Kanada geldi.[43] 2006-njy ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Together We Are One" ("Biz bilelikde bir bitewi") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{cite web |last=York |first=Geoffrey |date=November 18, 2024 |title=Commonwealth leaders push for Zimbabwe to rejoin despite tainted elections |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |publisher=The Globe & Mail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102114924/https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |archive-date=2 January 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/melbourne-2006|title=Melbourne 2006|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120010/https://thecgf.com/games/melbourne-2006|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2010-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Hindistanyň Deli şäherinde geçirildi. Oýunlaryň çykdajysy 11 milliard ABŞ dollaryna deň boldy we olar taryhda iň gymmat düşen Milletler Bileleşiginiň oýunlary boldy. Bu, Milletler Toplumynyň oýunlarynyň Hindistanda geçirilmegi, şeýle hem Milletler Toplumyna degişli bir respublikanyň bu oýunlara ýer eýesi bolmagy ilkinji gezekdi; şeýle-de, bu oýunlar 1998-nji ýylda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinden soň Aziýada geçirilen ikinji oýunlardy. Milletler Toplumyna degişli 71 ýurtdan we territoriýadan jemi 6081 türgen sportuň 21 görnüşi boýunça 272 ýaryşda bäsleşdi. Medallaryň umumy sany boýunça Awstraliýa öňdeligi eýeledi. Ýer eýesi bolan Hindistan islendik sport çäresindäki iň gowy netijesini görkezip, umumy hasapda ikinji orny eýeledi. Ruanda bu oýunlarda ilkinji gezek çykyş etdi. 2010-njy ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň resmi aýdymy "Live, Rise, Ascend, Win" ("Ýaşa, Göteril, Belende çyk, Ýeň") diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/delhi-2010|title=Delhi 2010|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120108/https://thecgf.com/games/delhi-2010|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|title=Rwanda|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130063104/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. 2014-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirildi. Bu oýunlar Şotlandiýada geçirilen iň uly köp görnüşli sport çäresi bolup, oňa dürli ýurtlardan we territoriýalardan 4950 töweregi türgen gatnaşdy we olar sportuň 18 görnüşi boýunça bäsleşdiler; bu görkeziji bilen olar Şotlandiýanyň paýtagty Edinburgda geçirilen 1970 we 1986-njy ýyllardaky oýunlardan hem geçdi. Usain Bolt 2014-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynda 4×100 metr aralyga estafeta ýaryşyna gatnaşdy we topardaky hyzmatdaşlary bilen bilelikde Milletler Toplumynyň oýunlarynyň rekordyny goýdy. Oýunlar guralyşy, tomaşaçylaryň gatnaşygy we Şotlandiýa halkynyň joşguny babatda ýokary baha aldy; Milletler Toplumynyň Sport Federasiýasynyň (CGF) ýerine ýetiriji direktory Maýk Huper olary "hereketiň taryhyndaky iň ajaýyp oýunlar" diýip häsiýetlendirdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|title=Usain Bolt: Glasgow 2014 gold for Jamaica in 4x100m relay|date=2 August 2014|work=BBC Sport|access-date=28 April 2017|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716171902/http://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|archive-date=16 July 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/glasgow-2014|title=Glasgow 2014|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182710/https://thecgf.com/games/glasgow-2014|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Cycling (geograph 4105477).jpg|thumb|right|Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirilen 2014-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň çäginde welosiped ýaryşy]] 2018-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Gold-Kost şäherinde geçirildi; bu Awstraliýanyň oýunlara bäşinji gezek ýer eýesi bolmagydy. Erkekler we zenanlar üçin deň mukdarda ýaryşlar gurnaldy; bu taryhda iri köp görnüşli sport çäresinde ýaryşlaryň sany boýunça deňligiň üpjün edilmegi babatda ilkinji gezek bolup geçdi<ref name=insidethegames>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|title=Gold Coast 2018 to offer same amount of medals for men and women after seven events added|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|title=Gold Coast 2018|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413185707/https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|archive-date=13 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Birmingham 2022 Opening Ceremony.jpg|thumb|2022-nji ýyldaky açylyş dabarasy]] 2022-nji ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Angliýanyň Birmingem şäherinde geçirildi. Bu, 1934-nji ýylda Londonda we 2002-nji ýylda Mançesterde geçirilen oýunlardan soň, Angliýada geçirilen üçünji Milletler Toplumynyň oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/birmingham-2022|title=Birmingham 2022|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120125/https://thecgf.com/games/birmingham-2022|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2022-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Commonwealth Games) II Ýelizawetanyň tagtda oturmagynyň 70 ýyllygy (Platin ýubileýi) hem-de Londonda geçirilen 2012-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlarynyň on ýyllygy bilen gabat geldi. 2022-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, II Ýelizawetanyň 2022-nji ýylyň 8-nji sentýabrynda aradan çykmazyndan öň, onuň hökümdarlyk döwründe geçirilen soňky ýaryş boldy. 2022-nji ýylyň 16-njy fewralynda 2026-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň Awstraliýada rekord derejede altynjy gezek geçiriljekdigi, ýöne bu gezek ilkinji gezek merkezi däl görnüşde (bir şäherde däl-de, birnäçe ýerde) guraljakdygy yglan edildi; sebäbi Wiktoriýa ştaty oýunlary kabul ediji tarap hökmünde çykyş etdi. Çäre esasan Bendigo sebitine we ýene-de üç sany sebit merkezine gönükdirilen dört sany sebit toparyndan ybarat bolmalydy. Emma 2023-nji ýylyň iýul aýynda Wiktoriýanyň Premýer-ministri Daniel Endrýus Wiktoriýanyň 2026-njy ýyldaky oýunlary mundan beýläk kabul etmejekdigini yglan etdi<ref name=":2">{{Cite web|title=Australia's Victoria state pulls out of hosting 2026 Commonwealth Games|url=https://news.sky.com/story/victoria-state-pulls-out-of-hosting-2026-commonwealth-games-12922606|access-date=19 July 2023|website=Sky News|language=en}}</ref>. Wiktoriýanyň ýatyrmagyndan soň, Şotlandiýanyň hökümeti 2026-njy ýyldaky oýunlary Glazgoda geçirmäge razylyk bildirdi; ýöne oýunlar "kiçeldilen" görnüşde bolar, ýagny diňe 10 görnüşli sport ýaryşy dört meýdançada geçiriler we döwlet serişdeleriniň talap edilmezligi göz öňünde tutular<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Scotland agrees to host Commonwealth Games in 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8ddeeklxko |access-date=2024-09-17 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 2026-njy ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary III Karlyň hökümdarlyk döwründe geçiriljek ilkinji oýunlar bolar. Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny iň köp gezek kabul eden üç ýurt Awstraliýa (5), Kanada (4) we Şotlandiýadyr (4). Täze Zelandiýa üç gezek, Angliýa bolsa 2022-nji ýyldaky oýunlar bilen birlikde öz görkezijisini üç gezek kabul etme derejesine ýetirdi. Uelsde bir gezek, Aziýada iki gezek (Malaýziýa (1) we Hindistan (1)) we Karib sebitinde bir gezek (Ýamaýka (1)) oýunlar geçirildi. Çäre Afrikadaky şähere (Durban şäherine) ynanylypdy, ýöne hiç haçan şol ýerde geçirilmedi<ref name=":1">{{Cite web|url=http://thecgf.com/games/story.asp|title=The Story of The Commonwealth Games|website=Commonwealth Games Federation|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125811/http://thecgf.com/games/story.asp|archive-date=16 April 2017|url-status=dead}}</ref>. 2030-njy ýyldaky Arkalaşygyň oýunlary Ahmedabadda geçiriler we ilkinji Arkalaşygyň oýunlarynyň ýüz ýyllygyny bellejek. === Paraplegikler üçin oýunlar === {{main|Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary}} [[File:1962 Commonwealth Paraplegic Games Competitors Team Photograph.jpg|thumb|1962-nji ýylda Pertde geçirilen Commonwealth Paraplegikler oýunlaryna gatnaşan türgenler]] Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary, Beýik Britaniýa ýurtlaryndan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilen halkara köp görnüşli sport çäresi bolupdyr. Bu çäre käwagt "Paraplegik Imperiýa oýunlary" we "Britaniýa Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary" diýlip hem atlandyrylypdyr. Oýunlara esasan oňurga şikesi ýa-da poliomiýelit sebäpli maýyplygy bolan türgenler gatnaşypdyr. Çäre ilkinji gezek 1962-nji ýylda geçirilip, 1974-nji ýylda ýatyrylypdyr<ref>{{cite book|last1=DePauw|first1=Karen P|last2=Gavron|first2=Susan J|title=Disability sport|url=https://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|access-date=25 February 2012|year=2005|publisher=Human Kinetics|isbn=978-0-7360-4638-1|pages=102–|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528065508/http://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|archive-date=28 May 2013|url-status=live}}</ref>. Oýunlar, beden taýdan sagdyn türgenler üçin niýetlenen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul edýän ýurtda geçirilipdir. Commonwealth Paraplegikler oýunlaryny kabul eden ýurtlar: 1962-nji ýylda Awstraliýa, 1966-njy ýylda Ýamaýka, 1970-nji ýylda Şotlandiýa we 1974-nji ýylda Täze Zelandiýa bolupdyr. Alty ýurt — Awstraliýa, Angliýa, Täze Zelandiýa, Demirgazyk Irlandiýa, Şotlandiýa we Uels — Commonwealth Paraplegikler oýunlarynyň hemmesinde wekilçilik edipdir. Awstraliýa we Angliýa iki gezekden iň ýokary netije görkezen ýurtlar bolupdyr: degişlilikde 1962, 1974 we 1966, 1970-nji ýyllarda. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna maýyplygy bolan türgenleriň goşulmagy ==== Maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek 1994-nji ýylda [[Britan Kolumbiýasy]]nyň Wiktoriýa şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna goşulypdyr; şonda bu türgenler üçin ýeňil atletika we "lawn bowls" (gazon boulingi) ýaryşlary guralypdyr. Angliýanyň Mançester şäherinde geçirilen 2002-nji ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda bolsa, olar hökmany ýaryş görnüşleri hökmünde goşulyp, bu oýunlary doly derejede ähli türgenleri öz içine alýan ilkinji halkara köp görnüşli sport oýunlaryna öwrüpdir. Bu, netijeleriň medal sanawyna goşulmagyny we türgenleriň her ýurduň wekiliýetiniň doly hukukly agzalary bolmagyny aňladypdyr<ref>{{cite web|last1=Van Ooyen and Justin Anjema|first1=Mark|last2=Anjema|first2=Justin|title=A Review and Interpretation of the Events of the 1994 Commonwealth Games|publisher=Redeemer University College|date=25 March 2004|url=http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|access-date=25 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731114220/http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|archive-date=31 July 2013 }}</ref><ref>{{cite web|title=Para-sports for elite athletes with a disability|url=http://www.thecgf.com/sports/ead.asp|work=Commonwealth Games Federation website|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130060533/http://thecgf.com/sports/ead.asp|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Şri-Lanka]]nyň Kolombo şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlary federasiýasynyň (CGF) 2007-nji ýyldaky Baş Assambleýasynda, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we CGF-iň arasynda hyzmatdaşlyk ylalaşygyna gol çekilipdir. Bu ylalaşyk iki guramanyň arasynda resmi institusional gatnaşyklary üpjün etmegi we maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenleriň (EAD) geljekki Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna gatnaşmagyny kepillendirmegi maksat edinipdir. Hyzmatdaşlyk ylalaşygy IPC bilen CGF-iň arasyndaky berk hyzmatdaşlygy kesgitläpdir. Ol IPC-ni degişli sport guramasy hökmünde ykrar etdi we Arkalaşyk oýunlarynyň EAD sport maksatnamasynyň utgaşdyrylmagyna we ýerine ýetirilmegine gözegçilik etmek wezipesini ýerine ýetirdi we iki guramany hem Paralimpiýa we Arkalaşyk oýunlary hereketleriniň ösüşini goldamakda bilelikde işlemäge borçlandyrdy<ref>{{Cite web|url=https://www.paralympic.org/press-release/ipc-and-cgf-sign-co-operative-agreement|title=IPC and CGF Sign Co-operative Agreement|publisher=International Paralympic Committee|language=en|access-date=7 February 2020}}</ref>. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} {{Milletler Bileleşiginiň Oýunlary}} [[Category:Arkalaşyk oýunlary|Arkalaşyk oýunlary]] [[Category:Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary|Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary]] [[Category:Beýik Britaniýa imperiýasyndaky guramaçylykly çäreler]] [[Category:Köp görnüşli sport çäreleri]] [[Category:Syýasat we sport]] [[Category:Dört ýyldan bir geçirilýän sport çäreleri]] [[Category:1930 ýylda döredilen gaýtalanýan sport çäreleri]] 8udb5rbgu42v1c3q4o91863jkar3w5c 270784 270783 2026-09-18T19:07:39Z Umarxon III 11129 270784 wikitext text/x-wiki '''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki ýagdaýy we imperiýanyň kem-kemden kolonizasiýadan azat bolmagyny şöhlelendirip, birnäçe gezek adyny üýtgetdi. Ol 1950 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň oýunlary", 1966 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary" we 1974 ýyla çenli "Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlary" ady bilen tanalýardy. 1978 ýyldaky ýaryşdan bäri bu çäre resmi taýdan "Milletler Bileleşiginiň Oýunlary" ady bilen tanalýar; bu at onuň Britaniýa bilen taryhy baglanyşygyny saklamak bilen birlikde, häzirki zaman keşbini hem şöhlelendirýär. Oýunlar şeýle hem "Dostluk oýunlary" (Friendly Games) diýlip atlandyrylýar. Häzirki zaman Olimpiýa oýunlaryndan daşary iň gadymy köp görnüşli sport çäreleriniň biri bolan bu Oýunlar, degişlilikde öňki fransuz we portugal territoriýalary üçin guralan "Jeux de la Francophonie" (Frankofoniýa oýunlary) we "Lusofoniýa oýunlary" ýaly meňzeş çärelere gönüden-göni täsir etdi<ref>{{Cite web|title=Comm Games Chairman Peter Beattie Apologies For Closing Ceremony Blunder|url=https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|access-date=7 December 2022|website=Triple M|language=en|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207095159/https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allan|first=Steve|title=COMM GAMES UNDERWAY FOR COAST ATHLETES {{!}} NBN News|url=https://www.nbnnews.com.au/2022/07/29/comm-games-underway-for-coast-athletes/|access-date=7 December 2022|language=en-AU}}</ref><ref>{{cite web|title=History of the Games|url=https://gc2018.com/history-games|access-date=14 December 2021|work=Gold Coast 2018 Commonwealth Games|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012115/https://gc2018.com/history-games|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Steve|date=31 July 2022|title='Friendly Games' have an edge when India play Pakistan at cricket|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/friendly-games-have-an-edge-when-india-play-pakistan-cricket-2022-07-31/|access-date=17 April 2023}}</ref>. Oýunlara, sport maksatnamasyny kesgitleýän we ýaryşy geçirmek hukugyny berýän Milletler Bileleşiginiň guramasy gözegçilik edýär. Çäre, "Baton estafetasy" (ýörite taýajygyň geçirilmegi) we Milletler Bileleşiginiň Oýunlarynyň baýdagynyň dabaraly ýagdaýda galdyrylmagy ýaly özboluşly däp-dessurlaryny dowam etdirýär. Ol özüniň ähli gatnaşyjylary öz içine alýan häsiýeti we taryhy mirasy bilen beýleki halkara sport ýaryşlaryndan tapawutlanýar. Maýyplygy bolan türgenler 2002 ýyldan bäri toparlaryň doly hukukly agzalary hökmünde gatnaşdyrylýar we 2018 ýylda Oýunlar erkekler we zenanlar üçin deň derejede medal gazanylýan ýaryşlary hödürlän ilkinji global köp görnüşli sport ýaryşy boldy. 2022 ýyla gelnende, zenanlar üçin geçirilýän ýaryşlaryň sany ilkinji gezek erkeklerinkinden köp boldy. Adaty Olimpiýa sport görnüşlerinden başga-da, Milletler Bileleşiginiň Oýunlaryna Milletler Bileleşiginiň çäginde aýratyn meşhurlyk gazanan netbol, ​​"lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) we skwoş ýaly görnüşler hem girýär<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. Oýunlaryň gözbaşy 1911 ýyldaky "Imperiýaara çempionatlaryna" (Inter-Empire Championships) baryp direlýär; şonda Melwill Marks Robinson Kanadanyň Hamilton şäherinde ilkinji resmi Oýunlaryň guralmagynda möhüm rol oýnady. Wagtyň geçmegi bilen, Olaryň hataryna Beýik Britaniýanyň düzümindäki dört ýurt, Taja garaşly territoriýalar, birnäçe Britaniýanyň daşarky territoriýalary, Norfolk adasy (Awstraliýa) we Niue (Täze Zelandiýa) girýär. Belläp geçmeli zat, Bermuda, Britan Wirgin adalary we Kaýman adalary özbaşdak döwlet bolmasalar-da, Halkara Olimpiýa Komitetiniň karary bilen garaşsyz Milli Olimpiýa Komitetleri hökmünde ykrar edilendir<ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. Şu wagta çenli dokuz ýurduň ýigrimi şäheri bu Oýunlara ýer eýeçiligini etdi. Oklend, Edinburg we Glazgo şäherleri bu çärä iki gezek ýer eýeçiligini etdiler. Iň soňky Oýunlar 2026 ýylda Glazgoda geçirilýär. Aslynda, 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny geçirmek hukugy Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyna berlipdi, ýöne çykdajylar bilen baglanyşykly aladalar sebäpli ştat bu çäreden ýüz öwürdi. Soňra Glazgo şäheri çalşyryjy ýer eýesi hökmünde tassyklandy. Häzirki Oýunlar göwrüm taýdan ep-esli kiçi bolup, diňe on sany sport görnüşini öz içine alýar. Ylalaşygyň bir bölegi hökmünde, Wiktoriýa hökümeti Glazgodaky guramaçylara 2 million funt-sterlingden gowrak serişde berer<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. 2030 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny (bu hem XXIV Oýunlar, hem-de ýüz ýyllyk ýubileý Oýunlary bolar) geçirmek hukugy Hindistanyň Ahmadabad şäherine berlipdi<ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. == Taryh == Britan imperiýasynyň agzalaryny birleşdirýän sport ýaryşyny geçirmek baradaky pikir ilkinji gezek [[1891]] ýylda — häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň ilkinjisi geçirilmezden bäş ýyl öň — Jon Astli Kuper tarapyndan öňe sürlüpdir. Ol dürli neşirlerde hatlar we makalalar arkaly "Britan imperiýasynda özara hoşniýetliligi we düşünişmegi güýçlendirmegiň serişdesi hökmünde her dört ýyldan bir gezek geçiriljek 'Pan-Britan' ýa-da 'Pan-Anglikan' ýaryşyny" guramagy teklip edipdir. Bu pikiri wagyz etmek üçin Awstraliýada, Täze Zelandiýada we Günorta Afrikada "Jon Astli Kuper" komitetleri döredilipdir; şeýle-de, bu başlangyç Pýer de Kubertini halkara Olimpiýa oýunlary hereketini başlamaga ruhlandyrypdyr<ref name="ANETT">{{cite web|date=25 August 2017|title=J Astley Cooper|url=http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201348/http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019|website=Anent Scottish Running}}</ref><ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. [[1911]] ýylda, Georg V-iň tagta çykmagynyň hormatyna Londondaky "Kristal Palas"da (The Crystal Palace) geçirilen "Imperiýa festiwalynyň" (Festival of Empire) çäginde "Imperiýaara çempionat" guralypdyr; bu çäre Plimut grafy we lord Desboro tarapyndan goldanylypdyr. Awstralaziýa (Awstraliýa we Täze Zelandiýa), [[Kanada]], Günorta Afrika we [[Birleşen Patyşalyk|Beýik Britaniýa]]dan gelen toparlar ýeňil atletika, boks, ýüzmek we göreş ýaryşlarynda bäsleşipdirler.[15] Çempionatda Kanada ýeňiji bolup, oňa beýikligi 2 fut 6 dýuým (76 sm) we agramy 340 uns (9,6 kg) bolan kümüş kubok (lord Lonsdeýl tarapyndan sowgat berlen) gowşurylypdyr. "Auckland Star" gazetiniň habarçysy bu oýunlary tankytlap, olary "uly göwünçökgünlik" we "'Imperiýa sporty' adyna mynasyp däl" çäre diýip häsiýetlendiripdir<ref>{{cite news|last1=Dunn|first1=John F.|title=STAMPS; NEW BOOKLET|url=https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|access-date=1 June 2019|work=[[The New York Times]]|date=16 March 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=21 April 1911|title=FESTIVAL OF EMPIRE GAMES|pages=2|work=[[Evening Journal (Adelaide)]]|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/204490892|access-date=28 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=COMMONWEALTH GAMES MEDALLISTS|url=http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|website=GBR Athletics|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418100107/http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|archive-date=18 April 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Empire Sports|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|website=Papers Past|access-date=1 June 2019|date=21 August 1911|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Amsterdamda geçiriljek 1928 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görülýän döwürde, Kanadanyň Hweseskar Atletika Bileleşiginiň ýolbaşçysy J. Howard Kroker "The Hamilton Spectator" gazetiniň žurnalisti Melwil Marks Robinson bilen Kanadada halkara sport çäresini geçirmek barada söhbetdeş bolupdyr. Robinson 1930 ýylda Ontario ştatyndaky Hamilton şäherinde "Britan imperiýasynyň oýunlary" (British Empire Games) adyny alan ýaryşy geçirmegi teklip edip we bu pikiri işjeň goldapdyr. Soňra Robinson 1930 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlarynda Kanadanyň ýeňil atletika toparynyň menejeri bolup işläpdir<ref>{{cite news|title=Hamilton's Amazing Empire Athletic Meet|last=Griffin|first=Frederick|date=9 August 1930|newspaper=[[Winnipeg Free Press]]|location=Winnipeg, Manitoba|page=27|url=https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|access-date=28 May 2023|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528185244/https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|url-status=live}}</ref><ref name="TOP">{{cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|title=History of the Commonwealth Games|website=Topend Sports|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201346/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019}}</ref>. "Milletler Bileleşiginiň" düzüminde 56 sany özygtyýarly döwlet bar bolsa-da, "Bileleşigiň oýunlary" boýunça hereket edýän 74 sany gurama (assosiasiýa) bar. Olar alty sebite (Afrika, Amerika, Karib basseýni, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa) bölünýär we her biri öz ýurdy ýa-da territoriýasy üçin Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipäni ýerine ýetirýär. Käbir ýurtlarda, meselem, Hindistanda we Günorta Afrikada, CGA funksiýalaryny olaryň Milli Olimpiya Komitetleri öz üstüne alýar<ref>{{cite web |title=Nations |url=https://www.commonwealthsport.com/nations |location=London, UK |publisher=Commonwealth Sport |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513192417/https://www.commonwealthsport.com/nations |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. Her bir Arkalaşygyň oýunlaryna diňe alty milli federasiýa gatnaşdy: [[Awstraliýa]], [[Kanada]], [[Angliýa]], [[Täze Zelandiýa]], [[Şotlandiýa]] we Uels. Bu alty federasiýadan [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], Kanada we Täze Zelandiýa her bir oýunda azyndan bir altyn medal gazandylar. Awstraliýa Oýunlaryň on üç gezek, Angliýa ýedi gezek we Kanada bir gezek iň ýokary üstünlik gazanan topar boldy. Bu üç topar hem Arkalaşygyň ähli döwürleriniň medal sanawynda şol tertipde birinji orunda durýar. === Ýaryşlar === ==== Britan Imperiýasynyň oýunlary (1930–1950) ==== 1930 ýyldaky Britan Imperiýasynyň oýunlary, soňraky döwürde Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara bähbitli hyzmatdaşlyk guramasynyň oýunlary) ady bilen tanalan ýaryşlaryň ilkinjisi bolup, olar 1930 ýylyň 16 awgustyndan 23 awgustyna çenli Kanadanyň Ontario welaýatynyň Hamilton şäherinde geçirildi we oýunlaryň açylyşyny Lord Willingdon amala aşyrdy<ref name=H30>{{cite web|title=Hamilton 1930|url=https://thecgf.com/games/hamilton-1930|website=[[Commonwealth Games Federation]]|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201441/https://thecgf.com/games/hamilton-1930|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. On bir ýurt — Awstraliýa, Bermuda, Britan Guýanasy, Kanada, Angliýa, Demirgazyk Irlandiýa, Nýufaundlend, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa, Günorta Afrika we Uels — ýeňil atletika, boks, "lawn bowls" (ot üstündäki şar oýny), gaýykda ýaryşmak, ýüzmek, suwa bökmek we göreş ýaly görnüşlerde bäsleşmek üçin jemi 400 türgeni iberdi. Açylyş we ýapylyş dabaralary, şeýle-de ýeňil atletika ýaryşlary "Civic" stadionynda geçirildi<ref name="E30">{{cite web|title=1930 Empire Games|url=http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|website=Anent Scottish Running|access-date=1 June 2019|date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201349/http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Oýunlaryň çykdajysy 97 973 dollary düzdi. Aýallar diňe suw sport görnüşlerinde bäsleşdiler. Kanadaly üç ädimli böküji Gordon Smallacombe oýunlaryň taryhynda ilkinji altyn medaly gazandy<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Empire Games of 1930|url=http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|publisher=Torontoist.com|access-date=30 August 2017|author=Jamie Bradburn|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831000151/http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|archive-date=31 August 2017|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1954–1966) ==== [[File:Bannister and Landy.jpg|thumb|upright=0.75|Wankuwerde Rojer Bannister bilen Jon Landiniň arasyndaky "Mojiza-mil" (Miracle Mile) ýaryşynyň hormatyna dikeldilen heýkel]] Oýunlaryň bäşinji tapgyry bolan 1954 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirildi. Bu, 1952 ýylda — ýagny şa zenan Ýelizaweta II-niň tagta çykan ýylynda — ady "Britan Imperiýasynyň oýunlaryndan" üýtgedilenden soň geçirilen ilkinji ýaryşdy. Oýunlaryň bu tapgyry Wankuweri dünýä derejesinde tanatdy we ýatda galyjy sport wakalary bilen bir hatarda ajaýyp göwünaçylyk çärelerini, tehniki täzelikleri we medeni wakalary öz içine aldy. "Mojiza-mil" ady bilen meşhur bolan ýaryşda, dünýä boýunça ilkinji gezek göni ýaýlymda görkezilen bu çärede, hem altyn medal gazanan iňlis türgeni Rojer Bannister, hem-de kümüş medal gazanan awstraliýaly türgen Jon Landi aralygy dört minutdan az wagtda geçdiler. Demirgazyk Rodeziýa we Pakistan ilkinji gezek bu ýaryşlara gatnaşdylar we ikisi-de üstünlikli çykyş edip, degişlilikde sekiz we alty medal gazandylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/vancouver-1954|title=Vancouver 1954|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120046/https://thecgf.com/games/vancouver-1954|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:1958 Commonwealth Games 3d Stamp.jpg|thumb|1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna (Kardiff, Uels) bagyşlanan 3 penslik Britan poçta markasy]] 1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Uelsiň Kardiff şäherinde geçirildi. Oýunlaryň altynjy tapgyry Uelsde geçirilen iň uly sport çäresi boldy we bu ýurt Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul eden iň kiçi döwlet hasaplanýar. Ikinji jahan urşy sebäpli 1946 ýyldaky ýaryşyň ýatyrylmagy netijesinde, Kardiff oýunlary kabul etmek üçin meýilleşdirilenden on iki ýyl köp garaşmaly boldy. Kardiff oýunlarynda şa zenanynyň estafeta taýagy (Queen's Baton Relay) ýörişi ornaşdyryldy; şondan bäri bu çäre Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň her oýunlarynyň öňüsyrasynda geçirilip gelinýär. Kardiff oýunlaryna otuz bäş ýurt jemi 1122 türgeni we 228 resmi wekili iberdi; şeýle hem 23 ýurt we garaşly territoriýa medallary gazandy, olaryň arasynda ilkinji gezek Singapur, Gana, Keniýa we Men adasy hem bardy. Kardiffdäki oýunlaryň öňüsyrasynda, Stenli Metýus, Jimmi Hill we Don Rewi ýaly köp sanly öňdebaryjy türgenler 1958 ýylyň 17 iýulynda "The Times" gazetine ýazylan hata gol çekdiler. Olar bu hatda Günorta Afrikanyň diňe akýagyzlara niýetlenen sport ulgamyny ýazgardylar, halkara sportda "apartheid syýasatyna" garşy çykdylar we "Olimpiýa oýunlarynyň Jarnamasynda beýan edilen jynsy deňlik ýörelgesini" goradylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/cardiff-1958|title=Cardiff 1958|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120128/https://thecgf.com/games/cardiff-1958|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>Brown and Hogsbjerg, ''Apartheid is not a game'', 16</ref>. 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Günbatar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirildi. Otuz bäş ýurt Pert şäherine jemi 863 türgeni we 178 resmi wekili iberdi. Jersi ilkinji gezek medallara eýe bolanlaryň hataryna goşuldy; şol bir wagtyň özünde Britan Gondurasy, Dominika, Papua we Gwineýa hem-de Sent-Lýusiýa ilkinji gezek bu oýunlara gatnaşdylar. Aden hem ýörite çakylyk boýunça ýaryşa gatnaşdy. Sarawak, Demirgazyk Borneo we Malaýa soňky gezek özbaşdak gatnaşdylar; şondan soň, ýagny 1966 ýylda olar Malaýziýanyň baýdagy astynda çykyş etdiler. Mundan başga-da, Rodesiýa we Nýasalend oýunlara ilkinji we ýeke-täk gezek bilelikdäki topar hökmünde gatnaşdylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/perth-1962|title=Perth 1962|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183025/https://thecgf.com/games/perth-1962|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1966 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Ýamaýkanyň Kingston şäherinde geçirildi. Bu, oýunlaryň şeýle atlandyrylýan "Ak Dominionlardan" (akýagyzlaryň agdyklyk edýän territoriýalaryndan) daşarda geçirilen ilkinji gezekki ýagdaýydy. Kingston oýunlaryna otuz dört ýurt (şol sanda Günorta Arabystan) gatnaşyp, jemi 1316 türgeni we resmi wekili iberdi<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kingston-1966|title=Kingston 1966|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120105/https://thecgf.com/games/kingston-1966|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary (1970–1974) ==== 1970 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Şotlandiýanyň Edinburg şäherinde geçirildi. Bu oýunlar "Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary" adynyň ilkinji gezek kabul edilen, ýaryşlarda imperiýa ölçeg birlikleriniň däl-de, eýsem metrik ulgamyň ulanylan, Şotlandiýada geçirilen we şeýle hem Beýik Britaniýanyň Şa zenany Ýelizaweta II-niň Ählumumy Hyzmatdaşlygyň ýolbaşçysy hökmünde gatnaşan ilkinji oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|title=Edinburgh 1970|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182818/https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Täze Zelandiýanyň Kraýstçörç şäherinde geçirildi. Bu çäre resmi taýdan "Dostluk Oýunlary" (The Friendly Games) diýlip atlandyryldy we şeýle hem ýörite tematik aýdymy bolan ilkinji oýunlar boldy. 1972 ýyldaky Mýunhen Olimpiadasynda ysraýylly türgenleriň gyrgynçylyga sezewar edilmeginden soň, Kraýstçörçdäki bu onunjy oýunlar gatnaşyjylaryň we tomaşaçylaryň howpsuzlygyny iň esasy talap hökmünde goýan ilkinji köp görnüşli sport çäresi boldy. Howpsuzlyk işgärleri türgenler şäherjigini gurşap aldylar we polisiýanyň aýratyn güýçli derejede gözegçiligi üpjün edildi. Jemi 374 medal toplumyndan diňe 22 ýurt medal gazanmagy başardy, ýöne ilkinji gezek ýeňiji bolanlaryň hatarynda Günbatar Samoa, Lesoto we Swazilend (2018 ýyldan bäri Eswatini) ýurtlary bardy. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlarynyň tematik aýdymy "Join Together" (Birleşiň) diýlip atlandyrylýardy.<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/christchurch-1974|title=Christchurch 1974|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182637/https://thecgf.com/games/christchurch-1974|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1978–1998) ==== 1978 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Alberta welaýatynyň Edmonton şäherinde geçirildi. Bu çäre "Milletler Bileleşiginiň oýunlary" diýen häzirki ady göteren ilkinji ýaryş boldy we 46 ýurtdan takmynan 1500 türgeniň gatnaşmagy bilen täze bir derejä ýetdi. Nigeriýa, Täze Zelandiýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryna garşy protest hökmünde; Uganda bolsa, Kanadanyň Idi Aminiň hökümetine garşy duşmançylykly garaýşy baradaky aýyplamalar sebäpli protest hökmünde bu oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdi (boýkot etdi)<ref name="MacintoshHawes1994">{{cite book|author1=Donald Macintosh|author2=Michael Hawes|author3=Donna Ruth Greenhorn|author4=David Ross Black|title=Sport and Canadian Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|date=5 April 1994|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-1161-3|pages=81–|access-date=4 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320234758/https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edmonton-1978|title=Edmonton 1978|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182816/https://thecgf.com/games/edmonton-1978|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Games Opening Ceremony - Brisbane 1982.jpg|thumb|Awstraliýanyň Brisben şäherinde geçirilen 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň açylyş dabarasy]] 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Brisben şäherinde geçirildi. Brisben oýunlaryna 46 ýurt gatnaşdy we jemi 1583 türgen hem-de 571 resmi wekil bilen täze rekord goýuldy. Ýaryşy kabul ediji ýurt hökmünde Awstraliýa medal sanawynda öňdeligi eýeledi; yzly-yzyna Angliýa, Kanada, Şotlandiýa we Täze Zelandiýa gelýärdi. Öň Günorta Rodesiýa, şeýle hem Rodesiýa we Nýasalend federasiýasynyň düzüminde çykyş eden Zimbabwe, bu oýunlarda ilkinji gezek özbaşdak wekilçilik etdi. 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "You're Here To Win" (Ýeňiş üçin geldiňiz) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/brisbane-1982|title=Brisbane 1982|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182713/https://thecgf.com/games/brisbane-1982|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Şotlandiýa]]nyň Edinburg şäherinde geçirildi we bu Edinburgda geçirilen ikinji oýunlar boldy. 1986 ýyldaky oýunlara gatnaşyga, Beýik Britaniýanyň Premýer-ministri Margaret Teçeriň 1985 ýylda aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny ýazgarmakdan ýüz öwürmegine garşy protest hökmünde [[Afrika]], [[Aziýa]] we Karib sebitindäki 32 ýurduň boýkoty täsir etdi; şeýle-de bolsa, oýunlar bu kynçylygy ýeňip geçdi we mundan beýläk-de ösmegini dowam etdirdi. Edinburgda geçirilen ikinji oýunlara 26 ýurt gatnaşdy we jemi 1662 türgen hem-de 461 resmi wekil iberildi. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Spirit Of Youth" (Ýaşlygyň ruhy) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|title=Edinburgh 1986|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183027/https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Täze Zelandiýanyň Oklend şäherinde geçirildi. Bu oýunlar on dördünji Milletler Bileleşiginiň oýunlary, Täze Zelandiýanyň kabul eden üçünji we Oklendiň kabul eden ikinji oýunlary boldy. Oklendde geçirilen ikinji oýunlara 55 ýurt gatnaşyp, jemi 2826 türgen we resmi wekil iberildi we bu täze rekord boldy. Pakistan 1972 ýylda düzümden çykandan soň, 1989 ýylda Milletler Bileleşigine (Commonwealth) gaýdyp geldi we ýigrimi ýyllyk arakesmeden soň 1990 ýyldaky oýunlara gatnaşdy. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "This Is The Moment" (Ine, şol pursat) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/auckland-1990|title=Auckland 1990|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120012/https://thecgf.com/games/auckland-1990|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|title=Pakistan|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615134534/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|archive-date=15 June 2017|url-status=dead}}</ref>. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Kanada]]nyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wiktoriýa şäherinde geçirildi. Bu çäre Kanadada geçirilen dördünji oýunlar boldy. Oýunlar, aparteid döwründen soň [[Günorta Afrika Respublikasy]]nyň sport älemine gaýdyp gelmeginiň we ýurduň 1958 ýyldaky oýunlara soňky gezek gatnaşmagyndan bäri geçen otuz ýyldan gowrak wagtyň dowamyndaky möhüm tapgyryny alamatlandyrdy. Namibiýa, 1990 ýylda Günorta Afrika Respublikasyndan garaşsyzlygyny gazanandan soň, Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna ilkinji gezek gatnaşdy. Şeýle hem, bu oýunlar Gonkongyň Britaniýadan Hytaýa geçirilmezinden öňki soňky gatnaşan oýunlary boldy. Altmyş üç ýurt jemi 2557 türgeni we 914 resmi wekili iberdi. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Let Your Spirit Take Flight" (Ruhuňyzy ganatlandyryň) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/victoria-1994|title=Victoria 1994|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182604/https://thecgf.com/games/victoria-1994|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Malaziýa]]nyň [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] şäherinde geçirildi. Milletler Bileleşiginiň oýunlary özüniň 68 ýyllyk taryhynda ilkinji gezek [[Aziýa]]da geçirildi. Şeýle hem, bu çäre toparlaýyn sport görnüşleriniň (kriket, regbi-7, netbol we meýdan hokeýi), şeýle-de boulingiň we skwoşyň goşulmagy bilen tapawutlanan ilkinji oýunlar boldy; bu ägirt uly üstünlik bolup, gatnaşyjylaryň we teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny ep-esli artdyrdy. Kuala-Lumpur oýunlaryna jemi 70 ýurt 5065 türgeni we resmi wekili iberip, täze rekord goýdy. Medal sanawynda öňdäki bäşligi [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], [[Kanada]], [[Malaziýa|Malaýziýa]] (şol wagta çenli iň gowy netijesini görkezen) we [[Günorta Afrika Respublikasy]] düzdi. Şeýle hem, Nauru üç altyn medal gazanyp, täsirli netije görkezdi. Kamerun, Mozambik, Kiribati we Tuwalu ilkinji gezek oýunlara gatnaşdylar. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Forever As One" (Hemişelik bir bitewi bolup) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|title=Kuala Lumpur 1998|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120007/https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== 21 asyrda ==== 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk Bileleşiginiň oýunlary) Angliýanyň Mançester şäherinde geçirildi. Bu çäre 1934 ýyldan bäri ilkinji gezek Angliýada guraldy we Bileleşigiň ýolbaşçysy II Ýelizawetanyň tagta çykmagynyň 50 ýyllygy (Altyn ýubileýi) bilen gabat getirildi. Sport görnüşleri we ýaryşlar babatda, 2002 ýyldaky oýunlar 2010 ýyldaky oýunlara çenli taryhda iň uly Milletler Bileleşiginiň oýunlary bolup, onda 17 sport görnüşi boýunça 281 ýaryş geçirildi. Medallaryň umumy sany boýunça sanawyň başynda Awstraliýa durýardy, ondan soň bolsa ýaryşy kabul eden Angliýa we Kanada gelýärdi. 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, geljekki nesillere galdyryljak miras meselesine uly üns bermek arkaly, oýunlary geçirmek we olara dalaşgär bolmak isleýän şäherler üçin täze bir ölçeg-nusga döretdi. 2002 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Where My Heart Will Take Me" ("Ýüregimiň meni alyp barjak ýeri") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/manchester-2002|title=Manchester 2002|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120044/https://thecgf.com/games/manchester-2002|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:MSC, 2006 Commonwealth Games.jpg|thumb|Melburn şäherindäki "Melbourne Cricket Ground" (MCG) stadionynda 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň çäginde ýeňil atletika ýaryşlary]] 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyndaky Melburn şäherinde geçirildi. 2006 ýyldaky oýunlar bilen 2002 ýyldaky oýunlaryň arasyndaky ýeke-täk tapawut Zimbabweniň gatnaşmazlygy boldy; bu ýurt 2002 ýylda gurama tarapyndan agzalygy togtadylandan soň, Milletler Bileleşigi düzüminden çykypdy. Oýunlaryň taryhynda ilkinji gezek "Queen's Baton" (Şa zenanynyň estafeta taýagy) oýunlara gatnaşýan Bileleşigiň ähli ýurtlaryna we territoriýalaryna aýlanyp çykdy; bu syýahat jemi 180 000 kilometr (110 000 mil) aralygy öz içine aldy. Sport ýaryşlaryna 4000-den gowrak türgen gatnaşdy. Medallar sanawynda ýene-de ilkinji üçlügi Awstraliýa eýeledi, ondan soň bolsa Angliýa we Kanada geldi.[43] 2006 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Together We Are One" ("Biz bilelikde bir bitewi") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{cite web |last=York |first=Geoffrey |date=November 18, 2024 |title=Commonwealth leaders push for Zimbabwe to rejoin despite tainted elections |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |publisher=The Globe & Mail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102114924/https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |archive-date=2 January 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/melbourne-2006|title=Melbourne 2006|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120010/https://thecgf.com/games/melbourne-2006|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2010 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Hindistanyň Deli şäherinde geçirildi. Oýunlaryň çykdajysy 11 milliard ABŞ dollaryna deň boldy we olar taryhda iň gymmat düşen Milletler Bileleşiginiň oýunlary boldy. Bu, Milletler Toplumynyň oýunlarynyň Hindistanda geçirilmegi, şeýle hem Milletler Toplumyna degişli bir respublikanyň bu oýunlara ýer eýesi bolmagy ilkinji gezekdi; şeýle-de, bu oýunlar 1998 ýylda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinden soň Aziýada geçirilen ikinji oýunlardy. Milletler Toplumyna degişli 71 ýurtdan we territoriýadan jemi 6081 türgen sportuň 21 görnüşi boýunça 272 ýaryşda bäsleşdi. Medallaryň umumy sany boýunça Awstraliýa öňdeligi eýeledi. Ýer eýesi bolan Hindistan islendik sport çäresindäki iň gowy netijesini görkezip, umumy hasapda ikinji orny eýeledi. Ruanda bu oýunlarda ilkinji gezek çykyş etdi. 2010 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň resmi aýdymy "Live, Rise, Ascend, Win" ("Ýaşa, Göteril, Belende çyk, Ýeň") diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/delhi-2010|title=Delhi 2010|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120108/https://thecgf.com/games/delhi-2010|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|title=Rwanda|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130063104/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirildi. Bu oýunlar Şotlandiýada geçirilen iň uly köp görnüşli sport çäresi bolup, oňa dürli ýurtlardan we territoriýalardan 4950 töweregi türgen gatnaşdy we olar sportuň 18 görnüşi boýunça bäsleşdiler; bu görkeziji bilen olar Şotlandiýanyň paýtagty Edinburgda geçirilen 1970 we 1986 ýyllardaky oýunlardan hem geçdi. Usain Bolt 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynda 4×100 metr aralyga estafeta ýaryşyna gatnaşdy we topardaky hyzmatdaşlary bilen bilelikde Milletler Toplumynyň oýunlarynyň rekordyny goýdy. Oýunlar guralyşy, tomaşaçylaryň gatnaşygy we Şotlandiýa halkynyň joşguny babatda ýokary baha aldy; Milletler Toplumynyň Sport Federasiýasynyň (CGF) ýerine ýetiriji direktory Maýk Huper olary "hereketiň taryhyndaky iň ajaýyp oýunlar" diýip häsiýetlendirdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|title=Usain Bolt: Glasgow 2014 gold for Jamaica in 4x100m relay|date=2 August 2014|work=BBC Sport|access-date=28 April 2017|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716171902/http://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|archive-date=16 July 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/glasgow-2014|title=Glasgow 2014|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182710/https://thecgf.com/games/glasgow-2014|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Cycling (geograph 4105477).jpg|thumb|right|Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirilen 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň çäginde welosiped ýaryşy]] 2018 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Gold-Kost şäherinde geçirildi; bu Awstraliýanyň oýunlara bäşinji gezek ýer eýesi bolmagydy. Erkekler we zenanlar üçin deň mukdarda ýaryşlar gurnaldy; bu taryhda iri köp görnüşli sport çäresinde ýaryşlaryň sany boýunça deňligiň üpjün edilmegi babatda ilkinji gezek bolup geçdi<ref name=insidethegames>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|title=Gold Coast 2018 to offer same amount of medals for men and women after seven events added|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|title=Gold Coast 2018|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413185707/https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|archive-date=13 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Birmingham 2022 Opening Ceremony.jpg|thumb|2022 ýyldaky açylyş dabarasy]] 2022 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Angliýanyň Birmingem şäherinde geçirildi. Bu, 1934 ýylda Londonda we 2002 ýylda Mançesterde geçirilen oýunlardan soň, Angliýada geçirilen üçünji Milletler Toplumynyň oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/birmingham-2022|title=Birmingham 2022|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120125/https://thecgf.com/games/birmingham-2022|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Commonwealth Games) II Ýelizawetanyň tagtda oturmagynyň 70 ýyllygy (Platin ýubileýi) hem-de Londonda geçirilen 2012 ýyldaky tomusky Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlarynyň on ýyllygy bilen gabat geldi. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, II Ýelizawetanyň 2022 ýylyň 8 sentýabrynda aradan çykmazyndan öň, onuň hökümdarlyk döwründe geçirilen soňky ýaryş boldy. 2022 ýylyň 16 fewralynda 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň Awstraliýada rekord derejede altynjy gezek geçiriljekdigi, ýöne bu gezek ilkinji gezek merkezi däl görnüşde (bir şäherde däl-de, birnäçe ýerde) guraljakdygy yglan edildi; sebäbi Wiktoriýa ştaty oýunlary kabul ediji tarap hökmünde çykyş etdi. Çäre esasan Bendigo sebitine we ýene-de üç sany sebit merkezine gönükdirilen dört sany sebit toparyndan ybarat bolmalydy. Emma 2023 ýylyň iýul aýynda Wiktoriýanyň Premýer-ministri Daniel Endrýus Wiktoriýanyň 2026 ýyldaky oýunlary mundan beýläk kabul etmejekdigini yglan etdi<ref name=":2">{{Cite web|title=Australia's Victoria state pulls out of hosting 2026 Commonwealth Games|url=https://news.sky.com/story/victoria-state-pulls-out-of-hosting-2026-commonwealth-games-12922606|access-date=19 July 2023|website=Sky News|language=en}}</ref>. Wiktoriýanyň ýatyrmagyndan soň, Şotlandiýanyň hökümeti 2026 ýyldaky oýunlary Glazgoda geçirmäge razylyk bildirdi; ýöne oýunlar "kiçeldilen" görnüşde bolar, ýagny diňe 10 görnüşli sport ýaryşy dört meýdançada geçiriler we döwlet serişdeleriniň talap edilmezligi göz öňünde tutular<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Scotland agrees to host Commonwealth Games in 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8ddeeklxko |access-date=2024-09-17 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary III Karlyň hökümdarlyk döwründe geçiriljek ilkinji oýunlar bolar. Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny iň köp gezek kabul eden üç ýurt Awstraliýa (5), Kanada (4) we Şotlandiýadyr (4). Täze Zelandiýa üç gezek, Angliýa bolsa 2022 ýyldaky oýunlar bilen birlikde öz görkezijisini üç gezek kabul etme derejesine ýetirdi. Uelsde bir gezek, Aziýada iki gezek (Malaýziýa (1) we Hindistan (1)) we Karib sebitinde bir gezek (Ýamaýka (1)) oýunlar geçirildi. Çäre Afrikadaky şähere (Durban şäherine) ynanylypdy, ýöne hiç haçan şol ýerde geçirilmedi<ref name=":1">{{Cite web|url=http://thecgf.com/games/story.asp|title=The Story of The Commonwealth Games|website=Commonwealth Games Federation|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125811/http://thecgf.com/games/story.asp|archive-date=16 April 2017|url-status=dead}}</ref>. 2030 ýyldaky Arkalaşygyň oýunlary Ahmedabadda geçiriler we ilkinji Arkalaşygyň oýunlarynyň ýüz ýyllygyny bellejek. === Paraplegikler üçin oýunlar === {{main|Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary}} [[File:1962 Commonwealth Paraplegic Games Competitors Team Photograph.jpg|thumb|1962 ýylda Pertde geçirilen Commonwealth Paraplegikler oýunlaryna gatnaşan türgenler]] Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary, Beýik Britaniýa ýurtlaryndan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilen halkara köp görnüşli sport çäresi bolupdyr. Bu çäre käwagt "Paraplegik Imperiýa oýunlary" we "Britaniýa Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary" diýlip hem atlandyrylypdyr. Oýunlara esasan oňurga şikesi ýa-da poliomiýelit sebäpli maýyplygy bolan türgenler gatnaşypdyr. Çäre ilkinji gezek 1962 ýylda geçirilip, 1974 ýylda ýatyrylypdyr<ref>{{cite book|last1=DePauw|first1=Karen P|last2=Gavron|first2=Susan J|title=Disability sport|url=https://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|access-date=25 February 2012|year=2005|publisher=Human Kinetics|isbn=978-0-7360-4638-1|pages=102–|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528065508/http://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|archive-date=28 May 2013|url-status=live}}</ref>. Oýunlar, beden taýdan sagdyn türgenler üçin niýetlenen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul edýän ýurtda geçirilipdir. Commonwealth Paraplegikler oýunlaryny kabul eden ýurtlar: 1962 ýylda Awstraliýa, 1966 ýylda Ýamaýka, 1970 ýylda Şotlandiýa we 1974 ýylda Täze Zelandiýa bolupdyr. Alty ýurt — Awstraliýa, Angliýa, Täze Zelandiýa, Demirgazyk Irlandiýa, Şotlandiýa we Uels — Commonwealth Paraplegikler oýunlarynyň hemmesinde wekilçilik edipdir. Awstraliýa we Angliýa iki gezekden iň ýokary netije görkezen ýurtlar bolupdyr: degişlilikde 1962, 1974 we 1966, 1970 ýyllarda. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna maýyplygy bolan türgenleriň goşulmagy ==== Maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek 1994 ýylda [[Britan Kolumbiýasy]]nyň Wiktoriýa şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna goşulypdyr; şonda bu türgenler üçin ýeňil atletika we "lawn bowls" (gazon boulingi) ýaryşlary guralypdyr. Angliýanyň Mançester şäherinde geçirilen 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda bolsa, olar hökmany ýaryş görnüşleri hökmünde goşulyp, bu oýunlary doly derejede ähli türgenleri öz içine alýan ilkinji halkara köp görnüşli sport oýunlaryna öwrüpdir. Bu, netijeleriň medal sanawyna goşulmagyny we türgenleriň her ýurduň wekiliýetiniň doly hukukly agzalary bolmagyny aňladypdyr<ref>{{cite web|last1=Van Ooyen and Justin Anjema|first1=Mark|last2=Anjema|first2=Justin|title=A Review and Interpretation of the Events of the 1994 Commonwealth Games|publisher=Redeemer University College|date=25 March 2004|url=http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|access-date=25 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731114220/http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|archive-date=31 July 2013 }}</ref><ref>{{cite web|title=Para-sports for elite athletes with a disability|url=http://www.thecgf.com/sports/ead.asp|work=Commonwealth Games Federation website|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130060533/http://thecgf.com/sports/ead.asp|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Şri-Lanka]]nyň Kolombo şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlary federasiýasynyň (CGF) 2007 ýyldaky Baş Assambleýasynda, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we CGF-iň arasynda hyzmatdaşlyk ylalaşygyna gol çekilipdir. Bu ylalaşyk iki guramanyň arasynda resmi institusional gatnaşyklary üpjün etmegi we maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenleriň (EAD) geljekki Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna gatnaşmagyny kepillendirmegi maksat edinipdir. Hyzmatdaşlyk ylalaşygy IPC bilen CGF-iň arasyndaky berk hyzmatdaşlygy kesgitläpdir. Ol IPC-ni degişli sport guramasy hökmünde ykrar etdi we Arkalaşyk oýunlarynyň EAD sport maksatnamasynyň utgaşdyrylmagyna we ýerine ýetirilmegine gözegçilik etmek wezipesini ýerine ýetirdi we iki guramany hem Paralimpiýa we Arkalaşyk oýunlary hereketleriniň ösüşini goldamakda bilelikde işlemäge borçlandyrdy<ref>{{Cite web|url=https://www.paralympic.org/press-release/ipc-and-cgf-sign-co-operative-agreement|title=IPC and CGF Sign Co-operative Agreement|publisher=International Paralympic Committee|language=en|access-date=7 February 2020}}</ref>. ==== Gyşky oýunlar ==== {{main|Milletler Bileleşiginiň gyşky oýunlary}} [[File:StMoritz.jpg|thumb|1958 ýyldan 1966 ýyla çenli geçirilen üç sany Gyşky oýunlaryň ählisiniň geçirilýän ýeri bolan Sent-Moris]] Milletler Bileleşiginiň Gyşky oýunlary gyşky sport görnüşlerini öz içine alýan köp görnüşli sport çäresi bolup, iň soňky gezek 1970 ýylda geçirilipdir. Oýunlar jemi dört gezek guralypdyr. Commonwealth Gyşky oýunlary, tomusky sport görnüşlerine gönükdirilen Commonwealth oýunlaryna garşylykly deňagramlylyk hökmünde hem-de Gyşky Olimpiýa oýunlaryna we Tomusky Olimpiýa oýunlaryna goşant hökmünde döredilipdir. Gyşky oýunlar T.D. Riçardson tarapyndan esaslandyrylypdyr<ref name="Semanticus-Richardson">Semanticus.info, [http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/ T.D. Richardson] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726233649/http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/|date=26 July 2014}}</ref>. 1958 ýyldaky Commonwealth Gyşky oýunlary Şweýsariýanyň Sent-Moris şäherinde geçirilip, bu gyşky görnüşdäki oýunlaryň ilkinjisi bolupdyr<ref>CBC News, [https://www.cbc.ca/news/canada/ottawa/canadian-ski-museum-in-trouble-1.1073550 Canadian Ski Museum in trouble], 15 March 2011, Ashley Burke (accessed 7 July 2012)</ref><ref>NZ Collector Services [http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613 St. Moritz 1958 Commonwealth Winter Games silver medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416045615/http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613|date=16 April 2017 }}</ref>. 1962 ýyldaky oýunlar hem Sent-Morisde geçirilip, olar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirilen 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Commonwealth oýunlarynyň üstüni ýetiripdir; 1966 ýyldaky çäre hem Sent-Morisde geçirilipdir, ýöne 1970 ýyldaky oýunlardan soň bu pikir amala aşyrylmagyndan bes edilipdir<ref>Antiques Reporter, [http://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/ St. Mortiz 1966 Commonwealth Winter Games bronze medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070457/https://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/|date=30 March 2019 }} (accessed 7 July 2012)</ref>. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} {{Milletler Bileleşiginiň Oýunlary}} [[Category:Arkalaşyk oýunlary|Arkalaşyk oýunlary]] [[Category:Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary|Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary]] [[Category:Beýik Britaniýa imperiýasyndaky guramaçylykly çäreler]] [[Category:Köp görnüşli sport çäreleri]] [[Category:Syýasat we sport]] [[Category:Dört ýyldan bir geçirilýän sport çäreleri]] [[Category:1930 ýylda döredilen gaýtalanýan sport çäreleri]] ljqyj42juznp1496aroew30m3s23cix 270789 270784 2026-09-19T00:22:47Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 270789 wikitext text/x-wiki '''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki ýagdaýy we imperiýanyň kem-kemden kolonizasiýadan azat bolmagyny şöhlelendirip, birnäçe gezek adyny üýtgetdi. Ol 1950 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň oýunlary", 1966 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary" we 1974 ýyla çenli "Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlary" ady bilen tanalýardy. 1978 ýyldaky ýaryşdan bäri bu çäre resmi taýdan "Milletler Bileleşiginiň Oýunlary" ady bilen tanalýar; bu at onuň Britaniýa bilen taryhy baglanyşygyny saklamak bilen birlikde, häzirki zaman keşbini hem şöhlelendirýär. Oýunlar şeýle hem "Dostluk oýunlary" (Friendly Games) diýlip atlandyrylýar. Häzirki zaman Olimpiýa oýunlaryndan daşary iň gadymy köp görnüşli sport çäreleriniň biri bolan bu Oýunlar, degişlilikde öňki fransuz we portugal territoriýalary üçin guralan "Jeux de la Francophonie" (Frankofoniýa oýunlary) we "Lusofoniýa oýunlary" ýaly meňzeş çärelere gönüden-göni täsir etdi<ref>{{Cite web|title=Comm Games Chairman Peter Beattie Apologies For Closing Ceremony Blunder|url=https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|access-date=7 December 2022|website=Triple M|language=en|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207095159/https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allan|first=Steve|title=COMM GAMES UNDERWAY FOR COAST ATHLETES {{!}} NBN News|url=https://www.nbnnews.com.au/2022/07/29/comm-games-underway-for-coast-athletes/|access-date=7 December 2022|language=en-AU}}</ref><ref>{{cite web|title=History of the Games|url=https://gc2018.com/history-games|access-date=14 December 2021|work=Gold Coast 2018 Commonwealth Games|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012115/https://gc2018.com/history-games|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Steve|date=31 July 2022|title='Friendly Games' have an edge when India play Pakistan at cricket|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/friendly-games-have-an-edge-when-india-play-pakistan-cricket-2022-07-31/|access-date=17 April 2023}}</ref>. Oýunlara, sport maksatnamasyny kesgitleýän we ýaryşy geçirmek hukugyny berýän Milletler Bileleşiginiň guramasy gözegçilik edýär. Çäre, "Baton estafetasy" (ýörite taýajygyň geçirilmegi) we Milletler Bileleşiginiň Oýunlarynyň baýdagynyň dabaraly ýagdaýda galdyrylmagy ýaly özboluşly däp-dessurlaryny dowam etdirýär. Ol özüniň ähli gatnaşyjylary öz içine alýan häsiýeti we taryhy mirasy bilen beýleki halkara sport ýaryşlaryndan tapawutlanýar. Maýyplygy bolan türgenler 2002 ýyldan bäri toparlaryň doly hukukly agzalary hökmünde gatnaşdyrylýar we 2018 ýylda Oýunlar erkekler we zenanlar üçin deň derejede medal gazanylýan ýaryşlary hödürlän ilkinji global köp görnüşli sport ýaryşy boldy. 2022 ýyla gelnende, zenanlar üçin geçirilýän ýaryşlaryň sany ilkinji gezek erkeklerinkinden köp boldy. Adaty Olimpiýa sport görnüşlerinden başga-da, Milletler Bileleşiginiň Oýunlaryna Milletler Bileleşiginiň çäginde aýratyn meşhurlyk gazanan netbol, ​​"lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) we skwoş ýaly görnüşler hem girýär<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. Oýunlaryň gözbaşy 1911 ýyldaky "Imperiýaara çempionatlaryna" (Inter-Empire Championships) baryp direlýär; şonda Melwill Marks Robinson Kanadanyň Hamilton şäherinde ilkinji resmi Oýunlaryň guralmagynda möhüm rol oýnady. Wagtyň geçmegi bilen, Olaryň hataryna Beýik Britaniýanyň düzümindäki dört ýurt, Taja garaşly territoriýalar, birnäçe Britaniýanyň daşarky territoriýalary, Norfolk adasy (Awstraliýa) we Niue (Täze Zelandiýa) girýär. Belläp geçmeli zat, Bermuda, Britan Wirgin adalary we Kaýman adalary özbaşdak döwlet bolmasalar-da, Halkara Olimpiýa Komitetiniň karary bilen garaşsyz Milli Olimpiýa Komitetleri hökmünde ykrar edilendir<ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. Şu wagta çenli dokuz ýurduň ýigrimi şäheri bu Oýunlara ýer eýeçiligini etdi. Oklend, Edinburg we Glazgo şäherleri bu çärä iki gezek ýer eýeçiligini etdiler. Iň soňky Oýunlar 2026 ýylda Glazgoda geçirilýär. Aslynda, 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny geçirmek hukugy Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyna berlipdi, ýöne çykdajylar bilen baglanyşykly aladalar sebäpli ştat bu çäreden ýüz öwürdi. Soňra Glazgo şäheri çalşyryjy ýer eýesi hökmünde tassyklandy. Häzirki Oýunlar göwrüm taýdan ep-esli kiçi bolup, diňe on sany sport görnüşini öz içine alýar. Ylalaşygyň bir bölegi hökmünde, Wiktoriýa hökümeti Glazgodaky guramaçylara 2 million funt-sterlingden gowrak serişde berer<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. 2030 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny (bu hem XXIV Oýunlar, hem-de ýüz ýyllyk ýubileý Oýunlary bolar) geçirmek hukugy Hindistanyň Ahmadabad şäherine berlipdi<ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. == Taryh == Britan imperiýasynyň agzalaryny birleşdirýän sport ýaryşyny geçirmek baradaky pikir ilkinji gezek [[1891]] ýylda — häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň ilkinjisi geçirilmezden bäş ýyl öň — Jon Astli Kuper tarapyndan öňe sürlüpdir. Ol dürli neşirlerde hatlar we makalalar arkaly "Britan imperiýasynda özara hoşniýetliligi we düşünişmegi güýçlendirmegiň serişdesi hökmünde her dört ýyldan bir gezek geçiriljek 'Pan-Britan' ýa-da 'Pan-Anglikan' ýaryşyny" guramagy teklip edipdir. Bu pikiri wagyz etmek üçin Awstraliýada, Täze Zelandiýada we Günorta Afrikada "Jon Astli Kuper" komitetleri döredilipdir; şeýle-de, bu başlangyç Pýer de Kubertini halkara Olimpiýa oýunlary hereketini başlamaga ruhlandyrypdyr<ref name="ANETT">{{cite web|date=25 August 2017|title=J Astley Cooper|url=http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201348/http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019|website=Anent Scottish Running}}</ref><ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. [[1911]] ýylda, Georg V-iň tagta çykmagynyň hormatyna Londondaky "Kristal Palas"da (The Crystal Palace) geçirilen "Imperiýa festiwalynyň" (Festival of Empire) çäginde "Imperiýaara çempionat" guralypdyr; bu çäre Plimut grafy we lord Desboro tarapyndan goldanylypdyr. Awstralaziýa (Awstraliýa we Täze Zelandiýa), [[Kanada]], Günorta Afrika we [[Birleşen Patyşalyk|Beýik Britaniýa]]dan gelen toparlar ýeňil atletika, boks, ýüzmek we göreş ýaryşlarynda bäsleşipdirler.[15] Çempionatda Kanada ýeňiji bolup, oňa beýikligi 2 fut 6 dýuým (76 sm) we agramy 340 uns (9,6 kg) bolan kümüş kubok (lord Lonsdeýl tarapyndan sowgat berlen) gowşurylypdyr. "Auckland Star" gazetiniň habarçysy bu oýunlary tankytlap, olary "uly göwünçökgünlik" we "'Imperiýa sporty' adyna mynasyp däl" çäre diýip häsiýetlendiripdir<ref>{{cite news|last1=Dunn|first1=John F.|title=STAMPS; NEW BOOKLET|url=https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|access-date=1 June 2019|work=[[The New York Times]]|date=16 March 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=21 April 1911|title=FESTIVAL OF EMPIRE GAMES|pages=2|work=[[Evening Journal (Adelaide)]]|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/204490892|access-date=28 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=COMMONWEALTH GAMES MEDALLISTS|url=http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|website=GBR Athletics|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418100107/http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|archive-date=18 April 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Empire Sports|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|website=Papers Past|access-date=1 June 2019|date=21 August 1911|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Amsterdamda geçiriljek 1928 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görülýän döwürde, Kanadanyň Hweseskar Atletika Bileleşiginiň ýolbaşçysy J. Howard Kroker "The Hamilton Spectator" gazetiniň žurnalisti Melwil Marks Robinson bilen Kanadada halkara sport çäresini geçirmek barada söhbetdeş bolupdyr. Robinson 1930 ýylda Ontario ştatyndaky Hamilton şäherinde "Britan imperiýasynyň oýunlary" (British Empire Games) adyny alan ýaryşy geçirmegi teklip edip we bu pikiri işjeň goldapdyr. Soňra Robinson 1930 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlarynda Kanadanyň ýeňil atletika toparynyň menejeri bolup işläpdir<ref>{{cite news|title=Hamilton's Amazing Empire Athletic Meet|last=Griffin|first=Frederick|date=9 August 1930|newspaper=[[Winnipeg Free Press]]|location=Winnipeg, Manitoba|page=27|url=https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|access-date=28 May 2023|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528185244/https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|url-status=live}}</ref><ref name="TOP">{{cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|title=History of the Commonwealth Games|website=Topend Sports|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201346/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019}}</ref>. "Milletler Bileleşiginiň" düzüminde 56 sany özygtyýarly döwlet bar bolsa-da, "Bileleşigiň oýunlary" boýunça hereket edýän 74 sany gurama (assosiasiýa) bar. Olar alty sebite (Afrika, Amerika, Karib basseýni, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa) bölünýär we her biri öz ýurdy ýa-da territoriýasy üçin Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipäni ýerine ýetirýär. Käbir ýurtlarda, meselem, Hindistanda we Günorta Afrikada, CGA funksiýalaryny olaryň Milli Olimpiya Komitetleri öz üstüne alýar<ref>{{cite web |title=Nations |url=https://www.commonwealthsport.com/nations |location=London, UK |publisher=Commonwealth Sport |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513192417/https://www.commonwealthsport.com/nations |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. Her bir Arkalaşygyň oýunlaryna diňe alty milli federasiýa gatnaşdy: [[Awstraliýa]], [[Kanada]], [[Angliýa]], [[Täze Zelandiýa]], [[Şotlandiýa]] we Uels. Bu alty federasiýadan [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], Kanada we Täze Zelandiýa her bir oýunda azyndan bir altyn medal gazandylar. Awstraliýa Oýunlaryň on üç gezek, Angliýa ýedi gezek we Kanada bir gezek iň ýokary üstünlik gazanan topar boldy. Bu üç topar hem Arkalaşygyň ähli döwürleriniň medal sanawynda şol tertipde birinji orunda durýar. === Ýaryşlar === ==== Britan Imperiýasynyň oýunlary (1930–1950) ==== 1930 ýyldaky Britan Imperiýasynyň oýunlary, soňraky döwürde Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara bähbitli hyzmatdaşlyk guramasynyň oýunlary) ady bilen tanalan ýaryşlaryň ilkinjisi bolup, olar 1930 ýylyň 16 awgustyndan 23 awgustyna çenli Kanadanyň Ontario welaýatynyň Hamilton şäherinde geçirildi we oýunlaryň açylyşyny Lord Willingdon amala aşyrdy<ref name=H30>{{cite web|title=Hamilton 1930|url=https://thecgf.com/games/hamilton-1930|website=[[Commonwealth Games Federation]]|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201441/https://thecgf.com/games/hamilton-1930|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. On bir ýurt — Awstraliýa, Bermuda, Britan Guýanasy, Kanada, Angliýa, Demirgazyk Irlandiýa, Nýufaundlend, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa, Günorta Afrika we Uels — ýeňil atletika, boks, "lawn bowls" (ot üstündäki şar oýny), gaýykda ýaryşmak, ýüzmek, suwa bökmek we göreş ýaly görnüşlerde bäsleşmek üçin jemi 400 türgeni iberdi. Açylyş we ýapylyş dabaralary, şeýle-de ýeňil atletika ýaryşlary "Civic" stadionynda geçirildi<ref name="E30">{{cite web|title=1930 Empire Games|url=http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|website=Anent Scottish Running|access-date=1 June 2019|date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201349/http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Oýunlaryň çykdajysy 97 973 dollary düzdi. Aýallar diňe suw sport görnüşlerinde bäsleşdiler. Kanadaly üç ädimli böküji Gordon Smallacombe oýunlaryň taryhynda ilkinji altyn medaly gazandy<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Empire Games of 1930|url=http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|publisher=Torontoist.com|access-date=30 August 2017|author=Jamie Bradburn|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831000151/http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|archive-date=31 August 2017|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1954–1966) ==== [[File:Bannister and Landy.jpg|thumb|upright=0.75|Wankuwerde Rojer Bannister bilen Jon Landiniň arasyndaky "Mojiza-mil" (Miracle Mile) ýaryşynyň hormatyna dikeldilen heýkel]] Oýunlaryň bäşinji tapgyry bolan 1954 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirildi. Bu, 1952 ýylda — ýagny şa zenan Ýelizaweta II-niň tagta çykan ýylynda — ady "Britan Imperiýasynyň oýunlaryndan" üýtgedilenden soň geçirilen ilkinji ýaryşdy. Oýunlaryň bu tapgyry Wankuweri dünýä derejesinde tanatdy we ýatda galyjy sport wakalary bilen bir hatarda ajaýyp göwünaçylyk çärelerini, tehniki täzelikleri we medeni wakalary öz içine aldy. "Mojiza-mil" ady bilen meşhur bolan ýaryşda, dünýä boýunça ilkinji gezek göni ýaýlymda görkezilen bu çärede, hem altyn medal gazanan iňlis türgeni Rojer Bannister, hem-de kümüş medal gazanan awstraliýaly türgen Jon Landi aralygy dört minutdan az wagtda geçdiler. Demirgazyk Rodeziýa we Pakistan ilkinji gezek bu ýaryşlara gatnaşdylar we ikisi-de üstünlikli çykyş edip, degişlilikde sekiz we alty medal gazandylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/vancouver-1954|title=Vancouver 1954|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120046/https://thecgf.com/games/vancouver-1954|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:1958 Commonwealth Games 3d Stamp.jpg|thumb|1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna (Kardiff, Uels) bagyşlanan 3 penslik Britan poçta markasy]] 1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Uelsiň Kardiff şäherinde geçirildi. Oýunlaryň altynjy tapgyry Uelsde geçirilen iň uly sport çäresi boldy we bu ýurt Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul eden iň kiçi döwlet hasaplanýar. Ikinji jahan urşy sebäpli 1946 ýyldaky ýaryşyň ýatyrylmagy netijesinde, Kardiff oýunlary kabul etmek üçin meýilleşdirilenden on iki ýyl köp garaşmaly boldy. Kardiff oýunlarynda şa zenanynyň estafeta taýagy (Queen's Baton Relay) ýörişi ornaşdyryldy; şondan bäri bu çäre Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň her oýunlarynyň öňüsyrasynda geçirilip gelinýär. Kardiff oýunlaryna otuz bäş ýurt jemi 1122 türgeni we 228 resmi wekili iberdi; şeýle hem 23 ýurt we garaşly territoriýa medallary gazandy, olaryň arasynda ilkinji gezek Singapur, Gana, Keniýa we Men adasy hem bardy. Kardiffdäki oýunlaryň öňüsyrasynda, Stenli Metýus, Jimmi Hill we Don Rewi ýaly köp sanly öňdebaryjy türgenler 1958 ýylyň 17 iýulynda "The Times" gazetine ýazylan hata gol çekdiler. Olar bu hatda Günorta Afrikanyň diňe akýagyzlara niýetlenen sport ulgamyny ýazgardylar, halkara sportda "apartheid syýasatyna" garşy çykdylar we "Olimpiýa oýunlarynyň Jarnamasynda beýan edilen jynsy deňlik ýörelgesini" goradylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/cardiff-1958|title=Cardiff 1958|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120128/https://thecgf.com/games/cardiff-1958|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>Brown and Hogsbjerg, ''Apartheid is not a game'', 16</ref>. 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Günbatar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirildi. Otuz bäş ýurt Pert şäherine jemi 863 türgeni we 178 resmi wekili iberdi. Jersi ilkinji gezek medallara eýe bolanlaryň hataryna goşuldy; şol bir wagtyň özünde Britan Gondurasy, Dominika, Papua we Gwineýa hem-de Sent-Lýusiýa ilkinji gezek bu oýunlara gatnaşdylar. Aden hem ýörite çakylyk boýunça ýaryşa gatnaşdy. Sarawak, Demirgazyk Borneo we Malaýa soňky gezek özbaşdak gatnaşdylar; şondan soň, ýagny 1966 ýylda olar Malaýziýanyň baýdagy astynda çykyş etdiler. Mundan başga-da, Rodesiýa we Nýasalend oýunlara ilkinji we ýeke-täk gezek bilelikdäki topar hökmünde gatnaşdylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/perth-1962|title=Perth 1962|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183025/https://thecgf.com/games/perth-1962|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1966 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Ýamaýkanyň Kingston şäherinde geçirildi. Bu, oýunlaryň şeýle atlandyrylýan "Ak Dominionlardan" (akýagyzlaryň agdyklyk edýän territoriýalaryndan) daşarda geçirilen ilkinji gezekki ýagdaýydy. Kingston oýunlaryna otuz dört ýurt (şol sanda Günorta Arabystan) gatnaşyp, jemi 1316 türgeni we resmi wekili iberdi<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kingston-1966|title=Kingston 1966|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120105/https://thecgf.com/games/kingston-1966|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary (1970–1974) ==== 1970 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Şotlandiýanyň Edinburg şäherinde geçirildi. Bu oýunlar "Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary" adynyň ilkinji gezek kabul edilen, ýaryşlarda imperiýa ölçeg birlikleriniň däl-de, eýsem metrik ulgamyň ulanylan, Şotlandiýada geçirilen we şeýle hem Beýik Britaniýanyň Şa zenany Ýelizaweta II-niň Ählumumy Hyzmatdaşlygyň ýolbaşçysy hökmünde gatnaşan ilkinji oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|title=Edinburgh 1970|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182818/https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Täze Zelandiýanyň Kraýstçörç şäherinde geçirildi. Bu çäre resmi taýdan "Dostluk Oýunlary" (The Friendly Games) diýlip atlandyryldy we şeýle hem ýörite tematik aýdymy bolan ilkinji oýunlar boldy. 1972 ýyldaky Mýunhen Olimpiadasynda ysraýylly türgenleriň gyrgynçylyga sezewar edilmeginden soň, Kraýstçörçdäki bu onunjy oýunlar gatnaşyjylaryň we tomaşaçylaryň howpsuzlygyny iň esasy talap hökmünde goýan ilkinji köp görnüşli sport çäresi boldy. Howpsuzlyk işgärleri türgenler şäherjigini gurşap aldylar we polisiýanyň aýratyn güýçli derejede gözegçiligi üpjün edildi. Jemi 374 medal toplumyndan diňe 22 ýurt medal gazanmagy başardy, ýöne ilkinji gezek ýeňiji bolanlaryň hatarynda Günbatar Samoa, Lesoto we Swazilend (2018 ýyldan bäri Eswatini) ýurtlary bardy. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlarynyň tematik aýdymy "Join Together" (Birleşiň) diýlip atlandyrylýardy.<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/christchurch-1974|title=Christchurch 1974|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182637/https://thecgf.com/games/christchurch-1974|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1978–1998) ==== 1978 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Alberta welaýatynyň Edmonton şäherinde geçirildi. Bu çäre "Milletler Bileleşiginiň oýunlary" diýen häzirki ady göteren ilkinji ýaryş boldy we 46 ýurtdan takmynan 1500 türgeniň gatnaşmagy bilen täze bir derejä ýetdi. Nigeriýa, Täze Zelandiýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryna garşy protest hökmünde; Uganda bolsa, Kanadanyň Idi Aminiň hökümetine garşy duşmançylykly garaýşy baradaky aýyplamalar sebäpli protest hökmünde bu oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdi (boýkot etdi)<ref name="MacintoshHawes1994">{{cite book|author1=Donald Macintosh|author2=Michael Hawes|author3=Donna Ruth Greenhorn|author4=David Ross Black|title=Sport and Canadian Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|date=5 April 1994|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-1161-3|pages=81–|access-date=4 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320234758/https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edmonton-1978|title=Edmonton 1978|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182816/https://thecgf.com/games/edmonton-1978|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Games Opening Ceremony - Brisbane 1982.jpg|thumb|Awstraliýanyň Brisben şäherinde geçirilen 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň açylyş dabarasy]] 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Brisben şäherinde geçirildi. Brisben oýunlaryna 46 ýurt gatnaşdy we jemi 1583 türgen hem-de 571 resmi wekil bilen täze rekord goýuldy. Ýaryşy kabul ediji ýurt hökmünde Awstraliýa medal sanawynda öňdeligi eýeledi; yzly-yzyna Angliýa, Kanada, Şotlandiýa we Täze Zelandiýa gelýärdi. Öň Günorta Rodesiýa, şeýle hem Rodesiýa we Nýasalend federasiýasynyň düzüminde çykyş eden Zimbabwe, bu oýunlarda ilkinji gezek özbaşdak wekilçilik etdi. 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "You're Here To Win" (Ýeňiş üçin geldiňiz) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/brisbane-1982|title=Brisbane 1982|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182713/https://thecgf.com/games/brisbane-1982|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Şotlandiýa]]nyň Edinburg şäherinde geçirildi we bu Edinburgda geçirilen ikinji oýunlar boldy. 1986 ýyldaky oýunlara gatnaşyga, Beýik Britaniýanyň Premýer-ministri Margaret Teçeriň 1985 ýylda aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny ýazgarmakdan ýüz öwürmegine garşy protest hökmünde [[Afrika]], [[Aziýa]] we Karib sebitindäki 32 ýurduň boýkoty täsir etdi; şeýle-de bolsa, oýunlar bu kynçylygy ýeňip geçdi we mundan beýläk-de ösmegini dowam etdirdi. Edinburgda geçirilen ikinji oýunlara 26 ýurt gatnaşdy we jemi 1662 türgen hem-de 461 resmi wekil iberildi. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Spirit Of Youth" (Ýaşlygyň ruhy) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|title=Edinburgh 1986|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183027/https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Täze Zelandiýanyň Oklend şäherinde geçirildi. Bu oýunlar on dördünji Milletler Bileleşiginiň oýunlary, Täze Zelandiýanyň kabul eden üçünji we Oklendiň kabul eden ikinji oýunlary boldy. Oklendde geçirilen ikinji oýunlara 55 ýurt gatnaşyp, jemi 2826 türgen we resmi wekil iberildi we bu täze rekord boldy. Pakistan 1972 ýylda düzümden çykandan soň, 1989 ýylda Milletler Bileleşigine (Commonwealth) gaýdyp geldi we ýigrimi ýyllyk arakesmeden soň 1990 ýyldaky oýunlara gatnaşdy. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "This Is The Moment" (Ine, şol pursat) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/auckland-1990|title=Auckland 1990|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120012/https://thecgf.com/games/auckland-1990|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|title=Pakistan|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615134534/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|archive-date=15 June 2017|url-status=dead}}</ref>. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Kanada]]nyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wiktoriýa şäherinde geçirildi. Bu çäre Kanadada geçirilen dördünji oýunlar boldy. Oýunlar, aparteid döwründen soň [[Günorta Afrika Respublikasy]]nyň sport älemine gaýdyp gelmeginiň we ýurduň 1958 ýyldaky oýunlara soňky gezek gatnaşmagyndan bäri geçen otuz ýyldan gowrak wagtyň dowamyndaky möhüm tapgyryny alamatlandyrdy. Namibiýa, 1990 ýylda Günorta Afrika Respublikasyndan garaşsyzlygyny gazanandan soň, Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna ilkinji gezek gatnaşdy. Şeýle hem, bu oýunlar Gonkongyň Britaniýadan Hytaýa geçirilmezinden öňki soňky gatnaşan oýunlary boldy. Altmyş üç ýurt jemi 2557 türgeni we 914 resmi wekili iberdi. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Let Your Spirit Take Flight" (Ruhuňyzy ganatlandyryň) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/victoria-1994|title=Victoria 1994|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182604/https://thecgf.com/games/victoria-1994|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Malaziýa]]nyň [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] şäherinde geçirildi. Milletler Bileleşiginiň oýunlary özüniň 68 ýyllyk taryhynda ilkinji gezek [[Aziýa]]da geçirildi. Şeýle hem, bu çäre toparlaýyn sport görnüşleriniň (kriket, regbi-7, netbol we meýdan hokeýi), şeýle-de boulingiň we skwoşyň goşulmagy bilen tapawutlanan ilkinji oýunlar boldy; bu ägirt uly üstünlik bolup, gatnaşyjylaryň we teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny ep-esli artdyrdy. Kuala-Lumpur oýunlaryna jemi 70 ýurt 5065 türgeni we resmi wekili iberip, täze rekord goýdy. Medal sanawynda öňdäki bäşligi [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], [[Kanada]], [[Malaziýa|Malaýziýa]] (şol wagta çenli iň gowy netijesini görkezen) we [[Günorta Afrika Respublikasy]] düzdi. Şeýle hem, Nauru üç altyn medal gazanyp, täsirli netije görkezdi. Kamerun, Mozambik, Kiribati we Tuwalu ilkinji gezek oýunlara gatnaşdylar. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Forever As One" (Hemişelik bir bitewi bolup) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|title=Kuala Lumpur 1998|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120007/https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== 21 asyrda ==== 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk Bileleşiginiň oýunlary) Angliýanyň Mançester şäherinde geçirildi. Bu çäre 1934 ýyldan bäri ilkinji gezek Angliýada guraldy we Bileleşigiň ýolbaşçysy II Ýelizawetanyň tagta çykmagynyň 50 ýyllygy (Altyn ýubileýi) bilen gabat getirildi. Sport görnüşleri we ýaryşlar babatda, 2002 ýyldaky oýunlar 2010 ýyldaky oýunlara çenli taryhda iň uly Milletler Bileleşiginiň oýunlary bolup, onda 17 sport görnüşi boýunça 281 ýaryş geçirildi. Medallaryň umumy sany boýunça sanawyň başynda Awstraliýa durýardy, ondan soň bolsa ýaryşy kabul eden Angliýa we Kanada gelýärdi. 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, geljekki nesillere galdyryljak miras meselesine uly üns bermek arkaly, oýunlary geçirmek we olara dalaşgär bolmak isleýän şäherler üçin täze bir ölçeg-nusga döretdi. 2002 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Where My Heart Will Take Me" ("Ýüregimiň meni alyp barjak ýeri") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/manchester-2002|title=Manchester 2002|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120044/https://thecgf.com/games/manchester-2002|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:MSC, 2006 Commonwealth Games.jpg|thumb|Melburn şäherindäki "Melbourne Cricket Ground" (MCG) stadionynda 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň çäginde ýeňil atletika ýaryşlary]] 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyndaky Melburn şäherinde geçirildi. 2006 ýyldaky oýunlar bilen 2002 ýyldaky oýunlaryň arasyndaky ýeke-täk tapawut Zimbabweniň gatnaşmazlygy boldy; bu ýurt 2002 ýylda gurama tarapyndan agzalygy togtadylandan soň, Milletler Bileleşigi düzüminden çykypdy. Oýunlaryň taryhynda ilkinji gezek "Queen's Baton" (Şa zenanynyň estafeta taýagy) oýunlara gatnaşýan Bileleşigiň ähli ýurtlaryna we territoriýalaryna aýlanyp çykdy; bu syýahat jemi 180 000 kilometr (110 000 mil) aralygy öz içine aldy. Sport ýaryşlaryna 4000-den gowrak türgen gatnaşdy. Medallar sanawynda ýene-de ilkinji üçlügi Awstraliýa eýeledi, ondan soň bolsa Angliýa we Kanada geldi.[43] 2006 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Together We Are One" ("Biz bilelikde bir bitewi") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{cite web |last=York |first=Geoffrey |date=November 18, 2024 |title=Commonwealth leaders push for Zimbabwe to rejoin despite tainted elections |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |publisher=The Globe & Mail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102114924/https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |archive-date=2 January 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/melbourne-2006|title=Melbourne 2006|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120010/https://thecgf.com/games/melbourne-2006|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2010 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Hindistanyň Deli şäherinde geçirildi. Oýunlaryň çykdajysy 11 milliard ABŞ dollaryna deň boldy we olar taryhda iň gymmat düşen Milletler Bileleşiginiň oýunlary boldy. Bu, Milletler Toplumynyň oýunlarynyň Hindistanda geçirilmegi, şeýle hem Milletler Toplumyna degişli bir respublikanyň bu oýunlara ýer eýesi bolmagy ilkinji gezekdi; şeýle-de, bu oýunlar 1998 ýylda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinden soň Aziýada geçirilen ikinji oýunlardy. Milletler Toplumyna degişli 71 ýurtdan we territoriýadan jemi 6081 türgen sportuň 21 görnüşi boýunça 272 ýaryşda bäsleşdi. Medallaryň umumy sany boýunça Awstraliýa öňdeligi eýeledi. Ýer eýesi bolan Hindistan islendik sport çäresindäki iň gowy netijesini görkezip, umumy hasapda ikinji orny eýeledi. Ruanda bu oýunlarda ilkinji gezek çykyş etdi. 2010 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň resmi aýdymy "Live, Rise, Ascend, Win" ("Ýaşa, Göteril, Belende çyk, Ýeň") diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/delhi-2010|title=Delhi 2010|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120108/https://thecgf.com/games/delhi-2010|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|title=Rwanda|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130063104/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirildi. Bu oýunlar Şotlandiýada geçirilen iň uly köp görnüşli sport çäresi bolup, oňa dürli ýurtlardan we territoriýalardan 4950 töweregi türgen gatnaşdy we olar sportuň 18 görnüşi boýunça bäsleşdiler; bu görkeziji bilen olar Şotlandiýanyň paýtagty Edinburgda geçirilen 1970 we 1986 ýyllardaky oýunlardan hem geçdi. Usain Bolt 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynda 4×100 metr aralyga estafeta ýaryşyna gatnaşdy we topardaky hyzmatdaşlary bilen bilelikde Milletler Toplumynyň oýunlarynyň rekordyny goýdy. Oýunlar guralyşy, tomaşaçylaryň gatnaşygy we Şotlandiýa halkynyň joşguny babatda ýokary baha aldy; Milletler Toplumynyň Sport Federasiýasynyň (CGF) ýerine ýetiriji direktory Maýk Huper olary "hereketiň taryhyndaky iň ajaýyp oýunlar" diýip häsiýetlendirdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|title=Usain Bolt: Glasgow 2014 gold for Jamaica in 4x100m relay|date=2 August 2014|work=BBC Sport|access-date=28 April 2017|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716171902/http://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|archive-date=16 July 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/glasgow-2014|title=Glasgow 2014|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182710/https://thecgf.com/games/glasgow-2014|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Cycling (geograph 4105477).jpg|thumb|right|Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirilen 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň çäginde welosiped ýaryşy]] 2018 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Gold-Kost şäherinde geçirildi; bu Awstraliýanyň oýunlara bäşinji gezek ýer eýesi bolmagydy. Erkekler we zenanlar üçin deň mukdarda ýaryşlar gurnaldy; bu taryhda iri köp görnüşli sport çäresinde ýaryşlaryň sany boýunça deňligiň üpjün edilmegi babatda ilkinji gezek bolup geçdi<ref name=insidethegames>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|title=Gold Coast 2018 to offer same amount of medals for men and women after seven events added|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|archive-date=8 February 2017|url-status=live|archivedate=8 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|title=Gold Coast 2018|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413185707/https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|archive-date=13 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Birmingham 2022 Opening Ceremony.jpg|thumb|2022 ýyldaky açylyş dabarasy]] 2022 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Angliýanyň Birmingem şäherinde geçirildi. Bu, 1934 ýylda Londonda we 2002 ýylda Mançesterde geçirilen oýunlardan soň, Angliýada geçirilen üçünji Milletler Toplumynyň oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/birmingham-2022|title=Birmingham 2022|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120125/https://thecgf.com/games/birmingham-2022|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Commonwealth Games) II Ýelizawetanyň tagtda oturmagynyň 70 ýyllygy (Platin ýubileýi) hem-de Londonda geçirilen 2012 ýyldaky tomusky Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlarynyň on ýyllygy bilen gabat geldi. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, II Ýelizawetanyň 2022 ýylyň 8 sentýabrynda aradan çykmazyndan öň, onuň hökümdarlyk döwründe geçirilen soňky ýaryş boldy. 2022 ýylyň 16 fewralynda 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň Awstraliýada rekord derejede altynjy gezek geçiriljekdigi, ýöne bu gezek ilkinji gezek merkezi däl görnüşde (bir şäherde däl-de, birnäçe ýerde) guraljakdygy yglan edildi; sebäbi Wiktoriýa ştaty oýunlary kabul ediji tarap hökmünde çykyş etdi. Çäre esasan Bendigo sebitine we ýene-de üç sany sebit merkezine gönükdirilen dört sany sebit toparyndan ybarat bolmalydy. Emma 2023 ýylyň iýul aýynda Wiktoriýanyň Premýer-ministri Daniel Endrýus Wiktoriýanyň 2026 ýyldaky oýunlary mundan beýläk kabul etmejekdigini yglan etdi<ref name=":2">{{Cite web|title=Australia's Victoria state pulls out of hosting 2026 Commonwealth Games|url=https://news.sky.com/story/victoria-state-pulls-out-of-hosting-2026-commonwealth-games-12922606|access-date=19 July 2023|website=Sky News|language=en}}</ref>. Wiktoriýanyň ýatyrmagyndan soň, Şotlandiýanyň hökümeti 2026 ýyldaky oýunlary Glazgoda geçirmäge razylyk bildirdi; ýöne oýunlar "kiçeldilen" görnüşde bolar, ýagny diňe 10 görnüşli sport ýaryşy dört meýdançada geçiriler we döwlet serişdeleriniň talap edilmezligi göz öňünde tutular<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Scotland agrees to host Commonwealth Games in 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8ddeeklxko |access-date=2024-09-17 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary III Karlyň hökümdarlyk döwründe geçiriljek ilkinji oýunlar bolar. Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny iň köp gezek kabul eden üç ýurt Awstraliýa (5), Kanada (4) we Şotlandiýadyr (4). Täze Zelandiýa üç gezek, Angliýa bolsa 2022 ýyldaky oýunlar bilen birlikde öz görkezijisini üç gezek kabul etme derejesine ýetirdi. Uelsde bir gezek, Aziýada iki gezek (Malaýziýa (1) we Hindistan (1)) we Karib sebitinde bir gezek (Ýamaýka (1)) oýunlar geçirildi. Çäre Afrikadaky şähere (Durban şäherine) ynanylypdy, ýöne hiç haçan şol ýerde geçirilmedi<ref name=":1">{{Cite web|url=http://thecgf.com/games/story.asp|title=The Story of The Commonwealth Games|website=Commonwealth Games Federation|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125811/http://thecgf.com/games/story.asp|archive-date=16 April 2017|url-status=dead}}</ref>. 2030 ýyldaky Arkalaşygyň oýunlary Ahmedabadda geçiriler we ilkinji Arkalaşygyň oýunlarynyň ýüz ýyllygyny bellejek. === Paraplegikler üçin oýunlar === {{main|Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary}} [[File:1962 Commonwealth Paraplegic Games Competitors Team Photograph.jpg|thumb|1962 ýylda Pertde geçirilen Commonwealth Paraplegikler oýunlaryna gatnaşan türgenler]] Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary, Beýik Britaniýa ýurtlaryndan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilen halkara köp görnüşli sport çäresi bolupdyr. Bu çäre käwagt "Paraplegik Imperiýa oýunlary" we "Britaniýa Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary" diýlip hem atlandyrylypdyr. Oýunlara esasan oňurga şikesi ýa-da poliomiýelit sebäpli maýyplygy bolan türgenler gatnaşypdyr. Çäre ilkinji gezek 1962 ýylda geçirilip, 1974 ýylda ýatyrylypdyr<ref>{{cite book|last1=DePauw|first1=Karen P|last2=Gavron|first2=Susan J|title=Disability sport|url=https://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|access-date=25 February 2012|year=2005|publisher=Human Kinetics|isbn=978-0-7360-4638-1|pages=102–|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528065508/http://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|archive-date=28 May 2013|url-status=live}}</ref>. Oýunlar, beden taýdan sagdyn türgenler üçin niýetlenen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul edýän ýurtda geçirilipdir. Commonwealth Paraplegikler oýunlaryny kabul eden ýurtlar: 1962 ýylda Awstraliýa, 1966 ýylda Ýamaýka, 1970 ýylda Şotlandiýa we 1974 ýylda Täze Zelandiýa bolupdyr. Alty ýurt — Awstraliýa, Angliýa, Täze Zelandiýa, Demirgazyk Irlandiýa, Şotlandiýa we Uels — Commonwealth Paraplegikler oýunlarynyň hemmesinde wekilçilik edipdir. Awstraliýa we Angliýa iki gezekden iň ýokary netije görkezen ýurtlar bolupdyr: degişlilikde 1962, 1974 we 1966, 1970 ýyllarda. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna maýyplygy bolan türgenleriň goşulmagy ==== Maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek 1994 ýylda [[Britan Kolumbiýasy]]nyň Wiktoriýa şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna goşulypdyr; şonda bu türgenler üçin ýeňil atletika we "lawn bowls" (gazon boulingi) ýaryşlary guralypdyr. Angliýanyň Mançester şäherinde geçirilen 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda bolsa, olar hökmany ýaryş görnüşleri hökmünde goşulyp, bu oýunlary doly derejede ähli türgenleri öz içine alýan ilkinji halkara köp görnüşli sport oýunlaryna öwrüpdir. Bu, netijeleriň medal sanawyna goşulmagyny we türgenleriň her ýurduň wekiliýetiniň doly hukukly agzalary bolmagyny aňladypdyr<ref>{{cite web|last1=Van Ooyen and Justin Anjema|first1=Mark|last2=Anjema|first2=Justin|title=A Review and Interpretation of the Events of the 1994 Commonwealth Games|publisher=Redeemer University College|date=25 March 2004|url=http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|access-date=25 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731114220/http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|archive-date=31 July 2013 }}</ref><ref>{{cite web|title=Para-sports for elite athletes with a disability|url=http://www.thecgf.com/sports/ead.asp|work=Commonwealth Games Federation website|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130060533/http://thecgf.com/sports/ead.asp|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Şri-Lanka]]nyň Kolombo şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlary federasiýasynyň (CGF) 2007 ýyldaky Baş Assambleýasynda, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we CGF-iň arasynda hyzmatdaşlyk ylalaşygyna gol çekilipdir. Bu ylalaşyk iki guramanyň arasynda resmi institusional gatnaşyklary üpjün etmegi we maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenleriň (EAD) geljekki Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna gatnaşmagyny kepillendirmegi maksat edinipdir. Hyzmatdaşlyk ylalaşygy IPC bilen CGF-iň arasyndaky berk hyzmatdaşlygy kesgitläpdir. Ol IPC-ni degişli sport guramasy hökmünde ykrar etdi we Arkalaşyk oýunlarynyň EAD sport maksatnamasynyň utgaşdyrylmagyna we ýerine ýetirilmegine gözegçilik etmek wezipesini ýerine ýetirdi we iki guramany hem Paralimpiýa we Arkalaşyk oýunlary hereketleriniň ösüşini goldamakda bilelikde işlemäge borçlandyrdy<ref>{{Cite web|url=https://www.paralympic.org/press-release/ipc-and-cgf-sign-co-operative-agreement|title=IPC and CGF Sign Co-operative Agreement|publisher=International Paralympic Committee|language=en|access-date=7 February 2020}}</ref>. ==== Gyşky oýunlar ==== {{main|Milletler Bileleşiginiň gyşky oýunlary}} [[File:StMoritz.jpg|thumb|1958 ýyldan 1966 ýyla çenli geçirilen üç sany Gyşky oýunlaryň ählisiniň geçirilýän ýeri bolan Sent-Moris]] Milletler Bileleşiginiň Gyşky oýunlary gyşky sport görnüşlerini öz içine alýan köp görnüşli sport çäresi bolup, iň soňky gezek 1970 ýylda geçirilipdir. Oýunlar jemi dört gezek guralypdyr. Commonwealth Gyşky oýunlary, tomusky sport görnüşlerine gönükdirilen Commonwealth oýunlaryna garşylykly deňagramlylyk hökmünde hem-de Gyşky Olimpiýa oýunlaryna we Tomusky Olimpiýa oýunlaryna goşant hökmünde döredilipdir. Gyşky oýunlar T.D. Riçardson tarapyndan esaslandyrylypdyr<ref name="Semanticus-Richardson">Semanticus.info, [http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/ T.D. Richardson] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726233649/http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/|date=26 July 2014}}</ref>. 1958 ýyldaky Commonwealth Gyşky oýunlary Şweýsariýanyň Sent-Moris şäherinde geçirilip, bu gyşky görnüşdäki oýunlaryň ilkinjisi bolupdyr<ref>CBC News, [https://www.cbc.ca/news/canada/ottawa/canadian-ski-museum-in-trouble-1.1073550 Canadian Ski Museum in trouble], 15 March 2011, Ashley Burke (accessed 7 July 2012)</ref><ref>NZ Collector Services [http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613 St. Moritz 1958 Commonwealth Winter Games silver medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416045615/http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613|date=16 April 2017 }}</ref>. 1962 ýyldaky oýunlar hem Sent-Morisde geçirilip, olar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirilen 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Commonwealth oýunlarynyň üstüni ýetiripdir; 1966 ýyldaky çäre hem Sent-Morisde geçirilipdir, ýöne 1970 ýyldaky oýunlardan soň bu pikir amala aşyrylmagyndan bes edilipdir<ref>Antiques Reporter, [http://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/ St. Mortiz 1966 Commonwealth Winter Games bronze medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070457/https://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/|date=30 March 2019 }} (accessed 7 July 2012)</ref>. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} {{Milletler Bileleşiginiň Oýunlary}} [[Category:Arkalaşyk oýunlary|Arkalaşyk oýunlary]] [[Category:Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary|Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary]] [[Category:Beýik Britaniýa imperiýasyndaky guramaçylykly çäreler]] [[Category:Köp görnüşli sport çäreleri]] [[Category:Syýasat we sport]] [[Category:Dört ýyldan bir geçirilýän sport çäreleri]] [[Category:1930 ýylda döredilen gaýtalanýan sport çäreleri]] quifur9b218zr9mnj8tao432klf3x1p 270791 270789 2026-09-19T04:30:48Z Umarxon III 11129 270791 wikitext text/x-wiki '''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki ýagdaýy we imperiýanyň kem-kemden kolonizasiýadan azat bolmagyny şöhlelendirip, birnäçe gezek adyny üýtgetdi. Ol 1950 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň oýunlary", 1966 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary" we 1974 ýyla çenli "Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlary" ady bilen tanalýardy. 1978 ýyldaky ýaryşdan bäri bu çäre resmi taýdan "Milletler Bileleşiginiň Oýunlary" ady bilen tanalýar; bu at onuň Britaniýa bilen taryhy baglanyşygyny saklamak bilen birlikde, häzirki zaman keşbini hem şöhlelendirýär. Oýunlar şeýle hem "Dostluk oýunlary" (Friendly Games) diýlip atlandyrylýar. Häzirki zaman Olimpiýa oýunlaryndan daşary iň gadymy köp görnüşli sport çäreleriniň biri bolan bu Oýunlar, degişlilikde öňki fransuz we portugal territoriýalary üçin guralan "Jeux de la Francophonie" (Frankofoniýa oýunlary) we "Lusofoniýa oýunlary" ýaly meňzeş çärelere gönüden-göni täsir etdi<ref>{{Cite web|title=Comm Games Chairman Peter Beattie Apologies For Closing Ceremony Blunder|url=https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|access-date=7 December 2022|website=Triple M|language=en|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207095159/https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allan|first=Steve|title=COMM GAMES UNDERWAY FOR COAST ATHLETES {{!}} NBN News|url=https://www.nbnnews.com.au/2022/07/29/comm-games-underway-for-coast-athletes/|access-date=7 December 2022|language=en-AU}}</ref><ref>{{cite web|title=History of the Games|url=https://gc2018.com/history-games|access-date=14 December 2021|work=Gold Coast 2018 Commonwealth Games|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012115/https://gc2018.com/history-games|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Steve|date=31 July 2022|title='Friendly Games' have an edge when India play Pakistan at cricket|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/friendly-games-have-an-edge-when-india-play-pakistan-cricket-2022-07-31/|access-date=17 April 2023}}</ref>. Oýunlara, sport maksatnamasyny kesgitleýän we ýaryşy geçirmek hukugyny berýän Milletler Bileleşiginiň guramasy gözegçilik edýär. Çäre, "Baton estafetasy" (ýörite taýajygyň geçirilmegi) we Milletler Bileleşiginiň Oýunlarynyň baýdagynyň dabaraly ýagdaýda galdyrylmagy ýaly özboluşly däp-dessurlaryny dowam etdirýär. Ol özüniň ähli gatnaşyjylary öz içine alýan häsiýeti we taryhy mirasy bilen beýleki halkara sport ýaryşlaryndan tapawutlanýar. Maýyplygy bolan türgenler 2002 ýyldan bäri toparlaryň doly hukukly agzalary hökmünde gatnaşdyrylýar we 2018 ýylda Oýunlar erkekler we zenanlar üçin deň derejede medal gazanylýan ýaryşlary hödürlän ilkinji global köp görnüşli sport ýaryşy boldy. 2022 ýyla gelnende, zenanlar üçin geçirilýän ýaryşlaryň sany ilkinji gezek erkeklerinkinden köp boldy. Adaty Olimpiýa sport görnüşlerinden başga-da, Milletler Bileleşiginiň Oýunlaryna Milletler Bileleşiginiň çäginde aýratyn meşhurlyk gazanan netbol, ​​"lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) we skwoş ýaly görnüşler hem girýär<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. Oýunlaryň gözbaşy 1911 ýyldaky "Imperiýaara çempionatlaryna" (Inter-Empire Championships) baryp direlýär; şonda Melwill Marks Robinson Kanadanyň Hamilton şäherinde ilkinji resmi Oýunlaryň guralmagynda möhüm rol oýnady. Wagtyň geçmegi bilen, Olaryň hataryna Beýik Britaniýanyň düzümindäki dört ýurt, Taja garaşly territoriýalar, birnäçe Britaniýanyň daşarky territoriýalary, Norfolk adasy (Awstraliýa) we Niue (Täze Zelandiýa) girýär. Belläp geçmeli zat, Bermuda, Britan Wirgin adalary we Kaýman adalary özbaşdak döwlet bolmasalar-da, Halkara Olimpiýa Komitetiniň karary bilen garaşsyz Milli Olimpiýa Komitetleri hökmünde ykrar edilendir<ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. Şu wagta çenli dokuz ýurduň ýigrimi şäheri bu Oýunlara ýer eýeçiligini etdi. Oklend, Edinburg we Glazgo şäherleri bu çärä iki gezek ýer eýeçiligini etdiler. Iň soňky Oýunlar 2026 ýylda Glazgoda geçirilýär. Aslynda, 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny geçirmek hukugy Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyna berlipdi, ýöne çykdajylar bilen baglanyşykly aladalar sebäpli ştat bu çäreden ýüz öwürdi. Soňra Glazgo şäheri çalşyryjy ýer eýesi hökmünde tassyklandy. Häzirki Oýunlar göwrüm taýdan ep-esli kiçi bolup, diňe on sany sport görnüşini öz içine alýar. Ylalaşygyň bir bölegi hökmünde, Wiktoriýa hökümeti Glazgodaky guramaçylara 2 million funt-sterlingden gowrak serişde berer<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. 2030 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny (bu hem XXIV Oýunlar, hem-de ýüz ýyllyk ýubileý Oýunlary bolar) geçirmek hukugy Hindistanyň Ahmadabad şäherine berlipdi<ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. == Taryh == Britan imperiýasynyň agzalaryny birleşdirýän sport ýaryşyny geçirmek baradaky pikir ilkinji gezek [[1891]] ýylda — häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň ilkinjisi geçirilmezden bäş ýyl öň — Jon Astli Kuper tarapyndan öňe sürlüpdir. Ol dürli neşirlerde hatlar we makalalar arkaly "Britan imperiýasynda özara hoşniýetliligi we düşünişmegi güýçlendirmegiň serişdesi hökmünde her dört ýyldan bir gezek geçiriljek 'Pan-Britan' ýa-da 'Pan-Anglikan' ýaryşyny" guramagy teklip edipdir. Bu pikiri wagyz etmek üçin Awstraliýada, Täze Zelandiýada we Günorta Afrikada "Jon Astli Kuper" komitetleri döredilipdir; şeýle-de, bu başlangyç Pýer de Kubertini halkara Olimpiýa oýunlary hereketini başlamaga ruhlandyrypdyr<ref name="ANETT">{{cite web|date=25 August 2017|title=J Astley Cooper|url=http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201348/http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019|website=Anent Scottish Running}}</ref><ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. [[1911]] ýylda, Georg V-iň tagta çykmagynyň hormatyna Londondaky "Kristal Palas"da (The Crystal Palace) geçirilen "Imperiýa festiwalynyň" (Festival of Empire) çäginde "Imperiýaara çempionat" guralypdyr; bu çäre Plimut grafy we lord Desboro tarapyndan goldanylypdyr. Awstralaziýa (Awstraliýa we Täze Zelandiýa), [[Kanada]], Günorta Afrika we [[Birleşen Patyşalyk|Beýik Britaniýa]]dan gelen toparlar ýeňil atletika, boks, ýüzmek we göreş ýaryşlarynda bäsleşipdirler.[15] Çempionatda Kanada ýeňiji bolup, oňa beýikligi 2 fut 6 dýuým (76 sm) we agramy 340 uns (9,6 kg) bolan kümüş kubok (lord Lonsdeýl tarapyndan sowgat berlen) gowşurylypdyr. "Auckland Star" gazetiniň habarçysy bu oýunlary tankytlap, olary "uly göwünçökgünlik" we "'Imperiýa sporty' adyna mynasyp däl" çäre diýip häsiýetlendiripdir<ref>{{cite news|last1=Dunn|first1=John F.|title=STAMPS; NEW BOOKLET|url=https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|access-date=1 June 2019|work=[[The New York Times]]|date=16 March 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=21 April 1911|title=FESTIVAL OF EMPIRE GAMES|pages=2|work=[[Evening Journal (Adelaide)]]|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/204490892|access-date=28 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=COMMONWEALTH GAMES MEDALLISTS|url=http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|website=GBR Athletics|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418100107/http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|archive-date=18 April 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Empire Sports|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|website=Papers Past|access-date=1 June 2019|date=21 August 1911|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Amsterdamda geçiriljek 1928 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görülýän döwürde, Kanadanyň Hweseskar Atletika Bileleşiginiň ýolbaşçysy J. Howard Kroker "The Hamilton Spectator" gazetiniň žurnalisti Melwil Marks Robinson bilen Kanadada halkara sport çäresini geçirmek barada söhbetdeş bolupdyr. Robinson 1930 ýylda Ontario ştatyndaky Hamilton şäherinde "Britan imperiýasynyň oýunlary" (British Empire Games) adyny alan ýaryşy geçirmegi teklip edip we bu pikiri işjeň goldapdyr. Soňra Robinson 1930 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlarynda Kanadanyň ýeňil atletika toparynyň menejeri bolup işläpdir<ref>{{cite news|title=Hamilton's Amazing Empire Athletic Meet|last=Griffin|first=Frederick|date=9 August 1930|newspaper=[[Winnipeg Free Press]]|location=Winnipeg, Manitoba|page=27|url=https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|access-date=28 May 2023|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528185244/https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|url-status=live}}</ref><ref name="TOP">{{cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|title=History of the Commonwealth Games|website=Topend Sports|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201346/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019}}</ref>. "Milletler Bileleşiginiň" düzüminde 56 sany özygtyýarly döwlet bar bolsa-da, "Bileleşigiň oýunlary" boýunça hereket edýän 74 sany gurama (assosiasiýa) bar. Olar alty sebite (Afrika, Amerika, Karib basseýni, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa) bölünýär we her biri öz ýurdy ýa-da territoriýasy üçin Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipäni ýerine ýetirýär. Käbir ýurtlarda, meselem, Hindistanda we Günorta Afrikada, CGA funksiýalaryny olaryň Milli Olimpiya Komitetleri öz üstüne alýar<ref>{{cite web |title=Nations |url=https://www.commonwealthsport.com/nations |location=London, UK |publisher=Commonwealth Sport |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513192417/https://www.commonwealthsport.com/nations |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. Her bir Arkalaşygyň oýunlaryna diňe alty milli federasiýa gatnaşdy: [[Awstraliýa]], [[Kanada]], [[Angliýa]], [[Täze Zelandiýa]], [[Şotlandiýa]] we Uels. Bu alty federasiýadan [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], Kanada we Täze Zelandiýa her bir oýunda azyndan bir altyn medal gazandylar. Awstraliýa Oýunlaryň on üç gezek, Angliýa ýedi gezek we Kanada bir gezek iň ýokary üstünlik gazanan topar boldy. Bu üç topar hem Arkalaşygyň ähli döwürleriniň medal sanawynda şol tertipde birinji orunda durýar. === Ýaryşlar === ==== Britan Imperiýasynyň oýunlary (1930–1950) ==== 1930 ýyldaky Britan Imperiýasynyň oýunlary, soňraky döwürde Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara bähbitli hyzmatdaşlyk guramasynyň oýunlary) ady bilen tanalan ýaryşlaryň ilkinjisi bolup, olar 1930 ýylyň 16 awgustyndan 23 awgustyna çenli Kanadanyň Ontario welaýatynyň Hamilton şäherinde geçirildi we oýunlaryň açylyşyny Lord Willingdon amala aşyrdy<ref name=H30>{{cite web|title=Hamilton 1930|url=https://thecgf.com/games/hamilton-1930|website=[[Commonwealth Games Federation]]|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201441/https://thecgf.com/games/hamilton-1930|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. On bir ýurt — Awstraliýa, Bermuda, Britan Guýanasy, Kanada, Angliýa, Demirgazyk Irlandiýa, Nýufaundlend, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa, Günorta Afrika we Uels — ýeňil atletika, boks, "lawn bowls" (ot üstündäki şar oýny), gaýykda ýaryşmak, ýüzmek, suwa bökmek we göreş ýaly görnüşlerde bäsleşmek üçin jemi 400 türgeni iberdi. Açylyş we ýapylyş dabaralary, şeýle-de ýeňil atletika ýaryşlary "Civic" stadionynda geçirildi<ref name="E30">{{cite web|title=1930 Empire Games|url=http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|website=Anent Scottish Running|access-date=1 June 2019|date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201349/http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Oýunlaryň çykdajysy 97 973 dollary düzdi. Aýallar diňe suw sport görnüşlerinde bäsleşdiler. Kanadaly üç ädimli böküji Gordon Smallacombe oýunlaryň taryhynda ilkinji altyn medaly gazandy<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Empire Games of 1930|url=http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|publisher=Torontoist.com|access-date=30 August 2017|author=Jamie Bradburn|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831000151/http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|archive-date=31 August 2017|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1954–1966) ==== [[File:Bannister and Landy.jpg|thumb|upright=0.75|Wankuwerde Rojer Bannister bilen Jon Landiniň arasyndaky "Mojiza-mil" (Miracle Mile) ýaryşynyň hormatyna dikeldilen heýkel]] Oýunlaryň bäşinji tapgyry bolan 1954 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirildi. Bu, 1952 ýylda — ýagny şa zenan Ýelizaweta II-niň tagta çykan ýylynda — ady "Britan Imperiýasynyň oýunlaryndan" üýtgedilenden soň geçirilen ilkinji ýaryşdy. Oýunlaryň bu tapgyry Wankuweri dünýä derejesinde tanatdy we ýatda galyjy sport wakalary bilen bir hatarda ajaýyp göwünaçylyk çärelerini, tehniki täzelikleri we medeni wakalary öz içine aldy. "Mojiza-mil" ady bilen meşhur bolan ýaryşda, dünýä boýunça ilkinji gezek göni ýaýlymda görkezilen bu çärede, hem altyn medal gazanan iňlis türgeni Rojer Bannister, hem-de kümüş medal gazanan awstraliýaly türgen Jon Landi aralygy dört minutdan az wagtda geçdiler. Demirgazyk Rodeziýa we Pakistan ilkinji gezek bu ýaryşlara gatnaşdylar we ikisi-de üstünlikli çykyş edip, degişlilikde sekiz we alty medal gazandylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/vancouver-1954|title=Vancouver 1954|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120046/https://thecgf.com/games/vancouver-1954|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:1958 Commonwealth Games 3d Stamp.jpg|thumb|1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna (Kardiff, Uels) bagyşlanan 3 penslik Britan poçta markasy]] 1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Uelsiň Kardiff şäherinde geçirildi. Oýunlaryň altynjy tapgyry Uelsde geçirilen iň uly sport çäresi boldy we bu ýurt Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul eden iň kiçi döwlet hasaplanýar. Ikinji jahan urşy sebäpli 1946 ýyldaky ýaryşyň ýatyrylmagy netijesinde, Kardiff oýunlary kabul etmek üçin meýilleşdirilenden on iki ýyl köp garaşmaly boldy. Kardiff oýunlarynda şa zenanynyň estafeta taýagy (Queen's Baton Relay) ýörişi ornaşdyryldy; şondan bäri bu çäre Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň her oýunlarynyň öňüsyrasynda geçirilip gelinýär. Kardiff oýunlaryna otuz bäş ýurt jemi 1122 türgeni we 228 resmi wekili iberdi; şeýle hem 23 ýurt we garaşly territoriýa medallary gazandy, olaryň arasynda ilkinji gezek Singapur, Gana, Keniýa we Men adasy hem bardy. Kardiffdäki oýunlaryň öňüsyrasynda, Stenli Metýus, Jimmi Hill we Don Rewi ýaly köp sanly öňdebaryjy türgenler 1958 ýylyň 17 iýulynda "The Times" gazetine ýazylan hata gol çekdiler. Olar bu hatda Günorta Afrikanyň diňe akýagyzlara niýetlenen sport ulgamyny ýazgardylar, halkara sportda "apartheid syýasatyna" garşy çykdylar we "Olimpiýa oýunlarynyň Jarnamasynda beýan edilen jynsy deňlik ýörelgesini" goradylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/cardiff-1958|title=Cardiff 1958|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120128/https://thecgf.com/games/cardiff-1958|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>Brown and Hogsbjerg, ''Apartheid is not a game'', 16</ref>. 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Günbatar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirildi. Otuz bäş ýurt Pert şäherine jemi 863 türgeni we 178 resmi wekili iberdi. Jersi ilkinji gezek medallara eýe bolanlaryň hataryna goşuldy; şol bir wagtyň özünde Britan Gondurasy, Dominika, Papua we Gwineýa hem-de Sent-Lýusiýa ilkinji gezek bu oýunlara gatnaşdylar. Aden hem ýörite çakylyk boýunça ýaryşa gatnaşdy. Sarawak, Demirgazyk Borneo we Malaýa soňky gezek özbaşdak gatnaşdylar; şondan soň, ýagny 1966 ýylda olar Malaýziýanyň baýdagy astynda çykyş etdiler. Mundan başga-da, Rodesiýa we Nýasalend oýunlara ilkinji we ýeke-täk gezek bilelikdäki topar hökmünde gatnaşdylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/perth-1962|title=Perth 1962|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183025/https://thecgf.com/games/perth-1962|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1966 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Ýamaýkanyň Kingston şäherinde geçirildi. Bu, oýunlaryň şeýle atlandyrylýan "Ak Dominionlardan" (akýagyzlaryň agdyklyk edýän territoriýalaryndan) daşarda geçirilen ilkinji gezekki ýagdaýydy. Kingston oýunlaryna otuz dört ýurt (şol sanda Günorta Arabystan) gatnaşyp, jemi 1316 türgeni we resmi wekili iberdi<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kingston-1966|title=Kingston 1966|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120105/https://thecgf.com/games/kingston-1966|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary (1970–1974) ==== 1970 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Şotlandiýanyň Edinburg şäherinde geçirildi. Bu oýunlar "Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary" adynyň ilkinji gezek kabul edilen, ýaryşlarda imperiýa ölçeg birlikleriniň däl-de, eýsem metrik ulgamyň ulanylan, Şotlandiýada geçirilen we şeýle hem Beýik Britaniýanyň Şa zenany Ýelizaweta II-niň Ählumumy Hyzmatdaşlygyň ýolbaşçysy hökmünde gatnaşan ilkinji oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|title=Edinburgh 1970|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182818/https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Täze Zelandiýanyň Kraýstçörç şäherinde geçirildi. Bu çäre resmi taýdan "Dostluk Oýunlary" (The Friendly Games) diýlip atlandyryldy we şeýle hem ýörite tematik aýdymy bolan ilkinji oýunlar boldy. 1972 ýyldaky Mýunhen Olimpiadasynda ysraýylly türgenleriň gyrgynçylyga sezewar edilmeginden soň, Kraýstçörçdäki bu onunjy oýunlar gatnaşyjylaryň we tomaşaçylaryň howpsuzlygyny iň esasy talap hökmünde goýan ilkinji köp görnüşli sport çäresi boldy. Howpsuzlyk işgärleri türgenler şäherjigini gurşap aldylar we polisiýanyň aýratyn güýçli derejede gözegçiligi üpjün edildi. Jemi 374 medal toplumyndan diňe 22 ýurt medal gazanmagy başardy, ýöne ilkinji gezek ýeňiji bolanlaryň hatarynda Günbatar Samoa, Lesoto we Swazilend (2018 ýyldan bäri Eswatini) ýurtlary bardy. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlarynyň tematik aýdymy "Join Together" (Birleşiň) diýlip atlandyrylýardy.<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/christchurch-1974|title=Christchurch 1974|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182637/https://thecgf.com/games/christchurch-1974|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1978–1998) ==== 1978 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Alberta welaýatynyň Edmonton şäherinde geçirildi. Bu çäre "Milletler Bileleşiginiň oýunlary" diýen häzirki ady göteren ilkinji ýaryş boldy we 46 ýurtdan takmynan 1500 türgeniň gatnaşmagy bilen täze bir derejä ýetdi. Nigeriýa, Täze Zelandiýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryna garşy protest hökmünde; Uganda bolsa, Kanadanyň Idi Aminiň hökümetine garşy duşmançylykly garaýşy baradaky aýyplamalar sebäpli protest hökmünde bu oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdi (boýkot etdi)<ref name="MacintoshHawes1994">{{cite book|author1=Donald Macintosh|author2=Michael Hawes|author3=Donna Ruth Greenhorn|author4=David Ross Black|title=Sport and Canadian Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|date=5 April 1994|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-1161-3|pages=81–|access-date=4 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320234758/https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edmonton-1978|title=Edmonton 1978|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182816/https://thecgf.com/games/edmonton-1978|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Games Opening Ceremony - Brisbane 1982.jpg|thumb|Awstraliýanyň Brisben şäherinde geçirilen 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň açylyş dabarasy]] 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Brisben şäherinde geçirildi. Brisben oýunlaryna 46 ýurt gatnaşdy we jemi 1583 türgen hem-de 571 resmi wekil bilen täze rekord goýuldy. Ýaryşy kabul ediji ýurt hökmünde Awstraliýa medal sanawynda öňdeligi eýeledi; yzly-yzyna Angliýa, Kanada, Şotlandiýa we Täze Zelandiýa gelýärdi. Öň Günorta Rodesiýa, şeýle hem Rodesiýa we Nýasalend federasiýasynyň düzüminde çykyş eden Zimbabwe, bu oýunlarda ilkinji gezek özbaşdak wekilçilik etdi. 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "You're Here To Win" (Ýeňiş üçin geldiňiz) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/brisbane-1982|title=Brisbane 1982|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182713/https://thecgf.com/games/brisbane-1982|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Şotlandiýa]]nyň Edinburg şäherinde geçirildi we bu Edinburgda geçirilen ikinji oýunlar boldy. 1986 ýyldaky oýunlara gatnaşyga, Beýik Britaniýanyň Premýer-ministri Margaret Teçeriň 1985 ýylda aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny ýazgarmakdan ýüz öwürmegine garşy protest hökmünde [[Afrika]], [[Aziýa]] we Karib sebitindäki 32 ýurduň boýkoty täsir etdi; şeýle-de bolsa, oýunlar bu kynçylygy ýeňip geçdi we mundan beýläk-de ösmegini dowam etdirdi. Edinburgda geçirilen ikinji oýunlara 26 ýurt gatnaşdy we jemi 1662 türgen hem-de 461 resmi wekil iberildi. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Spirit Of Youth" (Ýaşlygyň ruhy) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|title=Edinburgh 1986|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183027/https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Täze Zelandiýanyň Oklend şäherinde geçirildi. Bu oýunlar on dördünji Milletler Bileleşiginiň oýunlary, Täze Zelandiýanyň kabul eden üçünji we Oklendiň kabul eden ikinji oýunlary boldy. Oklendde geçirilen ikinji oýunlara 55 ýurt gatnaşyp, jemi 2826 türgen we resmi wekil iberildi we bu täze rekord boldy. Pakistan 1972 ýylda düzümden çykandan soň, 1989 ýylda Milletler Bileleşigine (Commonwealth) gaýdyp geldi we ýigrimi ýyllyk arakesmeden soň 1990 ýyldaky oýunlara gatnaşdy. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "This Is The Moment" (Ine, şol pursat) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/auckland-1990|title=Auckland 1990|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120012/https://thecgf.com/games/auckland-1990|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|title=Pakistan|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615134534/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|archive-date=15 June 2017|url-status=dead}}</ref>. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Kanada]]nyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wiktoriýa şäherinde geçirildi. Bu çäre Kanadada geçirilen dördünji oýunlar boldy. Oýunlar, aparteid döwründen soň [[Günorta Afrika Respublikasy]]nyň sport älemine gaýdyp gelmeginiň we ýurduň 1958 ýyldaky oýunlara soňky gezek gatnaşmagyndan bäri geçen otuz ýyldan gowrak wagtyň dowamyndaky möhüm tapgyryny alamatlandyrdy. Namibiýa, 1990 ýylda Günorta Afrika Respublikasyndan garaşsyzlygyny gazanandan soň, Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna ilkinji gezek gatnaşdy. Şeýle hem, bu oýunlar Gonkongyň Britaniýadan Hytaýa geçirilmezinden öňki soňky gatnaşan oýunlary boldy. Altmyş üç ýurt jemi 2557 türgeni we 914 resmi wekili iberdi. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Let Your Spirit Take Flight" (Ruhuňyzy ganatlandyryň) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/victoria-1994|title=Victoria 1994|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182604/https://thecgf.com/games/victoria-1994|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Malaziýa]]nyň [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] şäherinde geçirildi. Milletler Bileleşiginiň oýunlary özüniň 68 ýyllyk taryhynda ilkinji gezek [[Aziýa]]da geçirildi. Şeýle hem, bu çäre toparlaýyn sport görnüşleriniň (kriket, regbi-7, netbol we meýdan hokeýi), şeýle-de boulingiň we skwoşyň goşulmagy bilen tapawutlanan ilkinji oýunlar boldy; bu ägirt uly üstünlik bolup, gatnaşyjylaryň we teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny ep-esli artdyrdy. Kuala-Lumpur oýunlaryna jemi 70 ýurt 5065 türgeni we resmi wekili iberip, täze rekord goýdy. Medal sanawynda öňdäki bäşligi [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], [[Kanada]], [[Malaziýa|Malaýziýa]] (şol wagta çenli iň gowy netijesini görkezen) we [[Günorta Afrika Respublikasy]] düzdi. Şeýle hem, Nauru üç altyn medal gazanyp, täsirli netije görkezdi. Kamerun, Mozambik, Kiribati we Tuwalu ilkinji gezek oýunlara gatnaşdylar. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Forever As One" (Hemişelik bir bitewi bolup) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|title=Kuala Lumpur 1998|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120007/https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== 21 asyrda ==== 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk Bileleşiginiň oýunlary) Angliýanyň Mançester şäherinde geçirildi. Bu çäre 1934 ýyldan bäri ilkinji gezek Angliýada guraldy we Bileleşigiň ýolbaşçysy II Ýelizawetanyň tagta çykmagynyň 50 ýyllygy (Altyn ýubileýi) bilen gabat getirildi. Sport görnüşleri we ýaryşlar babatda, 2002 ýyldaky oýunlar 2010 ýyldaky oýunlara çenli taryhda iň uly Milletler Bileleşiginiň oýunlary bolup, onda 17 sport görnüşi boýunça 281 ýaryş geçirildi. Medallaryň umumy sany boýunça sanawyň başynda Awstraliýa durýardy, ondan soň bolsa ýaryşy kabul eden Angliýa we Kanada gelýärdi. 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, geljekki nesillere galdyryljak miras meselesine uly üns bermek arkaly, oýunlary geçirmek we olara dalaşgär bolmak isleýän şäherler üçin täze bir ölçeg-nusga döretdi. 2002 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Where My Heart Will Take Me" ("Ýüregimiň meni alyp barjak ýeri") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/manchester-2002|title=Manchester 2002|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120044/https://thecgf.com/games/manchester-2002|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:MSC, 2006 Commonwealth Games.jpg|thumb|Melburn şäherindäki "Melbourne Cricket Ground" (MCG) stadionynda 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň çäginde ýeňil atletika ýaryşlary]] 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyndaky Melburn şäherinde geçirildi. 2006 ýyldaky oýunlar bilen 2002 ýyldaky oýunlaryň arasyndaky ýeke-täk tapawut Zimbabweniň gatnaşmazlygy boldy; bu ýurt 2002 ýylda gurama tarapyndan agzalygy togtadylandan soň, Milletler Bileleşigi düzüminden çykypdy. Oýunlaryň taryhynda ilkinji gezek "Queen's Baton" (Şa zenanynyň estafeta taýagy) oýunlara gatnaşýan Bileleşigiň ähli ýurtlaryna we territoriýalaryna aýlanyp çykdy; bu syýahat jemi 180 000 kilometr (110 000 mil) aralygy öz içine aldy. Sport ýaryşlaryna 4000-den gowrak türgen gatnaşdy. Medallar sanawynda ýene-de ilkinji üçlügi Awstraliýa eýeledi, ondan soň bolsa Angliýa we Kanada geldi.[43] 2006 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Together We Are One" ("Biz bilelikde bir bitewi") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{cite web |last=York |first=Geoffrey |date=November 18, 2024 |title=Commonwealth leaders push for Zimbabwe to rejoin despite tainted elections |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |publisher=The Globe & Mail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102114924/https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |archive-date=2 January 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/melbourne-2006|title=Melbourne 2006|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120010/https://thecgf.com/games/melbourne-2006|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2010 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Hindistanyň Deli şäherinde geçirildi. Oýunlaryň çykdajysy 11 milliard ABŞ dollaryna deň boldy we olar taryhda iň gymmat düşen Milletler Bileleşiginiň oýunlary boldy. Bu, Milletler Toplumynyň oýunlarynyň Hindistanda geçirilmegi, şeýle hem Milletler Toplumyna degişli bir respublikanyň bu oýunlara ýer eýesi bolmagy ilkinji gezekdi; şeýle-de, bu oýunlar 1998 ýylda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinden soň Aziýada geçirilen ikinji oýunlardy. Milletler Toplumyna degişli 71 ýurtdan we territoriýadan jemi 6081 türgen sportuň 21 görnüşi boýunça 272 ýaryşda bäsleşdi. Medallaryň umumy sany boýunça Awstraliýa öňdeligi eýeledi. Ýer eýesi bolan Hindistan islendik sport çäresindäki iň gowy netijesini görkezip, umumy hasapda ikinji orny eýeledi. Ruanda bu oýunlarda ilkinji gezek çykyş etdi. 2010 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň resmi aýdymy "Live, Rise, Ascend, Win" ("Ýaşa, Göteril, Belende çyk, Ýeň") diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/delhi-2010|title=Delhi 2010|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120108/https://thecgf.com/games/delhi-2010|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|title=Rwanda|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130063104/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirildi. Bu oýunlar Şotlandiýada geçirilen iň uly köp görnüşli sport çäresi bolup, oňa dürli ýurtlardan we territoriýalardan 4950 töweregi türgen gatnaşdy we olar sportuň 18 görnüşi boýunça bäsleşdiler; bu görkeziji bilen olar Şotlandiýanyň paýtagty Edinburgda geçirilen 1970 we 1986 ýyllardaky oýunlardan hem geçdi. Usain Bolt 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynda 4×100 metr aralyga estafeta ýaryşyna gatnaşdy we topardaky hyzmatdaşlary bilen bilelikde Milletler Toplumynyň oýunlarynyň rekordyny goýdy. Oýunlar guralyşy, tomaşaçylaryň gatnaşygy we Şotlandiýa halkynyň joşguny babatda ýokary baha aldy; Milletler Toplumynyň Sport Federasiýasynyň (CGF) ýerine ýetiriji direktory Maýk Huper olary "hereketiň taryhyndaky iň ajaýyp oýunlar" diýip häsiýetlendirdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|title=Usain Bolt: Glasgow 2014 gold for Jamaica in 4x100m relay|date=2 August 2014|work=BBC Sport|access-date=28 April 2017|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716171902/http://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|archive-date=16 July 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/glasgow-2014|title=Glasgow 2014|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182710/https://thecgf.com/games/glasgow-2014|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Cycling (geograph 4105477).jpg|thumb|right|Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirilen 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň çäginde welosiped ýaryşy]] 2018 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Gold-Kost şäherinde geçirildi; bu Awstraliýanyň oýunlara bäşinji gezek ýer eýesi bolmagydy. Erkekler we zenanlar üçin deň mukdarda ýaryşlar gurnaldy; bu taryhda iri köp görnüşli sport çäresinde ýaryşlaryň sany boýunça deňligiň üpjün edilmegi babatda ilkinji gezek bolup geçdi<ref name=insidethegames>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|title=Gold Coast 2018 to offer same amount of medals for men and women after seven events added|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|archive-date=8 February 2017|url-status=live|archivedate=8 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|title=Gold Coast 2018|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413185707/https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|archive-date=13 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Birmingham 2022 Opening Ceremony.jpg|thumb|2022 ýyldaky açylyş dabarasy]] 2022 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Angliýanyň Birmingem şäherinde geçirildi. Bu, 1934 ýylda Londonda we 2002 ýylda Mançesterde geçirilen oýunlardan soň, Angliýada geçirilen üçünji Milletler Toplumynyň oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/birmingham-2022|title=Birmingham 2022|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120125/https://thecgf.com/games/birmingham-2022|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Commonwealth Games) II Ýelizawetanyň tagtda oturmagynyň 70 ýyllygy (Platin ýubileýi) hem-de Londonda geçirilen 2012 ýyldaky tomusky Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlarynyň on ýyllygy bilen gabat geldi. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, II Ýelizawetanyň 2022 ýylyň 8 sentýabrynda aradan çykmazyndan öň, onuň hökümdarlyk döwründe geçirilen soňky ýaryş boldy. 2022 ýylyň 16 fewralynda 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň Awstraliýada rekord derejede altynjy gezek geçiriljekdigi, ýöne bu gezek ilkinji gezek merkezi däl görnüşde (bir şäherde däl-de, birnäçe ýerde) guraljakdygy yglan edildi; sebäbi Wiktoriýa ştaty oýunlary kabul ediji tarap hökmünde çykyş etdi. Çäre esasan Bendigo sebitine we ýene-de üç sany sebit merkezine gönükdirilen dört sany sebit toparyndan ybarat bolmalydy. Emma 2023 ýylyň iýul aýynda Wiktoriýanyň Premýer-ministri Daniel Endrýus Wiktoriýanyň 2026 ýyldaky oýunlary mundan beýläk kabul etmejekdigini yglan etdi<ref name=":2">{{Cite web|title=Australia's Victoria state pulls out of hosting 2026 Commonwealth Games|url=https://news.sky.com/story/victoria-state-pulls-out-of-hosting-2026-commonwealth-games-12922606|access-date=19 July 2023|website=Sky News|language=en}}</ref>. Wiktoriýanyň ýatyrmagyndan soň, Şotlandiýanyň hökümeti 2026 ýyldaky oýunlary Glazgoda geçirmäge razylyk bildirdi; ýöne oýunlar "kiçeldilen" görnüşde bolar, ýagny diňe 10 görnüşli sport ýaryşy dört meýdançada geçiriler we döwlet serişdeleriniň talap edilmezligi göz öňünde tutular<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Scotland agrees to host Commonwealth Games in 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8ddeeklxko |access-date=2024-09-17 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary III Karlyň hökümdarlyk döwründe geçiriljek ilkinji oýunlar bolar. Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny iň köp gezek kabul eden üç ýurt Awstraliýa (5), Kanada (4) we Şotlandiýadyr (4). Täze Zelandiýa üç gezek, Angliýa bolsa 2022 ýyldaky oýunlar bilen birlikde öz görkezijisini üç gezek kabul etme derejesine ýetirdi. Uelsde bir gezek, Aziýada iki gezek (Malaýziýa (1) we Hindistan (1)) we Karib sebitinde bir gezek (Ýamaýka (1)) oýunlar geçirildi. Çäre Afrikadaky şähere (Durban şäherine) ynanylypdy, ýöne hiç haçan şol ýerde geçirilmedi<ref name=":1">{{Cite web|url=http://thecgf.com/games/story.asp|title=The Story of The Commonwealth Games|website=Commonwealth Games Federation|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125811/http://thecgf.com/games/story.asp|archive-date=16 April 2017|url-status=dead}}</ref>. 2030 ýyldaky Arkalaşygyň oýunlary Ahmedabadda geçiriler we ilkinji Arkalaşygyň oýunlarynyň ýüz ýyllygyny bellejek. === Paraplegikler üçin oýunlar === {{main|Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary}} [[File:1962 Commonwealth Paraplegic Games Competitors Team Photograph.jpg|thumb|1962 ýylda Pertde geçirilen Commonwealth Paraplegikler oýunlaryna gatnaşan türgenler]] Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary, Beýik Britaniýa ýurtlaryndan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilen halkara köp görnüşli sport çäresi bolupdyr. Bu çäre käwagt "Paraplegik Imperiýa oýunlary" we "Britaniýa Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary" diýlip hem atlandyrylypdyr. Oýunlara esasan oňurga şikesi ýa-da poliomiýelit sebäpli maýyplygy bolan türgenler gatnaşypdyr. Çäre ilkinji gezek 1962 ýylda geçirilip, 1974 ýylda ýatyrylypdyr<ref>{{cite book|last1=DePauw|first1=Karen P|last2=Gavron|first2=Susan J|title=Disability sport|url=https://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|access-date=25 February 2012|year=2005|publisher=Human Kinetics|isbn=978-0-7360-4638-1|pages=102–|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528065508/http://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|archive-date=28 May 2013|url-status=live}}</ref>. Oýunlar, beden taýdan sagdyn türgenler üçin niýetlenen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul edýän ýurtda geçirilipdir. Commonwealth Paraplegikler oýunlaryny kabul eden ýurtlar: 1962 ýylda Awstraliýa, 1966 ýylda Ýamaýka, 1970 ýylda Şotlandiýa we 1974 ýylda Täze Zelandiýa bolupdyr. Alty ýurt — Awstraliýa, Angliýa, Täze Zelandiýa, Demirgazyk Irlandiýa, Şotlandiýa we Uels — Commonwealth Paraplegikler oýunlarynyň hemmesinde wekilçilik edipdir. Awstraliýa we Angliýa iki gezekden iň ýokary netije görkezen ýurtlar bolupdyr: degişlilikde 1962, 1974 we 1966, 1970 ýyllarda. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna maýyplygy bolan türgenleriň goşulmagy ==== Maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek 1994 ýylda [[Britan Kolumbiýasy]]nyň Wiktoriýa şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna goşulypdyr; şonda bu türgenler üçin ýeňil atletika we "lawn bowls" (gazon boulingi) ýaryşlary guralypdyr. Angliýanyň Mançester şäherinde geçirilen 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda bolsa, olar hökmany ýaryş görnüşleri hökmünde goşulyp, bu oýunlary doly derejede ähli türgenleri öz içine alýan ilkinji halkara köp görnüşli sport oýunlaryna öwrüpdir. Bu, netijeleriň medal sanawyna goşulmagyny we türgenleriň her ýurduň wekiliýetiniň doly hukukly agzalary bolmagyny aňladypdyr<ref>{{cite web|last1=Van Ooyen and Justin Anjema|first1=Mark|last2=Anjema|first2=Justin|title=A Review and Interpretation of the Events of the 1994 Commonwealth Games|publisher=Redeemer University College|date=25 March 2004|url=http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|access-date=25 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731114220/http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|archive-date=31 July 2013 }}</ref><ref>{{cite web|title=Para-sports for elite athletes with a disability|url=http://www.thecgf.com/sports/ead.asp|work=Commonwealth Games Federation website|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130060533/http://thecgf.com/sports/ead.asp|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Şri-Lanka]]nyň Kolombo şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlary federasiýasynyň (CGF) 2007 ýyldaky Baş Assambleýasynda, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we CGF-iň arasynda hyzmatdaşlyk ylalaşygyna gol çekilipdir. Bu ylalaşyk iki guramanyň arasynda resmi institusional gatnaşyklary üpjün etmegi we maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenleriň (EAD) geljekki Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna gatnaşmagyny kepillendirmegi maksat edinipdir. Hyzmatdaşlyk ylalaşygy IPC bilen CGF-iň arasyndaky berk hyzmatdaşlygy kesgitläpdir. Ol IPC-ni degişli sport guramasy hökmünde ykrar etdi we Arkalaşyk oýunlarynyň EAD sport maksatnamasynyň utgaşdyrylmagyna we ýerine ýetirilmegine gözegçilik etmek wezipesini ýerine ýetirdi we iki guramany hem Paralimpiýa we Arkalaşyk oýunlary hereketleriniň ösüşini goldamakda bilelikde işlemäge borçlandyrdy<ref>{{Cite web|url=https://www.paralympic.org/press-release/ipc-and-cgf-sign-co-operative-agreement|title=IPC and CGF Sign Co-operative Agreement|publisher=International Paralympic Committee|language=en|access-date=7 February 2020}}</ref>. ==== Gyşky oýunlar ==== {{main|Milletler Bileleşiginiň gyşky oýunlary}} [[File:StMoritz.jpg|thumb|1958 ýyldan 1966 ýyla çenli geçirilen üç sany Gyşky oýunlaryň ählisiniň geçirilýän ýeri bolan Sent-Moris]] Milletler Bileleşiginiň Gyşky oýunlary gyşky sport görnüşlerini öz içine alýan köp görnüşli sport çäresi bolup, iň soňky gezek 1970 ýylda geçirilipdir. Oýunlar jemi dört gezek guralypdyr. Commonwealth Gyşky oýunlary, tomusky sport görnüşlerine gönükdirilen Commonwealth oýunlaryna garşylykly deňagramlylyk hökmünde hem-de Gyşky Olimpiýa oýunlaryna we Tomusky Olimpiýa oýunlaryna goşant hökmünde döredilipdir. Gyşky oýunlar T.D. Riçardson tarapyndan esaslandyrylypdyr<ref name="Semanticus-Richardson">Semanticus.info, [http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/ T.D. Richardson] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726233649/http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/|date=26 July 2014}}</ref>. 1958 ýyldaky Commonwealth Gyşky oýunlary Şweýsariýanyň Sent-Moris şäherinde geçirilip, bu gyşky görnüşdäki oýunlaryň ilkinjisi bolupdyr<ref>CBC News, [https://www.cbc.ca/news/canada/ottawa/canadian-ski-museum-in-trouble-1.1073550 Canadian Ski Museum in trouble], 15 March 2011, Ashley Burke (accessed 7 July 2012)</ref><ref>NZ Collector Services [http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613 St. Moritz 1958 Commonwealth Winter Games silver medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416045615/http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613|date=16 April 2017 }}</ref>. 1962 ýyldaky oýunlar hem Sent-Morisde geçirilip, olar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirilen 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Commonwealth oýunlarynyň üstüni ýetiripdir; 1966 ýyldaky çäre hem Sent-Morisde geçirilipdir, ýöne 1970 ýyldaky oýunlardan soň bu pikir amala aşyrylmagyndan bes edilipdir<ref>Antiques Reporter, [http://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/ St. Mortiz 1966 Commonwealth Winter Games bronze medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070457/https://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/|date=30 March 2019 }} (accessed 7 July 2012)</ref>. === Ýaşlar oýunlary === {{main|Milletler Bileleşiginiň Ýaşlar oýunlary}} Milletler Bileleşiginiň Ýaşlar oýunlary Milletler Bileleşiginiň Oýunlary Federasiýasy tarapyndan guralýan halkara köp sport görnüşindäki çäredir. Arkalaşygyň Ýaşlar oýunlary häzirki Arkalaşygyň Oýunlary formaty bilen her dört ýylda bir gezek geçirilýär. Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy 1997-nji ýylda Müňýyllyk Arkalaşygynyň Ýaşlar oýunlarynyň ideýasyny ara alyp maslahatlaşdy. 1998-nji ýylda 1986-njy ýylda ýa-da ondan soň doglan ýaşlar üçin Arkalaşygyň köp sport görnüşindäki çäresini üpjün etmek maksady bilen bu konsepsiýa ylalaşyldy. Ilkinji wersiýa 2000-nji ýylyň 10-14-nji awgusty aralygynda Edinburgda (Şotlandiýa) geçirildi. Türgenleriň ýaş çäklendirmesi 14-18 ýaş aralygynda<ref>{{Cite web|url=http://bendigo2004.thecgf.com/About_the_Games/|title= About the Games|website=Bendigo 2004 Commonwealth Youth Games|access-date=4 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017114244/http://bendigo2004.thecgf.com/About_the_Games/|archive-date=17 October 2017|url-status=dead }}</ref>. == Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy == {{main|Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy}} CGF-niň baş edarasy Londondaky Arkalaşygyň öýünde (merkezde) Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy (CGF) Arkalaşygyň Oýunlarynyň we Arkalaşygyň Ýaşlar oýunlarynyň dolandyrylyşyna we gözegçiligine jogapkär halkara guramasydyr we oýunlar bilen baglanyşykly meselelerde iň ýokary ygtyýarly edaradyr<ref>{{Cite web|url=http://thecgf.com/about/role.asp|title=The Role of The CGF|website=Commonwealth Games Federation|access-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823023143/http://thecgf.com/about/role.asp|archive-date=23 August 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/contact|title=Contact Information|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510115608/https://thecgf.com/contact|archive-date=10 May 2018|url-status=live}}</ref>. Angliýanyň London şäherindäki Arkalaşygyň öýünde CGF-niň baş edarasy ýerleşýär. Şeýle hem, “Arkalaşyk Öýünde” Korollyk Arkalaşygy Jemgyýetiniň we Arkalaşygyň Ýerli Özbaşdaklyk Forumynyň ştab-kwartirasy ýerleşýär<ref>{{Cite web|url=https://thercs.org/contact/|title=Contact {{!}} Royal Commonwealth Society|website=thercs.org|access-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510184110/https://thercs.org/contact/|archive-date=10 May 2018|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.clgf.org.uk/about-us/contact-us/|title=Contact us – CLGF|website=clgf.org.uk|language=en|access-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510120039/http://www.clgf.org.uk/about-us/contact-us/|archive-date=10 May 2018|url-status=live}}</ref>. "Commonwealth Games" (Beleşik Milletler Arkalaşygynyň Oýunlary) hereketi üç esasy bölekden ybaratdyr: * Halkara federasiýalar (IF-ler) – sport görnüşine halkara derejesinde gözegçilik edýän dolandyryjy guramalardyr. Mysal üçin, Halkara Basketbol Federasiýasy (FIBA) basketbol boýunça halkara dolandyryjy guramadyr<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/contact/federations.asp|title=Commonwealth Games Federation – Sports Contacts|website=thecgf.com|access-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021246/https://thecgf.com/contact/federations.asp|archive-date=8 September 2017|url-status=dead}}</ref>. * "Commonwealth Games" assosiasiýalary (CGA-lar) – her ýurtda "Commonwealth Games" hereketine wekilçilik edýän we ony düzgünleşdirýän, şeýle hem Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipeleri ýerine ýetirýän guramalardyr. Mysal üçin, "Commonwealth Games England" (CGE) Angliýanyň CGA-sy bolup durýar. Häzirki wagtda CGF tarapyndan ykrar edilen 72 sany CGA bar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/contact/cga.asp|title=Commonwealth Games Federation – CGA Contacts|website=thecgf.com|access-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908020021/https://thecgf.com/contact/cga.asp|archive-date=8 September 2017|url-status=dead}}</ref>. * "Commonwealth Games" boýunça guramaçylyk komitetleri (OCCWG-ler) – her bir "Commonwealth Games" ýaryşyny guramak üçin jogapkär bolan wagtlaýyn komitetlerdir. OCCWG-ler her oýun tamamlanandan we jemleýji hasabat CGF-e tabşyrylandan soň ýatyrylýar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|title=CGF Constitution|website=Commonwealth Games Federation}}</ref>. Iňlis dili "Commonwealth" (Beleşik Milletler Arkalaşygy) guramasynyň resmi dilidir. Her bir "Commonwealth Games" ýaryşynda ulanylýan beýleki dil bolsa, ýaryşy kabul edýän ýurduň dilidir (ýa-da eger ýurtda iňlis dilinden başga birnäçe resmi dil bar bolsa, şol dillerdir). Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň aýdylmagy) şu iki (ýa-da has köp) dilde amala aşyrylýar. Eger bu işi kabul ediji ýurt amala aşyrýan bolsa, haýsy diliň (ýa-da dilleriň) we olaryň haýsy tertipde ulanyljakdygyny saýlamak şol ýurduň jogapkärçiligindedir<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|title=CGF Constitution|website=Commonwealth Games Federation}}</ref>. == Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy == {{main|Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy}} [[File:Bilston St.-Garrick St. - geograph.org.uk - 536739.jpg|thumb|2002-nji ýyldaky "Commonwealth Games" üçin Şa zenanyň Ýubileý Taýagynyň Estafetasy]] Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy – bu "Commonwealth Games" ýaryşlary başlamazdan öň dünýä boýunça geçirilýän estafetadyr. Taýak özünde "Commonwealth" guramasynyň ýolbaşçysynyň ýollanmasyny göterýär. Estafeta däp boýunça Londondaky Bukingem köşgünde, şäheriň "Commonwealth" güni mynasybetli geçirilýän dabaralarynyň bir bölegi hökmünde başlanýar. Patyşa taýagy ilkinji ylgawça tabşyrýar. Oýunlaryň açylyk dabarasynda soňky ylgawçy taýagy yzyna patyşa ýa-da onuň wekiline gowşurýar; olar bolsa ýollanmany sesli okap, oýunlary resmi taýdan açýarlar. Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy Olimpiýa Maşalynyň Estafetasyna meňzeşdir<ref name="RelayTradition">{{cite web|url=http://qbr.melbourne2006.com.au/?s=tradition|title=Queen's Baton Relay: The tradition continues...|publisher=Melbourne 2006 Commonwealth Games Corporation|access-date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070211012817/http://qbr.melbourne2006.com.au/?s=tradition|archive-date=11 February 2007|url-status=dead}}</ref>. Bu estafeta ilkinji gezek 1958-nji ýylda Uelsiň Kardiff şäherinde geçirilen Britan Imperiýasy we "Commonwealth" oýunlarynda "Şa zenanyň Taýagynyň Estafetasy" ady bilen ornaşdyrylypdyr. 1994-nji ýyldaky "Commonwealth Games" ýaryşyna çenli (şol ýaryşy hem goşmak bilen) estafeta diňe Angliýanyň we ýaryşy kabul edýän ýurdu Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinde geçirilen 1998-nji ýyldaky "Commonwealth" oýunlarynyň (Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň) estafetasy, Bileleşige girýän beýleki ýurtlara syýahat eden ilkinji estafeta boldy. Awstraliýanyň Gold-Kost şäherinde geçirilen 2018-nji ýyldaky "Commonwealth" oýunlary üçin guralan "Şa zenanyň taýagy" (Queen's Baton) estafetasy, bu oýunlaryň taryhynda iň uzyn estafeta boldy. 388 günüň dowamynda jemi 230 000 km (150 000 mil) ýoly geçip, taýak Afrika, Amerika, Karib sebiti, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa ýaly "Commonwealth" sebitleriniň altysyndan geçdi. Şa zenanyň taýagy ilkinji gezek 2017-nji ýylda Bagam adalarynyň Nassau şäherinde geçirilen "Commonwealth" ýaşlar oýunlarynyň altynjy tapgyrynda görkezildi<ref>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/articles/1043876/design-and-route-for-gold-coast-2018-queens-baton-relay-revealed|title=Design and route for Gold Coast 2018 Queen's Baton Relay revealed|date=20 November 2016|access-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021619/http://www.insidethegames.biz/articles/1043876/design-and-route-for-gold-coast-2018-queens-baton-relay-revealed|archive-date=8 September 2017|url-status=live}}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Comm Games 2006 finale.JPG|thumb|Melburnda geçirilen 2006-njy ýylky "Commonwealth" oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Açylyş dabarasy adatça, ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Dabaranyň dowamynda "Commonwealth" oýunlarynyň Federasiýasynyň, şeýle hem öňki we indiki ýaryşlary kabul edýän ýurtlaryň baýdaklary hem galdyrylýar. Soňra kabul ediji ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän saz, aýdym, tans we teatr çykyşlaryny hödürleýär. Her gezekki kabul ediji ýurtlaryň öňküsinden has ýatda galyjy dabarany guramak islegi sebäpli, bu çeperçilik çykyşlarynyň gerimi we çylşyrymlylygy barha artdy. Deli şäherinde geçirilen oýunlaryň açylyş dabarasy üçin 70 million ABŞ dollary möçberinde serişde sarp edilip, onuň esasy bölegi çeperçilik çykyşlaryna gönükdirilipdir<ref>{{Cite news|url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/randomaccess/the-cwg-opening-show-reality-rs-350-crore/|title=The CWG opening show reality: Rs 350 crore|work=[[The Times of India]] Blog|access-date=21 August 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707180834/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/randomaccess/the-cwg-opening-show-reality-rs-350-crore/|archive-date=7 July 2017|url-status=live}}</ref>. Dabaranyň çeperçilik böleginden soň, türgenler ýurtlar boýunça toparlara bölünip stadiona girýärler. Adatça, iň soňky gezek ýaryşy kabul eden ýurt stadiona ilkinji bolup girýär. Soňra beýleki ýurtlar elipbiý ýa-da kontinent tertibinde stadiona girýärler; kabul ediji ýurduň türgenleri bolsa iň soňunda girýärler. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlar edilýär. Ahyrynda, "Patyşanyň taýagy" (King's Baton) stadiona getirilýär we soňky göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň üstünlikli türgenine — ýetýänçä elden-ele geçirilýär; ol bolsa ony "Commonwealth" guramasynyň ýolbaşçysyna ýa-da onuň wekiline gowşurýar. === Ýapylyş === [[File:Commonwealth Games closing ceremony picture.jpeg|thumb|[[Deli]]de geçirilen 2010-njy ýylky "Commonwealth" oýunlarynyň ýapylyş dabarasy]] "Commonwealth" oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Her bir gatnaşyjy ýurduň baýdak göterijileri stadiona girýär, olaryň yzyndan bolsa türgenler hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde girýärler. Guramaçylyk komitetiniň başlygy we CGF-iň (Commonwealth oýunlarynyň Federasiýasynyň) prezidenti ýapylyş çykyşlaryny edýärler we oýunlar resmi taýdan ýapylýar. CGF-iň prezidenti şeýle hem oýunlaryň geçişi barada çykyş edýär. Oýunlary guran şäheriň häkimi CGF-iň baýdagyny CGF-iň prezidentine gowşurýar, ol bolsa ony indiki "Commonwealth" oýunlaryny kabul etjek şäheriň häkimine berýär. Şondan soň indiki kabul ediji ýurt hem öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar. "Commonwealth" oýunlarynyň dabaralarynda köp sanly görnükli sungat ussatlary we aýdymçylar çykyş edipdirler<ref name=thecgf>{{Cite web|url=https://thecgf.com/sites/default/files/2018-03/constitution.pdf|title=Constitution {{!}} Commonwealth Games Federation|website=CGF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713120807/https://thecgf.com/sites/default/files/2018-03/constitution.pdf|archive-date=13 July 2019}}</ref>. Her bir "Commonwealth" oýunlarynyň ýapylyş dabarasynda CGF-iň prezidenti, hem sport görkezijileri, hem-de öz toparyna goşan umumy goşandy taýdan aýratyn tapawutlanan we hormata mynasyp bolan bir türgene baýrak we kubok gowşurýar. Türgenler ýaryşlaryň jemleýji gününiň ahyrynda öz ýurtlarynyň "Commonwealth" oýunlary boýunça assosiasiýasy tarapyndan dalaşgär hökmünde görkezilýär; ýeňiji bolsa CGF-iň prezidentinden we "Commonwealth" sebitleriniň altysynyň her birinden wekilleriň gatnaşmagynda düzülen eminler topary tarapyndan saýlanyp alynýar. "David Dixon baýragy" diýlip atlandyrylýan bu sylag, CGF-iň ozalky hormatly sekretary bolan merhum Deýwid Diksonyň (David Dixon) "Commonwealth" sportuna köp ýyllaryň dowamynda goşan ägirt uly goşandynyň hormatyna, 2002-nji ýylda Mançesterde döredildi<ref>{{Cite web|url=http://thecgf.com/search/oath.asp|title=Commonwealth Games Federation – Oath & Award|website=thecgf.com|access-date=27 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827130116/http://thecgf.com/search/oath.asp|archive-date=27 August 2017|url-status=dead}}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === Her bir ýaryş tamamlanandan soň, medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, şeýle-de ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar degişli medallaryny almak üçin üç derejeli münbere çykýarlar. CGF-iň agzasy tarapyndan medallar gowşurylandan soň, altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň gimni ýaňlanýarka, şol üç medalçynyň ýurtlarynyň baýdaklary galdyrylýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçileri hem medal gowşurmak dabaralarynda işjeň orun tutup, medallary gowşurýan resmi wekillere kömek edýärler we baýdak göterijiler hökmünde çykyş edýärler. === Gimnler === "Hudaý Patyşany halas etsin" birnäçe Arkalaşygyň ýurtlarynyň we garaşly territoriýalaryň resmi ýa-da milli gimnidir. Netijede, we Beýik Britaniýanyň ýurtlarynyň aýratynlykda bäsleşýändigi sebäpli, ony resmi çärelerde, medal dabaralarynda ýa-da toparlaýyn ýaryşlarda oýunlardan öň ulanmak gadagandyr<ref>{{cite web|title=11 Things You Didn't Know about National Anthems|url=https://www.birmingham2022.com/news/2724264/www.birmingham2022.com/news/2724264/11-things-you-didn-t-know-about-national-anthems|access-date=7 August 2022|website=Commonwealth Games – Birmingham 2022}}{{Dead link|date=August 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }}</ref>. 2010-njy ýyldaky oýunlardan öň girizilen bu düzgüniň täzeden işlenip düzülmegi bilen, ulanylan käbir milli gimnler üýtgedildi we käbir ýagdaýlarda olar häzirki wagtda gatnaşyp bilýän ýurduň milli ýa-da resmi gimninden tapawutlanýar. == Gatnaşýan ýurtlar == {{Main|Commonwealth oýunlaryna gatnaşan ýurtlaryň sanawy}} Diňe alty topar Commonwealth oýunlarynyň ählisine gatnaşdy: Awstraliýa, Kanada, Angliýa, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa we Uels. Awstraliýa on üç oýunda, Angliýa ýedi oýunda, Kanada bolsa bir oýunda iň köp utuk gazanan topar boldy. [[File:Commonwealth Games years participants.PNG|upright=2.75|thumb|alt=Oýunlaryň geçirilýän ýerleri we gatnaşýan ýurtlar| {{legend2|#9966cc|Çäräni geçiren ýa-da geçirmekçi bolan ýurtlar|border=solid 1px#AAAAAA}}<br /> {{legend2|#d45c4c|Oýunlara gatnaşýan beýleki ýurtlar|border=solid 1px #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#54e464|Oýunlara gatnaşan, ýöne indi gatnaşmaýan ýurtlar|border=solid 1px #AAAAAA}}<br /> {{0}}'''•'''<span style="margin:0; font-size:90%;">{{0}} Oýunlaryň geçirilýän şäherleri we ýyly</span>|center]] == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} {{Milletler Bileleşiginiň Oýunlary}} [[Category:Arkalaşyk oýunlary|Arkalaşyk oýunlary]] [[Category:Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary|Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary]] [[Category:Beýik Britaniýa imperiýasyndaky guramaçylykly çäreler]] [[Category:Köp görnüşli sport çäreleri]] [[Category:Syýasat we sport]] [[Category:Dört ýyldan bir geçirilýän sport çäreleri]] [[Category:1930 ýylda döredilen gaýtalanýan sport çäreleri]] 3brcbth4qdl7lb4lb3kcqr5yo879oer 270792 270791 2026-09-19T09:48:40Z Umarxon III 11129 270792 wikitext text/x-wiki '''Milletler Bileleşiginiň Oýunlary''' ({{lang-en|Commonwealth Games}}) — [[Britan imperiýasy]]nyň öňki territoriýalarynyň köpüsini öz içine alýan syýasy birleşme bolan Milletler Bileleşiginden (Commonwealth of Nations) türgenleri jemleýän, her dört ýyldan bir gezek geçirilýän halkara köp görnüşli sport çäresidir. Ilkinji gezek 1930 ýylda "Britan imperiýasynyň oýunlary" ady bilen geçirilen bu çäre, üýtgeýän geopolitiki ýagdaýy we imperiýanyň kem-kemden kolonizasiýadan azat bolmagyny şöhlelendirip, birnäçe gezek adyny üýtgetdi. Ol 1950 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň oýunlary", 1966 ýyla çenli "Britan imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary" we 1974 ýyla çenli "Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlary" ady bilen tanalýardy. 1978 ýyldaky ýaryşdan bäri bu çäre resmi taýdan "Milletler Bileleşiginiň Oýunlary" ady bilen tanalýar; bu at onuň Britaniýa bilen taryhy baglanyşygyny saklamak bilen birlikde, häzirki zaman keşbini hem şöhlelendirýär. Oýunlar şeýle hem "Dostluk oýunlary" (Friendly Games) diýlip atlandyrylýar. Häzirki zaman Olimpiýa oýunlaryndan daşary iň gadymy köp görnüşli sport çäreleriniň biri bolan bu Oýunlar, degişlilikde öňki fransuz we portugal territoriýalary üçin guralan "Jeux de la Francophonie" (Frankofoniýa oýunlary) we "Lusofoniýa oýunlary" ýaly meňzeş çärelere gönüden-göni täsir etdi<ref>{{Cite web|title=Comm Games Chairman Peter Beattie Apologies For Closing Ceremony Blunder|url=https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|access-date=7 December 2022|website=Triple M|language=en|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207095159/https://www.triplem.com.au/story/comm-games-chairman-peter-beattie-apologies-for-closing-ceremony-blunder-90133|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allan|first=Steve|title=COMM GAMES UNDERWAY FOR COAST ATHLETES {{!}} NBN News|url=https://www.nbnnews.com.au/2022/07/29/comm-games-underway-for-coast-athletes/|access-date=7 December 2022|language=en-AU}}</ref><ref>{{cite web|title=History of the Games|url=https://gc2018.com/history-games|access-date=14 December 2021|work=Gold Coast 2018 Commonwealth Games|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012115/https://gc2018.com/history-games|url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Steve|date=31 July 2022|title='Friendly Games' have an edge when India play Pakistan at cricket|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/friendly-games-have-an-edge-when-india-play-pakistan-cricket-2022-07-31/|access-date=17 April 2023}}</ref>. Oýunlara, sport maksatnamasyny kesgitleýän we ýaryşy geçirmek hukugyny berýän Milletler Bileleşiginiň guramasy gözegçilik edýär. Çäre, "Baton estafetasy" (ýörite taýajygyň geçirilmegi) we Milletler Bileleşiginiň Oýunlarynyň baýdagynyň dabaraly ýagdaýda galdyrylmagy ýaly özboluşly däp-dessurlaryny dowam etdirýär. Ol özüniň ähli gatnaşyjylary öz içine alýan häsiýeti we taryhy mirasy bilen beýleki halkara sport ýaryşlaryndan tapawutlanýar. Maýyplygy bolan türgenler 2002 ýyldan bäri toparlaryň doly hukukly agzalary hökmünde gatnaşdyrylýar we 2018 ýylda Oýunlar erkekler we zenanlar üçin deň derejede medal gazanylýan ýaryşlary hödürlän ilkinji global köp görnüşli sport ýaryşy boldy. 2022 ýyla gelnende, zenanlar üçin geçirilýän ýaryşlaryň sany ilkinji gezek erkeklerinkinden köp boldy. Adaty Olimpiýa sport görnüşlerinden başga-da, Milletler Bileleşiginiň Oýunlaryna Milletler Bileleşiginiň çäginde aýratyn meşhurlyk gazanan netbol, ​​"lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) we skwoş ýaly görnüşler hem girýär<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. Oýunlaryň gözbaşy 1911 ýyldaky "Imperiýaara çempionatlaryna" (Inter-Empire Championships) baryp direlýär; şonda Melwill Marks Robinson Kanadanyň Hamilton şäherinde ilkinji resmi Oýunlaryň guralmagynda möhüm rol oýnady. Wagtyň geçmegi bilen, Olaryň hataryna Beýik Britaniýanyň düzümindäki dört ýurt, Taja garaşly territoriýalar, birnäçe Britaniýanyň daşarky territoriýalary, Norfolk adasy (Awstraliýa) we Niue (Täze Zelandiýa) girýär. Belläp geçmeli zat, Bermuda, Britan Wirgin adalary we Kaýman adalary özbaşdak döwlet bolmasalar-da, Halkara Olimpiýa Komitetiniň karary bilen garaşsyz Milli Olimpiýa Komitetleri hökmünde ykrar edilendir<ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. Şu wagta çenli dokuz ýurduň ýigrimi şäheri bu Oýunlara ýer eýeçiligini etdi. Oklend, Edinburg we Glazgo şäherleri bu çärä iki gezek ýer eýeçiligini etdiler. Iň soňky Oýunlar 2026 ýylda Glazgoda geçirilýär. Aslynda, 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny geçirmek hukugy Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyna berlipdi, ýöne çykdajylar bilen baglanyşykly aladalar sebäpli ştat bu çäreden ýüz öwürdi. Soňra Glazgo şäheri çalşyryjy ýer eýesi hökmünde tassyklandy. Häzirki Oýunlar göwrüm taýdan ep-esli kiçi bolup, diňe on sany sport görnüşini öz içine alýar. Ylalaşygyň bir bölegi hökmünde, Wiktoriýa hökümeti Glazgodaky guramaçylara 2 million funt-sterlingden gowrak serişde berer<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229577|title=Commonwealth Games: Australia drop out could be 'death knell'|date=18 July 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|date=5 December 2023|title=The Commonwealth Games is on its last legs — but could it be saved with a left-field idea?|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/commonwealth-games-could-be-over/103188826|access-date=5 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 April 2024|title=Commonwealth Games 2026: Scaled-down, cost-effective Glasgow event proposed|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/68792008|access-date=7 May 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=March 10, 2024 |title=King launches Glasgow 2026 Commonwealth Baton Relay |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |website=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513201451/https://www.bbc.com/news/articles/cvge76gd3e1o.amp |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. 2030 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny (bu hem XXIV Oýunlar, hem-de ýüz ýyllyk ýubileý Oýunlary bolar) geçirmek hukugy Hindistanyň Ahmadabad şäherine berlipdi<ref>{{Cite web |date=2025-11-26 |title=Commonwealth Games 2030: Indian city of Ahmedabad confirmed as hosts |url=https://www.bbc.com/sport/articles/crmdnz7l270o |access-date=2026-01-26 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref>. == Taryh == Britan imperiýasynyň agzalaryny birleşdirýän sport ýaryşyny geçirmek baradaky pikir ilkinji gezek [[1891]] ýylda — häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň ilkinjisi geçirilmezden bäş ýyl öň — Jon Astli Kuper tarapyndan öňe sürlüpdir. Ol dürli neşirlerde hatlar we makalalar arkaly "Britan imperiýasynda özara hoşniýetliligi we düşünişmegi güýçlendirmegiň serişdesi hökmünde her dört ýyldan bir gezek geçiriljek 'Pan-Britan' ýa-da 'Pan-Anglikan' ýaryşyny" guramagy teklip edipdir. Bu pikiri wagyz etmek üçin Awstraliýada, Täze Zelandiýada we Günorta Afrikada "Jon Astli Kuper" komitetleri döredilipdir; şeýle-de, bu başlangyç Pýer de Kubertini halkara Olimpiýa oýunlary hereketini başlamaga ruhlandyrypdyr<ref name="ANETT">{{cite web|date=25 August 2017|title=J Astley Cooper|url=http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201348/http://www.anentscottishrunning.com/j-astley-cooper/|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019|website=Anent Scottish Running}}</ref><ref>[[Arnd Krüger]] (1986): War John Astley Cooper der Erfinder der modernen Olympischen Spiele? In: LOUIS BURGENER u. a. (Hrsg.): ''Sport und Kultur'', Bd. 6. Bern: Lang, 72 – 81.</ref><ref>{{cite book|last1=Riordan|first1=Jim|title=The International Politics of Sport in the Twentieth Century|date=11 September 2002|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781135817275|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=AgN6AgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref>. [[1911]] ýylda, Georg V-iň tagta çykmagynyň hormatyna Londondaky "Kristal Palas"da (The Crystal Palace) geçirilen "Imperiýa festiwalynyň" (Festival of Empire) çäginde "Imperiýaara çempionat" guralypdyr; bu çäre Plimut grafy we lord Desboro tarapyndan goldanylypdyr. Awstralaziýa (Awstraliýa we Täze Zelandiýa), [[Kanada]], Günorta Afrika we [[Birleşen Patyşalyk|Beýik Britaniýa]]dan gelen toparlar ýeňil atletika, boks, ýüzmek we göreş ýaryşlarynda bäsleşipdirler.[15] Çempionatda Kanada ýeňiji bolup, oňa beýikligi 2 fut 6 dýuým (76 sm) we agramy 340 uns (9,6 kg) bolan kümüş kubok (lord Lonsdeýl tarapyndan sowgat berlen) gowşurylypdyr. "Auckland Star" gazetiniň habarçysy bu oýunlary tankytlap, olary "uly göwünçökgünlik" we "'Imperiýa sporty' adyna mynasyp däl" çäre diýip häsiýetlendiripdir<ref>{{cite news|last1=Dunn|first1=John F.|title=STAMPS; NEW BOOKLET|url=https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|access-date=1 June 2019|work=[[The New York Times]]|date=16 March 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://www.nytimes.com/1986/03/16/arts/stamps-new-booklet.html|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=21 April 1911|title=FESTIVAL OF EMPIRE GAMES|pages=2|work=[[Evening Journal (Adelaide)]]|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/204490892|access-date=28 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=COMMONWEALTH GAMES MEDALLISTS|url=http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|website=GBR Athletics|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418100107/http://www.gbrathletics.com/commonwealth/|archive-date=18 April 2019|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Empire Sports|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|website=Papers Past|access-date=1 June 2019|date=21 August 1911|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201347/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19110821.2.55|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Amsterdamda geçiriljek 1928 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görülýän döwürde, Kanadanyň Hweseskar Atletika Bileleşiginiň ýolbaşçysy J. Howard Kroker "The Hamilton Spectator" gazetiniň žurnalisti Melwil Marks Robinson bilen Kanadada halkara sport çäresini geçirmek barada söhbetdeş bolupdyr. Robinson 1930 ýylda Ontario ştatyndaky Hamilton şäherinde "Britan imperiýasynyň oýunlary" (British Empire Games) adyny alan ýaryşy geçirmegi teklip edip we bu pikiri işjeň goldapdyr. Soňra Robinson 1930 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlarynda Kanadanyň ýeňil atletika toparynyň menejeri bolup işläpdir<ref>{{cite news|title=Hamilton's Amazing Empire Athletic Meet|last=Griffin|first=Frederick|date=9 August 1930|newspaper=[[Winnipeg Free Press]]|location=Winnipeg, Manitoba|page=27|url=https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|access-date=28 May 2023|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528185244/https://newspaperarchive.com/sports-clipping-aug-09-1930-3160191/|url-status=live}}</ref><ref name="TOP">{{cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|title=History of the Commonwealth Games|website=Topend Sports|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201346/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/history.htm|archive-date=1 June 2019|access-date=1 June 2019}}</ref>. "Milletler Bileleşiginiň" düzüminde 56 sany özygtyýarly döwlet bar bolsa-da, "Bileleşigiň oýunlary" boýunça hereket edýän 74 sany gurama (assosiasiýa) bar. Olar alty sebite (Afrika, Amerika, Karib basseýni, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa) bölünýär we her biri öz ýurdy ýa-da territoriýasy üçin Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipäni ýerine ýetirýär. Käbir ýurtlarda, meselem, Hindistanda we Günorta Afrikada, CGA funksiýalaryny olaryň Milli Olimpiya Komitetleri öz üstüne alýar<ref>{{cite web |title=Nations |url=https://www.commonwealthsport.com/nations |location=London, UK |publisher=Commonwealth Sport |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513192417/https://www.commonwealthsport.com/nations |archive-date=13 May 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref>. Her bir Arkalaşygyň oýunlaryna diňe alty milli federasiýa gatnaşdy: [[Awstraliýa]], [[Kanada]], [[Angliýa]], [[Täze Zelandiýa]], [[Şotlandiýa]] we Uels. Bu alty federasiýadan [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], Kanada we Täze Zelandiýa her bir oýunda azyndan bir altyn medal gazandylar. Awstraliýa Oýunlaryň on üç gezek, Angliýa ýedi gezek we Kanada bir gezek iň ýokary üstünlik gazanan topar boldy. Bu üç topar hem Arkalaşygyň ähli döwürleriniň medal sanawynda şol tertipde birinji orunda durýar. === Ýaryşlar === ==== Britan Imperiýasynyň oýunlary (1930–1950) ==== 1930 ýyldaky Britan Imperiýasynyň oýunlary, soňraky döwürde Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara bähbitli hyzmatdaşlyk guramasynyň oýunlary) ady bilen tanalan ýaryşlaryň ilkinjisi bolup, olar 1930 ýylyň 16 awgustyndan 23 awgustyna çenli Kanadanyň Ontario welaýatynyň Hamilton şäherinde geçirildi we oýunlaryň açylyşyny Lord Willingdon amala aşyrdy<ref name=H30>{{cite web|title=Hamilton 1930|url=https://thecgf.com/games/hamilton-1930|website=[[Commonwealth Games Federation]]|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201441/https://thecgf.com/games/hamilton-1930|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. On bir ýurt — Awstraliýa, Bermuda, Britan Guýanasy, Kanada, Angliýa, Demirgazyk Irlandiýa, Nýufaundlend, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa, Günorta Afrika we Uels — ýeňil atletika, boks, "lawn bowls" (ot üstündäki şar oýny), gaýykda ýaryşmak, ýüzmek, suwa bökmek we göreş ýaly görnüşlerde bäsleşmek üçin jemi 400 türgeni iberdi. Açylyş we ýapylyş dabaralary, şeýle-de ýeňil atletika ýaryşlary "Civic" stadionynda geçirildi<ref name="E30">{{cite web|title=1930 Empire Games|url=http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|website=Anent Scottish Running|access-date=1 June 2019|date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601201349/http://www.anentscottishrunning.com/1930-commonwealth-games/|archive-date=1 June 2019|url-status=live }}</ref>. Oýunlaryň çykdajysy 97 973 dollary düzdi. Aýallar diňe suw sport görnüşlerinde bäsleşdiler. Kanadaly üç ädimli böküji Gordon Smallacombe oýunlaryň taryhynda ilkinji altyn medaly gazandy<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Empire Games of 1930|url=http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|publisher=Torontoist.com|access-date=30 August 2017|author=Jamie Bradburn|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831000151/http://torontoist.com/2015/07/the-british-empire-games-of-1930/|archive-date=31 August 2017|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1954–1966) ==== [[File:Bannister and Landy.jpg|thumb|upright=0.75|Wankuwerde Rojer Bannister bilen Jon Landiniň arasyndaky "Mojiza-mil" (Miracle Mile) ýaryşynyň hormatyna dikeldilen heýkel]] Oýunlaryň bäşinji tapgyry bolan 1954 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wankuwer şäherinde geçirildi. Bu, 1952 ýylda — ýagny şa zenan Ýelizaweta II-niň tagta çykan ýylynda — ady "Britan Imperiýasynyň oýunlaryndan" üýtgedilenden soň geçirilen ilkinji ýaryşdy. Oýunlaryň bu tapgyry Wankuweri dünýä derejesinde tanatdy we ýatda galyjy sport wakalary bilen bir hatarda ajaýyp göwünaçylyk çärelerini, tehniki täzelikleri we medeni wakalary öz içine aldy. "Mojiza-mil" ady bilen meşhur bolan ýaryşda, dünýä boýunça ilkinji gezek göni ýaýlymda görkezilen bu çärede, hem altyn medal gazanan iňlis türgeni Rojer Bannister, hem-de kümüş medal gazanan awstraliýaly türgen Jon Landi aralygy dört minutdan az wagtda geçdiler. Demirgazyk Rodeziýa we Pakistan ilkinji gezek bu ýaryşlara gatnaşdylar we ikisi-de üstünlikli çykyş edip, degişlilikde sekiz we alty medal gazandylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/vancouver-1954|title=Vancouver 1954|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120046/https://thecgf.com/games/vancouver-1954|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:1958 Commonwealth Games 3d Stamp.jpg|thumb|1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna (Kardiff, Uels) bagyşlanan 3 penslik Britan poçta markasy]] 1958 ýyldaky Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlary Uelsiň Kardiff şäherinde geçirildi. Oýunlaryň altynjy tapgyry Uelsde geçirilen iň uly sport çäresi boldy we bu ýurt Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul eden iň kiçi döwlet hasaplanýar. Ikinji jahan urşy sebäpli 1946 ýyldaky ýaryşyň ýatyrylmagy netijesinde, Kardiff oýunlary kabul etmek üçin meýilleşdirilenden on iki ýyl köp garaşmaly boldy. Kardiff oýunlarynda şa zenanynyň estafeta taýagy (Queen's Baton Relay) ýörişi ornaşdyryldy; şondan bäri bu çäre Britan Imperiýasynyň we Milletler Bileleşiginiň her oýunlarynyň öňüsyrasynda geçirilip gelinýär. Kardiff oýunlaryna otuz bäş ýurt jemi 1122 türgeni we 228 resmi wekili iberdi; şeýle hem 23 ýurt we garaşly territoriýa medallary gazandy, olaryň arasynda ilkinji gezek Singapur, Gana, Keniýa we Men adasy hem bardy. Kardiffdäki oýunlaryň öňüsyrasynda, Stenli Metýus, Jimmi Hill we Don Rewi ýaly köp sanly öňdebaryjy türgenler 1958 ýylyň 17 iýulynda "The Times" gazetine ýazylan hata gol çekdiler. Olar bu hatda Günorta Afrikanyň diňe akýagyzlara niýetlenen sport ulgamyny ýazgardylar, halkara sportda "apartheid syýasatyna" garşy çykdylar we "Olimpiýa oýunlarynyň Jarnamasynda beýan edilen jynsy deňlik ýörelgesini" goradylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/cardiff-1958|title=Cardiff 1958|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120128/https://thecgf.com/games/cardiff-1958|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>Brown and Hogsbjerg, ''Apartheid is not a game'', 16</ref>. 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Günbatar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirildi. Otuz bäş ýurt Pert şäherine jemi 863 türgeni we 178 resmi wekili iberdi. Jersi ilkinji gezek medallara eýe bolanlaryň hataryna goşuldy; şol bir wagtyň özünde Britan Gondurasy, Dominika, Papua we Gwineýa hem-de Sent-Lýusiýa ilkinji gezek bu oýunlara gatnaşdylar. Aden hem ýörite çakylyk boýunça ýaryşa gatnaşdy. Sarawak, Demirgazyk Borneo we Malaýa soňky gezek özbaşdak gatnaşdylar; şondan soň, ýagny 1966 ýylda olar Malaýziýanyň baýdagy astynda çykyş etdiler. Mundan başga-da, Rodesiýa we Nýasalend oýunlara ilkinji we ýeke-täk gezek bilelikdäki topar hökmünde gatnaşdylar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/perth-1962|title=Perth 1962|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183025/https://thecgf.com/games/perth-1962|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1966 ýyldaky Britan imperiýasy we Milletler arkalaşygy oýunlary Ýamaýkanyň Kingston şäherinde geçirildi. Bu, oýunlaryň şeýle atlandyrylýan "Ak Dominionlardan" (akýagyzlaryň agdyklyk edýän territoriýalaryndan) daşarda geçirilen ilkinji gezekki ýagdaýydy. Kingston oýunlaryna otuz dört ýurt (şol sanda Günorta Arabystan) gatnaşyp, jemi 1316 türgeni we resmi wekili iberdi<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kingston-1966|title=Kingston 1966|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120105/https://thecgf.com/games/kingston-1966|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary (1970–1974) ==== 1970 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Şotlandiýanyň Edinburg şäherinde geçirildi. Bu oýunlar "Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary" adynyň ilkinji gezek kabul edilen, ýaryşlarda imperiýa ölçeg birlikleriniň däl-de, eýsem metrik ulgamyň ulanylan, Şotlandiýada geçirilen we şeýle hem Beýik Britaniýanyň Şa zenany Ýelizaweta II-niň Ählumumy Hyzmatdaşlygyň ýolbaşçysy hökmünde gatnaşan ilkinji oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|title=Edinburgh 1970|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182818/https://thecgf.com/games/edinburgh-1970|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlary Täze Zelandiýanyň Kraýstçörç şäherinde geçirildi. Bu çäre resmi taýdan "Dostluk Oýunlary" (The Friendly Games) diýlip atlandyryldy we şeýle hem ýörite tematik aýdymy bolan ilkinji oýunlar boldy. 1972 ýyldaky Mýunhen Olimpiadasynda ysraýylly türgenleriň gyrgynçylyga sezewar edilmeginden soň, Kraýstçörçdäki bu onunjy oýunlar gatnaşyjylaryň we tomaşaçylaryň howpsuzlygyny iň esasy talap hökmünde goýan ilkinji köp görnüşli sport çäresi boldy. Howpsuzlyk işgärleri türgenler şäherjigini gurşap aldylar we polisiýanyň aýratyn güýçli derejede gözegçiligi üpjün edildi. Jemi 374 medal toplumyndan diňe 22 ýurt medal gazanmagy başardy, ýöne ilkinji gezek ýeňiji bolanlaryň hatarynda Günbatar Samoa, Lesoto we Swazilend (2018 ýyldan bäri Eswatini) ýurtlary bardy. 1974 ýyldaky Britan Ählumumy Hyzmatdaşlyk Oýunlarynyň tematik aýdymy "Join Together" (Birleşiň) diýlip atlandyrylýardy.<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/christchurch-1974|title=Christchurch 1974|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182637/https://thecgf.com/games/christchurch-1974|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlary (1978–1998) ==== 1978 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Kanadanyň Alberta welaýatynyň Edmonton şäherinde geçirildi. Bu çäre "Milletler Bileleşiginiň oýunlary" diýen häzirki ady göteren ilkinji ýaryş boldy we 46 ýurtdan takmynan 1500 türgeniň gatnaşmagy bilen täze bir derejä ýetdi. Nigeriýa, Täze Zelandiýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryna garşy protest hökmünde; Uganda bolsa, Kanadanyň Idi Aminiň hökümetine garşy duşmançylykly garaýşy baradaky aýyplamalar sebäpli protest hökmünde bu oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdi (boýkot etdi)<ref name="MacintoshHawes1994">{{cite book|author1=Donald Macintosh|author2=Michael Hawes|author3=Donna Ruth Greenhorn|author4=David Ross Black|title=Sport and Canadian Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|date=5 April 1994|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-1161-3|pages=81–|access-date=4 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320234758/https://books.google.com/books?id=G_TwFYjUfssC&pg=PA81|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edmonton-1978|title=Edmonton 1978|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182816/https://thecgf.com/games/edmonton-1978|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Games Opening Ceremony - Brisbane 1982.jpg|thumb|Awstraliýanyň Brisben şäherinde geçirilen 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň açylyş dabarasy]] 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Brisben şäherinde geçirildi. Brisben oýunlaryna 46 ýurt gatnaşdy we jemi 1583 türgen hem-de 571 resmi wekil bilen täze rekord goýuldy. Ýaryşy kabul ediji ýurt hökmünde Awstraliýa medal sanawynda öňdeligi eýeledi; yzly-yzyna Angliýa, Kanada, Şotlandiýa we Täze Zelandiýa gelýärdi. Öň Günorta Rodesiýa, şeýle hem Rodesiýa we Nýasalend federasiýasynyň düzüminde çykyş eden Zimbabwe, bu oýunlarda ilkinji gezek özbaşdak wekilçilik etdi. 1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "You're Here To Win" (Ýeňiş üçin geldiňiz) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/brisbane-1982|title=Brisbane 1982|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182713/https://thecgf.com/games/brisbane-1982|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Şotlandiýa]]nyň Edinburg şäherinde geçirildi we bu Edinburgda geçirilen ikinji oýunlar boldy. 1986 ýyldaky oýunlara gatnaşyga, Beýik Britaniýanyň Premýer-ministri Margaret Teçeriň 1985 ýylda aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny ýazgarmakdan ýüz öwürmegine garşy protest hökmünde [[Afrika]], [[Aziýa]] we Karib sebitindäki 32 ýurduň boýkoty täsir etdi; şeýle-de bolsa, oýunlar bu kynçylygy ýeňip geçdi we mundan beýläk-de ösmegini dowam etdirdi. Edinburgda geçirilen ikinji oýunlara 26 ýurt gatnaşdy we jemi 1662 türgen hem-de 461 resmi wekil iberildi. 1986 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Spirit Of Youth" (Ýaşlygyň ruhy) diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|title=Edinburgh 1986|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183027/https://thecgf.com/games/edinburgh-1986|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Täze Zelandiýanyň Oklend şäherinde geçirildi. Bu oýunlar on dördünji Milletler Bileleşiginiň oýunlary, Täze Zelandiýanyň kabul eden üçünji we Oklendiň kabul eden ikinji oýunlary boldy. Oklendde geçirilen ikinji oýunlara 55 ýurt gatnaşyp, jemi 2826 türgen we resmi wekil iberildi we bu täze rekord boldy. Pakistan 1972 ýylda düzümden çykandan soň, 1989 ýylda Milletler Bileleşigine (Commonwealth) gaýdyp geldi we ýigrimi ýyllyk arakesmeden soň 1990 ýyldaky oýunlara gatnaşdy. 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "This Is The Moment" (Ine, şol pursat) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/auckland-1990|title=Auckland 1990|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120012/https://thecgf.com/games/auckland-1990|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|title=Pakistan|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615134534/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=PAK|archive-date=15 June 2017|url-status=dead}}</ref>. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Kanada]]nyň Britan Kolumbiýa welaýatynyň Wiktoriýa şäherinde geçirildi. Bu çäre Kanadada geçirilen dördünji oýunlar boldy. Oýunlar, aparteid döwründen soň [[Günorta Afrika Respublikasy]]nyň sport älemine gaýdyp gelmeginiň we ýurduň 1958 ýyldaky oýunlara soňky gezek gatnaşmagyndan bäri geçen otuz ýyldan gowrak wagtyň dowamyndaky möhüm tapgyryny alamatlandyrdy. Namibiýa, 1990 ýylda Günorta Afrika Respublikasyndan garaşsyzlygyny gazanandan soň, Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna ilkinji gezek gatnaşdy. Şeýle hem, bu oýunlar Gonkongyň Britaniýadan Hytaýa geçirilmezinden öňki soňky gatnaşan oýunlary boldy. Altmyş üç ýurt jemi 2557 türgeni we 914 resmi wekili iberdi. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Let Your Spirit Take Flight" (Ruhuňyzy ganatlandyryň) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/victoria-1994|title=Victoria 1994|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182604/https://thecgf.com/games/victoria-1994|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary [[Malaziýa]]nyň [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] şäherinde geçirildi. Milletler Bileleşiginiň oýunlary özüniň 68 ýyllyk taryhynda ilkinji gezek [[Aziýa]]da geçirildi. Şeýle hem, bu çäre toparlaýyn sport görnüşleriniň (kriket, regbi-7, netbol we meýdan hokeýi), şeýle-de boulingiň we skwoşyň goşulmagy bilen tapawutlanan ilkinji oýunlar boldy; bu ägirt uly üstünlik bolup, gatnaşyjylaryň we teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny ep-esli artdyrdy. Kuala-Lumpur oýunlaryna jemi 70 ýurt 5065 türgeni we resmi wekili iberip, täze rekord goýdy. Medal sanawynda öňdäki bäşligi [[Awstraliýa]], [[Angliýa]], [[Kanada]], [[Malaziýa|Malaýziýa]] (şol wagta çenli iň gowy netijesini görkezen) we [[Günorta Afrika Respublikasy]] düzdi. Şeýle hem, Nauru üç altyn medal gazanyp, täsirli netije görkezdi. Kamerun, Mozambik, Kiribati we Tuwalu ilkinji gezek oýunlara gatnaşdylar. 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň resmi aýdymy "Forever As One" (Hemişelik bir bitewi bolup) diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|title=Kuala Lumpur 1998|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120007/https://thecgf.com/games/kuala-lumpur-1998|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. ==== 21 asyrda ==== 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Özara Bähbitli Hyzmatdaşlyk Bileleşiginiň oýunlary) Angliýanyň Mançester şäherinde geçirildi. Bu çäre 1934 ýyldan bäri ilkinji gezek Angliýada guraldy we Bileleşigiň ýolbaşçysy II Ýelizawetanyň tagta çykmagynyň 50 ýyllygy (Altyn ýubileýi) bilen gabat getirildi. Sport görnüşleri we ýaryşlar babatda, 2002 ýyldaky oýunlar 2010 ýyldaky oýunlara çenli taryhda iň uly Milletler Bileleşiginiň oýunlary bolup, onda 17 sport görnüşi boýunça 281 ýaryş geçirildi. Medallaryň umumy sany boýunça sanawyň başynda Awstraliýa durýardy, ondan soň bolsa ýaryşy kabul eden Angliýa we Kanada gelýärdi. 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, geljekki nesillere galdyryljak miras meselesine uly üns bermek arkaly, oýunlary geçirmek we olara dalaşgär bolmak isleýän şäherler üçin täze bir ölçeg-nusga döretdi. 2002 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Where My Heart Will Take Me" ("Ýüregimiň meni alyp barjak ýeri") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/manchester-2002|title=Manchester 2002|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120044/https://thecgf.com/games/manchester-2002|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:MSC, 2006 Commonwealth Games.jpg|thumb|Melburn şäherindäki "Melbourne Cricket Ground" (MCG) stadionynda 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň çäginde ýeňil atletika ýaryşlary]] 2006 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyndaky Melburn şäherinde geçirildi. 2006 ýyldaky oýunlar bilen 2002 ýyldaky oýunlaryň arasyndaky ýeke-täk tapawut Zimbabweniň gatnaşmazlygy boldy; bu ýurt 2002 ýylda gurama tarapyndan agzalygy togtadylandan soň, Milletler Bileleşigi düzüminden çykypdy. Oýunlaryň taryhynda ilkinji gezek "Queen's Baton" (Şa zenanynyň estafeta taýagy) oýunlara gatnaşýan Bileleşigiň ähli ýurtlaryna we territoriýalaryna aýlanyp çykdy; bu syýahat jemi 180 000 kilometr (110 000 mil) aralygy öz içine aldy. Sport ýaryşlaryna 4000-den gowrak türgen gatnaşdy. Medallar sanawynda ýene-de ilkinji üçlügi Awstraliýa eýeledi, ondan soň bolsa Angliýa we Kanada geldi.[43] 2006 ýyldaky oýunlaryň resmi aýdymy "Together We Are One" ("Biz bilelikde bir bitewi") diýlip atlandyrylýardy<ref>{{cite web |last=York |first=Geoffrey |date=November 18, 2024 |title=Commonwealth leaders push for Zimbabwe to rejoin despite tainted elections |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |publisher=The Globe & Mail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102114924/https://www.theglobeandmail.com/world/article-zimbabwe-commonwealth-readmission-push/ |archive-date=2 January 2025 |access-date=May 13, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/melbourne-2006|title=Melbourne 2006|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120010/https://thecgf.com/games/melbourne-2006|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2010 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary Hindistanyň Deli şäherinde geçirildi. Oýunlaryň çykdajysy 11 milliard ABŞ dollaryna deň boldy we olar taryhda iň gymmat düşen Milletler Bileleşiginiň oýunlary boldy. Bu, Milletler Toplumynyň oýunlarynyň Hindistanda geçirilmegi, şeýle hem Milletler Toplumyna degişli bir respublikanyň bu oýunlara ýer eýesi bolmagy ilkinji gezekdi; şeýle-de, bu oýunlar 1998 ýylda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinden soň Aziýada geçirilen ikinji oýunlardy. Milletler Toplumyna degişli 71 ýurtdan we territoriýadan jemi 6081 türgen sportuň 21 görnüşi boýunça 272 ýaryşda bäsleşdi. Medallaryň umumy sany boýunça Awstraliýa öňdeligi eýeledi. Ýer eýesi bolan Hindistan islendik sport çäresindäki iň gowy netijesini görkezip, umumy hasapda ikinji orny eýeledi. Ruanda bu oýunlarda ilkinji gezek çykyş etdi. 2010 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň resmi aýdymy "Live, Rise, Ascend, Win" ("Ýaşa, Göteril, Belende çyk, Ýeň") diýlip atlandyryldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/delhi-2010|title=Delhi 2010|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120108/https://thecgf.com/games/delhi-2010|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|title=Rwanda|website=thecgf.com|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130063104/http://thecgf.com/countries/intro.asp?loc=RWA|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirildi. Bu oýunlar Şotlandiýada geçirilen iň uly köp görnüşli sport çäresi bolup, oňa dürli ýurtlardan we territoriýalardan 4950 töweregi türgen gatnaşdy we olar sportuň 18 görnüşi boýunça bäsleşdiler; bu görkeziji bilen olar Şotlandiýanyň paýtagty Edinburgda geçirilen 1970 we 1986 ýyllardaky oýunlardan hem geçdi. Usain Bolt 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynda 4×100 metr aralyga estafeta ýaryşyna gatnaşdy we topardaky hyzmatdaşlary bilen bilelikde Milletler Toplumynyň oýunlarynyň rekordyny goýdy. Oýunlar guralyşy, tomaşaçylaryň gatnaşygy we Şotlandiýa halkynyň joşguny babatda ýokary baha aldy; Milletler Toplumynyň Sport Federasiýasynyň (CGF) ýerine ýetiriji direktory Maýk Huper olary "hereketiň taryhyndaky iň ajaýyp oýunlar" diýip häsiýetlendirdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|title=Usain Bolt: Glasgow 2014 gold for Jamaica in 4x100m relay|date=2 August 2014|work=BBC Sport|access-date=28 April 2017|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716171902/http://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28626118|archive-date=16 July 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/glasgow-2014|title=Glasgow 2014|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407182710/https://thecgf.com/games/glasgow-2014|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Commonwealth Cycling (geograph 4105477).jpg|thumb|right|Şotlandiýanyň Glazgo şäherinde geçirilen 2014 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlarynyň çäginde welosiped ýaryşy]] 2018 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Awstraliýanyň Kwinslend ştatyndaky Gold-Kost şäherinde geçirildi; bu Awstraliýanyň oýunlara bäşinji gezek ýer eýesi bolmagydy. Erkekler we zenanlar üçin deň mukdarda ýaryşlar gurnaldy; bu taryhda iri köp görnüşli sport çäresinde ýaryşlaryň sany boýunça deňligiň üpjün edilmegi babatda ilkinji gezek bolup geçdi<ref name=insidethegames>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|title=Gold Coast 2018 to offer same amount of medals for men and women after seven events added|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added|archive-date=8 February 2017|url-status=live|archivedate=8 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170208034918/http://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1042362/gold-coast-2018-to-offer-same-amount-of-medals-for-men-and-women-after-seven-events-added}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|title=Gold Coast 2018|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413185707/https://thecgf.com/games/gold-coast-2018|archive-date=13 April 2018|url-status=live}}</ref>. [[File:Birmingham 2022 Opening Ceremony.jpg|thumb|2022 ýyldaky açylyş dabarasy]] 2022 ýyldaky Milletler Toplumynyň oýunlary Angliýanyň Birmingem şäherinde geçirildi. Bu, 1934 ýylda Londonda we 2002 ýylda Mançesterde geçirilen oýunlardan soň, Angliýada geçirilen üçünji Milletler Toplumynyň oýunlary boldy<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/games/birmingham-2022|title=Birmingham 2022|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=12 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407120125/https://thecgf.com/games/birmingham-2022|archive-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref>. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary (Commonwealth Games) II Ýelizawetanyň tagtda oturmagynyň 70 ýyllygy (Platin ýubileýi) hem-de Londonda geçirilen 2012 ýyldaky tomusky Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlarynyň on ýyllygy bilen gabat geldi. 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary, II Ýelizawetanyň 2022 ýylyň 8 sentýabrynda aradan çykmazyndan öň, onuň hökümdarlyk döwründe geçirilen soňky ýaryş boldy. 2022 ýylyň 16 fewralynda 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň Awstraliýada rekord derejede altynjy gezek geçiriljekdigi, ýöne bu gezek ilkinji gezek merkezi däl görnüşde (bir şäherde däl-de, birnäçe ýerde) guraljakdygy yglan edildi; sebäbi Wiktoriýa ştaty oýunlary kabul ediji tarap hökmünde çykyş etdi. Çäre esasan Bendigo sebitine we ýene-de üç sany sebit merkezine gönükdirilen dört sany sebit toparyndan ybarat bolmalydy. Emma 2023 ýylyň iýul aýynda Wiktoriýanyň Premýer-ministri Daniel Endrýus Wiktoriýanyň 2026 ýyldaky oýunlary mundan beýläk kabul etmejekdigini yglan etdi<ref name=":2">{{Cite web|title=Australia's Victoria state pulls out of hosting 2026 Commonwealth Games|url=https://news.sky.com/story/victoria-state-pulls-out-of-hosting-2026-commonwealth-games-12922606|access-date=19 July 2023|website=Sky News|language=en}}</ref>. Wiktoriýanyň ýatyrmagyndan soň, Şotlandiýanyň hökümeti 2026 ýyldaky oýunlary Glazgoda geçirmäge razylyk bildirdi; ýöne oýunlar "kiçeldilen" görnüşde bolar, ýagny diňe 10 görnüşli sport ýaryşy dört meýdançada geçiriler we döwlet serişdeleriniň talap edilmezligi göz öňünde tutular<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Scotland agrees to host Commonwealth Games in 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8ddeeklxko |access-date=2024-09-17 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 2026 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary III Karlyň hökümdarlyk döwründe geçiriljek ilkinji oýunlar bolar. Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny iň köp gezek kabul eden üç ýurt Awstraliýa (5), Kanada (4) we Şotlandiýadyr (4). Täze Zelandiýa üç gezek, Angliýa bolsa 2022 ýyldaky oýunlar bilen birlikde öz görkezijisini üç gezek kabul etme derejesine ýetirdi. Uelsde bir gezek, Aziýada iki gezek (Malaýziýa (1) we Hindistan (1)) we Karib sebitinde bir gezek (Ýamaýka (1)) oýunlar geçirildi. Çäre Afrikadaky şähere (Durban şäherine) ynanylypdy, ýöne hiç haçan şol ýerde geçirilmedi<ref name=":1">{{Cite web|url=http://thecgf.com/games/story.asp|title=The Story of The Commonwealth Games|website=Commonwealth Games Federation|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125811/http://thecgf.com/games/story.asp|archive-date=16 April 2017|url-status=dead}}</ref>. 2030 ýyldaky Arkalaşygyň oýunlary Ahmedabadda geçiriler we ilkinji Arkalaşygyň oýunlarynyň ýüz ýyllygyny bellejek. === Paraplegikler üçin oýunlar === {{main|Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary}} [[File:1962 Commonwealth Paraplegic Games Competitors Team Photograph.jpg|thumb|1962 ýylda Pertde geçirilen Commonwealth Paraplegikler oýunlaryna gatnaşan türgenler]] Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary, Beýik Britaniýa ýurtlaryndan maýyplygy bolan türgenleriň gatnaşmagynda geçirilen halkara köp görnüşli sport çäresi bolupdyr. Bu çäre käwagt "Paraplegik Imperiýa oýunlary" we "Britaniýa Milletler Bileleşiginiň Paraplegikler oýunlary" diýlip hem atlandyrylypdyr. Oýunlara esasan oňurga şikesi ýa-da poliomiýelit sebäpli maýyplygy bolan türgenler gatnaşypdyr. Çäre ilkinji gezek 1962 ýylda geçirilip, 1974 ýylda ýatyrylypdyr<ref>{{cite book|last1=DePauw|first1=Karen P|last2=Gavron|first2=Susan J|title=Disability sport|url=https://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|access-date=25 February 2012|year=2005|publisher=Human Kinetics|isbn=978-0-7360-4638-1|pages=102–|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528065508/http://books.google.com/books?id=BPsqAoFtG-sC&pg=PA102|archive-date=28 May 2013|url-status=live}}</ref>. Oýunlar, beden taýdan sagdyn türgenler üçin niýetlenen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul edýän ýurtda geçirilipdir. Commonwealth Paraplegikler oýunlaryny kabul eden ýurtlar: 1962 ýylda Awstraliýa, 1966 ýylda Ýamaýka, 1970 ýylda Şotlandiýa we 1974 ýylda Täze Zelandiýa bolupdyr. Alty ýurt — Awstraliýa, Angliýa, Täze Zelandiýa, Demirgazyk Irlandiýa, Şotlandiýa we Uels — Commonwealth Paraplegikler oýunlarynyň hemmesinde wekilçilik edipdir. Awstraliýa we Angliýa iki gezekden iň ýokary netije görkezen ýurtlar bolupdyr: degişlilikde 1962, 1974 we 1966, 1970 ýyllarda. ==== Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna maýyplygy bolan türgenleriň goşulmagy ==== Maýyplygy bolan türgenler ilkinji gezek 1994 ýylda [[Britan Kolumbiýasy]]nyň Wiktoriýa şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna goşulypdyr; şonda bu türgenler üçin ýeňil atletika we "lawn bowls" (gazon boulingi) ýaryşlary guralypdyr. Angliýanyň Mançester şäherinde geçirilen 2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda bolsa, olar hökmany ýaryş görnüşleri hökmünde goşulyp, bu oýunlary doly derejede ähli türgenleri öz içine alýan ilkinji halkara köp görnüşli sport oýunlaryna öwrüpdir. Bu, netijeleriň medal sanawyna goşulmagyny we türgenleriň her ýurduň wekiliýetiniň doly hukukly agzalary bolmagyny aňladypdyr<ref>{{cite web|last1=Van Ooyen and Justin Anjema|first1=Mark|last2=Anjema|first2=Justin|title=A Review and Interpretation of the Events of the 1994 Commonwealth Games|publisher=Redeemer University College|date=25 March 2004|url=http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|access-date=25 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731114220/http://sporthamilton.com/content/histroy/1994commonwealthgames.pdf|archive-date=31 July 2013 }}</ref><ref>{{cite web|title=Para-sports for elite athletes with a disability|url=http://www.thecgf.com/sports/ead.asp|work=Commonwealth Games Federation website|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130060533/http://thecgf.com/sports/ead.asp|archive-date=30 November 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Şri-Lanka]]nyň Kolombo şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlary federasiýasynyň (CGF) 2007 ýyldaky Baş Assambleýasynda, Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) we CGF-iň arasynda hyzmatdaşlyk ylalaşygyna gol çekilipdir. Bu ylalaşyk iki guramanyň arasynda resmi institusional gatnaşyklary üpjün etmegi we maýyplygy bolan ýokary derejeli türgenleriň (EAD) geljekki Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna gatnaşmagyny kepillendirmegi maksat edinipdir. Hyzmatdaşlyk ylalaşygy IPC bilen CGF-iň arasyndaky berk hyzmatdaşlygy kesgitläpdir. Ol IPC-ni degişli sport guramasy hökmünde ykrar etdi we Arkalaşyk oýunlarynyň EAD sport maksatnamasynyň utgaşdyrylmagyna we ýerine ýetirilmegine gözegçilik etmek wezipesini ýerine ýetirdi we iki guramany hem Paralimpiýa we Arkalaşyk oýunlary hereketleriniň ösüşini goldamakda bilelikde işlemäge borçlandyrdy<ref>{{Cite web|url=https://www.paralympic.org/press-release/ipc-and-cgf-sign-co-operative-agreement|title=IPC and CGF Sign Co-operative Agreement|publisher=International Paralympic Committee|language=en|access-date=7 February 2020}}</ref>. ==== Gyşky oýunlar ==== {{main|Milletler Bileleşiginiň gyşky oýunlary}} [[File:StMoritz.jpg|thumb|1958 ýyldan 1966 ýyla çenli geçirilen üç sany Gyşky oýunlaryň ählisiniň geçirilýän ýeri bolan Sent-Moris]] Milletler Bileleşiginiň Gyşky oýunlary gyşky sport görnüşlerini öz içine alýan köp görnüşli sport çäresi bolup, iň soňky gezek 1970 ýylda geçirilipdir. Oýunlar jemi dört gezek guralypdyr. Commonwealth Gyşky oýunlary, tomusky sport görnüşlerine gönükdirilen Commonwealth oýunlaryna garşylykly deňagramlylyk hökmünde hem-de Gyşky Olimpiýa oýunlaryna we Tomusky Olimpiýa oýunlaryna goşant hökmünde döredilipdir. Gyşky oýunlar T.D. Riçardson tarapyndan esaslandyrylypdyr<ref name="Semanticus-Richardson">Semanticus.info, [http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/ T.D. Richardson] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726233649/http://semanticus.info/en/meaning/T-D-Richardson-27279302/|date=26 July 2014}}</ref>. 1958 ýyldaky Commonwealth Gyşky oýunlary Şweýsariýanyň Sent-Moris şäherinde geçirilip, bu gyşky görnüşdäki oýunlaryň ilkinjisi bolupdyr<ref>CBC News, [https://www.cbc.ca/news/canada/ottawa/canadian-ski-museum-in-trouble-1.1073550 Canadian Ski Museum in trouble], 15 March 2011, Ashley Burke (accessed 7 July 2012)</ref><ref>NZ Collector Services [http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613 St. Moritz 1958 Commonwealth Winter Games silver medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416045615/http://nzcollectorservices.co.nz/product_info.php?products_id=2613|date=16 April 2017 }}</ref>. 1962 ýyldaky oýunlar hem Sent-Morisde geçirilip, olar Awstraliýanyň Pert şäherinde geçirilen 1962 ýyldaky Britan imperiýasy we Commonwealth oýunlarynyň üstüni ýetiripdir; 1966 ýyldaky çäre hem Sent-Morisde geçirilipdir, ýöne 1970 ýyldaky oýunlardan soň bu pikir amala aşyrylmagyndan bes edilipdir<ref>Antiques Reporter, [http://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/ St. Mortiz 1966 Commonwealth Winter Games bronze medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070457/https://www.antiquesreporter.com.au/index.cfm/lot/303014-1962-british-commonwealth-winter-games-in-stmoritz-participation/|date=30 March 2019 }} (accessed 7 July 2012)</ref>. === Ýaşlar oýunlary === {{main|Milletler Bileleşiginiň Ýaşlar oýunlary}} Milletler Bileleşiginiň Ýaşlar oýunlary Milletler Bileleşiginiň Oýunlary Federasiýasy tarapyndan guralýan halkara köp sport görnüşindäki çäredir. Arkalaşygyň Ýaşlar oýunlary häzirki Arkalaşygyň Oýunlary formaty bilen her dört ýylda bir gezek geçirilýär. Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy 1997 ýylda Müňýyllyk Arkalaşygynyň Ýaşlar oýunlarynyň ideýasyny ara alyp maslahatlaşdy. 1998 ýylda 1986 ýylda ýa-da ondan soň doglan ýaşlar üçin Arkalaşygyň köp sport görnüşindäki çäresini üpjün etmek maksady bilen bu konsepsiýa ylalaşyldy. Ilkinji wersiýa 2000 ýylyň 10-14 awgusty aralygynda Edinburgda (Şotlandiýa) geçirildi. Türgenleriň ýaş çäklendirmesi 14-18 ýaş aralygynda<ref>{{Cite web|url=http://bendigo2004.thecgf.com/About_the_Games/|title= About the Games|website=Bendigo 2004 Commonwealth Youth Games|access-date=4 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017114244/http://bendigo2004.thecgf.com/About_the_Games/|archive-date=17 October 2017|url-status=dead }}</ref>. == Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy == {{main|Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy}} CGF-niň baş edarasy Londondaky Arkalaşygyň öýünde (merkezde) Arkalaşygyň Oýunlary Federasiýasy (CGF) Arkalaşygyň Oýunlarynyň we Arkalaşygyň Ýaşlar oýunlarynyň dolandyrylyşyna we gözegçiligine jogapkär halkara guramasydyr we oýunlar bilen baglanyşykly meselelerde iň ýokary ygtyýarly edaradyr<ref>{{Cite web|url=http://thecgf.com/about/role.asp|title=The Role of The CGF|website=Commonwealth Games Federation|access-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823023143/http://thecgf.com/about/role.asp|archive-date=23 August 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/contact|title=Contact Information|website=Commonwealth Games Federation|language=en|access-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510115608/https://thecgf.com/contact|archive-date=10 May 2018|url-status=live}}</ref>. Angliýanyň London şäherindäki Arkalaşygyň öýünde CGF-niň baş edarasy ýerleşýär. Şeýle hem, “Arkalaşyk Öýünde” Korollyk Arkalaşygy Jemgyýetiniň we Arkalaşygyň Ýerli Özbaşdaklyk Forumynyň ştab-kwartirasy ýerleşýär<ref>{{Cite web|url=https://thercs.org/contact/|title=Contact {{!}} Royal Commonwealth Society|website=thercs.org|access-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510184110/https://thercs.org/contact/|archive-date=10 May 2018|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.clgf.org.uk/about-us/contact-us/|title=Contact us – CLGF|website=clgf.org.uk|language=en|access-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510120039/http://www.clgf.org.uk/about-us/contact-us/|archive-date=10 May 2018|url-status=live}}</ref>. Milletler Bileleşiginiň Oýunlary hereketi üç esasy bölekden ybaratdyr: * Halkara federasiýalar (IF-ler) – sport görnüşine halkara derejesinde gözegçilik edýän dolandyryjy guramalardyr. Mysal üçin, Halkara Basketbol Federasiýasy (FIBA) basketbol boýunça halkara dolandyryjy guramadyr<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/contact/federations.asp|title=Commonwealth Games Federation – Sports Contacts|website=thecgf.com|access-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021246/https://thecgf.com/contact/federations.asp|archive-date=8 September 2017|url-status=dead}}</ref>. * Milletler Bileleşiginiň Oýunlary assosiasiýalary (CGA-lar) – her ýurtda Milletler Bileleşiginiň Oýunlary hereketine wekilçilik edýän we ony düzgünleşdirýän, şeýle hem Milli Olimpiýa komitetlerine meňzeş wezipeleri ýerine ýetirýän guramalardyr. Mysal üçin, Milletler Bileleşiginiň Oýunlary (CGE) Angliýanyň CGA-sy bolup durýar. Häzirki wagtda CGF tarapyndan ykrar edilen 72 sany CGA bar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/contact/cga.asp|title=Commonwealth Games Federation – CGA Contacts|website=thecgf.com|access-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908020021/https://thecgf.com/contact/cga.asp|archive-date=8 September 2017|url-status=dead}}</ref>. * Milletler Bileleşiginiň Oýunlary boýunça guramaçylyk komitetleri (OCCWG-ler) – her bir Milletler Bileleşiginiň Oýunlary ýaryşyny guramak üçin jogapkär bolan wagtlaýyn komitetlerdir. OCCWG-ler her oýun tamamlanandan we jemleýji hasabat CGF-e tabşyrylandan soň ýatyrylýar<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|title=CGF Constitution|website=Commonwealth Games Federation}}</ref>. Iňlis dili Milletler Bileleşiginiň Oýunlary guramasynyň resmi dilidir. Her bir Milletler Bileleşiginiň Oýunlary ýaryşynda ulanylýan beýleki dil bolsa, ýaryşy kabul edýän ýurduň dilidir (ýa-da eger ýurtda iňlis dilinden başga birnäçe resmi dil bar bolsa, şol dillerdir). Her bir yglan ediş (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň aýdylmagy) şu iki (ýa-da has köp) dilde amala aşyrylýar. Eger bu işi kabul ediji ýurt amala aşyrýan bolsa, haýsy diliň (ýa-da dilleriň) we olaryň haýsy tertipde ulanyljakdygyny saýlamak şol ýurduň jogapkärçiligindedir<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|title=CGF Constitution|website=Commonwealth Games Federation}}</ref>. == Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy == {{main|Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy}} [[File:Bilston St.-Garrick St. - geograph.org.uk - 536739.jpg|thumb|2002 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň Oýunlary üçin Şa zenanyň Ýubileý Taýagynyň Estafetasy]] Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy – Milletler Bileleşiginiň Oýunlary ýaryşlary başlamazdan öň dünýä boýunça geçirilýän estafetadyr. Taýak özünde Milletler Bileleşiginiň Oýunlary guramasynyň ýolbaşçysynyň ýollanmasyny göterýär. Estafeta däp boýunça Londondaky Bukingem köşgünde, şäheriň Milletler Bileleşiginiň güni mynasybetli geçirilýän dabaralarynyň bir bölegi hökmünde başlanýar. Patyşa taýagy ilkinji ylgawça tabşyrýar. Oýunlaryň açylyk dabarasynda soňky ylgawçy taýagy yzyna patyşa ýa-da onuň wekiline gowşurýar; olar bolsa ýollanmany sesli okap, oýunlary resmi taýdan açýarlar. Patyşanyň Taýagynyň Estafetasy Olimpiýa Maşalynyň Estafetasyna meňzeşdir<ref name="RelayTradition">{{cite web|url=http://qbr.melbourne2006.com.au/?s=tradition|title=Queen's Baton Relay: The tradition continues...|publisher=Melbourne 2006 Commonwealth Games Corporation|access-date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070211012817/http://qbr.melbourne2006.com.au/?s=tradition|archive-date=11 February 2007|url-status=dead}}</ref>. Bu estafeta ilkinji gezek 1958 ýylda Uelsiň Kardiff şäherinde geçirilen Britan Imperiýasy we Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda "Şa zenanyň Taýagynyň Estafetasy" ady bilen ornaşdyrylypdyr. 1994 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň ýaryşyna çenli (şol ýaryşy hem goşmak bilen) estafeta diňe Angliýanyň we ýaryşy kabul edýän ýurdu Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinde geçirilen 1998 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň (Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň) estafetasy, Bileleşige girýän beýleki ýurtlara syýahat eden ilkinji estafeta boldy. Awstraliýanyň Gold-Kost şäherinde geçirilen 2018 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary üçin guralan "Şa zenanyň taýagy" (Queen's Baton) estafetasy, bu oýunlaryň taryhynda iň uzyn estafeta boldy. 388 günüň dowamynda jemi 230 000 km (150 000 mil) ýoly geçip, taýak Afrika, Amerika, Karib sebiti, Ýewropa, Aziýa we Okeaniýa ýaly Milletler Bileleşiginiň sebitleriniň altysyndan geçdi. Şa zenanyň taýagy ilkinji gezek 2017 ýylda Bagam adalarynyň Nassau şäherinde geçirilen Milletler Bileleşiginiň ýaşlar oýunlarynyň altynjy tapgyrynda görkezildi<ref>{{Cite news|url=http://www.insidethegames.biz/articles/1043876/design-and-route-for-gold-coast-2018-queens-baton-relay-revealed|title=Design and route for Gold Coast 2018 Queen's Baton Relay revealed|date=20 November 2016|access-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021619/http://www.insidethegames.biz/articles/1043876/design-and-route-for-gold-coast-2018-queens-baton-relay-revealed|archive-date=8 September 2017|url-status=live}}</ref>. == Dabaralar == === Açylyş === [[File:Comm Games 2006 finale.JPG|thumb|Melburnda geçirilen 2006 ýylky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Açylyş dabarasy adatça, ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagynyň galdyrylmagy we milli gimniniň ýerine ýetirilmegi bilen başlanýar. Dabaranyň dowamynda Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň Federasiýasynyň, şeýle hem öňki we indiki ýaryşlary kabul edýän ýurtlaryň baýdaklary hem galdyrylýar. Soňra kabul ediji ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän saz, aýdym, tans we teatr çykyşlaryny hödürleýär. Her gezekki kabul ediji ýurtlaryň öňküsinden has ýatda galyjy dabarany guramak islegi sebäpli, bu çeperçilik çykyşlarynyň gerimi we çylşyrymlylygy barha artdy. Deli şäherinde geçirilen oýunlaryň açylyş dabarasy üçin 70 million ABŞ dollary möçberinde serişde sarp edilip, onuň esasy bölegi çeperçilik çykyşlaryna gönükdirilipdir<ref>{{Cite news|url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/randomaccess/the-cwg-opening-show-reality-rs-350-crore/|title=The CWG opening show reality: Rs 350 crore|work=[[The Times of India]] Blog|access-date=21 August 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707180834/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/randomaccess/the-cwg-opening-show-reality-rs-350-crore/|archive-date=7 July 2017|url-status=live}}</ref>. Dabaranyň çeperçilik böleginden soň, türgenler ýurtlar boýunça toparlara bölünip stadiona girýärler. Adatça, iň soňky gezek ýaryşy kabul eden ýurt stadiona ilkinji bolup girýär. Soňra beýleki ýurtlar elipbiý ýa-da kontinent tertibinde stadiona girýärler; kabul ediji ýurduň türgenleri bolsa iň soňunda girýärler. Oýunlary resmi taýdan açýan çykyşlar edilýär. Ahyrynda, "Patyşanyň taýagy" (King's Baton) stadiona getirilýär we soňky göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň üstünlikli türgenine — ýetýänçä elden-ele geçirilýär; ol bolsa ony Milletler Bileleşiginiň guramasynyň ýolbaşçysyna ýa-da onuň wekiline gowşurýar. === Ýapylyş === [[File:Commonwealth Games closing ceremony picture.jpeg|thumb|[[Deli]]de geçirilen 2010 ýylky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň ýapylyş dabarasy]] Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň geçirilýär. Her bir gatnaşyjy ýurduň baýdak göterijileri stadiona girýär, olaryň yzyndan bolsa türgenler hiç hili milli tapawut goýulmazdan, bilelikde girýärler. Guramaçylyk komitetiniň başlygy we CGF-iň (Commonwealth oýunlarynyň Federasiýasynyň) prezidenti ýapylyş çykyşlaryny edýärler we oýunlar resmi taýdan ýapylýar. CGF-iň prezidenti şeýle hem oýunlaryň geçişi barada çykyş edýär. Oýunlary guran şäheriň häkimi CGF-iň baýdagyny CGF-iň prezidentine gowşurýar, ol bolsa ony indiki Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny kabul etjek şäheriň häkimine berýär. Şondan soň indiki kabul ediji ýurt hem öz medeniýetini şöhlelendirýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar. Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň dabaralarynda köp sanly görnükli sungat ussatlary we aýdymçylar çykyş edipdirler<ref name=thecgf>{{Cite web|url=https://thecgf.com/sites/default/files/2018-03/constitution.pdf|title=Constitution {{!}} Commonwealth Games Federation|website=CGF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713120807/https://thecgf.com/sites/default/files/2018-03/constitution.pdf|archive-date=13 July 2019}}</ref>. Her bir Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň ýapylyş dabarasynda CGF-iň prezidenti, hem sport görkezijileri, hem-de öz toparyna goşan umumy goşandy taýdan aýratyn tapawutlanan we hormata mynasyp bolan bir türgene baýrak we kubok gowşurýar. Türgenler ýaryşlaryň jemleýji gününiň ahyrynda öz ýurtlarynyň Milletler Bileleşiginiň oýunlary boýunça assosiasiýasy tarapyndan dalaşgär hökmünde görkezilýär; ýeňiji bolsa CGF-iň prezidentinden we Milletler Bileleşiginiň sebitleriniň altysynyň her birinden wekilleriň gatnaşmagynda düzülen eminler topary tarapyndan saýlanyp alynýar. "David Dixon baýragy" diýlip atlandyrylýan bu sylag, CGF-iň ozalky hormatly sekretary bolan merhum Deýwid Diksonyň ([[David Dixon]]) Milletler Bileleşiginiň sportuna köp ýyllaryň dowamynda goşan ägirt uly goşandynyň hormatyna, 2002 ýylda Mançesterde döredildi<ref>{{Cite web|url=http://thecgf.com/search/oath.asp|title=Commonwealth Games Federation – Oath & Award|website=thecgf.com|access-date=27 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827130116/http://thecgf.com/search/oath.asp|archive-date=27 August 2017|url-status=dead}}</ref>. === Medallary gowşurmak dabarasy === Her bir ýaryş tamamlanandan soň, medal gowşurmak dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, şeýle-de ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenler ýa-da toparlar degişli medallaryny almak üçin üç derejeli münbere çykýarlar. CGF-iň agzasy tarapyndan medallar gowşurylandan soň, altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň gimni ýaňlanýarka, şol üç medalçynyň ýurtlarynyň baýdaklary galdyrylýar. Kabul ediji ýurduň meýletinçileri hem medal gowşurmak dabaralarynda işjeň orun tutup, medallary gowşurýan resmi wekillere kömek edýärler we baýdak göterijiler hökmünde çykyş edýärler. === Gimnler === "Hudaý Patyşany halas etsin" birnäçe Arkalaşygyň ýurtlarynyň we garaşly territoriýalaryň resmi ýa-da milli gimnidir. Netijede, we Beýik Britaniýanyň ýurtlarynyň aýratynlykda bäsleşýändigi sebäpli, ony resmi çärelerde, medal dabaralarynda ýa-da toparlaýyn ýaryşlarda oýunlardan öň ulanmak gadagandyr<ref>{{cite web|title=11 Things You Didn't Know about National Anthems|url=https://www.birmingham2022.com/news/2724264/www.birmingham2022.com/news/2724264/11-things-you-didn-t-know-about-national-anthems|access-date=7 August 2022|website=Commonwealth Games – Birmingham 2022}}{{Dead link|date=August 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }}</ref>. 2010 ýyldaky oýunlardan öň girizilen bu düzgüniň täzeden işlenip düzülmegi bilen, ulanylan käbir milli gimnler üýtgedildi we käbir ýagdaýlarda olar häzirki wagtda gatnaşyp bilýän ýurduň milli ýa-da resmi gimninden tapawutlanýar. == Gatnaşýan ýurtlar == {{Main|Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna gatnaşan ýurtlaryň sanawy}} Diňe alty topar Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň ählisine gatnaşdy: Awstraliýa, Kanada, Angliýa, Täze Zelandiýa, Şotlandiýa we Uels. Awstraliýa on üç oýunda, Angliýa ýedi oýunda, Kanada bolsa bir oýunda iň köp utuk gazanan topar boldy. [[File:Commonwealth Games years participants.PNG|upright=2.75|thumb|alt=Oýunlaryň geçirilýän ýerleri we gatnaşýan ýurtlar| {{legend2|#9966cc|Çäräni geçiren ýa-da geçirmekçi bolan ýurtlar|border=solid 1px#AAAAAA}}<br /> {{legend2|#d45c4c|Oýunlara gatnaşýan beýleki ýurtlar|border=solid 1px #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#54e464|Oýunlara gatnaşan, ýöne indi gatnaşmaýan ýurtlar|border=solid 1px #AAAAAA}}<br /> {{0}}'''•'''<span style="margin:0; font-size:90%;">{{0}} Oýunlaryň geçirilýän şäherleri we ýyly</span>|center]] === Topar ibermedik Milletler Toplumyna degişli ýurtlar === Milletler Toplumyna degişli ýurtlaryň we garaşly territoriýalaryň örän az bölegi entek bu ýaryşlara gatnaşdy:<ref name="Commonwealth of Nations 2014">{{cite web|title=Associated & Overseas Territories|website=Commonwealth of Nations|date=14 April 2014|url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/commonwealth-membership/associated-and-overseas-territories/|access-date=20 January 2024|archive-date=21 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921075014/https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/commonwealth-membership/associated-and-overseas-territories/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/countries/future.htm|title=Commonwealth Games Non-Participating Countries|website=topendsports.com|language=en|access-date=20 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420203014/https://www.topendsports.com/events/commonwealth-games/countries/future.htm|archive-date=20 April 2018|url-status=live}}</ref><ref name="McConnachie 2014">{{cite web|last=McConnachie|first=Alistair|title=Looking Towards the British Wealth in Common Games|website=A Force For Good|date=21 June 2014|url=https://www.aforceforgood.org.uk/games/bcw1#linkfour|access-date=20 January 2024}}</ref> Täze Zelandiýanyň garaşly territoriýasy bolan Tokelauyň 2010 ýylda Deli şäherinde geçirilen oýunlarda ilkinji gezek çykyş etmegine garaşylýardy, ýöne bu amala aşmady<ref>{{cite web|url=http://www.commonwealthgame2010.com/delhi/participating-countries.html|title=Commonwealth Games 2010|accessdate=17 November 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101020092950/http://commonwealthgame2010.com/delhi/participating-countries.html|archivedate=20 October 2010}}</ref>. 2018 ýylda Tokelauyň azyndan bäş sany halkara sport federasiýasy bilen baglanyşyk gurýança Milletler Toplumynyň oýunlaryna gatnaşmaga hukuk gazanmajakdygy bellenildi<ref name="RNZ 2018">{{cite web|title=Sport: Tokelau wrestling earns Commonwealth nod|website=[[RNZ]] |date=11 May 2018|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/357136/sport-tokelau-wrestling-earns-commonwealth-nod|access-date=20 January 2024}}</ref>. Awstraliýanyň daşarky territoriýalary bolan Roždestwo adasy (Christmas Island) we Kokos (Kiling) adalary — edil Norfolk adasy ýaly — entek öz toparlaryny ibermediler. Britaniýanyň harby bazalarynyň töwereginde ýerleşýän Britaniýanyň daşarky territoriýasy Akrotiri we Dekeliýa hem entek öz toparyny ibermedi. Britaniýanyň daşarky territoriýasy bolan Pitkern adalary ilatynyň azlygy (takmynan 50 adam) sebäpli ýaryşlara gatnaşmaýar<ref name="Pitcairn">{{cite web|title=Pitcairn's Population|website=LibGuides at Pacific Union College|date=3 May 2021|url=https://puc.libguides.com/PISC-pitcairnpopulation|access-date=20 January 2024}}</ref>. Milletler Toplumynyň düzümindäki beýleki ilatly territoriýalar we awtonom sebitler — meselem, Alderney we Sark (Gernsi beýliwikliginiň bölegi), Assension adasy we Tristan-da-Kunýa (Sent-Ýelena, Assension we Tristan-da-Kunýa atly Britaniýanyň daşarky territoriýasynyň bölekleri), Newis (Sent-Kits we Newis Federasiýasynyň federal birligi), Rodriges (Mawrikiýniň daşarky adasy) we Zanzibar (Tanzaniýanyň ýarym awtonom bölegi) — Milletler Toplumy tarapyndan aýratyn assosirlenen ýa-da daşarky territoriýalar hökmünde ykrar edilmeýär[97], şonuň üçin olaryň gatnaşmak hukugyny gazanmagy ähtimal däl<ref name="Commonwealth of Nations 2014"/>. === Gatnaşmak haýyşy ret edilenler === Angliýanyň Kornuoll (Cornwall) grawstwosynyň işjeňleri Milletler Toplumynyň Oýunlarynyň Federasiýasyndan (CGF) Kornuolla 2006 ýyldaky oýunlara garaşsyz ýagdaýda gatnaşmaga rugsat bermegi haýyş etdiler, ýöne CGF muny ret etdi. Federasiýa "Kornuoll diňe bir iňlis grawstwosydyr" diýip belledi we Kornuoll türgenlerine Angliýanyň toparynda çykyş etmegi maslahat berdi<ref name="BBC NEWS 2006">{{cite web|title=Cornish out of running for Games|website=BBC NEWS|date=2 January 2006|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/cornwall/4575246.stm|access-date=20 January 2024}}</ref><ref name="Harris 2006">{{cite web|last=Harris|first=John|title=John Harris: Cornwall wants to be a part of Commonwealth Games|website=the Guardian|date=4 January 2006|url=https://www.theguardian.com/sport/2006/jan/04/johnharris.features11|access-date=20 January 2024}}</ref>. Kornuollyň "Mebyon Kernow" syýasy partiýasy hem 2022 ýyldaky oýunlarda Kornuoll toparynyň bolmagy üçin üstünliksiz synanyşyk etdi<ref name="Hart 2022">{{cite web|last=Hart|first=Emma|title=Calls for Cornwall to be allowed to enter its own team at the next Commonwealth Games|website=Pirate FM|date=2 August 2022|url=https://planetradio.co.uk/pirate-fm/local/news/calls-for-cornwall-team-at-commonwealth-games/|access-date=20 January 2024}}</ref>. Demirgazyk Kipr Türk Respublikasy 2006 ýyldaky oýunlara gatnaşmak üçin ýüz tutdy, ýöne halkara derejesinde ykrar edilmändigi sebäpli haýyşy ret edildi<ref name="BBC NEWS 2006"/>. == Jedelli ýagdaýlar == === Ýer eýesi şäher bilen baglanyşykly şertnama === Ilki 1930 ýylda Ýohannesburga berlen 1934 ýyldaky Britan imperiýasynyň oýunlary, Günorta Afrikanyň aparteid döwründen öňki hökümetiniň reňkli derili gatnaşyjylaryň gatnaşmagyna rugsat bermekden ýüz öwürmegi sebäpli Londona geçirilipdi<ref name="Gorman2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=b5DlxTDEIaYC&pg=PA170|title=The Emergence of International Society in the 1920s|last=Gorman|first=Daniel|date=31 July 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107021136|page=170|access-date=27 May 2013}}</ref>. 2022 ýyldaky Milletler arkalaşygynyň oýunlaryny geçirmek hukugy ilki 2015 ýylyň 2 sentýabrynda Oklendde geçirilen CGF-iň (Milletler arkalaşygynyň oýunlary federasiýasynyň) Baş Assambleýasynda Durbana berlipdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/commonwealth-games/34125467|title=Commonwealth Games: Durban confirmed as 2022 host city|date=2 September 2015|work=BBC Sport|access-date=5 February 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804195951/https://www.bbc.co.uk/sport/commonwealth-games/34125467|archive-date=4 August 2018|url-status=live}}</ref>. 2017 ýylyň fewralynda Durbanyň maliýe kynçylyklary sebäpli oýunlary geçirmäge mümkinçiliginiň bolman biljekdigi barada habar berildi. 2017 ýylyň 13 martynda CGF Durbanyň geçirmek hukugyny ýatyrdy we 2022 ýyldaky oýunlar üçin dalaşgärlik tapgyryny täzeden açdy<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/commonwealth-games/39256432|title=Commonwealth Games: Durban, South Africa will not host Games in 2022|date=13 March 2017|work=BBC Sport|access-date=5 February 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204162108/http://www.bbc.co.uk/sport/commonwealth-games/39256432|archive-date=4 February 2018|url-status=live}}</ref>. Awstraliýadan, Kanadadan, Angliýadan we Malaýziýadan köp sanly şäher oýunlary geçirmäge gyzyklanma bildirdi. Emma CGF diňe bir resmi dalaşgärlik arzasyny aldy, ol hem Angliýanyň Birmingem şäherinden gelipdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/41455347|title=Commonwealth Games 2022: Birmingham only bidder for event|date=30 September 2017|work=BBC Sport|access-date=5 February 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201195548/https://www.bbc.co.uk/sport/41455347|archive-date=1 February 2018|url-status=live}}</ref>. 2017 ýylyň 21 dekabrynda Birmingem Durbanyň ornuna 2022 ýyldaky oýunlary geçirmek hukugyna eýe boldy<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/dec/21/birmingham-named-2022-commonwealth-games-host-city|title=Birmingham officially named as 2022 Commonwealth Games host city|last=Kelner|first=Martha|date=21 December 2017|website=The Guardian|language=en|access-date=5 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205184516/https://www.theguardian.com/sport/2017/dec/21/birmingham-named-2022-commonwealth-games-host-city|archive-date=5 February 2018|url-status=live}}</ref>. Awstraliýanyň Wiktoriýa ştatyndaky 6 şäheriň bilelikdäki dalaşgärlik arzasy 2026 ýyldaky Milletler arkalaşygynyň oýunlaryny geçirmek üçin saýlanyp alyndy. 2023 ýylyň 18 iýulynda Wiktoriýanyň Premýer-ministri Den Endrýus, çäräniň çaklanýan çykdajylarynyň ep-esli artmagy sebäpli ştatyň bu çäräni geçirmekden ýüz öwürýändigini yglan etdi. Ilkinji hasaplamalarda takmynan 2,6 milliard Awstraliýa dollary möçberinde maýa goýum göz öňünde tutulypdy, emma täze çaklamalar bu mukdaryň 6–7 milliard Awstraliýa dollaryna ýetip biljekdigini görkezýärdi<ref name=":7">{{Cite news|date=18 July 2023|title=Commonwealth Games: 2026 event in doubt after Victoria cancels|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-66229574|access-date=6 August 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Pender|first=Kieran|date=18 July 2023|title=Does Victoria's 2026 cancellation sound Commonwealth Games death knell?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/sport/2023/jul/18/commonwealth-games-2026-cancellation-will-it-return-victoria|access-date=6 August 2023|issn=0261-3077}}</ref>. 2023 ýylyň 18 iýulynda Wiktoriýa ştatynyň hökümeti, ilkinji hasaplamalar bilen deňeşdirilende çykdajy çaklamalarynyň artmagyny sebäp görkezip, oýunlary geçirmek meýilnamalaryny ýatyrandygyny yglan etdi. Ýer eýesi şäheriň bolmazlygy sebäpli, oýunlaryň 2027 ýyla yza süýşürilmegi ýa-da ýatyrylmagy ähtimallygy ýüze çykdy<ref name=":7"/><ref>{{Cite web|title=Commonwealth Games Costs Too High At Over $6 Billion {{!}} Premier of Victoria|url=http://www.premier.vic.gov.au/commonwealth-games-costs-too-high-over-6-billion|access-date=18 July 2023|website=www.premier.vic.gov.au|language=en}}</ref><ref name=":CancelledGuardian">{{Cite news|first1=Paul|last1=Karp|first2=Cait|last2=Kelly|first3=Adeshola|last3=Ore|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2023/jul/18/australia-commonwealth-games-2026-victoria-cancels-event-after-funding-shortfall|title =Australia Commonwealth Games 2026: Victoria cancels event after costs blow out to $7bn|newspaper=The Guardian|date=18 July 2023|access-date=17 July 2023}}</ref>. Emma 2024 ýylyň 17 sentýabrynda Şotlandiýanyň hökümetiniň 2026 ýyldaky oýunlary Glazgoda geçirmäge razylyk berendigi yglan edildi<ref name=":4"/>. === Boýkotlar === [[Olimpiada oýunlary]] ýaly, Milletler Bileleşiginiň oýunlary ([[Beýik Britaniýa]]nyň we onuň öňki kolonýalarynyň arasyndaky oýunlar) hem boýkotlara sezewar boldy: Nigeriýa, Täze Zelandiýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny saklamagyna garşy protest hökmünde, 1978 ýylda Edmontonda geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlaryny boýkot etdi. Uganda hem Idi Aminiň hökümetine garşy Kanadanyň tarapyndan görkezilen duşmançylykly garaýyşlara garşy protest hökmünde oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdi<ref name="MacintoshHawes1994"/><ref name="Edmonton">{{Cite web|url=http://www.thecgf.com/games/intro.asp?yr=1978|title=Commonwealth Games Federation – 1978 Commonwealth Games – Introduction|website=thecgf.com|access-date=6 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414194244/http://thecgf.com/games/intro.asp?yr=1978|archive-date=14 April 2017|url-status=dead}}</ref>. [[File:1986 Commonwealth Games (Edinburgh) boycotting countries (red).png|thumb|upright=1.35|1986 ýyldaky oýunlary boýkot eden ýurtlar gyzyl reňk bilen bellendi.]] 1986 ýylda Edinburgda geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda gurama agza ýurtlaryň köpüsi boýkot yglan etdi; netijede, oýunlar diňe akýagyzlaryň gatnaşýan çäresi ýaly bolup göründi. Gatnaşmaga hukukly bolan elli dokuz ýurduň otuz ikisi — esasan Afrika, Aziýa we Karib deňzi sebitindäki döwletler — oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdiler. Munuň sebäbi, Taçeriň hökümetiniň şol ýurda garşy umumy sport boýkotyna goşulmagyň deregine, Britaniýanyň aparteid döwründäki Günorta Afrika bilen sport gatnaşyklaryny saklamak syýasatyny ýöretmegi boldy. Netijede, 1986 ýyldaky Edinburg oýunlarynda türgenleriň sany 1950 ýyldaky Oklend oýunlaryndan bäri iň pes derejä düşdi<ref>{{cite web|last1=Degun |first1=Tom |url=http://www.insidethegames.biz/commonwealth-games/2014/16048-scottish-independence-referendum-will-increase-interest-in-glasgow-2014-it-is-claimed|title=Scottish independence referendum will increase interest in Glasgow 2014, it is claimed &#124; Glasgow 2014|work=insidethegames.biz - Olympic, Paralympic and Commonwealth Games News |date=29 February 2012|publisher=insidethegames.biz|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120811024929/http://insidethegames.biz/commonwealth-games/2014/16048-scottish-independence-referendum-will-increase-interest-in-glasgow-2014-it-is-claimed|archive-date=11 August 2012|url-status=live}}</ref>. Boýkot eden ýurtlar şulardy: Antigua we Barbuda, Barbados, Bagama adalary, Bangladeş, Bermuda, Beliz, Kipr, Dominika, Gambiýa, Gana, Gaýana, Grenada, Hindistan, Ýamaýka, Keniýa, Malaýziýa, Nigeriýa, Pakistan, Papua-Täze Gwineýa, Solomon adalary, Şri-Lanka, Sent-Winsent we Grenadinler, Sierra-Leone, Sent-Kits we Newis, Sent-Lýusiýa, Mawrikiý, Trinidad we Tobago, Tanzaniýa, Turks we Kaýkos adalary, Uganda, Zambiýa we Zimbabwe<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-07-20-mn-17233-story.html|title=8 More Nations Join Boycott of Commonwealth Games; Total Now 23|agency=Reuters|date=20 July 1986|work=Los Angeles Times|access-date=23 August 2017|language=en-US|issn=0458-3035|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221010750/http://articles.latimes.com/1986-07-20/news/mn-17233_1_commonwealth-games|archive-date=21 February 2017|url-status=live}}</ref>. Bermuda aýratynlykda oýunlardan iň soňky pursatda çekildi; sebäbi Bermuda Olimpiýa Assosiasiýasy resmi taýdan çekilmek barada karara gelmezden öň, olaryň türgenleri açylyş dabarasynda we ýaryşlaryň ilkinji gününde çykyş edipdiler<ref>{{cite news|last=Fraser|first=Graham|date=25 April 2014|url=https://www.bbc.co.uk/sport/commonwealth-games/27165110|title=Glasgow 2014: The Bermuda boycott of 1986 that still hurts|work=BBC Sport|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111114123/http://www.bbc.co.uk/sport/0/commonwealth-games/27165110|archive-date=11 November 2014|url-status=live}}</ref>. === Protestler === 1982 ýylda Brisbende geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlary Awstraliýanyň aborigenleriniň hukuklary ugrundaky köpçülikleýin protestleriň arasynda geçdi. Jedelli häsiýete eýe bolan Joh Bjelke-Peterseniň ştat hökümeti, söz azatlygyna, birleşmek azatlygyna we protest bildirmek azatlygyna girizen çäklendirmeleri sebäpli, Kwinslend Raýat Erkinlikleri Geňeşi tarapyndan yzygiderli tankyt edilýärdi. Kwinslend hökümeti aborigenleriň ýer hukuklaryny ykrar etmeýärdi. Şeýle hem, Kwinslend "1971 ýyldaky Aborigenler hakyndaky kanun" arkaly aborigen ilata berk hukuk çäklendirmelerini girizipdi. Gari Foli (Gary Foley) ýaly aborigen aktiwistler oýunlar geçirilýän hepdede Brisbende köpçülikleýin protest çärelerini geçirmegi meýilleşdirdiler we bu çäreleri "Stolenwealth Games" ("Oglurylan baýlyk oýunlary" ýa-da "Talanan baýlyk oýunlary" diýen manyda) diýip atlandyrdylar. Muňa jogap hökmünde, Kwinslend ştaty çäräniň geçirilýän ýerinde ýa-da onuň golaýynda protestleri çäklendirmek üçin "1982 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary hakyndaky kanuny" kabul etdi. Aborigen aktiwistler we olaryň tarapdarlary ähli päsgelçiliklere garamazdan ýöriş geçirende, ýüzlerçe adam tussag edildi. Protestler "Guniwaya Ngigu" atly dokumental filmde görkezildi. "Stolenwealth Games" şygary astyndaky protestler şeýle hem Melburnda geçirilen 2006 ýyldaky we Gold-Kostda geçirilen 2018 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň dowamynda hem boldy<ref>{{cite news|last= Latimore|first= Jack|date= 9 April 2018|title='The fight never left': Stolenwealth Games protesters draw on long tradition|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2018/apr/09/the-fight-never-left-stolenwealth-games-protesters-draw-on-long-tradition|work= Guardian, The|location=|access-date=18 September 2023}}</ref>. == Maliýe taraplary == "Business Today" žurnalynyň maglumatyna görä, Delide geçirilen 2010 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň çaklamaly bahasy 11 milliard ABŞ dollaryna deň boldy<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/25/delhi-commonwealth-games-organiser-arrested|title=Delhi Commonwealth Games organiser arrested in corruption investigation|agency=Associated Press|date=25 April 2011|website=The Guardian|access-date=8 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921204444/https://www.theguardian.com/world/2011/apr/25/delhi-commonwealth-games-organiser-arrested|archive-date=21 September 2016|url-status=live}}</ref>. Hindistanyň Olimpiýa assosiasiýasy tarapyndan 2003 ýylda çaklanan ilkinji umumy býujet 250 million ABŞ dollarydy. Emma 2010 ýylda resmi umumy býujet çaltlyk bilen 1,8 milliard ABŞ dollaryna çenli ýokarlandy; bu san sport bilen baglanyşykly bolmadyk infrastruktura ösüşi boýunça çykdajylary öz içine almaýardy. Habar berlişine görä, 2010 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary taryhda iň gymmat düşen Milletler Bileleşiginiň oýunlary boldy. "PricewaterhouseCoopers" kompaniýasy tarapyndan 2002, 2006, 2014 we 2018 ýyllardaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary boýunça geçirilen seljeriş, hökümetler tarapyndan işjeňlik çykdajylaryna, oýun meýdançalaryna we türgenler üçin niýetlenen şäherçelere sarp edilen her bir dollaryň kabul ediji şäheriň ýa-da ştatyň ykdysadyýetine 2 ABŞ dollary möçberinde girdeji getirendigini we her bir çäräniň ortaça 18 000-den gowrak iş ornuny döredendigini ýüze çykardy<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/sport/story/20100816-payoffs-bribes-cast-a-shadow-on-cwg-743744-2010-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811161300/http://indiatoday.intoday.in/site/Story/108072/Sport/payoffs-&-bribes-cast-a-shadow-on-cwg.html|url-status=live|archive-date=11 August 2010|title=Payoffs & bribes cast a shadow on CWG: Sport : India Today|author1=Ravi Shankar|author2=Mihir Srivastava|date=7 August 2010|work=India Today|access-date=3 October 2010}}</ref>. Mundan başga-da, dört şäher hem oýunlary geçirmek arkaly ulag ýa-da beýleki infrastruktura babatda uzak möhletli gowulaşmalara eýe boldy, şeýle hem käbir şäherler kyn ýagdaýdaky sebitleriň dikeldilmeginden peýdalandy<ref>{{cite web|last1=Towell|first1=Noel|title=Games can deliver gold for Victoria's economy|url=https://www.theage.com.au/national/victoria/games-can-deliver-gold-for-victoria-s-economy-20220216-p59wxa.html|website=The Age|date=16 February 2022 |access-date=16 February 2022}}</ref>. "Ernst & Young" kompaniýasynyň geçiren seljerişine görä, 2018 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlary takmynan 2,5 milliard dollarlyk ykdysady täsir döretdi; şol bir wagtyň özünde, oýunlar üçin gurlan we döwrebaplaşdyrylan desgalar Gold-Kost şäherine ýyllyk 60 million dollardan gowrak ykdysady peýda getirdi<ref>{{cite web|title=GC2018 Legacy: Beyond the Games report 2024|url=https://www.publications.qld.gov.au/ckan-publications-attachments-prod/resources/eed229fa-e623-4cf1-b0f2-0cb0298e4b52/gc2018-legacy-report-2024.pdf?ETag=f1909b86222ff20de6d678c3e58fffd4|publisher=Ernst & Young|access-date=4 August 2024}}</ref><ref>{{cite web|last1=Pierce|first1=Jeremy|title=Gold Coast 2018 Commonwealth Games worth $300m so far: report|url=https://www.couriermail.com.au/news/queensland/qld-politics/gold-coast-2018-commonwealth-games-worth-300m-so-far-report/news-story/17b82ff1df2be1d78ddd705c86f2ad86|website=The Courier Mail|access-date=4 August 2024}}</ref>. == Görnükli gatnaşyjylar == Şotlandiýaly "lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) türgeni Willi Wud 1974 ýyldan 2002 ýyla çenli ýedi gezek Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna gatnaşan ilkinji türgen boldy; bu rekordy 2014 ýylda Men adasynyň welosipedçisi Endrýu Roç gaýtalady<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/commonwealth-games/26985985|title=Glasgow 2014: Mark Cavendish relishes idea of racing with mates|date=10 May 2014|access-date=10 May 2014|newspaper=BBC Sport|archive-url=https://web.archive.org/web/20140511023704/http://www.bbc.co.uk/sport/0/commonwealth-games/26985985|archive-date=11 May 2014|url-status=live }}</ref>. Olaryň ikisinden hem öňe geçip, Demirgazyk Irlandiýaly Dewid Kalwert 2018 ýylda özüniň 11 oýunlaryna gatnaşdy<ref>{{cite news|title=Commonwealth Games: TeamNI announced for Gold Coast 2018|url=https://www.portadowntimes.co.uk/sport/commonwealth-games-teamni-announced-for-gold-coast-2018-1-8314625|access-date=4 January 2018|work=[[Portadown Times]]|date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105180313/https://www.portadowntimes.co.uk/sport/commonwealth-games-teamni-announced-for-gold-coast-2018-1-8314625|archive-date=5 January 2018|url-status=live}}</ref>. Sitiweni Rabuka Fijiniň premýer-ministri bolupdy. Ondan öň, ol Täze Zelandiýanyň Kraýstçörç şäherinde geçirilen 1974 ýyldaky Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda ýadro zyňmak, çekiç zyňmak, disk zyňmak we dekatlon ýaryşlarynda Fijä wekilçilik edipdi. Täze Zelandiýaly nyşana atyjy Greg Ýelawiç 1986 ýyldan 2010 ýyla çenli geçirilen ýedi oýunda jemi 12 medal gazandy<ref name="Greg Yelavich Olympic success">{{cite web|title=Greg Yelavich|url=https://olympic.org.nz/athletes/greg-yelavich|website=New Zealand Olympic Team|access-date=22 July 2020|language=en|date=9 February 2016}}</ref>. "Lawn bowls" türgeni Robert Wil 1986–2014 ýyllar aralygynda geçirilen 8 sany Milletler Bileleşiginiň oýnunda Uelsiň adyndan çykyş edip, 2 altyn, 3 kümüş we 1 bürünç medal gazandy<ref>{{Cite news|title=Weale's Commonwealth Games memories|language=en-GB|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/commonwealth-games/27973271|access-date=23 July 2021}}</ref>. Nauruly agyr atletikaçy Markus Stifen 1990 we 2002 ýyllar aralygynda geçirilen oýunlarda on iki medal (şol sanda ýedi altyn medal) gazandy we 2007 ýylda Naurunyň prezidenti saýlandy. Onuň gazanan üstünlikleri Nauruny (Milletler Bileleşigindäki iň kiçi garaşsyz döwlet; meýdany 21 km² ýa-da 8,1 inedördül mil, ilaty bolsa 2011 ýylda 9400-den az bolupdyr) Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň taryhyndaky umumy medal sanawynda ýigrimi ikinji orna çykarmaga kömek etdi. Awstraliýaly ýüzüji Ian Torp Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda 10 altyn we 1 kümüş medal gazandy. Ol Kuala-Lumpurda geçirilen 1998 ýyldaky oýunlarda 4 altyn medal aldy. Mançesterde geçirilen 2002 ýyldaky oýunlarda bolsa 6 altyn we 1 kümüş medal gazandy<ref>{{Cite web|url=http://thecgf.com/search/legend.asp|title=Commonwealth Games Federation – Inspiring Athletes – Commonwealth Legend|website=thecgf.com|access-date=27 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827124937/http://thecgf.com/search/legend.asp|archive-date=27 August 2017|url-status=dead}}</ref>. Günorta Afrikanyň iň köp medal gazanan ýüzüjisi Çad le Klos dört gezek (2010, 2014, 2018 we 2022 ýyllarda) geçirilen Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda jemi 18 medal (şol sanda ýedi altyn medal) gazandy. Glazgoda geçirilen 2014 ýyldaky oýunlarda ol iki altyn, bir kümüş we dört bürünç medal aldy.[133] Gold-Kostda geçirilen 2018 ýyldaky oýunlarda bolsa üç altyn, bir kümüş we bir bürünç medal gazandy<ref>{{Cite news|url=http://chadleclos.com/about-me/|title=About Me – Chad Le Clos|work=Chad Le Clos|access-date=16 April 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417105611/http://chadleclos.com/about-me/|archive-date=17 April 2018|url-status=live}}</ref>. Iňlis aktýory [[Jason Statham|Jeýson Stethem]] 1990 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlaryna suwa böküji hökmünde gatnaşdy<ref>{{cite news|title=When Jason Statham participated in the 1990 Commonwealth Games|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/hollywood/jason-statham-commonwealth-games-5123058/|website=The Indian Express|author=Shivangi Jalan|date=4 April 2018|access-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527171905/https://indianexpress.com/article/entertainment/hollywood/jason-statham-commonwealth-games-5123058/|archive-date=27 May 2019|url-status=live}}</ref>. Birmingemde geçirilen 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda awstraliýaly aýdymçy Kodi Simpson erkekleriň arasynda 4 × 100 metr aralyga erkin usulda estafeta ýaryşynda altyn medal, 4 × 100 metr aralyga garyşyk usulda estafeta ýaryşynda bolsa kümüş medal gazandy<ref>{{cite news|last1=Ramsay|first1=George|title=Cody Simpson returned to his 'first love' by swapping his music career for swimming and is set to compete at the Commonwealth Games|url=https://edition.cnn.com/2022/07/27/sport/cody-simpson-swimming-commonwealth-games-spt-intl/index.html|access-date=1 August 2022|work=CNN|date=28 July 2022}}</ref>. Niueniň premýer-ministri Dalton Tagelagi wezipede bolan döwründe, ýagny 2022 ýyldaky Milletler Bileleşiginiň oýunlarynda "lawn bowls" (ot üstünde şar oýny) boýunça ýaryşlara gatnaşdy; ol mundan öň 2014 we 2018 ýyllarda hem şol oýunlara gatnaşypdy<ref>{{cite web |url=https://results.gc2018.com/en/lawn-bowls/athlete-profile-n6031192-dalton-tagelagi.htm |title=Dalton TAGELAGI |publisher=Gold Coast 2018 Commonwealth Games Corporation |date= |accessdate=11 June 2020 |archive-date=11 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611031031/https://results.gc2018.com/en/lawn-bowls/athlete-profile-n6031192-dalton-tagelagi.htm |url-status=dead }}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.birmingham2022.com/athletes/dalton-emani-makamau-tagelagi/1aceb712-a566-4e3a-8d49-71bc9978a999 |title=Dalton Emani Makamau TAGELAGI |publisher=Birmingham 2022 Commonwealth Games |date= |accessdate=2 July 2022 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202084456/https://www.birmingham2022.com/athletes/dalton-emani-makamau-tagelagi/1aceb712-a566-4e3a-8d49-71bc9978a999 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://g2014results.thecgf.com/athlete/lawn_bowls/1027216/d_tagelagi.html |title=Dalton Tagelagi |publisher=G2014results.thecgf.com |accessdate=30 April 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215826/http://g2014results.thecgf.com/athlete/lawn_bowls/1027216/d_tagelagi.html |url-status=dead }}</ref>. == Media ýaýlymlary == 1930, 1934, 1938 we 1950 ýyllardaky ilkinji dört ýaryşy hasaba almasaňyz, 1954 ýyldan 2022 ýyla çenli esasy ýaýlymçy BBC boldy. 2025 ýylyň 19 dekabrynda, Glazgoda geçiriljek 2026 ýylyň Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň mugt telewideniýede däl-de, eýsem ilkinji gezek tölegli telewideniýede — "TNT Sports" kanalynda göni ýaýlymda görkeziljekdigi yglan edildi. "Channel 5" kanaly bolsa 2026 ýyldaky ýaryşyň gündelik iň möhüm pursatlaryny görkezer. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} {{Milletler Bileleşiginiň Oýunlary}} [[Category:Arkalaşyk oýunlary|Arkalaşyk oýunlary]] [[Category:Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary|Arkalaşyk ýurtlarynyň sport ýaryşlary]] [[Category:Beýik Britaniýa imperiýasyndaky guramaçylykly çäreler]] [[Category:Köp görnüşli sport çäreleri]] [[Category:Syýasat we sport]] [[Category:Dört ýyldan bir geçirilýän sport çäreleri]] [[Category:1930 ýylda döredilen gaýtalanýan sport çäreleri]] hox351uupm7mfsp9ldnyku298w6uhjb 10 24978 270778 2026-09-18T17:47:57Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '{{Navbox |name = Commonwealth Sport |title = [[Bileleşyk oýunlary]] |image = [[File:Commonwealth Games Federation symbol (2019- Till Date).svg|100px|Bileleşyk oýunlary federasiýasynyň nyşany]] |state = {{{state|autocollapse}}} | aboveclass = hlist | abovestyle = background: #BFD7FF | basestyle = background: #BFD7FF | belowclass = hlist | belowstyle = background: #BFD7FF | listclass = plainlist wraplinks | titlestyle = background: #BFD7FF | above = * B...' 270778 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Commonwealth Sport |title = [[Bileleşyk oýunlary]] |image = [[File:Commonwealth Games Federation symbol (2019- Till Date).svg|100px|Bileleşyk oýunlary federasiýasynyň nyşany]] |state = {{{state|autocollapse}}} | aboveclass = hlist | abovestyle = background: #BFD7FF | basestyle = background: #BFD7FF | belowclass = hlist | belowstyle = background: #BFD7FF | listclass = plainlist wraplinks | titlestyle = background: #BFD7FF | above = * [[Bileleşyk sporty]] * [[Bileleşyk oýunlaryna teklipler|Teklipler]] * [[Bileleşyk oýunlary assosiasiýasy|CGAs]] * [[Bileleşyk oýunlaryna gatnaşýan ýurtlaryň sanawy|Gatnaşýan ýurtlar]] * [[Bileleşyk güni]] * [[Imperiýalarara çempionatlary]] * [[Korolyň estafetasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň ähli döwürler boýunça medal tablisasy|Medal tablisasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň sport görnüşleri|Sport görnüşleri]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň rekordlary|Rekordlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň geçirilýän ýerleriniň sanawy|Geçirilýän ýerler]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň maskotlarynyň sanawy|Maskotlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň netijeleriniň indeksi|Netijeler]] *[[Bileleşyk gyşky oýunlary|Gyşky oýunlar]] *[[Bileleşyk paraplegik oýunlary|Paraplegik oýunlar]] *[[Bileleşyk eSport çempionatlary|eSport çempionatlary]] |group1 = [[Bileleşyk oýunlary]] |list1 = {{Div col|colwidth=15em}} *[[1930 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1930 Hamilton]] *[[1934 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1934 London]] *[[1938 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1938 Sidneý]] *[[1950 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1950 Oklend]] *[[1954 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1954 Wankuwer]] *[[1958 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1958 Kardiff]] *[[1962 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1962 Pert]] *[[1966 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1966 Kingston]] *[[1970 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1970 Edinburg]] *[[1974 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1974 Kraýstçörç]] *[[1978 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1978 Edmonton]] *[[1982 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1982 Brisben]] *[[1986 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1986 Edinburg]] *[[1990 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1990 Oklend]] *[[1994 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1994 Wiktoriýa]] *[[1998 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1998 Kuala-Lumpur]] *[[2002 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2002 Mançester]] *[[2006 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2006 Melburn]] *[[2010 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2010 Deli]] *[[2014 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2014 Glazgo]] *[[2018 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2018 Gold-Kost]] *[[2022 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2022 Birmingem]] *[[2026 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2026 Glazgo]] *''[[2030 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2030 Amdawad]]'' *''[[2034 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2034 TBD]]'' {{Div col end}} |group2 = [[Bileleşyk ýaşlar oýunlary]] |list2 = {{Div col|colwidth=15em}} *[[2000 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2000 Edinburg]] *[[2004 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2004 Bendigo]] *[[2008 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2008 Pune]] *[[2011 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2011 Men adasy]] *[[2015 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2015 Samoa]] *[[2017 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2017 Nassaý]] *[[2023 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2023 Trinidad we Tobago]] *''[[2027 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2027 Malta]]'' {{Div col end}} |group3 = [[Bileleşyk gyşky oýunlary]] |list3 = {{Div col|colwidth=15em}} *[[Bileleşyk gyşky oýunlary|1958 Sankt-Morits]] *[[Bileleşyk gyşky oýunlary|1962 Sankt-Morits]] *[[Bileleşyk gyşky oýunlary|1966 Sankt-Morits]] *[[Bileleşyk gyşky oýunlary|1970 Sankt-Morits]] {{Div col end}} |group4 = [[Bileleşyk paraplegik oýunlary]] |list4 = {{Div col|colwidth=15em}} *[[1962 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1962 Pert]] *[[1966 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1966 Kingston]] *[[1970 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1970 Edinburg]] *[[1974 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1974 Dinedin]] {{Div col end}} | below = * {{icon|category}} [[:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Kategoriýa''']] * {{icon|commons}} [[:commons:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Wikimedia Commons''']] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Bileleşyk oýunlarynyň nawigasiýa gutulary]] </noinclude> jxejmzoj4bf07pv1zximzg0ldt2b0su 270779 270778 2026-09-18T17:49:48Z Umarxon III 11129 270779 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Commonwealth Sport |title = [[Bileleşyk oýunlary]] |image = [[File:Commonwealth Games Federation symbol (2019- Till Date).svg|100px|Bileleşyk oýunlary federasiýasynyň nyşany]] |state = {{{state|autocollapse}}} | aboveclass = hlist | abovestyle = background: #BFD7FF | basestyle = background: #BFD7FF | belowclass = hlist | belowstyle = background: #BFD7FF | listclass = plainlist wraplinks | titlestyle = background: #BFD7FF | above = * [[Bileleşyk sporty]] * [[Bileleşyk oýunlaryna teklipler|Teklipler]] * [[Bileleşyk oýunlary assosiasiýasy|CGAs]] * [[Bileleşyk oýunlaryna gatnaşýan ýurtlaryň sanawy|Gatnaşýan ýurtlar]] * [[Bileleşyk güni]] * [[Imperiýalarara çempionatlary]] * [[Korolyň estafetasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň ähli döwürler boýunça medal tablisasy|Medal tablisasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň sport görnüşleri|Sport görnüşleri]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň rekordlary|Rekordlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň geçirilýän ýerleriniň sanawy|Geçirilýän ýerler]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň maskotlarynyň sanawy|Maskotlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň netijeleriniň indeksi|Netijeler]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|Gyşky oýunlar]] * [[Bileleşyk paraplegik oýunlary|Paraplegik oýunlar]] * [[Bileleşyk eSport çempionatlary|eSport çempionatlary]] |group1 = [[Bileleşyk oýunlary]] |list1 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[1930 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1930 Hamilton]] * [[1934 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1934 London]] * [[1938 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1938 Sidneý]] * [[1950 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1950 Oklend]] * [[1954 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1954 Wankuwer]] * [[1958 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1958 Kardiff]] * [[1962 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1962 Pert]] * [[1966 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1966 Kingston]] * [[1970 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1970 Edinburg]] * [[1974 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1974 Kraýstçörç]] * [[1978 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1978 Edmonton]] * [[1982 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1982 Brisben]] * [[1986 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1986 Edinburg]] * [[1990 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1990 Oklend]] * [[1994 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1994 Wiktoriýa]] * [[1998 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1998 Kuala-Lumpur]] * [[2002 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2002 Mançester]] * [[2006 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2006 Melburn]] * [[2010 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2010 Deli]] * [[2014 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2014 Glazgo]] * [[2018 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2018 Gold-Kost]] * [[2022 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2022 Birmingem]] * [[2026 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2026 Glazgo]] * ''[[2030 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2030 Amdawad]]'' * ''[[2034 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2034 TBD]]'' {{Div col end}} |group2 = [[Bileleşyk ýaşlar oýunlary]] |list2 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[2000 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2000 Edinburg]] * [[2004 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2004 Bendigo]] * [[2008 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2008 Pune]] * [[2011 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2011 Men adasy]] * [[2015 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2015 Samoa]] * [[2017 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2017 Nassaý]] * [[2023 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2023 Trinidad we Tobago]] * ''[[2027 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2027 Malta]]'' {{Div col end}} |group3 = [[Bileleşyk gyşky oýunlary]] |list3 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1958 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1962 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1966 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1970 Sankt-Morits]] {{Div col end}} |group4 = [[Bileleşyk paraplegik oýunlary]] |list4 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[1962 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1962 Pert]] * [[1966 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1966 Kingston]] * [[1970 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1970 Edinburg]] * [[1974 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1974 Dinedin]] {{Div col end}} | below = {{icon|category}} [[:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Kategoriýa''']] {{icon|commons}} [[:commons:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Wikimedia Commons''']] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Bileleşyk oýunlarynyň nawigasiýa gutulary]] </noinclude> qjuj6fyfvbn0pal7frw5psc4k1ypsj4 270797 270779 2026-09-19T10:54:25Z Umarxon III 11129 270797 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Milletler Bileleşiginiň Oýunlary |title = [[Milletler Bileleşiginiň Oýunlary]] |image = [[File:Commonwealth Games Federation symbol (2019- Till Date).svg|100px|Bileleşyk oýunlary federasiýasynyň nyşany]] |state = {{{state|autocollapse}}} | aboveclass = hlist | abovestyle = background: #BFD7FF | basestyle = background: #BFD7FF | belowclass = hlist | belowstyle = background: #BFD7FF | listclass = plainlist wraplinks | titlestyle = background: #BFD7FF | above = * [[Bileleşyk sporty]] * [[Bileleşyk oýunlaryna teklipler|Teklipler]] * [[Bileleşyk oýunlary assosiasiýasy|CGAs]] * [[Bileleşyk oýunlaryna gatnaşýan ýurtlaryň sanawy|Gatnaşýan ýurtlar]] * [[Bileleşyk güni]] * [[Imperiýalarara çempionatlary]] * [[Korolyň estafetasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň ähli döwürler boýunça medal tablisasy|Medal tablisasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň sport görnüşleri|Sport görnüşleri]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň rekordlary|Rekordlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň geçirilýän ýerleriniň sanawy|Geçirilýän ýerler]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň maskotlarynyň sanawy|Maskotlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň netijeleriniň indeksi|Netijeler]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|Gyşky oýunlar]] * [[Bileleşyk paraplegik oýunlary|Paraplegik oýunlar]] * [[Bileleşyk eSport çempionatlary|eSport çempionatlary]] |group1 = [[Bileleşyk oýunlary]] |list1 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[1930 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1930 Hamilton]] * [[1934 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1934 London]] * [[1938 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1938 Sidneý]] * [[1950 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1950 Oklend]] * [[1954 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1954 Wankuwer]] * [[1958 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1958 Kardiff]] * [[1962 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1962 Pert]] * [[1966 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1966 Kingston]] * [[1970 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1970 Edinburg]] * [[1974 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1974 Kraýstçörç]] * [[1978 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1978 Edmonton]] * [[1982 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1982 Brisben]] * [[1986 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1986 Edinburg]] * [[1990 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1990 Oklend]] * [[1994 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1994 Wiktoriýa]] * [[1998 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1998 Kuala-Lumpur]] * [[2002 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2002 Mançester]] * [[2006 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2006 Melburn]] * [[2010 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2010 Deli]] * [[2014 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2014 Glazgo]] * [[2018 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2018 Gold-Kost]] * [[2022 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2022 Birmingem]] * [[2026 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2026 Glazgo]] * ''[[2030 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2030 Amdawad]]'' * ''[[2034 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2034 TBD]]'' {{Div col end}} |group2 = [[Bileleşyk ýaşlar oýunlary]] |list2 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[2000 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2000 Edinburg]] * [[2004 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2004 Bendigo]] * [[2008 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2008 Pune]] * [[2011 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2011 Men adasy]] * [[2015 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2015 Samoa]] * [[2017 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2017 Nassaý]] * [[2023 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2023 Trinidad we Tobago]] * ''[[2027 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2027 Malta]]'' {{Div col end}} |group3 = [[Bileleşyk gyşky oýunlary]] |list3 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1958 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1962 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1966 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1970 Sankt-Morits]] {{Div col end}} |group4 = [[Bileleşyk paraplegik oýunlary]] |list4 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[1962 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1962 Pert]] * [[1966 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1966 Kingston]] * [[1970 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1970 Edinburg]] * [[1974 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1974 Dinedin]] {{Div col end}} | below = {{icon|category}} [[:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Kategoriýa''']] {{icon|commons}} [[:commons:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Wikimedia Commons''']] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Bileleşyk oýunlarynyň nawigasiýa gutulary]] </noinclude> hftwhd2eoya2jmpslgmkcxlbav0f0dx 270798 270797 2026-09-19T10:57:58Z Umarxon III 11129 270798 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Milletler Bileleşiginiň Oýunlary |title = [[Milletler Bileleşiginiň Oýunlary]] |image = [[File:Commonwealth Games Federation symbol (2019- Till Date).svg|100px|Bileleşyk oýunlary federasiýasynyň nyşany]] |state = {{{state|autocollapse}}} | aboveclass = hlist | abovestyle = background: #BFD7FF | basestyle = background: #BFD7FF | belowclass = hlist | belowstyle = background: #BFD7FF | listclass = plainlist wraplinks | titlestyle = background: #BFD7FF | above = * [[Bileleşyk sporty]] * [[Bileleşyk oýunlaryna teklipler|Teklipler]] * [[Bileleşyk oýunlary assosiasiýasy|CGAs]] * [[Bileleşyk oýunlaryna gatnaşýan ýurtlaryň sanawy|Gatnaşýan ýurtlar]] * [[Bileleşyk güni]] * [[Imperiýalarara çempionatlary]] * [[Korolyň estafetasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň ähli döwürler boýunça medal tablisasy|Medal tablisasy]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň sport görnüşleri|Sport görnüşleri]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň rekordlary|Rekordlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň geçirilýän ýerleriniň sanawy|Geçirilýän ýerler]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň maskotlarynyň sanawy|Maskotlar]] * [[Bileleşyk oýunlarynyň netijeleriniň indeksi|Netijeler]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|Gyşky oýunlar]] * [[Bileleşyk paraplegik oýunlary|Paraplegik oýunlar]] * [[Bileleşyk eSport çempionatlary|eSport çempionatlary]] |group1 = [[Milletler Bileleşiginiň Oýunlary|Bileleşyk oýunlary]] |list1 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[1930 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1930 Hamilton]] * [[1934 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1934 London]] * [[1938 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1938 Sidneý]] * [[1950 ýylyň Britan imperiýasy oýunlary|1950 Oklend]] * [[1954 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1954 Wankuwer]] * [[1958 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1958 Kardiff]] * [[1962 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1962 Pert]] * [[1966 ýylyň Britan imperiýasy we Bileleşyk oýunlary|1966 Kingston]] * [[1970 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1970 Edinburg]] * [[1974 ýylyň Britan Bileleşyk oýunlary|1974 Kraýstçörç]] * [[1978 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1978 Edmonton]] * [[1982 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1982 Brisben]] * [[1986 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1986 Edinburg]] * [[1990 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1990 Oklend]] * [[1994 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1994 Wiktoriýa]] * [[1998 ýylyň Bileleşyk oýunlary|1998 Kuala-Lumpur]] * [[2002 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2002 Mançester]] * [[2006 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2006 Melburn]] * [[2010 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2010 Deli]] * [[2014 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2014 Glazgo]] * [[2018 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2018 Gold-Kost]] * [[2022 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2022 Birmingem]] * [[2026 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2026 Glazgo]] * ''[[2030 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2030 Amdawad]]'' * ''[[2034 ýylyň Bileleşyk oýunlary|2034 TBD]]'' {{Div col end}} |group2 = [[Bileleşyk ýaşlar oýunlary]] |list2 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[2000 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2000 Edinburg]] * [[2004 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2004 Bendigo]] * [[2008 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2008 Pune]] * [[2011 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2011 Men adasy]] * [[2015 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2015 Samoa]] * [[2017 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2017 Nassaý]] * [[2023 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2023 Trinidad we Tobago]] * ''[[2027 ýylyň Bileleşyk ýaşlar oýunlary|2027 Malta]]'' {{Div col end}} |group3 = [[Bileleşyk gyşky oýunlary]] |list3 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1958 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1962 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1966 Sankt-Morits]] * [[Bileleşyk gyşky oýunlary|1970 Sankt-Morits]] {{Div col end}} |group4 = [[Bileleşyk paraplegik oýunlary]] |list4 = {{Div col|colwidth=15em}} * [[1962 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1962 Pert]] * [[1966 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1966 Kingston]] * [[1970 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1970 Edinburg]] * [[1974 ýylyň Bileleşyk paraplegik oýunlary|1974 Dinedin]] {{Div col end}} | below = {{icon|category}} [[:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Kategoriýa''']] {{icon|commons}} [[:commons:Category:Bileleşyk oýunlary|'''Wikimedia Commons''']] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Bileleşyk oýunlarynyň nawigasiýa gutulary]] </noinclude> ft5eihzhjuj6ax2futmciijqrzpczvb 14 24979 270785 2026-09-18T19:50:38Z ~2026-50452-03 34765 bolva 270785 wikitext text/x-wiki [[Aman Kekilow]] a9qo2ftjesm7kvyl82yprpy83r23zc0 10 24980 270793 2026-09-19T09:54:30Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '<includeonly><!-- --><templatestyles src="Legend/styles.css" /><!-- --><span class="legend nowrap"><!-- --><span class="legend-color {{#if:{{{invert|}}}|skin-invert|mw-no-invert}}" style="forced-color-adjust: none; <!-- -->{{#if:{{{border|}}}|border: {{{border}}};|{{#if:{{{outline|}}}|border: 1px solid {{{outline}}};}}}}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}|{{greater color contrast ratio|{{{1}}}|white|black|css=y}}}}<!-- -->{{#if:{{{textcolor|}}}|color:{{{textcolor}}};}}<!--...' 270793 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- --><templatestyles src="Legend/styles.css" /><!-- --><span class="legend nowrap"><!-- --><span class="legend-color {{#if:{{{invert|}}}|skin-invert|mw-no-invert}}" style="forced-color-adjust: none; <!-- -->{{#if:{{{border|}}}|border: {{{border}}};|{{#if:{{{outline|}}}|border: 1px solid {{{outline}}};}}}}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}|{{greater color contrast ratio|{{{1}}}|white|black|css=y}}}}<!-- -->{{#if:{{{textcolor|}}}|color:{{{textcolor}}};}}<!-- -->{{#if:{{{size|}}}|font-size:{{{size}}};}}"><!-- -->{{#if:{{{text|}}}{{{alt|}}} | <span class="legend-text" style="{{#if:{{{alt|}}}|color:{{{1|}}};}}font-family: monospace, monospace;">{{If empty|{{{alt|}}}|{{Encodefirst|{{{text|}}}}}|&nbsp;}}</span>|&nbsp;}}<!-- --></span><!-- -->&nbsp;{{{2|}}}<!-- --></span><!-- --></includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> csalj7i0ddeq4hznfww3a22mth217ss 10 24981 270794 2026-09-19T09:55:48Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '/* {{pp-template}} */ .legend { page-break-inside: avoid; break-inside: avoid-column; } .legend-color { display: inline-block; min-width: 1.25em; height: 1.25em; line-height: 1.25; margin: 1px 0; text-align: center; border: 1px solid black; background-color: transparent; color: black; } .legend-text {/*empty for now, but part of the design!*/}' 270794 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .legend { page-break-inside: avoid; break-inside: avoid-column; } .legend-color { display: inline-block; min-width: 1.25em; height: 1.25em; line-height: 1.25; margin: 1px 0; text-align: center; border: 1px solid black; background-color: transparent; color: black; } .legend-text {/*empty for now, but part of the design!*/} snsolhs3l12896xqc89e8b5hu9itnmf 0 24982 270799 2026-09-19T11:12:29Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '{{Infobox sportsperson | name = Elisabeth Dos-Kellner | nickname = | image = | image_size = | caption = | nationality = | sport = [[dag-çaňgyçysy]] |disability = |disability_class = B2 | event = | club = | coach = | birth_date = {{Birth date and age|1966|1|16|df=y}} | birth_place = | residence = | retired= | death_date = | death_place = | height = | weight = | personal_best = | country = [[Awstriýa]] | medal_templates = {{Medal|Sport|[[dag çaňgysy]]}} {{...' 270799 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Elisabeth Dos-Kellner | nickname = | image = | image_size = | caption = | nationality = | sport = [[dag-çaňgyçysy]] |disability = |disability_class = B2 | event = | club = | coach = | birth_date = {{Birth date and age|1966|1|16|df=y}} | birth_place = | residence = | retired= | death_date = | death_place = | height = | weight = | personal_best = | country = [[Awstriýa]] | medal_templates = {{Medal|Sport|[[dag çaňgysy]]}} {{Medal|Country|[[Awstriýa]]}} {{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruck]]|[[Alpine skiing at the 1988 Winter Paralympics|Downhill B2]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruck]]|[[Alpine skiing at the 1988 Winter Paralympics|Giant slalom B2]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1992)|1992 Albertville]]|[[Alpine skiing at the 1992 Winter Paralympics|Giant slalom B1-3]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1992)|1992 Albertville]]|[[Alpine skiing at the 1992 Winter Paralympics|Super-G B1-3]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1994)|1994 Lillehammer]]|[[Alpine skiing at the 1994 Winter Paralympics|Giant slalom B1-2]]}} {{Medal|Silver|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1994)|1994 Lillehammer]]|[[Alpine skiing at the 1994 Winter Paralympics|Super-G B1-2]]}} {{Medal|Bronze|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1998)|1998 Nagano]]|[[Alpine skiing at the 1998 Winter Paralympics|Giant slalom B2]]}} {{Medal|Bronze|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1998)|1998 Nagano]]|[[Alpine skiing at the 1998 Winter Paralympics|Super-G B2]]}} }} '''Elisabeth Dos-Kellner''' (doglan senesi: 1966 ýylyň 16 ýanwary) — awstriýaly paralimpiýaçy dag-çaňgyçysydyr. Ol 1988 we 1994 ýyllardaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Awstriýanyň adyndan para-dag-çaňgy sporty boýunça çykyş etdi. Ol jemi dört medal — üç altyn we bir kümüş medal gazandy<ref>{{Cite web |title=Elisabeth Kellner - Alpine skiing {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/elisabeth-kellner |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=25 January 2022|title=Elisabeth Dos-Kellner - Austrian Paralympic Committee (in German)|url=https://oepc.at/sportlerhub/dos-kellner-elisabeth/|archive-date=|access-date=|website=Austrian Paralympic Committee}}</ref>. == Karyerasy == Ol Insbrukda geçirilen 1988 ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda B2 kategoriýasynda bäsleşip, iki sany altyn medal gazandy: uly slalomda (1:58,27 wagt görkezijisi bilen) we aşak düşüş ýaryşynda (ýaryşy 0:53,24 wagtda tamamlady)<ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - alpine-skiing – womens-giant-slalom-b2 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/alpine-skiing/womens-giant-slalom-b2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - alpine-skiing – womens-downhill-b2 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/alpine-skiing/womens-downhill-b2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Ol Norwegiýanyň Lillehammer şäherinde geçirilen 1994 ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda hem bäsleşdi. Ol B1-2 derejesindäki uly slalom ýaryşynda altyn medal (2:50,31 wagt görkezijisi bilen) we B1-2 derejesindäki dag-çaňgy boýunça super-kombinasiýa ýaryşynda kümüş medal (1:18,89 wagt bilen) gazandy (şol ýaryşda altyn medaly 1:18,89 wagt bilen Gabriele Humer, bürünç medaly bolsa 1:27,74 wagt bilen Joann Daffi aldy)<ref>{{Cite web |title=Lillehammer 1994 - alpine-skiing – womens-giant-slalom-b1-2 |url=https://www.paralympic.org/lillehammer-1994/results/alpine-skiing/womens-giant-slalom-b1-2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lillehammer 1994 - alpine-skiing – womens-super-g-b1-2 |url=https://www.paralympic.org/lillehammer-1994/results/alpine-skiing/womens-super-g-b1-2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{DEFAULTSORT:Dos-Kellner, Elisabeth}} [[Kategoriýa:1966 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:Awstriýaly zenan dag-çaňgyçylar]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa altyn medalçylary]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa kümüş medalçylary]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa bürünç medalçylary]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1992 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1994 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1998 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1992 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1994 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1998 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:XX asyryň awstriýaly türgen zenanlary]] 9uyo3klhwc2a6rhbx7srxaxx8bkypde 270800 270799 2026-09-19T11:26:20Z Umarxon III 11129 270800 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Elisabeth Dos-Kellner | nickname = | image = | image_size = | caption = | nationality = | sport = [[dag-çaňgyçysy]] |disability = |disability_class = B2 | event = | club = | coach = | birth_date = {{Birth date and age|1966|1|16|df=y}} | birth_place = | residence = | retired= | death_date = | death_place = | height = | weight = | personal_best = | country = [[Awstriýa]] | medal_templates = {{Medal|Sport|[[dag çaňgysy]]}} {{Medal|Country|[[Awstriýa]]}} {{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruck]]|[[Downhill B2]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1988)|1988 Innsbruck]]|[[1988 ýylky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag çanygyşy|Giant slalom B2]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1992)|1992 Albertville]]|[[1992 ýylky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag çanygyşy|Giant slalom B1-3]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1992)|1992 Albertville]]|[[1992 ýylky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag çanygyşy|Super-G B1-3]]}} {{Medal|Gold|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1994)|1994 Lillehammer]]|[[1994 ýylky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag çanygyşy|Giant slalom B1-2]]}} {{Medal|Silver|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1994)|1994 Lillehammer]]|[[1994 ýylky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag çanygyşy|Super-G B1-2]]}} {{Medal|Bronze|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1998)|1998 Nagano]]|[[1998 ýylky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag çanygyşy|Giant slalom B2]]}} {{Medal|Bronze|[[Gyşky Paralimpiýa oýunlary (1998)|1998 Nagano]]|[[1998 ýylky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda dag çanygyşy|Super-G B2]]}} }} '''Elisabeth Dos-Kellner''' (doglan senesi: [[1966]] ýylyň [[16 ýanwar]]y) — awstriýaly paralimpiýaçy dag-çaňgyçysydyr. Ol 1988 we 1994 ýyllardaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda Awstriýanyň adyndan para-dag-çaňgy sporty boýunça çykyş etdi. Ol jemi dört medal — üç altyn we bir kümüş medal gazandy<ref>{{Cite web |title=Elisabeth Kellner - Alpine skiing {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/elisabeth-kellner |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=25 January 2022|title=Elisabeth Dos-Kellner - Austrian Paralympic Committee (in German)|url=https://oepc.at/sportlerhub/dos-kellner-elisabeth/|archive-date=|access-date=|website=Austrian Paralympic Committee}}</ref>. == Karyerasy == Ol Insbrukda geçirilen 1988 ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda B2 kategoriýasynda bäsleşip, iki sany altyn medal gazandy: uly slalomda (1:58,27 wagt görkezijisi bilen) we aşak düşüş ýaryşynda (ýaryşy 0:53,24 wagtda tamamlady)<ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - alpine-skiing – womens-giant-slalom-b2 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/alpine-skiing/womens-giant-slalom-b2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - alpine-skiing – womens-downhill-b2 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/alpine-skiing/womens-downhill-b2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. Ol Norwegiýanyň Lillehammer şäherinde geçirilen 1994 ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda hem bäsleşdi. Ol B1-2 derejesindäki uly slalom ýaryşynda altyn medal (2:50,31 wagt görkezijisi bilen) we B1-2 derejesindäki dag-çaňgy boýunça super-kombinasiýa ýaryşynda kümüş medal (1:18,89 wagt bilen) gazandy (şol ýaryşda altyn medaly 1:18,89 wagt bilen Gabriele Humer, bürünç medaly bolsa 1:27,74 wagt bilen Joann Daffi aldy)<ref>{{Cite web |title=Lillehammer 1994 - alpine-skiing – womens-giant-slalom-b1-2 |url=https://www.paralympic.org/lillehammer-1994/results/alpine-skiing/womens-giant-slalom-b1-2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lillehammer 1994 - alpine-skiing – womens-super-g-b1-2 |url=https://www.paralympic.org/lillehammer-1994/results/alpine-skiing/womens-super-g-b1-2 |access-date=2022-10-22 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{DEFAULTSORT:Dos-Kellner, Elisabeth}} [[Kategoriýa:1966 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:Awstriýaly zenan dag-çaňgyçylar]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa altyn medalçylary]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa kümüş medalçylary]] [[Kategoriýa:Awstriýanyň paralimpiýa bürünç medalçylary]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1992 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1994 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1998 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1992 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1994 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1998 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:XX asyryň awstriýaly türgen zenanlary]] 693zcqn7usv2jk06xufswp80284msga 0 24983 270801 2026-09-19T11:42:45Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '{{Infobox sportsperson | honorific_prefix = | name = Gunilla Ahren | honorific_suffix = | image = <!-- name.jpg --> | image_size = <!-- only when absolutely necessary --> | alt = | caption = | header_color = | text_color = <!-- Personal information --> | native_name = | native_name_lang = | birth_name = <!-- if different than name --> | full_name = <!-- if different than name...' 270801 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | honorific_prefix = | name = Gunilla Ahren | honorific_suffix = | image = <!-- name.jpg --> | image_size = <!-- only when absolutely necessary --> | alt = | caption = | header_color = | text_color = <!-- Personal information --> | native_name = | native_name_lang = | birth_name = <!-- if different than name --> | full_name = <!-- if different than name/birth_name --> | nickname = | nationality = <!-- will not display if national_team is defined --> | national_team = <!-- only for the country represented in international competition --> | citizenship = | birth_date = {{birth date and age|1961|10|01|df=yes}} | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --> | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | monuments = | hometown = | occupation = | years_active = | employer = | agent = | height = <!-- X cm, X m, or X ft Y in (automatic conversion) plus optional year and reference --> | weight = <!-- X kg, X lb, or X st Y lb (automatic conversion) plus optional year and reference --> | spouse = | life_partner = | other_interests = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | module = <!-- Sport --> | country = [[Şwesiýa]] | sport = Para-dag çaňgyçysy | position = | shoots = | catches = | disability = | disability_class = | weight_class = | weight_class_type = | rank = | event = | event_type = | university_team = | college_team = | league = | league_type = | club = | team = | turned_pro = | turned_pro_type = | partner = | former_partner = | coach = | retired = | coaching = | module2 = <!-- Achievements and titles --> | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | paralympics = | commonwealth = | highest_ranking = | personal_best = <!-- Medal record --> | show_medals = | medal_templates = {{Medal|Competition | [[Gyşky Paralimpiýa oýunlary]] }} {{Medal|Gold | 1984 Innsbruck | Downhill LW6/8 }} {{Medal|Gold | 1984 Innsbruck | Giant slalom LW6/8 }} {{Medal|Gold | 1984 Innsbruck | Slalom LW6/8 }} {{Medal|Gold | 1984 Innsbruck | Alpine combination LW6/8 }} {{Medal|Silver | 1988 Innsbruck | Slalom LW6/8 }} {{Medal|Bronze | 1988 Innsbruck | Downhill LW6/8 }} | medal_templates_title = | module3 = }} '''Gunilla Ahren''' (doglan senesi: 1961 ýylyň [[1 oktýabr]]y) — şwesiýaly öňki para-alp dagy-çaňgyçysydyr. Ol Awstriýanyň Insbruk şäherinde geçirilen 1984 we 1988 ýyllardaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda öz ýurduna wekilçilik edip, jemi alty medal — dört altyn, bir kümüş we bir bürünç medal gazandy. == Karýerasy == Ahren 1984 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda LW6/8 kategoriýasynda bäsleşdi. Ol slalom (1:16.04 wagt görkezijisi bilen), ägirt uly slalom (1:28.68 wagt görkezijisi bilen), aşak düşüş (1:09.20 wagt görkezijisi bilen) we alp super-kombinasiýasy ýaryşlarynda dört sany altyn medal gazandy. Ahren 1988 ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda hem çykyş etdi. Ol slalom ýaryşynda kümüş medal (altyn medal 1:15.63 wagt bilen Martina Altenberegere, bürünç medal bolsa 1:37.46 wagt bilen Eszbieta Dadoka gowşuryldy) we aşak düşüş ýaryşynda 1:17.64 wagt görkezijisi bilen bürünç medal gazandy (onuň öňünde, ýagny ýeňijiler kürsüsinde 1:13.87 wagt bilen Martina Altenberger we 1:14.51 wagt bilen Nensi Gustafson durdy). Şeýle hem, ol ägirt uly slalom ýaryşyna gatnaşdy. Ahren şeýle-de 1990 ýyldaky Para-alp dagy-çaňgysy boýunça dünýä çempionatynda bäsleşdi<ref>{{Cite web |title=Gunilla Ahren - Alpine Skiing {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/gunilla-ahren |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing - womens-slalom-lw68 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-slalom-lw68 |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing - womens-giant-slalom-lw68 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-giant-slalom-lw68 |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing - womens-downhill-lw68 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-downhill-lw68 |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1984 - alpine-skiing - womens-alpine-combination-lw68 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1984/results/alpine-skiing/womens-alpine-combination-lw68 |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - alpine-skiing - womens-slalom-lw68 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/alpine-skiing/womens-slalom-lw68 |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - alpine-skiing - womens-downhill-lw68 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/alpine-skiing/womens-downhill-lw68 |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Innsbruck 1988 - alpine-skiing - womens-giant-slalom-lw68 |url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988/results/alpine-skiing/womens-giant-slalom-lw68 |access-date=2024-07-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=1990 Alpine Skiing World Championships, Winter Park |url=https://oepc.at/downloads/Ergebnislisten_Weltmeisterschaften/WM-Ski-Alpin_1990_Winter_Park_USA.pdf |website=oepc.at}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ahren, Gunilla}} [[Kategoriýa:1961 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:Häzirki wagtda ýaşaýan adamlar]] [[Kategoriýa:Doglan ýeri görkezilmedik adamlar]] [[Kategoriýa:Şwesiýaly zenan dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:Şwesiýanyň paralimpiýa dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň dag-çaňgyçylary]] [[Kategoriýa:1984 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1988 ýylyň gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:Şwesiýanyň paralimpiýa altyn medalçylary]] [[Kategoriýa:Şwesiýanyň paralimpiýa kümüş medalçylary]] [[Kategoriýa:Şwesiýanyň paralimpiýa bürünç medalçylary]] [[Kategoriýa:XX asyryň şwesiýaly türgen zenanlary]] 7w17skowh3ch5pd2mqxas1rd57tayb5