Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Judit Polgár 0 25073 271047 2026-09-28T14:30:52Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '{{Infobox sportsperson |name = Judit Polgár |image = Judit Polgár 2013.jpg |caption = Polgár 2013 ýylda (Warşawa) |country = Wengriýa |birth_date = {{Birth date and age|1976|7|23|df=y}} |birth_place = [[Budapeşt]], [[Wengriýa]] |death_date = |death_place = |spouse = [[Gusztáv Font]] |children = 2 |father = [[László Polgár]] |relatives = {{plainlist| * [[Sofia Polgar]] (uýasy) * [[Susan Polgar]] (uýasy) }} |title = Grossmeýster (küşt)|Grossmeýs...' 271047 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson |name = Judit Polgár |image = Judit Polgár 2013.jpg |caption = Polgár 2013 ýylda (Warşawa) |country = Wengriýa |birth_date = {{Birth date and age|1976|7|23|df=y}} |birth_place = [[Budapeşt]], [[Wengriýa]] |death_date = |death_place = |spouse = [[Gusztáv Font]] |children = 2 |father = [[László Polgár]] |relatives = {{plainlist| * [[Sofia Polgar]] (uýasy) * [[Susan Polgar]] (uýasy) }} |title = [[Grossmeýster (küşt)|Grossmeýster]] (1991) |rating = (2015 ýylyň sentýabryndan bäri işjeň däl) |peak_rating = 2735 (2005 ýylyň iýuly) |peak_ranking = {{ubl|8 orun (2004 ýylyň ýanwary)|1 zenan (1989 ýylyň ýanwary)}} |FIDE_id = 700070 |mother={{ill|Klára Polgár|hu|Polgár Lászlóné}} |citizenship=Wengriýa }} '''Judit Polgár''' (doglan senesi: 1976 ýylyň 23 iýuly) — wengriýaly şahmat boýunça grossmeýster bolup, ol ähli döwürleriň iň güýçli zenan şahmatçysy hasaplanýar<ref name="strongestfemaleever" />. Ol dünýäniň iň güýçli 10 şahmatçysynyň hataryna giren, reýtingi 2700-den ýokary bolan we iň ýokary derejede 2735 reýtinge ýeten, şeýle hem Dünýä şahmat çempionatynyň final tapgyrynda bäsleşen ýeke-täk zenandyr. Ol 1989 ýylyň ýanwaryndan başlap, 2014 ýylda professional şahmat karýerasyny tamamlaýança dünýäde iň ýokary reýtingli zenan şahmatçy boldy we 2015 ýylyň mart aýyndaky reýting sanawyna çenli birinji orny eýeledi; bu bolsa zenanlaryň arasynda yzygiderli 26 ýyllap birinji orunda durmak bilen rekorddyr<ref>{{Cite web|last=Smerdon|first=David|title=What's behind the gender imbalance in top-level chess?|url=http://theconversation.com/whats-behind-the-gender-imbalance-in-top-level-chess-150637|access-date=15 June 2021|website=The Conversation|date=13 December 2020|language=en|archive-date=29 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029225404/https://theconversation.com/whats-behind-the-gender-imbalance-in-top-level-chess-150637|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Judit Polgar {{!}} Top Chess Players|url=https://www.chess.com/players/judit-polgar|access-date=15 June 2021|website=Chess.com|language=en-US|archive-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120222735/https://www.chess.com/players/judit-polgar|url-status=live}}</ref>. Polgár şahmat boýunça ajaýyp zehinli çaga bolup, 12 ýaşynda FIDE-niň iň güýçli 100 şahmatçysynyň reýting sanawyna giren iň ýaş oýunçy boldy (1989 ýylyň ýanwar aýyndaky sanawda 55 orny eýeledi). 1991 ýylda, 15 ýaşynda we 4 aýlygynda grossmeýster derejesini gazanyp, şol döwür üçin iň ýaş grossmeýster boldy we öňki dünýä çempiony Bobbi Fişere degişli bolan 33 ýyllyk rekordy täzeledi. Bu üstünlik bilen ol taryhda grossmeýster derejesini alan dördünji zenan boldy; ol bu derejä uly aýal dogany Suzanyň üçünji zenan grossmeýster bolan ýylynda ýetdi<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html FIDE Rating List :: January 1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104050052/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html |date=4 January 2017 }} OlimpBase</ref><ref>{{cite web|title=Super-Tournament – Participants|last=Avrukh|first=Boris|publisher=Boris Avrukh|date=25 June 2009|author-link=Boris Avrukh|url=http://avrukhboris.wordpress.com/2009/06/25/presentation-of-the-players-and-additional-information-for-the-18th-maccabiah/|access-date=22 April 2010|archive-date=18 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718085950/http://avrukhboris.wordpress.com/2009/06/25/presentation-of-the-players-and-additional-information-for-the-18th-maccabiah/|url-status=live}}</ref><ref name="JPolgarSite">{{cite web|title=Judit Polgár|publisher=Judit Polgár|url=http://www.polgarjudit.com/|access-date=10 February 2014|archive-date=25 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325100116/http://www.polgarjudit.com/|url-status=live}}</ref>. Polgár Hastings (1993), Madrid (1994), León (1996), ABŞ-nyň Açyk çempionaty (1998), Hoogeveen (1999), Sigeman & Co (2000), Japfa (2000) we Najdorf ýadygärlik ýaryşy (2000) ýaly şahmat ýaryşlarynda ýeňiji boldy ýa-da birinji orny paýlaşdy<ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.com/puzzles|title=Queen who exposed the arrogance of kings|newspaper=[[The Times]]|last=Moody|first=Oliver|date=13 August 2014|access-date=5 September 2015|archive-date=3 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003081834/http://www.thetimes.co.uk/tto/puzzles/chess/article4174361.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Friedel |first=Frederic |url=http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess |title=Judit Polgar to retire from competitive chess |date=13 August 2014 |publisher=ChessBase |access-date=16 August 2014 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016001024/http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://juditpolgar.com/en/node/230|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318125736/http://juditpolgar.com/en/node/230|url-status=dead|title=Her official statement on her retirement|archive-date=18 March 2015}}</ref>. Ol şol wagtky dünýäniň iň güýçli oýunçysyna (2002 ýylda Garri Kasparowa) garşy oýunda ýeňiş gazanan ýeke-täk zenandyr; şeýle hem ol "rapid" (çalt) ýa-da klassiki şahmat boýunça dünýäniň häzirki ýa-da öňki çempionlary bolan on bir oýunçyny — Magnus Karlseni, Anatoliý Karpowy, Kasparowy, Wladimir Kramnigi, Boris Spasskini, Wasiliý Smyslowy, Weselin Topalowy, Wişwanathan Anandy, Ruslan Ponomarýowy, Aleksandr Halifmany we Rustam Kasymjanowy ýeňmegi başardy. 2014 ýylyň 13 awgustynda ol ýaryş şahmatyndan gidýändigini yglan etdi<ref>{{cite web|url=http://www.chessdom.com/judit-polgar-new-captain-of-the-hungarian-national-mens-chess-team/|title=Judit Polgar new captain of the Hungarian National Men's Chess Team|publisher=Chessdom|date=12 June 2015|access-date=5 September 2015|archive-date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101120155/http://www.chessdom.com/judit-polgar-new-captain-of-the-hungarian-national-mens-chess-team/|url-status=live}}</ref>. 2015 ýylyň iýun aýynda Polgar Wengriýanyň erkekleriň milli ýygyndysynyň täze kapitany we baş tälimçisi wezipesine saýlandy<ref>{{cite web|url=http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|title=Order of Saint Stephen: President Àrder Hands over Hungary's Highest State Decoration |publisher=Hungary Today|date=24 August 2015|access-date=5 September 2015|archive-date=24 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224114910/http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|url-status=dead}}</ref>. 2015 ýylyň 20 awgustynda oňa Wengriýanyň iň ýokary sylagy bolan "Wengriýanyň Mukaddes Stefan ordeniniň Beýik Haçy" gowşuryldy<ref>{{cite web|url=https://worldchesshof.org/hof-inductee/judit-polgar|title=Judit Polgar|website=[[World Chess Hall of Fame]]|date=11 May 2021|access-date=30 July 2022|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225050324/https://worldchesshof.org/hof-inductee/judit-polgar|url-status=live}}</ref>. 2021 ýylda Polgar Bütindünýä şahmat şöhrat zalyna (World Chess Hall of Fame) girizildi. 2024 ýylyň sentýabr aýynda, FIDE-niň döredilmeginiň 100 ýyllygynyň bellenilmegi mynasybetli, Polgara soňky 100 ýylyň iň gowy zenan şahmatçysy hökmünde "FIDE 100" baýragy gowşuryldy<ref>{{Cite web |title=FIDE 100 Awards make history |url=https://www.fide.com/news/3223 |access-date=2024-10-09 |website=www.fide.com |language=en}}</ref>. == Irki döwür == [[File:A Polgár lányok fortepan 40708.jpg|thumb|upright=1.3|Judit, Zsuzsa, Zsófia we László Polgár, 1989 ýyl]] Polgár 1976 ýylyň 23 iýulynda Budapeştde ýewreý-wenger maşgalasynda dünýä indi<ref>''Breaking Through: How the Polgar Sisters Changed the Game of Chess'', (Everyman Chess 2005), Susan Polgar, page 14</ref>. Polgár we onuň iki uly aýal dogany — grossmeýster Susan hem-de halkara ussady Sofia — kakasy László Polgaryň geçiren bilim tejribesiniň bir bölegi boldular. Bu tejribe, çagalaryň örän irki ýaşdan ýörite bir ugur boýunça tälim alandyklary takdyrda ajaýyp üstünlikleri gazanyp biljekdiklerini subut etmäge gönükdirilipdi<ref>''Breaking Through: How the Polgar Sisters Changed the Game of Chess'', (Everyman Chess 2005), Susan Polgar, page 14</ref>. "Geniýler dogulmaýar, olar döredilýär" — bu Lászlónyň esasy pikiri (tezisi) bolupdy. Ol we aýaly Klara üç gyzyny öýde okadyp, olara ýörite ugur hökmünde şahmat boýunça tälim berdiler<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=210390&contrassID=2&subContrassID=5&sbSubContrassID=0&listSrc=Y&itemNo=210390 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122004124/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=210390&contrassID=2&subContrassID=5&sbSubContrassID=0&listSrc=Y&itemNo=210390 |archive-date=22 November 2007 |title=All the right moves |work=[[Haaretz]] |last=Shvidler |first=Eli |date=22 November 2007 }}</ref>. Şeýle-de, László üç gyzyna halkara dili bolan Esperantony öwretdi. Şol döwürde käbir günbatar synçylary tarapyndan, gyzlary adaty çagalyk durmuşyndan mahrum edendikleri üçin olar tankyt edilipdiler<ref name="Shenk"/>. Adatça, şahmat erkekleriň agdyklyk edýän ugrudyr we aýallar köplenç has ejiz oýunçylar hasaplanýardy; şonuň üçin hem aýallaryň arasynda dünýä çempionyny kesgitlemek pikiri öňe sürülýärdi<ref>{{cite book |last=Carlisle |first=Rodney P. |url=https://books.google.com/books?id=jLqXM3U_pzEC&pg=PA129 |title=Encyclopedia of play in today's society |publisher=Sage Publications, Inc. |year=2009 |isbn=978-1-4129-6670-2 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaplay00carl/page/n168 129] |url-access=limited |access-date=29 September 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005135711/https://books.google.com/books?id=jLqXM3U_pzEC&pg=PA129 |url-status=live }}</ref>. Emma László başyndan bäri gyzlarynyň diňe aýallar üçin niýetlenen ýaryşlara gatnaşmalydygy baradaky pikire garşy çykypdy. "Aýallar intellektual işjeňlik ugurlarynda erkekler bilen deň derejede netijeleri gazanyp bilýärler" diýip, ol ýazypdy. "Şahmat hem intellektual işjeňligiň bir görnüşidir, şonuň üçin bu ýagdaý şahmata hem degişlidir. Şoňa görä-de, biz bu babatda islendik kemsitmäni ret edýäris." Bu garaýyş Polgarlar maşgalasyny şol döwrüň Wengriýanyň Şahmat Federasiýasy bilen gapma-garşylyga getirdi, sebäbi federasiýanyň syýasaty aýallaryň diňe aýallar üçin niýetlenen ýaryşlarda oýnamagyny talap edýärdi<ref>{{cite news|newspaper=The Mohave Daily Miner|date=9 November 1986|location=Kingman, Arizona|title=Sisters test male domination of chess|last=Koza|first=Patricia (UPI)|page=B2}}</ref>. Polgar diňe zenanlar üçin niýetlenen ýaryşlarda ýa-da bölümlerde seýrek çykyş edýärdi we hiç haçan Zenanlaryň arasyndaky dünýä çempionatynda bäsleşmedi: "Men hemişe şeýle diýýärin: zenanlar erkek oýunçylar ýaly ussatdyklaryna ynanmalydyrlar, ýöne bu diňe olar erkek oýunçylar ýaly zähmet çekmäge we oýna çynlakaý çemeleşmäge taýyn bolan ýagdaýlarynda mümkindir<ref>{{cite news | title=A Gender Divide In The Ultimate Sport Of The Mind | first=Sean | last=Phillips | publisher=NPR | date=15 August 2010 | url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129214019 | access-date=21 August 2010 | archive-date=17 August 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100817142847/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129214019 | url-status=live }}</ref>." László Polgar ajaýyp şahmat tälimçisi hökmünde ykrar edilse-de<ref name="Pandolfini2">{{cite book|title=Treasure Chess: Trivia, Quotes, Puzzles, and Lore from the World's Oldest Game|last=Pandolfini|first=Bruce|author-link=Bruce Pandolfini|page=84|publisher=Random House|year=2007|isbn=978-0-375-72204-2}} Pandolfini, chess author and coach, writes: "Judit Polgár is simply the strongest female chess player in history."</ref>, Polgarlar maşgalasy gyzlaryna tälim bermek üçin hünärmen şahmatçylary, şol sanda Wengriýanyň çempiony we Halkara ussady (IM) Tibor Floriany, Grosmeýster (GM) Pal Benkony we rus grosmeýsteri Aleksandr Çernini hem işe alypdy<ref name="Pandolfini">{{cite book | title=Treasure Chess: Trivia, Quotes, Puzzles, and Lore from the World's Oldest Game | last=Pandolfini | first=Bruce | author-link=Bruce Pandolfini | page=84 | publisher=Random House | year=2007 | isbn=978-0-375-72204-2}} Pandolfini, chess author and coach, writes: "Judit Polgár is simply the strongest female chess player in history."</ref>. Uýalaryň iň ulusy bolan Suzan Polgar (ol Sofiýadan 5,5 ýaş, Juditden bolsa 7 ýaş uludy) ýaryşlarda gazanan üstünlikleri bilen şahmat dünýäsinde ilkinji bolup tanaldy we 1986 ýyla çenli dünýäde iň ýokary reýtingli zenan şahmatçy boldy<ref name="NYT_Mar181989">{{cite news|title=Top-Rated Female Chess Player Is Just One of Three Stars at Home|date=18 March 1989|author=Harold C. Schonberg|work=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0710F93F540C7B8DDDAA0894D1484D81|access-date=5 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Chess Moves Are Planned. Birthdays Happen.|author=Bruce Weber|date=5 August 1992|work=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10615FD3A5E0C768CDDA10894DA494D81&pagewanted=2|access-date=6 April 2011}}</ref><ref name="HowGood">{{cite book | title=How Good is Your Chess | last=King | first=Daniel | page=118 | year=1993 | publisher=Dover | isbn=0-486-42780-3}}</ref>. Ilki başda, iň kiçisi bolandygy sebäpli, Judit tälim alnýan wagty uýalaryndan aýry saklanýardy. Emma bu ýagdaý Juditiň gyzyklanmasyny has-da artdyrdy. Ol oýnuň düzgünlerini öwrenenden soň, maşgala agzalary Juditiň özleriniň öwrenýän meselelerine çözgüt tapyp bilýändigini gördüler we ony topara çagyryp başladylar<ref name="JuditBio"/><ref name="SusanPolgarSite_bio">{{cite web|title=Biography of Susan Polgar|publisher=Susan Polgar|url=http://www.susanpolgar.com/susan-polgar-biography.html|access-date=22 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414141819/http://www.susanpolgar.com/susan-polgar-biography.html|archive-date=14 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=20 Questions with Susan Polgar|publisher=Chessville|url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/PolgarS.htm|access-date=22 March 2011|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510051242/http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/PolgarS.htm|url-status=usurped}}</ref>. Bir agşam Suzan tälimçileri — güýçli Halkara ussady — bilen oýnuň soňky tapgyryny (endgame) öwrenýärdi. Çözgüt tapyp bilmänsoň, olar düşeginde ýatan Juditi oýardylar we ony okuw otagyna alyp geldiler. Ýarym ukuda bolmagyna garamazdan, Judit olara meseläniň çözgüdini görkezdi, şondan soň olar ony ýene-de ýerine ýatyrdylar<ref name="chessbase_Jan72011">{{cite web|title=Judit Polgár in Rocca di Papa|date=7 January 2011|publisher=Chessbase|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6928|access-date=16 January 2011|archive-date=10 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110112542/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6928|url-status=live}}</ref>. László Polgaryň tejribesi bir halkara ussadyndan we iki grosmeýsterden ybarat maşgalanyň kemala gelmegine sebäp boldy; şeýle hem bu tejribe zehiniň tebigy däl-de, köplenç terbiýe we tälim arkaly ösdürilip bilinjekdigi baradaky pikiri güýçlendirdi we zenanlaryň hem şahmat grosmeýsteri bolup biljekdigini subut etdi<ref name="Shenk">{{cite book | title=The Immortal Game: Or How 32 carved pieces on a board illuminated our understanding of war, art, science, and the human brain | last=Shenk | first=David | year=2006 | publisher=Anchor Canada/Random House | page=132 | isbn=978-0-385-66227-7}}</ref><ref>{{cite book | title=What Makes a Genius | publisher=Scientific American | year=2008 | page=102 | isbn=978-1-4042-1401-9}} Note: From article ''The Expert Mind'' by Philip E. Ross Aug 2006 issue. The Ross article uses the wording "proves" nurture over nature.</ref>. === Çagalykdan zehinli şahmatçy === Kiçi ýaşlarynda uýasy Suzan tarapyndan tälim alan Judit Polgar irki ýaşlaryndan bäri şahmatda ajaýyp zehin görkezipdi. Ol 5 ýaşyndaka, şahmat tagtasyna seretmezden maşgala dostuny ýeňipdi. Oýundan soň dosty şeýle degişipdi: "Sen şahmatda gowy oýnaýarsyň, ýöne men hem nahar bişirmekde ussat." Judit oňa şeýle jogap beripdi: "Siz hem plitanyň üstüne seretmezden nahar bişirýärsiňizmi?"<ref name="Lyman_Jan8_89">{{cite news | newspaper=The Sunday Telegraph | location=Nashua, New Hampshire | date=8 January 1989| page=F-2 | last=Lyman | first=Shelby | title=Talented chess players are all in the Polgar family}}</ref>. Emma Suzanyň aýtmagyna görä, Juditiň zehini adaty bolmadyk tebigy ukypdan däl-de, eýsem köp zähmet çekmegiň netijesinde ýüze çykypdyr. Muny düşündirip, Suzan şeýle diýipdi: "Judit işe haýal başlaýardy, ýöne örän zähmetsöýerdi."<ref>{{cite book | title=Mindset: the new psychology of success | last=Dweck | first=Carol S. | year=2006 | publisher=The Random House Publishing Group | page=80 | isbn=978-0-345-47232-8}}</ref><ref>{{cite book|title=Counterplay: An Anthropologist at the Chessboard|url=https://archive.org/details/counterplayanthr00desj|url-access=limited|first= Robert R.|last=Desjarlais|page=[https://archive.org/details/counterplayanthr00desj/page/n149 140]|year=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-26739-8 }}</ref>. Polgar şol ýaşdaky özüni şahmata "berlen" ýa-da "şahmata juda höwesli" adam hökmünde häsiýetlendiripdi. Ol ilkinji gezek 10 ýaşyndaka Halkara ussat Dolfi Drimeri, 11 ýaşyndaka bolsa grossmeýster Lew Gutmany ýeňipdi<ref>{{cite web | title=Judit Polgár vs Dolfi Drimer | website=[[Chessgames.com]] | url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110730 | access-date=15 May 2010 | archive-date=5 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100305010425/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110730 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110739 | title=Judit Polgár vs Lev Gutman | website=[[Chessgames.com]] | access-date=15 May 2010 | archive-date=4 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100304235620/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110739 | url-status=live }}</ref>. Judit 6 ýaşynda ýaryşlara gatnaşyp başlady we 9 ýaşyna çenli Wengriýanyň Şahmat Federasiýasyndaky reýtingi 2080-e ýetdi. Ol Budapeştde şahmat klubunyň agzasy bolup, şol ýerde ussat derejeli oýunçylardan tejribe toplardy<ref name="SchonbergNYT"/>. 1984 ýylda Budapeştde, şol wagt degişlilikde 9 we 7 ýaşynda bolan Sofiýa bilen Judit iki sany ussat oýunça garşy gözleri daňylgy ýagdaýda (görmän) iki oýun oýnadylar we ýeňiş gazandylar. Bir pursatda gyzlar garşydaşlarynyň biriniň gaty haýal oýnaýandygyndan nägile bolup, sagat ulanylmalydygyny teklip etdiler<ref name="Hearst"/>. 1986 ýylyň aprel aýynda 9 ýaşly Judit ABŞ-da ilkinji reýtingli ýaryşyna gatnaşdy; ol "New York Open" ýaryşynyň reýtingsizler bölüminde birinji orny eýeläp, 1000 ABŞ dollary möçberinde baýrak gazandy<ref>{{cite news | newspaper=The Pittsburgh Press | page=A2 | date=7 April 1986| title=Young masters | volume=102 | number=284}}</ref>. Polgar aýal doganlarynyň üçüsi hem ýaryşa gatnaşdy. 16 ýaşly Suzan grossmeýsterler bölüminde oýnap, grossmeýster Uolter Brauny ýeňdi; 11 ýaşly Sofiýa öz bölüminde ikinji orny eýeledi, ýöne ýaryşda iň köp ünsi Judit özüne çekdi. Grossmeýsterler bu çynlakaý we dym-dyrslyk oýnaýan çaganyň oýnuna tomaşa etmek üçin gelip giderdiler. Ol ilkinji ýedi oýnunda ýeňiş gazandy, soňky oýnunda bolsa deňme-deň netije (remiz) görkezdi. "Open" ýaryşynyň reýtingsizler bölüminde gowşak oýunçylar köp bolsa-da, bu ýerde ABŞ üçin daşary ýurtly bolan we entek reýtingi kesgitlenmedik, ýokary derejeli (ekspert) güýje eýe oýunçylar hem bardy. Milorad Boşkowiç Juditiň altynjy tapgyrdaky garşydaşy — güýçli ekspert hökmünde tanaýan ýugoslawiýaly oýunçy — bilen bolan söhbetdeşligi barada şeýle gürrüň berdi: "Ol maňa oýunda käbir töwekgelçiliklere barandygyny aýtdy, sebäbi gyzyň şeýle gowy hüjüm edip biljekdigine ynanmandyr." Judit şol wagtlar iňlis dilinde gowy gepläp bilmeýändigi sebäpli, žurnaliste şahmat boýunça hünärmen bolmagy maksat edinýändigini aýdanda, ejesi oňa terjimeçi bolup kömek etdi. Habarçy ondan haçan-da bolsa bir gün dünýä çempiony bolup-bolmajakdygyny soranda, Judit: "Synanyşaryn" diýip jogap berdi<ref>{{cite news | newspaper=Schenectady Gazette | agency=Associated Press | date=10 April 1986| title=Hungarian, 9, Wins Tourney Sisters Share Chess Ability | page=3 | volume=XCII | number=165}}</ref><ref name="SchonbergNYT">{{cite news | newspaper=St. Petersburg Times | last=Schonberg | first=Harold C. | page=19A | title=The Polgar sisters: Hungary's triple threat at chess | volume=102 | number=259 | location=St. Petersburg, Florida}}</ref>. 1987 ýylyň ýanwar aýynda 10 ýaşly Judit Awstraliýanyň Adelaida şäherinde geçirilen "Adsteam Lidums" halkara ýaryşynda rumyniýaly halkara ussady Dolfi Drimeri ýeňdi.[40] Edmar Mednis Judidi ýeňen oýnuny şol ýaryşdaky iň gowy oýny hasaplaýandygyny aýtdy: "Şol oýunda seresaply hereket etdim... Grosmeýsterler 10 ýaşly gyzlardan ýeňilmegi halamaýarlar, sebäbi şonda ähli gazetleriň baş sahypasyna çykýarys<ref>{{cite news | newspaper=The Sunday Telegraph | date=8 February 1987| title=Younger sisters are also proficient | last=Lyman | first=Shelby | location=Nashua and Southern New Hampshire | volume=1 | number=45}}</ref>." 1988 ýylyň aprel aýynda, 11 ýaşy-da dokuz aýy dolanda, Polgar "New York Open" ýaryşynyň "International B" bölüminde ilkinji gezek halkara ussady derejesiniň talabyny ýerine ýetirip, bu derejäni gazanan iň ýaş gyz boldy; bu ýaş rekordy 2026 ýylyň iýul aýynda Bodhana Siwanandan tarapyndan täzelenýänçä saklanyp galdy<ref>{{cite news | newspaper=The Sunday Telegraph | location=Nashua, New Hampshire | date=24 April 1988| page=F-2 | last=Lyman | first=Shelby | title=Tournaments attract 1,060 players}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/jul/31/chess-bodhana-sivanandan-11-breaks-another-world-age-record-at-dole-trophy|title=Chess: Bodhana Sivanandan, 11, breaks another world age record at Dole Trophy|first=Leonard|last=Barden|date=31 July 2026|via=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | last=Berry | first=Jonathan | location=Toronto | date=1 October 1988| page=C16 | title=Youth tourneys are growing trend}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.torneionline.com/loto_tornei_d.php?codice=1988ROU03&tipo=1 | title=C.to Mondiale U12 | website=torneionline.com | publisher=Italian Chess Federation | access-date=27 February 2015 | archive-date=7 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141007205345/http://www.torneionline.com/loto_tornei_d.php?codice=1988ROU03&tipo=1 | url-status=live }}</ref>. 1988 ýylyň awgust aýynda Polgar Rumyniýanyň Timişoara şäherinde geçirilen "Dünýä ýaşlarynyň şahmat we parahatçylyk festiwalynda" 12 ýaşa çenli oglanlar üçin niýetlenen bölümde ýeňiji boldy<ref>{{cite news | newspaper=The Toronto Star | title=Challenge meet largest ever | page=M21 | date=4 February 1989| last=Day | first=Lawrence}} note: Day incorrectly gives Judit's age as 10. Score of Polgár–Hennigen game is provided with brief analysis.</ref>. 1988 ýylyň oktýabr aýynda Londonda geçirilen we 10 oýunçynyň gatnaşmagynda aýlawly ulgam boýunça guralan ýaryşda 7 utuk gazanyp (2 utulma bilen), ysraýylly grosmeýster Ýair Kraidmandan ýarym utuk öňe geçip, birinji orny eýeledi<ref name="Spoke_Nov2_1988">{{cite news|newspaper=The Spokesman-Review|title=Girl stuns chess world|location=Spokane, Washington|date=2 November 1988|agency=Associated Press|page=A1}}</ref>. Aprel, awgust we oktýabr aýlaryndaky netijeleri bilen ol halkara ussady derejesini almak üçin zerur bolan talaplary ýerine ýetirdi; şol wagt ol bu derejäni gazanan iň ýaş oýunçydy<ref name="LymanOct301988">{{cite news|author=Shelby Lyman|title=Hungarian girl may be next world champion|publisher=The Sunday Telegraph|page=F-2|location=Nashua, New Hampshire|date=30 October 1988}}</ref>. Bobbi Fişer hem, Garri Kasparow hem bu derejä eýe bolanlarynda 14 ýaşyndadylar; Polgar bolsa 12 ýaşyndady. Hut şol döwürde öňki dünýä çempiony Mihail Tal Polgaryň dünýä çempionatynda ýeňiş gazanmak mümkinçiliginiň bardygyny aýtdy. Juditden ýaryşlaryň gyzlar bölüminiň deregine oglanlara garşy oýnamagy barada soralanda, ol şeýle diýdi: "Beýleki gyzlar şahmaty o diýen çynlakaý kabul etmeýärler... Men günde bäş-alty sagat türgenleşýärin, olar bolsa nahar bişirmek we öý işleri bilen meşgullanyp, ünslerini sowýarlar."<ref name="Spoke_Nov2_19882">{{cite news|newspaper=The Spokesman-Review|title=Girl stuns chess world|location=Spokane, Washington|date=2 November 1988|agency=Associated Press|page=A1}}</ref> 1988-nji ýylyň noýabr aýynda Judit we onuň aýal doganlary Ildikó Mádl bilen bilelikde Salonikide geçirilen 28-nji Şahmat Olimpiadasynyň zenanlar bölüminde Wengriýa wekilçilik etdiler. Halkara Şahmat Federasiýasy Polgar maşgalasynyň gyzlaryna toparlaýyn ýaryşlarda erkeklere garşy oýnamaga rugsat bermedi<ref>{{cite news|newspaper=The Toronto Star|agency=Reuters|page=D18|date=26 December 1988|title=3 sisters moving up in male world of chess}}</ref>. Ýaryşdan öň, Sowet Soýuzynyň zenanlar toparynyň tälimçisi we grossmeýsteri Eduard Gufeld Polgar gyzlary barada şeýle diýipdi: "Bu gyzlaryň tiz wagtda gazanan abraýynyň ep-esli bölegini 28-nji Olimpiadada ýitirjekdiklerine ynanýaryn... Şondan soň wengriýaly aýal doganlaryň zehinlidigini ýa-da diňe bir aýaldygyny bileris!"<ref>{{cite news|author=Robert Byne|title=Chess|date=21 March 1989|work=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0713FF3E590C728EDDAA0894D1484D81|access-date=5 April 2011}}</ref> Emma Wengriýanyň zenanlar topary çempionlygy gazandy; bu, şol ýaryşyň taryhynda Sowet Soýuzynyň ýeňiji bolmadyk ilkinji gezek bolmagydy. Judit ikinji tagtada oýnady we ýaryşy 12½–½ hasaby bilen iň ýokary netijede tamamlap, şahsy altyn medala eýe boldy. Şeýle-de, ol Pawlina Angelowa garşy oýnunda iň ajaýyp oýun üçin berilýän baýraga mynasyp boldy<ref>{{cite news|newspaper=The Toronto Star|last=Day|first=Lawrence|title=Soviet Union captures World team championship|date=17 December 1988|page=M21}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/01/10/nyregion/chess-004389.html|last=Byrne|first=Robert|title=Chess|work=The New York Times|date=10 January 1989|access-date=20 April 2010}}</ref>. 1989-njy ýylyň ýanwar aýyndaky Elo reýting sanawynda, 12 ýaşyndaka, onuň reýtingi 2550-e deňdi; bu bolsa dünýäde 55-nji orny we zenanlaryň arasynda iň ýokary görkezijini aňladýardy. Ol zenanlaryň arasynda dünýä çempiony Maýa Çiburdanidzeden 35 reýting baly we aýal dogany Suzandan 45 bal öňdedi. Öňki sanawdan bäri geçen alty aýyň dowamynda ol haýran galdyryjy derejede 190 reýting balyny gazanypdy<ref>{{cite news|newspaper=The Sun-Herald|date=22 January 1989|last=Koshnitsky|first=Garry|title=Polgar highest rated woman|page=156|location=Sydney, Australia}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html|title=FIDE Rating List :: January 1989|publisher=Olimpbase.org|access-date=27 February 2015|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104050052/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html|url-status=live}}</ref>. "British Chess Magazine" žurnaly şeýle diýip belledi: "Judit Polgaryň soňky gazanan netijeleri deňeşdirilende, Fişeriň we Kasparowyň şol ýaşdaky çykyşlaryny solgun görkezýär."<ref name="Lyman_Jan8_892">{{cite news|newspaper=The Sunday Telegraph|location=Nashua, New Hampshire|date=8 January 1989|page=F-2|last=Lyman|first=Shelby|title=Talented chess players are all in the Polgar family}}</ref> Juditiň şahmat tagtasy başyndaky asuda we pespäl häsiýeti onuň oýun stiliniň dartgynlylygy bilen düýbünden tapawutlanýardy<ref name="Globe_Feb5_92">{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|title=Hungarian teen-ager achieves rank of chess grandmaster|agency=New York Times Service|date=5 February 1992|page=A9}}</ref>. Britan grossmeýsteri Dewid Norwud eýýäm tejribeli oýunçy bolan wagtynda, entek çaga bolan Judit tarapyndan ýeňlişe sezewar edilmegini ýatlap, ony "garşydaşyny derbi-dagyn edýän, goňur-gyzyl saçly, söýgüli we kiçijik 'wakaş'" (ýagny, güýçli we howply garşydaş) hökmünde suratlandyrypdyr<ref name="Telegraph_Allot2002">{{cite news|title=Queen takes all|first=Serena|last=Allott|date=16 January 2002|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/3294892/Queen-takes-all.html|access-date=25 April 2010|location=London|archive-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331171125/https://www.telegraph.co.uk/news/health/3294892/Queen-takes-all.html|url-status=live}}</ref>. Britan žurnalisti Dominik Lawson 12 ýaşly Juditiň "ýok ediji" nazarlary we garşydaşyna tikilip seredişi barada şeýle ýazypdyr: "Gözleriniň reňkli bölegi (iris) şeýle bir çal we goýy reňkde welin, olar göz görejinden (pupil) tapawutlandyryp bolmajak derejede meňzeş görünýär. Uzyn gyzyl saçlary bilen utgaşanda, bu aýratyn täsir galdyrýar"<ref>{{cite news|newspaper=The Age|last=Lawson|first=Dominic (Spectator)|title=Mastering the world of chess|date=15 November 1988|page=11|location=Melbourne, Australia|number=41,642}}</ref>. 1990 ýylda britan grossmeýsteri Naýjel Şort Juditi "taryhdaky iň beýik üç ýa-da dört sany şahmat zehininiň biri" diýip atlandyrdy<ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Soviet dark horses dominating U.S. play | date=25 August 1990| page=F10}}</ref>. Emma Kasparow başda şübhe bildiripdi: "Onda ajaýyp şahmat zehini bar, ýöne ol, ahyrsoňy, aýal maşgala. Mesele aýal psihikasynyň kemçiliklerine gelip direýär. Hiç bir aýal uzak wagtlaýyn göreşi dowam etdirip bilmez<ref name="JuditBio">{{cite web|title=Judit Polgár Biography |publisher=Judit Polgár |url=http://www.polgarjudit.com/biography_en.html |access-date=19 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923164906/http://www.polgarjudit.com/biography_en.html |archive-date=23 September 2010 }}</ref>." Emma soňra, 2002 ýylda Polgar bilen bolan çalt oýunda (rapid) ýeňilenden soň, Kasparow öz pikirini üýtgetdi: "Polgarlar öz ukyplarynda hiç hili tebigy çäklendirmeleriň ýokdugyny görkezdiler; bu pikiri köp sanly erkek oýunçy, saçy guýruk görnüşinde daňylan on iki ýaşly gyz tarapyndan düýbünden ýeňilýänçäler kabul etmekden ýüz öwüripdiler." 1989 ýylda Polgar Amsterdamdaky "OHRA Open" ýaryşynda Boris Gelfand bilen üçünji orny paýlaşdy we ilkinji gezek grossmeýster normasyny ýerine ýetirdi<ref>{{cite news | newspaper=Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | page=J11 | title=Defending champion loses her 13-year title | date=4 January 1992}} Note: Day writes that with this tournament Polgár "collected her third and final Grandmaster norm". This implies this was sufficient to earn the GM title, but most accounts indicate she won the title with the Hungarian championship in December.</ref><ref>{{cite web | url=http://www.365chess.com/tournaments/Vienna_1991 | title=Vienna 1991 | publisher=365Chess.com | access-date=8 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170613/http://www.365chess.com/tournaments/Vienna_1991 | url-status=live }}</ref>. Şol döwre çenli Polgar aýal doganlary barada köp sanly kitaplar we makalalar ýazylyp, olar hatda şahmat dünýäsinden daşarda hem meşhurlyga eýe bolupdylar. 1989 ýylda ABŞ-nyň prezidenti Jorj H. U. Buş we onuň aýaly Barbara Wengriýa eden saparlary wagtynda Polgarlar maşgalasy bilen duşuşdylar. 1996 ýyla çenli köpçülige hödürlenmedik bolsa-da, 1990 ýylda Polgaryň hem gatnaşmagynda şahmat oýnaýan çagalar barada "Chess Kids" atly dokumental film düşürildi. Dokumental filmde Polgar bilen söhbetdeşlik görkezilmedi, sebäbi onuň kakasy munuň üçin töleg talap edipdi<ref name="Globe_Feb5_92">{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | title=Hungarian teen-ager achieves rank of chess grandmaster | agency=New York Times Service | date=5 February 1992| page=A9}}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The News | date=5 February 1992 | page=3A | location=Boca Raton, Florida | title=Hungarian chess whiz is youngest grandmaster ever}}</ref><ref>{{cite web | url=https://en.chessbase.com/post/judit-polgar-how-i-beat-fischer-s-record/2 | title=Judit Polgar: How I beat Fischer's record | website=[[ChessBase]] | date=5 February 2013 | access-date=7 September 2023 | archive-date=7 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230907062259/https://en.chessbase.com/post/judit-polgar-how-i-beat-fischer-s-record/2 | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite Chessgames.com game | gid= 1110989 | title= Tibor Tolnai vs Judit Polgar | access-date = 7 September 2023}}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | title=Girl, 15, youngest Grandmaster ever | last=Berry | first=Jonathan | date=8 February 1992| page=A13}}</ref>. 1990 ýylda Judit Wiskonsin ştatyndaky Fond-du-Lak şäherinde geçirilen Bütindünýä ýaşlar şahmat festiwalynda 14 ýaşa çenli oglanlar toparynda ýeňiji boldy<ref>{{cite news | title=CHESS; For Karpov, Defeat Only Serves as a Spur | first=Robert | last=Byrne | date=28 June 1992 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | access-date=20 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105826/http://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. Şeýle-de, 1990 ýylda Judit we onuň aýal doganlary Aýallaryň Olimpiadasynda Wengriýanyň adyndan çykyş edip, altyn medal gazandylar. Bu Juditiň gatnaşan iň soňky diňe aýallar üçin niýetlenen ýaryşydy. 1991 ýylyň oktýabrynda Wenada geçirilen ýaryşda Judit 5½–3½ hasaby bilen Zoltan Ribli we Jon Nunn bilen deň derejede üçünji orny paýlaşdy<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | title=Chess; Peruvian Wins Reshevsky Memorial | last=Byrne | first=Robert | work=The New York Times | date=9 August 1992 | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328095757/http://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | title=CHESS; Senior Grandmasters Defeat Women, 39 to 33 | first=Robert | last=Byrne | date=11 October 1992 | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328111212/http://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. === Grossmeýster === 1991 ýylyň dekabrynda Polgar Wengriýanyň milli çempionatynda ýeňiş gazanyp, grossmeýster derejesine eýe boldy; şol wagt ol bu derejäni gazanan iň ýaş oýunçydy (15 ýaş we 4 aýlyk). Bu netije Fişeriň rekordyny bir aýa geçdi<ref name="strongestfemaleever" /><ref name="Shenk"/><ref name="JuditBio"/>. Şeýlelikde, ol taryhda iň ýaş grossmeýster bolan ilkinji zenan we grossmeýster derejesini alan dördünji zenan (Nona Gaprindaşwili, Maýa Çiburdanidze we Polgaryň uýasy Suzandan soň) boldy. Şeýle hem, Polgar bu üstünligi bilen uýasy Suzanyň 1991 ýylyň ýanwarynda goýan iň ýaş zenan grossmeýster rekordyny 7 ýyldan gowrak wagt tapawudy bilen täzeledi. Şahmat boýunça iň güýçli ýurtlaryň biri bolan Wengriýanyň iň güýçli oýunçylarynyň hemmesi diýen ýaly (diňe Zoltan Ribli gatnaşmady) şol ýylky çempionata gatnaşdylar. Soňky tapgyra geçilende, Polgara grossmeýster derejesini almak üçin deňme-deň netije (niçýa) ýeterlikdi, ýöne ol grossmeýster Tibor Tolnaýa garşy oýunda ýeňiş gazanyp, dokuz oýunda alan alty utugy bilen birinji orny eýeledi<ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | title=Girl, 15, youngest Grandmaster ever | last=Berry | first=Jonathan | date=8 February 1992| page=A13}}</ref>. 1992 ýylda Polgar Linaresde geçirilen Madrid halkara ýaryşynda [[Anatoliý Karpow]]dan soň ikinji orny paýlaşdy. Ol we rus grossmeýsteri Wladimir Epişin ýaryşy 5½–3½ hasaby bilen tamamladylar<ref>{{cite news | title=CHESS; For Karpov, Defeat Only Serves as a Spur | first=Robert | last=Byrne | date=28 June 1992 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | access-date=20 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105826/http://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. 1992 ýylyň iýul aýynda Manhettende geçirilen Reşewskiý ýadygärlik ýaryşynda ol ikinji orny eýeledi; ýaryşy dört ýeňiş, bäş deňme-deň netije we ýeňlişsiz tamamlady<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | title=Chess; Peruvian Wins Reshevsky Memorial | last=Byrne | first=Robert | work=The New York Times | date=9 August 1992 | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328095757/http://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. 1992 ýylyň sentýabr aýynda Polgar Arubada geçirilen ýaryşa gatnaşdy; bu ýaryşda tejribeli erkek şahmatçylardan ybarat topar iň güýçli zenan şahmatçylaryň toparyna garşy bäsleşdi. Erkekleriň toparyna Lew Polugaewskiý, Wolfgang Ulman, Oskar Panno, Efim Geller, Borislaw Iwkow we Wasiliý Smyslow girdiler. Zenanlaryň toparynda bolsa Judit we Suzan Polgar, Pia Kramling, Çiburdanidze, Ketewan Arahamiýa we Alisa Galliamowa çykyş etdiler. Erkekler ýaryşda 39–33 hasaby bilen ýeňiş gazandylar. Umumy netijede iň köp utuk gazanan türgen 57 ýaşly Polugaýewskiý boldy; 16 ýaşly Polgar bolsa 7½–4½ hasaby bilen ikinji orny eýeledi<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | title=CHESS; Senior Grandmasters Defeat Women, 39 to 33 | first=Robert | last=Byrne | date=11 October 1992 | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328111212/http://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. Soňra Polgar 1992–93 ýyllaryň Täze ýyl baýramçylygy döwründe geçirilen Hastings ýaryşynda birinji orny paýlaşdy. Şol wagt dünýäde sekizinji orunda durýan rus grossmeýsteri Ýewgeniý Bareýew ýaryşyň soňky tapgyryna öňdelik bilen giripdi, ýöne özara oýnalan ikinji oýunda Polgara ýeňildi; bu bolsa oňa birinji orny paýlaşmaga mümkinçilik berdi<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1993/02/21/style/chess-a-polgar-triumph-before-her-triumph.html?pagewanted=1 | title=CHESS; A Polgar Triumph Before Her Triumph | first=Robert | last=Byrne | date=21 February 1993 | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328100357/http://www.nytimes.com/1993/02/21/style/chess-a-polgar-triumph-before-her-triumph.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. Hastings ýaryşyndan derrew soň, fewral aýynda Polgar öňki dünýä çempiony Boris Spasskiý bilen görkezme oýnuny geçirdi. Ol bu oýunda 5½–4½ hasaby bilen ýeňiş gazandy we karýerasynda şol wagta çenli iň uly pul baýragy bolan 110 000 ABŞ dollaryny aldy<ref>{{cite news | last=Lundstrom | first=Harold | title=Kasparov primes for defense by breezing through 100 foes | page=W8 | date=26 February 1993| newspaper=The Deseret News | location=Salt Lake City, Utah}}</ref>. Şeýle hem Polgar Monakoda geçirilen we 12 grossmeýsteriň gatnaşmagynda gözüňi ýumup oýnalýan (blindfold) ýaryşy hem öz içine alýan "Melody Amber" ýaryşyna gatnaşdy. Anand we Karpow birinji, Ljubojewiç üçünji orny eýeledi; Polgar bolsa 11 tapgyrdan 6½ utuk toplap, Iwançuk, Şort, Korçnoý we aýal dogany Suzan ýaly beýleki güýçli grossmeýsterlerden öňe geçip, arassa dördünji orny eýeledi<ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=More than meets the eyes | date=29 May 1993| page=A13}}</ref><ref>{{cite web | title=Amber-blind 2nd Monte Carlo 1993 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Amber-blind_2nd_1993 | access-date=13 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170702/http://www.365chess.com/tournaments/Amber-blind_2nd_1993 | url-status=live }}</ref>. 1993 ýylda Polgar "Interzonal" ýaryşyna gatnaşmaga hukuk gazanan ilkinji zenan boldy. Mart aýynda ol Budapeştde geçirilen "Zonal" ýaryşynda ikinji orun üçin dört oýunçy bilen deň netije görkezdi we soňra goşmaça ýeňijini kesgitleýän ýaryşda ýeňiş gazandy<ref name="strongestfemaleever" /><ref name="Shenk"/><ref name="JuditBio"/>. Şondan soň ol ​​bäsdeş guramalar bolan FIDE-niň we PCA-nyň "Interzonal" ýaryşlarynda "Kandidatlar ýaryşyna" (Candidates Tournament) gatnaşmaga örän az tapawut bilen hukuk gazanyp bilmese-de, dünýäniň öňdebaryjy oýunçylarynyň biridigi baradaky derejesini tassyklady<ref name="strongestfemaleever" /><ref name="Shenk"/><ref name="JuditBio"/>. 1993 ýylyň tomusynda Bobbi Fişer birnäçe wagtlap Polgarlaryň maşgalasynda myhman boldy. Ol 1992 ýylda Spasskiý bilen geçiren oýny arkaly Ýugoslawiýa garşy girizilen BMG-niň gabawyny bozandygy sebäpli ABŞ tarapyndan berlen tussag etmek baradaky buýruk zerarly Ýugoslawiýada gizlin ýaşaýardy. Suzan Polgar maşgalasy bilen bilelikde Fişer bilen duşuşdy we ony "Ýugoslawiýanyň kiçijik bir obasyndaky darajyk myhmanhana otagynda" gizlenip ýaşamagyny bes etmäge ynandyrdy. Ol ýerde bolan döwründe köp gezek "Fişer şahmaty" (Fischer random chess) oýnady we aýal doganlara öz oýunlaryny seljermäge kömek etdi. Suzan onuň şahsy derejede mähirli adamdygyny aýtdy we syýasy garaýyşlary sebäpli käbir gapma-garşylyklar ýüze çykan bolsa-da, onuň myhman hökmünde ýanlarynda bolan wagtyndaky köplenç ýakymly pursatlary ýatlady. Fişeriň bir dostunyň teklibi bilen, Fişer bilen Polgaryň arasynda "blis" (çalt oýnalýan) şahmat oýnunyň geçirilmegi meýilleşdirildi we bu barada metbugata habar berildi. Emma Fişer bilen Laslo Polgaryň arasynda meseleler ýüze çykdy we Fişer oýny ýatyrdy; oýnuň geçirilip-geçirilmejekdigini soran dostuna bolsa: "Ýok, olar ýewreý" diýip jogap berdi<ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Polgar moves up to Interzonal | date=15 May 1993| page=E9}}</ref><ref>{{cite web | title=Budapest zt-A Budapest 1993 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt-A_1993 | access-date=13 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170652/http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt-A_1993 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | title=Budapest zt playoff Budapest 1993 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt_playoff_1993 | access-date=13 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170658/http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt_playoff_1993 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.mark-weeks.com/chess/9496fiix.htm | title=1993 Biel FIDE Interzonal Tournament | author=Mark Weeks | access-date=24 January 2009 | archive-date=9 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110709155338/http://www.mark-weeks.com/chess/9496fiix.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.mark-weeks.com/chess/9496piix.htm | title=1993 Groningen PCA Qualifying Tournament | author=Mark Weeks | access-date=24 January 2009 | archive-date=13 March 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180313033545/http://www.mark-weeks.com/chess/9496piix.htm | url-status=live }}</ref><ref name="Polgar_Lubbock">{{cite web | last=Polgar | first=Susan | publisher=Lubbock Avalanche-Journal/Lubbock online| date=18 January 2009 | title=Polgar: Remembering a chess champion, the late Bobby Fischer | url=http://www.lubbockonline.com/stories/011809/col_378558316.shtml | access-date=2 May 2010 | archive-date=14 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110714000631/http://lubbockonline.com/stories/011809/col_378558316.shtml | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | last=Chun | first=Rene | title=Bobby Fischer's Pathetic Endgame | url=https://www.theatlantic.com/past/docs/issues/2002/12/chun.htm | publisher=The Atlantic| access-date=2 May 2010 | date=December 2002 | archive-date=17 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100417072214/http://www.theatlantic.com/past/docs/issues/2002/12/chun.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | newspaper=Bangor Daily News | title=Fischer, teen-ager to match chess skills | last=Ingram | first=Judith | date=7 August 1993| page=7 | volume=105 | number=44 | location=Bangor, Maine}}</ref>. 1994 ýylyň tomusynda Polgar Ispaniýada geçirilen "Madrid International" ýaryşynda ýeňiş gazanyp, şol wagta çenli karýerasyndaky iň uly üstünligine ýetdi. Gata Kamski, Ýewgeniý Bareýew, Waleriý Salow we Iwan Sokolow ýaly güýçli garşydaşlaryň arasynda ol 7 utuk we 2 ýeňilgi (7–2) netijesi bilen, ikinji orundakydan 1,5 utuk öňe geçip, ýaryşy tamamlady. Ortaça reýtingi 2672 bolan garşydaşlara garşy oýnanda, onuň bu ýaryşdaky görkezijisi (performans reýtingi) 2778-e deň boldy<ref>{{cite news | title=Chess | first=Robert | last=Byrne | date=7 June 1994 | url=https://www.nytimes.com/1994/06/07/arts/chess-316350.html | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110027/http://www.nytimes.com/1994/06/07/arts/chess-316350.html | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | title=PGN File Events: 1994 | url=http://www.chessopolis.com/chessfiles/pgn_events_1994.htm | publisher=chessopolis.com | access-date=21 April 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100415060436/http://www.chessopolis.com/chessfiles/pgn_events_1994.htm | archive-date=15 April 2010| url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/SingleEvent.asp?Params=199510SSSSS3S102713000000111101298300000010100 | title=Madrid 1994 | publisher=ChessMetrics.com | access-date=21 April 2010 | archive-date=27 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120527055030/http://chessmetrics.com/cm/CM2/SingleEvent.asp?Params=199510SSSSS3S102713000000111101298300000010100 | url-status=live }}</ref>. 1994 ýylyň oktýabrynda ol Buenos-Aýresde, saglygy gowşan Polugaýewskini hormatlamak maksady bilen gurnalan ýaryşda çykyş etdi. Oňa dünýä çempionlygyna dalaşgär hasaplanýan sekiz sany grossmeýster gatnaşdy: Karpow, Anand, Salow, Iwançuk, Kamski, Şirow, Ljubojewiç we Polgar. Ýaryş özboluşly häsiýete eýe bolup, her oýunda gara şahkaly oýunçynyň "Sisiliýa goragy" (Sicilian Defence) açylyşyny ulanmagy talap edilýärdi; sebäbi Polugaýewski bu açylyş boýunça ähli döwürleriň iň uly bilermeni hasaplanýardy.[90] Bu ýagdaý Polgaryň peýdasyna boldy, sebäbi bu onuň iň gowy görýän açylyşydy. Güýçli bäsdeşleriň arasynda ol Iwançuk bilen bilelikde üçünji orny paýlaşdy<ref>{{cite web | url=http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1014008 | title=9_Lev Polugajevky Tourn. Buenos Aires 1994 | website=[[Chessgames.com]] | access-date=21 April 2010 | archive-date=5 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100505154246/http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1014008 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1994/12/13/arts/chess-093106.html | work=The New York Times | title=Chess | first=Robert | last=Byrne | access-date=21 April 2010 | date=13 December 1994 | archive-date=2 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100702003002/http://www.nytimes.com/1994/12/13/arts/chess-093106.html | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Russian master first again | date=4 February 1995| page=K14}}</ref>. 1995 ýylyň sentýabrynda Polgar Amsterdamda geçirilen "Donner Memorial" ýaryşynda 7 utuk we 4 ýeňilgi (7–4) netijesi bilen üçünji orny eýeledi. Ol birinji orny paýlaşan Ýan Timman we Hulio Grandadan yza galyp, Ýasser Seirawan, Aleksandr Huzman, Alekseý Şirow, Aleksandr Halifman, Aleksandr Morozewiç we Waleriý Salowdan öňe geçdi.[93] Soňky oýunda Şirowy 21 göçümde ýeňip, ol üçünji orny ynamly üpjün etdi<ref>{{cite news | newspaper=Los Angeles Times | date=5 September 1995| title=Chess| last=Peters | first=Jack | page=A18}}</ref>. 1995 ýylyň noýabrynda Arubada ol şol döwürde Ýewropanyň iň güýçli oýunçylarynyň biri bolan gollandiýaly Ýeroen Pikete garşy ýoldaşlyk duşuşygyny geçirdi. Reýtingleriň deň derejede bolandygyna garamazdan, Polgar duşuşykda 6–2 hasaby bilen ýeňiş gazandy<ref>{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Milicevic takes top spot | page=L14 | date=23 September 1995}}</ref><ref>{{cite web | title=Donner mem Amsterdam 1995 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Donner_mem_1995 | access-date=8 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170619/http://www.365chess.com/tournaments/Donner_mem_1995 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1995/12/12/arts/chess-006769.html | title=Chess | first=Robert | last=Byrne | date=12 December 1995 | access-date=22 April 2010 | work=The New York Times | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328102409/http://www.nytimes.com/1995/12/12/arts/chess-006769.html | url-status=live }}</ref>. 1995 ýylda Şotlandiýanyň Lewis adasyndaky şahmat kluby, Polgar bilen Naýjel Şortuň arasynda 12 asyrda ýasalan "Lewis şahmaty" toplumyny ulanyp, oýun guramaga synanyşdy. Emma Britan muzeýi, oýunçylaryň ellik geýjekdigi baradaky kepilliklere garamazdan, şol toplumy bermekden ýüz öwürdi. Şotland parlamentiniň agzasy Kalum Makdonald, şahmatyň beden gatnaşygy talap edilýän sport görnüşi däldigini göz öňünde tutup, toplumyň howpsuz boljakdygyny belledi<ref>{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Oddest story of the year | page=L12 | date=15 July 1995}}</ref>. Ahyrynda, muzeý şahmat toplumynyň Lewis adasyndaky festiwal ýaryşynda görkezilmegine rugsat berdi, ýöne ol hiç hili oýunda ulanylmady. Polgar dört sany grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky "her kim hemmä garşy" (iki aýlawly) ýaryşda ýeňiş gazandy; ol alty oýunda bäş utuk toplady we Şorta garşy oýnan iki oýnunda-da ýeňiş gazandy<ref>{{cite news | newspaper=The Toronto Star| last=Day | first=Lawrence | title=FIDE grinds to a halt | page=K14 | date=14 October 1995}}</ref><ref>{{cite web | title=Isle of Lewis 1995 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Isle_of_Lewis_1995 | access-date=8 May 2010 | archive-date=17 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120917180107/http://www.365chess.com/tournaments/Isle_of_Lewis_1995 | url-status=live }}</ref>. Bu mysalda algebraik ýazgy usuly ulanylýar. 1994 ýylda Linaresde geçirilen ýaryşda Polgar dünýä çempiony Garri Kasparowa garşy oýunda ýeňildi; şol oýunda Kasparow "el degdiň – göçürmeli" (touch-move) düzgünini bozmakda aýyplandy. Bu ýaryş 17 ýaşly Polgaryň dünýäniň iň güýçli oýunçylary bilen bäsleşmäge çagyrylan ilkinji gezekki ýagdaýydy. Dört oýundan soň onuň iki utugy bardy<ref name="Globe_Mar19_94">{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Victory boosts Karpov's rating | date=19 March 1994 | page=A18 }}</ref>. Bäşinji tapgyrda Kasparow bilen bolan oýunda ol kem-kemden Polgaryň üstünden agdyklyk gazandy we 35 göçüşden soň aýdyň artykmaçlyga eýe boldy<ref name="Geuzendam">{{cite book|title=Linares! Linares!: A Journey into the Heart of Chess|last=[[Dirk Jan ten Geuzendam|ten Geuzendam]]|first=Dirk Jan|year=2001|publisher=[[New In Chess]]|isbn=978-9056910778|pages=72–80}}</ref>. Habarlara görä, 36 göçüşinde dünýä çempiony aty göçürmek baradaky kararyny üýtgedip, şol pýesany başga bir meýdança geçirdi<ref>{{cite news | last=Peters | first=Jack | date=5 January 1995 | title=Chess Highlights of 1994 | newspaper=[[The Los Angeles Times]] | format=print and online column | page=27 | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-01-01-mn-15295-story.html | access-date=28 April 2016 | quote=What made 1994 a memorable year for chess? Certainly it had its share of controversial incidents, led by the touch-move dispute in which Garry Kasparov took back a move against Judit Polgar. | archive-date=11 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090911095551/http://articles.latimes.com/1995-01-01/news/mn-15295_1_chess-tournament-club | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Berry |first=Jonathan |author-link=Jonathan Berry (chess player) |date=19 March 1994 |title=Victory boosts Karpov's rating |page=A18 |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto |format=print column |url=https://www.proquest.com/docview/385234867 |access-date=5 September 2022 |id={{ProQuest|385234867}} |quote=Mr. Kasparov picked up his knight at d7 and placed it on c5. 'Touch move' requires a player to move a touched piece, but the move is not over until the hand leaves the piece. Seeing that 37.Bb7–c6 would be bad for Black, Mr. Kasparov instead put the knight on f8. However, the way Miss Polgár saw it, Mr. Kasparov's hand did leave the piece on c5. Accounts diverge from there. We do know that Spanish TV recorded the game and that there were several spectators, some of whom thought that Mr. Kasparov removed his hand from the knight at c5. |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426154719/https://www.proquest.com/docview/385234867 |url-status=live }}</ref>. Şahmat düzgünlerine görä, oýunçy pýesany elinden goýberenden soň, şol göçüş güýjünde galmalydyr; şonuň üçin, eger Kasparow hakykatdanam elini pýesadan aýran bolsa, ol ilki niýetlenen göçüşini amala aşyrmaly bolardy. Polgar şol pursatda Kasparowa garşy nägilelik bildirmedi we soňra şeýle diýdi: "Men dünýä çempiony bilen oýnaýardym we şeýle möhüm çärä ilkinji gezek çagyrylan wagtym ýakymsyz ýagdaýy döretmek islemeýärdim. Şeýle hem, eger şikaýatym ret edilen bolsa, wagt ýetmezçiligi ýüze çykan pursatda sagatdaky wagtymyň jerime hökmünde azaldylmagyndan gorkýardym". Şeýle-de bolsa, ol wakanyň şaýady bolan, ýöne hiç hili çäre görmedik emin Karlos Falkona soragly nazarlar bilen seretdi<ref name="Geuzendam" />. Waka Ispaniýanyň PVS telewideniýe kompaniýasynyň topary tarapyndan wideo ýazga alyndy we ýazgyda Kasparowyň barmaklarynyň at (şahmat figurasyny) goýberendigi görkezildi<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/SwsYWmjUP-k Ghostarchive]{{cbignore}} and the [https://web.archive.org/web/20200628203348/https://www.youtube.com/watch?v=SwsYWmjUP-k&t=1131s Wayback Machine]{{cbignore}}: {{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=SwsYWmjUP-k| title = Linares Chess Tournament, part 2. | website=[[YouTube]] | date = 8 September 2017 }}{{cbignore}}</ref><ref name="LymanMay94"/><ref>{{cite news|last1=Barden|first1=Leonard|date=19 March 1994|title=CHESS|pages=WEEKEND FT XXI|publisher=Financial Times, UK|url=https://archive.org/stream/FinancialTimes1994UKEnglish/Mar%2019%201994%2C%20Financial%20Times%2C%20%2319%2C%20UK%20%28en%29#page/n43/mode/2up|access-date=24 June 2020|quote=Video film stills confirmed that Kasparov's hand had quit the knight for about a quarter of a second.}}</ref>. Ýaryşyň direktory Karlos Falkon bu subutnama elýeterli bolanda, Kasparowy ýeňlişe sezewar etmedi<ref name="Berry_GM_Mar261994">{{cite news | newspaper=Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Kasparov caught on videotape | date=26 March 1994 | page=E7 | quote = During round 5 of the Linares tournament (March 1), World Champion Gary Kasparov started to move his knight from d7 to c5, but reconsidered and played the knight to f8.}}</ref>. ABŞ-ly şahmat žurnalisti Şelbi Laiman muny goldap, sportuň köpüsinde "gaýtadan görkezmeleriň" (instant replays) eminleriň ilkinji kararyny üýtgetmeýändigini we şahmatyň hem muňa degişlidigini ýazdy. Wideo ýazgy ýaryşyň hemaýatkäri Luis Renteronyň haýyşy boýunça köpçülige ýaýradylmady<ref name="LymanMay94">Lyman, Shelby (1 May 1994). [https://news.google.com/newspapers?nid=1876&dat=19940501&id=FDofAAAAIBAJ&sjid=L88EAAAAIBAJ&pg=6762,158965&hl=en "Kasparov's Hand Quicker Than Eye"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225105408/https://news.google.com/newspapers?nid=1876&dat=19940501&id=FDofAAAAIBAJ&sjid=L88EAAAAIBAJ&pg=6762,158965&hl=en |date=25 February 2017 }}, ''[[Spartanburg Herald-Journal]]''.</ref>. Bir pursatda Polgaryň myhmanhananyň bar-ynda Kasparowa ýüzlenip: "Meniň bilen nädip şeýle edip bildiň?" diýip sorandygy habar berildi<ref name="Geuzendam" />. Bu wakadan soň, Kasparow interwýu berýän adama göni aýtdy: "... ol köpçüligiň öňünde meniň oýunda hile ulanandygymy aýtdy. ... Meniň pikirimçe, şeýle beýanatlary bermezden ozal, onuň ýaşyndaky gyza edep-ekram öwredilmelidir<ref name="GardianBarden_2002"/>." Soňra Kasparow üç ýyllap onuň bilen gepleşmekden ýüz öwürdi. Ol žurnalistlere wyždanynyň arassaçydygyny aýtdy, sebäbi eliniň figurany goýberendigini duýmandy. Polgar ýaryşyň ahyryna çenli özüne gelse-de, indiki alty tapgyrda pes netije görkezdi we bary-ýogy ýarym utuk gazandy. Bu waka ýaryşda ortaça derejede çykyş eden diýlip hasaplanan Kasparowa hem täsir eden bolmagy mümkin<ref>Kasparov Interview, [[New In Chess]], March 1994, reprinted in '{{cite book|title=Finding Bobby Fischer: Chess Interviews|last=[[Dirk Jan ten Geuzendam|ten Geuzendam]]|first=Dirk Jan|year=1994|publisher=[[New In Chess]]|isbn=978-9071689864|pages=72–80}}' and '{{cite book|title=Finding Bobby Fischer: Chess Interviews|last=[[Dirk Jan ten Geuzendam|ten Geuzendam]]|first=Dirk Jan|year=2015|publisher=[[New In Chess]]|isbn=978-9056915728|pages=72–80}}'</ref><ref>{{cite news | newspaper=Deseret News | date=27 May 1994 | last=Lundstrom | first=Harold | title=Kasparov comes out on top in tourne | page=C6 | location=Salt Lake City, Utah }}</ref>. === Iň güýçli 10 oýunçynyň hatarynda === Polgar umumylykda ähli döwürleriň iň güýçli zenan şahmatçysy hasaplanýar<ref>{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Tournament was just super | page=K12 | date=1 March 1997}}</ref><ref>{{cite web | title=Linares 14th 1997 | publisher=365chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Linares_14th_1997 | access-date=10 May 2010 | archive-date=3 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110503055951/http://www.365chess.com/tournaments/Linares_14th_1997 | url-status=live }}</ref>. 1996 ýylyň ýanwar aýynda ol ähli şahmatçylaryň arasynda iň güýçli onluga giren ýeke-täk zenan boldy<ref>{{cite news | title=Chess; Faster and More Accurate, Polgar Outplays Karpov | first=Robert | last=Byrne | date=7 July 1998 | url=https://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | access-date=24 April 2010 | work=The New York Times | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328094802/http://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. 1996 ýylyň awgust aýynda ol Wenada 10 oýunçynyň gatnaşmagyndaky örän güýçli ýaryşa gatnaşdy. Karpow, Topalow we Boris Gelfand birinji orun üçin deň netije görkezdiler; şeýle hem Kramnik, Polgar we Leko dördünji orun üçin deň netije gazandylar<ref>{{cite news | title=Chess: Polgar Is First Woman to Win the Open | first=Robert | last=Byrne | date=25 August 1998| newspaper=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=30 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224329/https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | url-status=live }}</ref>. 1996 ýylyň dekabrynda Polgar San-Pauloda Braziliýanyň çempiony Gilbert Milosa garşy oýun geçirdi. Duşuşykdaky dört tapgyrlyk oýunlar şeýle düzgün boýunça geçirildi: ilkinji 30 göçüş üçin bir sagat, oýnuň galan bölegi üçin bolsa goşmaça 30 minut wagt berildi. Polgar iki oýunda ýeňiş gazandy, birinde deňme-deň oýnady we birinde ýeňildi; netijede ol baýrak hökmünde 12 000 ABŞ dollary möçberinde pul gazandy<ref name="Globe_Nov14_98">{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Polgar sparkles again in the attack | first=Jonathan | page=E8 | date=14 November 1998}}</ref><ref>{{cite web | title=VAM Hoogeveen 2nd Hoogeveen 1998 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998 | access-date=15 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170710/http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998| url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=The Week in Chess 212 – 30 November 1998 |first=Mark |last=Crowther |publisher=This Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic212.html#4 |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042007/https://theweekinchess.com/html/twic212.html |archive-date=5 February 2012 }}</ref>. 1997 ýylyň fewralynda ol Linaresdäki "super-turnirde" çykyş etdi; bu ýaryşda Kasparow Kramnikden öňe geçip ýeňiş gazandy. 12 sany grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bu turnirde Polgar Ananddan, Iwançukdan, Gelfanddan we Şirowdan öňe geçip, arassa bäşinji orny eýeledi<ref name="JPolgarSite"/><ref name="Globe_Nov14_98"/>. Turniriň güýçli derejesi (gatnaşyjylaryň ortaça reýtingi 2701 bolupdyr) göz öňünde tutulanda, onuň görkezen netijesi ajaýyp hasaplandy we ol Iwançuka garşy oýunda görkezen taktiki ussatlygy üçin ýokary baha aldy<ref name="JPolgarSite"/>. 1997 ýylyň aprelinde ol dünýäniň iň gowy 10 oýunçysynyň gatnaşmagynda geçirilen, XIX derejeli we her oýunçynyň beýlekiler bilen bir gezek duşuşýan (single round-robin) "Dos Hermanas" şahmat turnirinde çykyş etdi. Ol 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezip, altynjy orny eýeledi<ref name="Globe_Nov14_98"/>. 1997 ýylyň iýunynda Topalowyň ýeňiş gazanan Madriddäki 10 oýunçyly grossmeýsterler turnirinde ol ýene-de 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezdi<ref name="Berry_GM_Mar261994"/>. 1997 ýylyň iýulynda Polgar abraýly "Dortmund" halkara turnirinde bäsleşdi. On oýunçydan ybarat güýçli düzümde ol Anatoliý Karpow ýaly oýunçylardan öňe geçip, bäşinji orny eýeledi<ref name="GardianBarden_2002"/>. Turnirde ol şol wagt dünýäde dördünji orunda durýan Weselin Topalowa garşy gara şahmat figuralary bilen oýnap ýeňiş gazandy. Polgar çuňňur oýlanylan pozision pida (figura gurbanlygy) amala aşyrança, Topalow artykmaçlyga eýe bolupdy<ref name="Berry_GM_Mar261994"/>. 1997 ýylyň oktýabrynda Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen "VAM" halkara turnirinde, dört grossmeýsteriň arasynda iki aýlawly (double round-robin) görnüşde geçirilen ýaryşda ol ikinji orny paýlaşdy<ref name="GardianBarden_2002"/>. "Ähli döwürleriň iň güýçli oýunçysynyň kimdigi barada uzak wagtdan bäri gyzgyn jedeller dowam edip gelýär" diýip, grossmeýster Robert Birn 1997 ýylyň 26 awgustynda "New York Times" gazetindäki makalasynda ýazypdy. "Esasy dalaşgärler — Bobbi Fişer, Garri Kasparow, Hose Raul Kapablanka, Aleksandr Alehin ýa-da Emanuel Lasker. Ýöne iň beýik zenan oýunçy barada hiç hili jedel ýok: ol — 21 ýaşly Judit Polgar."<ref name="Berry_GM_Mar261994"/> 1997 ýylyň fewralynda ol Linaresdäki "super-turnirde" çykyş etdi; bu ýaryşda Kasparow Kramnikden öňe geçip ýeňiş gazandy. 12 sany grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bu turnirde Polgar Ananddan, Iwançukdan, Gelfanddan we Şirowdan öňe geçip, arassa bäşinji orny eýeledi<ref name="Berry_GM_Mar261994"/><ref name="Geuzendam"/>. Turniriň güýçli derejesi (gatnaşyjylaryň ortaça reýtingi 2701 bolupdyr) göz öňünde tutulanda, onuň görkezen netijesi ajaýyp hasaplandy we ol Iwançuka garşy oýunda görkezen taktiki ussatlygy üçin ýokary baha aldy<ref name="Berry_GM_Mar261994"/>. 1997 ýylyň aprelinde ol dünýäniň iň gowy 10 oýunçysynyň gatnaşmagynda geçirilen, XIX derejeli we her oýunçynyň beýlekiler bilen bir gezek duşuşýan (single round-robin) "Dos Hermanas" şahmat turnirinde çykyş etdi. Ol 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezip, altynjy orny eýeledi<ref name="Telegraph_Allot2002"/>. 1997 ýylyň iýunynda Topalowyň ýeňiş gazanan Madriddäki 10 oýunçyly grossmeýsterler turnirinde ol ýene-de 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezdi<ref name="GardianBarden_2002"/>. 1997 ýylyň iýulynda Polgar abraýly "Dortmund" halkara turnirinde bäsleşdi. On oýunçydan ybarat güýçli düzümde ol Anatoliý Karpow ýaly oýunçylardan öňe geçip, bäşinji orny eýeledi<ref name="Berry_GM_Mar261994"/>. Turnirde ol şol wagt dünýäde dördünji orunda durýan Weselin Topalowa garşy gara şahmat figuralary bilen oýnap ýeňiş gazandy. Polgar çuňňur oýlanylan pozision pida (figura gurbanlygy) amala aşyrança, Topalow artykmaçlyga eýe bolupdy<ref name="GardianBarden_2002"/>. 1997 ýylyň oktýabrynda Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen "VAM" halkara turnirinde, dört grossmeýsteriň arasynda iki aýlawly (double round-robin) görnüşde geçirilen ýaryşda ol ikinji orny paýlaşdy<ref name="GardianBarden_2002"/>. "Iň güýçli oýunçynyň kimdigi barada uzak wagtdan bäri gyzgyn jedeller dowam edýär" diýip, grossmeýster Robert Birn 1997 ýylyň 28 awgustynda "New York Times" gazetindäki makalasynda ýazypdy. 1998 ýylyň ýanwar aýynda ol Niderlandlaryň Weýk-an-Ze şäherinde geçirilen we dünýäniň iň güýçli 14 grossmeýsteriniň gatnaşmagyndaky XVII derejeli "Hoogovens" ýaryşynda çykyş etdi. Ol ýaryşyň ortasynda, ýagny Karpow, Topalow we Jerun Piket bilen deň derejede (altynjy-onunjy orunlary paýlaşyp) tamamlady; on üç oýunda ol 6,5 utuk gazandy. Polgar ýaryşyň ýeňijileriniň biri bolan Wişwanatan Anandy ýeke-täk gezek ýeňlişe sezewar etdi<ref name="GardianBarden_2002"/>. 1998 ýylyň iýun aýynda Budapeştde Polgar Anatoliý Karpowa garşy sekiz oýunlyk "çalt" şahmat (bütin oýun üçin 30 minut wagt berilýän görnüş) boýunça duşuşyk geçirdi. Ol iki oýunda ýeňiş gazanyp, galanlaryny deňme-deňlik bilen tamamlap, umumy hasapda 5–3 hasaby bilen ýeňiş gazandy. Şol wagt Karpow FIDE-niň dünýä çempionydy<ref name="GardianBarden_2002"/>. 1998 ýylyň awgustynda Polgar Gawaýy adalarynyň Kaýlua-Kona şäherindäki "Kona Surf Resort" myhmanhanasynda geçirilen ABŞ-nyň Açyk çempionatynda (U.S. Open) ýeňiş gazanan ilkinji zenan boldy. Ol ýaryşdaky ýeňşi grossmeýster Boris Gulko bilen paýlaşdy; olaryň ikisi-de 8 utuk gazandy. Onuň agressiw oýun stiliniň aýdyň mysaly hökmünde grossmeýster Georgi Kaçeişwiliniň üstünden gazanan ýeňşini görkezmek bolar; şol oýunda ol hüjüm etmek üçin öz wezirini gurban beripdi<ref name="LymanMay94"/>. 1998 ýylyň oktýabrynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen we dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky VAM ýaryşynda Ýan Timman-dan 1,5 utuk öňe geçip, ýeňiş gazandy<ref name="LymanMay94"/>. 1998 ýylyň noýabrynda Polgar Ysraýylda geçirilen "Wydra Memorial" çalt şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Ol Wişwanatan Anand bilen birinji orny paýlaşdy; ikisi-de 14 oýunda 11,5 utuk gazandy. Anand goşmaça oýunda (taý-brek) Polgary ýeňip, ýaryşyň ýeňijisi boldy<ref name="LymanMay94"/>. Iki ýylyň dowamynda Polgar dünýäde ilkinji gezek iň güýçli 10 oýunçynyň hataryna goşulan zenan bolandan soň, onuň reýtingi aşak düşdi. Ol iň güýçli 20 oýunçynyň arasynda galan bolsa-da, bu ýagdaý onuň iň güýçli ýaryşlara has seýrek çagyrylmagyna sebäp boldy<ref name="LymanMay94"/>. 1999 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen "VAM Chess" ýaryşynyň dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bölüminde çykyş etdi. Ýaryşyň başynda Ýan Timman öňdeligi eýeledi, ýöne Polgar soňky 4 oýunda 3 utuk gazanyp, yza galan ýerini dikeltdi we birinji orny paýlaşdy. Anatoliý Karpow üçünji, Darmen Sadowakasow bolsa dördünji orny eýeledi<ref>{{cite web|title=The Week In Chess 259 |date=25 October 1999 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic259.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930231855/https://theweekinchess.com/html/twic259.html |archive-date=30 September 2011 }}</ref>. 2000 ýylyň ýanwar aýynda Polgar Ispaniýanyň Pamplona şäherinde geçirilen we Naýjel Şortuň ýeňiş gazanan ýaryşynda özüniň derejesine görä kanagatlanarsyz netije görkezdi. Ol 9 oýunda bary-ýogy 4 utuk toplap, öz reýtinginden pes oýnan Ýan Timman bilen bilelikde 6-7 orunlary paýlaşdy<ref>{{cite web|title=The Week In Chess 270 |date=10 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic270.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930232038/https://theweekinchess.com/html/twic270.html |archive-date=30 September 2011 }}</ref>. Şol aýyň dowamynda Polgar "Corus Wijk aan Zee" ýaryşynda (XVIII derejeli) ýene-de bir gezek şowsuz çykyş etdi; bu ýaryşda Kasparow ýeňiş gazandy. Ol 11 tapgyra çenli hiç hili ýeňiş gazanyp bilmedi we 13 oýunda 5 utuk toplap, on dört grossmeýsteriň arasynda Wiktor Korçnoý bilen bilelikde 11-12 orunlary eýeledi<ref>{{cite web|title=The Week In Chess 273 |date=31 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic273.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807070650/https://theweekinchess.com/html/twic273.html |archive-date=7 August 2011 }}</ref>. Şeýle-de bolsa, ýanwar aýynda Gruziýanyň Batumi şäherinde geçirilen Ýewropa toparlaýyn çempionatynda ol ikinji tagtada oýnap, 6½–2½ hasaby bilen altyn medala mynasyp boldy<ref name="LymanMay94"/>. ...dalaşgärler Bobbi Fişer, Garri Kasparow, Hose Raul Kapablanka, Aleksandr Alehin ýa-da Emanuel Laskerdir. Ýöne iň güýçli zenan oýunçy barada hiç hili jedel ýok: ol hem 21 ýaşly Judit Polgardyr."<ref>{{cite news | title=CHESS; Polgar, Just One of the Boys, Hems In a Russian's Queen | first=Robert | last=Byrne | date=16 January 2000 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328103616/http://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | url-status=live }}</ref>. 1998 ýylyň ýanwar aýynda ol Niderlandlaryň Wijk aan Zee şäherinde geçirilen we dünýäniň iň güýçli 14 grossmeýsteriniň gatnaşmagyndaky XVII derejeli "Hoogovens" ýaryşynda çykyş etdi. Ol ýaryşyň ortasynda, ýagny Karpow, Topalow we Jeroen Piket bilen bilelikde 6–10 orunlary paýlaşyp, 13 oýunda jemi 6,5 utuk bilen tamamlady. Polgar ýaryşyň ýeňijileriniň biri bolan Wişwanathan Ananda şol ýaryşdaky ýeke-täk ýeňlişini dadyp görkezdi<ref>{{cite web | title=Wijk aan Zee Hoogovens 1998 | website=[[Chessgames.com]] | url=http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1006971 | access-date=24 April 2010 | archive-date=5 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100305003753/http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1006971 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Kramnik, Anand tie in Hoogooven | first=Jonathan | page=E11 | date=7 February 1998}} Note: The Berry article used the spelling Hoogooven.</ref>. 1998 ýylyň iýun aýynda Budapeştde Polgar Anatoliý Karpowa garşy sekiz oýunlyk "çalt" şahmat (oýnuň doly dowamlylygy üçin 30 minut berilýän görnüş) boýunça duşuşyk geçirdi. Ol iki oýunda ýeňiş gazanyp, galanlaryny deňme-deňlik bilen tamamlamak arkaly duşuşygy 5–3 hasaby bilen utdy. Şol döwürde Karpow FIDE-niň dünýä çempionydy<ref>{{cite news | title=Chess; Faster and More Accurate, Polgar Outplays Karpov | first=Robert | last=Byrne | date=7 July 1998 | url=https://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | access-date=24 April 2010 | work=The New York Times | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328094802/http://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | url-status=live }}</ref>. 1998 ýylyň awgust aýynda Polgar Gawaýy adalarynyň Kailua-Kona şäherindäki "Kona Surf Resort" myhmanhanasynda geçirilen ABŞ-nyň Açyk çempionatynda (U.S. Open) ýeňiş gazanan ilkinji zenan boldy. Ol ýaryşdaky ýeňşi grossmeýster Boris Gulko bilen paýlaşdy; olaryň ikisi-de 8 utuk gazanyp, 1 utuk ýitirdi. Onuň agressiw oýun stiliniň aýdyň mysaly hökmünde, hüjüm etmek üçin ferzini (waziri) gurban edip, grossmeýster Georgi Kaçeişwilini ýeňişini görkezmek bolar<ref>{{cite news | title=Chess: Polgar Is First Woman to Win the Open | first=Robert | last=Byrne | date=25 August 1998| newspaper=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=30 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224329/https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | url-status=live }}</ref>. 1998 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hoogeveen şäherinde geçirilen we dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky VAM ýaryşynda Ýan Timman-dan 1,5 utuk öňe geçip, ýeňiji boldy<ref name="Globe_Nov14_98">{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Polgar sparkles again in the attack | first=Jonathan | page=E8 | date=14 November 1998}}</ref><ref>{{cite web | title=VAM Hoogeveen 2nd Hoogeveen 1998 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998 | access-date=15 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170710/http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998| url-status=live }}</ref>. 1998 ýylyň noýabr aýynda Polgar Ysraýylda geçirilen "Wydra Memorial" atly çalt şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Ol Wişwanathan Anand bilen bilelikde birinji orny paýlaşdy; ikisi-de 14 oýunda 11,5 utuk gazandy. Anand "taý-breýk" (goşmaça) oýnunda Polgary ýeňip, ýaryşyň ýeňijisi boldy<ref>{{cite web|title=The Week in Chess 212 – 30 November 1998 |first=Mark |last=Crowther |publisher=This Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic212.html#4 |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042007/https://theweekinchess.com/html/twic212.html |archive-date=5 February 2012 }}</ref>. Polgaryň dünýäniň iň güýçli 10 şahmatçysynyň hataryna giren ilkinji zenan bolmagyndan bäri geçen iki ýylyň dowamynda onuň reýtingi peseldi. Ol iň güýçli 20 oýunçynyň hatarynda bolsa-da, bu ýagdaý onuň iň güýçli ýaryşlara has seýrek çagyrylmagyna sebäp boldy<ref name="Globe_Nov14_98"/>. 1999 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen "VAM Chess" ýaryşynyň dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bölüminde çykyş etdi. Ýaryşyň başynda Ýan Timman öňdeligi eýeledi, ýöne soňra Polgar yza galan ýagdaýyndan gaýdyp gelip, soňky 4 oýunda 3 utuk gazandy we birinji orny paýlaşdy. Anatoliý Karpow üçünji, Darmen Sadowakasow bolsa dördünji orny eýeledi<ref>{{cite web|title=The Week In Chess 259 |date=25 October 1999 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic259.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930231855/https://theweekinchess.com/html/twic259.html |archive-date=30 September 2011 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Week In Chess 270 |date=10 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic270.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930232038/https://theweekinchess.com/html/twic270.html |archive-date=30 September 2011 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Week In Chess 273 |date=31 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic273.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807070650/https://theweekinchess.com/html/twic273.html |archive-date=7 August 2011 }}</ref><ref>{{cite news | title=CHESS; Polgar, Just One of the Boys, Hems In a Russian's Queen | first=Robert | last=Byrne | date=16 January 2000 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328103616/http://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | url-status=live }}</ref>. 2000 ýylyň ýanwar aýynda Polgar Ispaniýanyň Pamplona şäherinde geçirilen we Naýjel Şortuň ýeňiş gazanan ýaryşynda öz derejesine görä kanagatlanarsyz netije görkezdi. Ol 9 oýunda bary-ýogy 4 utuk toplap, öz reýtinginden pes oýnan Ýan Timman bilen bilelikde 6-7 orunlary paýlaşdy<ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Chess | first=Jonathan | page=R29 | date=13 May 2000}}</ref>. Şol aýyň dowamynda Polgar "Corus Wijk aan Zee" ýaryşynda (XVIII derejeli) ýene-de bir şowsuz netije görkezdi; bu ýaryşda Kasparow ýeňiş gazandy. Ol 11 tapgyra çenli hiç hili ýeňiş gazanyp bilmedi we 13 oýunda 5 utuk toplap, on dört grossmeýsteriň arasynda Wiktor Korçnoý bilen bilelikde 11-12 orunlary eýeledi. Şeýle-de bolsa, ýene-de ýanwar aýynda Gruziýanyň Batumi şäherinde geçirilen Ýewropa toparlaýyn çempionatynda ol ikinji tagtada çykyş edip, 6½–2½ hasaby bilen altyn medala mynasyp boldy<ref>{{cite news | title=CHESS; Polgar Tops an Elite Field With a Last-Round Victory | first=Robert | last=Byrne | date=11 June 2000 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/06/11/nyregion/chess-polgar-tops-an-elite-field-with-a-last-round-victory.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328103838/http://www.nytimes.com/2000/06/11/nyregion/chess-polgar-tops-an-elite-field-with-a-last-round-victory.html | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | title=Japfa Classic – Indonesia | publisher=Chess.GR | url=http://www.chess.gr/tourn/2000/japfa_classic_indonesia/ | access-date=24 April 2010| archive-date=14 May 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110514195135/http://www.chess.gr/tourn/2000/japfa_classic_indonesia/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The Washington Times| date=6 May 2000| title=Polgar clearly first in strong Asian tourney}}</ref><ref>{{cite news | title=Chess; Polgar's Foe Misses a Move, And That's All She Needs | first=Robert | last=Byrne | date=2 July 2000| work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/07/02/nyregion/chess-polgar-s-foe-misses-a-move-and-that-s-all-she-needs.html | access-date=24 April 2010}}</ref><ref name="TWIC_Even2000">{{cite web|title=Some events in the year 2000 |publisher=This Week in Chess |url=http://www.chess.co.uk/twic/even2000.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318194112/http://www.chess.co.uk/twic/even2000.html |archive-date=18 March 2012 }}</ref><ref>{{cite web|title=34th Chess Olympiad |date=13 November 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=This Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic314.html#2 |access-date=25 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318194956/https://theweekinchess.com/html/twic314.html |archive-date=18 March 2012 }}</ref><ref>{{cite web|title=35th Chess Olympiad, 2002 |publisher=The Chess Drum |url=http://www.thechessdrum.net/Olympiad2002/ |access-date=25 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416085711/http://www.thechessdrum.net/Olympiad2002/ |archive-date=16 April 2010 }}</ref>. 2001-nji ýylyň fewral aýynyň ahyrynda we mart aýynyň başynda Polgar dünýäniň iň güýçli şahmatçylarynyň altysynyň gatnaşmagynda geçirilen abraýly "Linares" ýaryşynda (her oýunçynyň beýleki garşydaşlary bilen iki gezek duşuşýan aýlanykly ulgamynda) çykyş etdi. Bu ýaryş Kasparowyň ýeňşi bilen tamamlandy; ol 10 oýunda jemi 7,5 utuk gazandy. Beýleki bäş gatnaşyjy — Polgar, Karpow, Şirow, Grişuk we Leko — ýaryşy 4,5 utuk bilen tamamladylar we ikinji orny paýlaşdylar. Şeýle-de bolsa, Polgar Kasparow bilen geçiren iki oýnunda-da deňme-deň netijä geldi; bu onuň karýerasynda ýaryşyň wagt düzgünleri berjaý edilýän şertlerinde şeýle netijä gelmegi boýunça ilkinji gezek bolup geçdi. 2001-nji ýylyň martynda ol Kann şäherinde geçirilen çalt şahmat boýunça Dünýä kubogy ýaryşynyň ýarym finalyna çykdy. Ol ýaryşa gatnaşan 16 sany grossmeýsteriň arasyndan iň güýçli dörtlüge girmegi başardy. Ol ýarym finalda Ýewgeniý Bareewe ýeňildi; Bareew bolsa öz gezeginde Kasparowa ýeňildi. Çärýek finalyň pleý-off tapgyryndaky "blis" (çalt) oýnunda ol Fransiýanyň iň güýçli şahmatçysy Žoel Lotýeni 12-nji göçümde oýundan çekilmäge (ýeňlişi boýun almaga) mejbur etdi; bu ýeňiş onuň garşydaşynyň ferzini utmagy netijesinde gazanyldy we tomaşaçylaryň şowhunly el çarpyşmalaryna sebäp boldy. 2001-nji ýylyň iýun aýynda Polgar Makedoniýanyň Ohrid şäherinde geçirilen Ýewropa çempionatynda dördünji orny eýeledi; bu ýaryş 143 grossmeýsteriň we 38 halkara ussadyň (IM) gatnaşmagynda, Şweýsariýa ulgamy boýunça 13 tapgyrda geçirildi. 2001-nji ýylyň oktýabrynda ol Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen "Essent" ýaryşynda grossmeýster Lok wan Weli bilen birinji orny paýlaşdy<ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Chess | first=Jonathan | page=R19 | date=3 March 2001}}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Chess | first=Jonathan | page=R17 | date=10 March 2001}}</ref><ref>{{cite news | newspaper=The Ledger | page=D9 | location=Lakeland, Florida | date=1 April 2001| title=Kasparov douses his old rival, Karpov, With a Bucket of Tactics | last=Byrne | first=Robert}}</ref><ref>{{cite web | title=Linares 18th Linares 2001 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Linares_18th_2001 | access-date=6 May 2010 | archive-date=15 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110515075905/http://www.365chess.com/tournaments/Linares_18th_2001 | url-status=live }}</ref><ref name="NYT_Burgess"/><ref>{{cite news | title=CHESS; Another War in Macedonia Yields an Israeli Victor, 23 | first=Robert | last=Byrne | date=1 July 2001 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2001/07/01/nyregion/chess-another-war-in-macedonia-yields-an-israeli-victor-23.html | access-date=25 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110015/http://www.nytimes.com/2001/07/01/nyregion/chess-another-war-in-macedonia-yields-an-israeli-victor-23.html | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | title=CHESS; Old-Style Barroom Brawl At the Hoogeveen Corral | first=Robert | last=Byrne | date=11 November 2001 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2001/11/11/nyregion/chess-old-style-barroom-brawl-at-the-hoogeveen-corral.html | access-date=25 April 2010 | archive-date=18 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120718055208/http://www.nytimes.com/2001/11/11/nyregion/chess-old-style-barroom-brawl-at-the-hoogeveen-corral.html | url-status=live }}</ref>. 2002 ýylyň sentýabr aýynda, Russiýa bilen "Dünýäniň galan bölegi" (Rest of the World) toparynyň arasyndaky ýaryşda Polgar Garri Kasparowy bir oýunda ýeňmegi başardy. Ýaryş "rapid" (çalt oýun) düzgünleri boýunça geçirildi; her oýun üçin 25 minut wagt we her göçüm üçin goşmaça 10 sekunt wagt berildi. Ol ajaýyp pozision oýun usuly bilen ýeňiş gazandy. Gara şahmat daşlary bilen oýnan Kasparow adaty ulanýan "Sisiliýa goragy" (Sicilian Defence) usulynyň deregine "Berlin goragyny" saýlady, Polgar bolsa Kasparowyň özi hem öň ulanan bir oýun strategiýasyny dowam etdirdi. Polgar öz "top" (rook) daşlary bilen Kasparowyň şasyna (ol henizem tagtanyň merkezindedi) hüjüm etmegi başardy we iki pýadany ýitirenden soň, Kasparow ýeňlişini boýun aldy<ref name="Pein_RvW">{{cite web|title=Russia vs. The Rest of the World Moscow 2002|last=Pein|first=Malcolm|publisher=This Week In Chess|url=http://www.chess.co.uk/twic/event/rusrow02/r2.html|access-date=7 May 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930232038/https://theweekinchess.com/html/twic270.html|archive-date=30 September 2011}}</ref>. Bu oýun "Dünýä" toparyna umumy ýaryşda 52–48 hasaby bilen ýeňiş gazanmaga kömek etdi<ref>{{cite news|title=CHESS; Finally, the Rest of the World Triumphs Over Russia, 52–48|first=Robert|last=Byrne|date=29 September 2002|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/29/nyregion/chess-finally-the-rest-of-the-world-triumphs-over-russia-52-48.html?pagewanted=1|access-date=25 April 2010|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110556/http://www.nytimes.com/2002/09/29/nyregion/chess-finally-the-rest-of-the-world-triumphs-over-russia-52-48.html?pagewanted=1|url-status=live}}</ref>. Ýeňlişini boýun alandan soň, Kasparow derrew žurnalistler we fotosuratçylar üçin gadagan edilen geçelgeden çykyp gitdi. Kasparow ozal Polgary "sirk gurjagy" diýip atlandyryp, aýal şahmatçylaryň diňe çaga dogurmak bilen meşgullanmalydygyny öňe sürüpdi. Polgar bu oýny "karýerasyndaky iň ajaýyp pursatlaryň biri" diýip häsiýetlendirdi<ref name="GardianBarden_20022">{{cite news|title=Sweet revenge for Kasparov's opponent|first=Leonard|last=Barden|newspaper=The Guardian|date=11 September 2002|url=https://www.theguardian.com/world/2002/sep/11/3|author-link=Leonard Barden|access-date=25 April 2010|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201095056/https://www.theguardian.com/world/2002/sep/11/3|url-status=live}}</ref>. Bu oýun taryhy ähmiýete eýe boldy, sebäbi şahmat taryhynda ilkinji gezek aýal şahmatçy resmi ýaryşda dünýäniň iň güýçli şahmatçysyny (1 belgili oýunçyny) ýeňdi<ref>{{cite web|title=Round one shocker: Battle of the Sexes|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2046|access-date=27 April 2010|date=25 November 2004|archive-date=13 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113203307/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2046|url-status=live}}</ref>. 2016 ýylda BBC-niň "Witness" radio gepleşiginde Polgar bilen geçirilen söhbetdeşlik we ýaryşyň wideoyazgysy görkezildi<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/magazine-35483650|title=The 'Queen of Chess' who defeated Kasparov|work=BBC News|date=10 February 2016|access-date=22 June 2016|archive-date=20 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160620162207/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-35483650|url-status=live}}</ref>. 2002 ýylyň oktýabr we noýabr aýlarynda Polgar 35 Şahmat Olimpiadasynda Wengriýanyň toparynda ikinji tagtada (birinji tagtada Peter Leko oýnaýardy) çykyş etdi. 2000 ýyldaky Olimpiadadaky ýaly ajaýyp netije görkezmedik bolsa-da, ol Wengriýanyň kümüş medal gazanmagyna goşant goşdy. Wengriýa topary ýaryşda iň gowy ýeňiş-ýeňliş görkezijisine eýe bolup, oýnan 56 oýnundan diňe birinde ýeňlipdi; olar duşuşyklarynyň köpüsini 2½–1½ hasaby bilen utupdylar, emma Russiýa topary has köp utuk toplap, altyn medal gazandy. Şeýle-de bolsa, Wengriýa altyn medal gazanan Russiýa toparyna ýeke-täk ýeňlişini dadyp görkezdi. Polgaryň dördünji tapgyrda Azerbaýjanly Şahriýar Mamedýarowa garşy oýnunda, şasy tagtanyň merkezine çekilmegine sebäp bolan ajaýyp "12.Nxf7" göçümi amala aşyryldy<ref>{{cite web|title=Judit Polgár vs Shakhriyar Mamedyarov Bled 2002 Olympiad|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1256017|access-date=25 April 2010|archive-date=5 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100305005551/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1256017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=35th Chess Olympiad: Bled 2002|first1=Arvind|last1=Aaron|first2=Mark|last2=Crowther|first3=Ian|last3=Wilkinson|first4=Daaim|last4=Shabazz|first5=Malcolm|last5=Pein|publisher=olimpbase.org|url=http://www.olimpbase.org/2002/2002in.html|access-date=25 April 2010|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125214317/http://www.olimpbase.org/2002/2002in.html|url-status=live}}</ref>. 2003 ýylyň başlaryna çenli Polgar dünýäniň iň güýçli 10 şahmatçysynyň hataryna gaýtadan goşuldy<ref>{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|title=The top sportswoman?|date=11 February 2003|page=A20}}</ref><ref>{{cite web|title=Top 100 Players April 2003 – Archive|publisher=FIDE|url=http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=45|access-date=16 May 2010|archive-date=23 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523063318/http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=45|url-status=live}}</ref>. 2003 ýylda Polgar özüniň iň gowy netijeleriniň birini gazandy: Niderlandlaryň Wijk aan Zee şäherinde geçirilen XIX derejeli "Corus" şahmat ýaryşynda ýeňlişe sezewar bolman, arassa ikinji orny eýeledi; ol geljekki dünýä çempiony Wişwanatan Ananddan bary-ýogy ýarym utuk yza galyp, şol wagtky dünýä çempiony Wladimir Kramnikden bolsa bir bitin utuk öňe geçdi. Ýaryşyň iň täsirli oýunlarynyň biri, Polgaryň dördünji tapgyrda Anatoliý Karpowyň üstünden gazanan uly ýeňşidi. Ol oýnuň başynda (debyutda) göni şahmat tagtasynda oýlap tapan täze bir usulyny ulandy. Oýun 33 göçüm dowam etdi; netijede Karpow iki pyýada ýitirdi we onuň şasy goragsyz ýagdaýda galdy. Polgar oýnuň ahyrynda özüni "hoş duýandygyny" boýun aldy. 2003 ýylyň aprel aýynda Polgar Budapeştde geçirilen "Hunguest Hotels" super ýaryşynda Naýjel Şortdan soň ikinji orny eýeledi. Ol ýaryşda birinji orny eýelemäge ýakyn ýaly görünýärdi, ýöne watandaşy Peter Leko bilen bolan oýunda ýeňildi<ref>{{cite news|title=Polgar crushes Karpov|first=Malcolm|last=Pein|date=17 January 2003|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3588705/Polgar-crushes-Karpov.html|access-date=26 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114025817/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3588705/Polgar-crushes-Karpov.html|url-status=live}}</ref>. 2003 ýylyň iýun aýynda Fransiýanyň Enghien-les-Bains şäherinde geçirilen halkara ýaryşda Polgar Boris Gelfand bilen bilelikde üçünji orny paýlaşdy (netije: 5½–3½); olar ýaryşyň ýeňijisi Ýewgeniý Bareewden we grossmeýster Maýkl Adamsdan yza galdylar<ref>{{cite news|title=A Clever Knight Sacrifice, but an Even Cleverer Trap|first=Robert|last=Byrne|date=13 July 2003|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/nyregion/13CHES.html?ex=1058673600&en=159a2d9104106f8f&ei=5062&partner=GOOGLE|access-date=25 April 2010|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110634/http://www.nytimes.com/2003/07/13/nyregion/13CHES.html?ex=1058673600&en=159a2d9104106f8f&ei=5062&partner=GOOGLE|url-status=live}}</ref>. 2003 ýylyň awgust aýynda Polgar Germaniýanyň Maýns şäherinde Wişwanatan Ananda garşy sekiz oýunlyk "çalt şahmat" (rapid) duşuşygyny geçirdi; bu duşuşyk "Jynslaryň göreşi" (Battle of the Sexes) ady bilen yglan edilipdi. Alty oýundan soň, oýunçylaryň her biri üç gezek ýeňiş gazanypdy. Anand soňky iki oýunda ýeňiş gazanyp, umumy duşuşygy öz peýdasyna tamamlady<ref>{{cite news|title=CHESS; Polgar Starts Mightily, Then Collides With Leko|first=Robert|last=Byrne|date=11 May 2003|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/nyregion/chess-polgar-starts-mightily-then-collides-with-leko.html?pagewanted=1|access-date=26 April 2010|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328104652/http://www.nytimes.com/2003/05/11/nyregion/chess-polgar-starts-mightily-then-collides-with-leko.html?pagewanted=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Chess, Politics Collided In 1930s Russia|date=27 July 2003|first=Larry|last=Evans|publisher=Sun Sentinel|url=http://articles.sun-sentinel.com/2003-07-27/entertainment/0307250622_1_chess-champion-soviet-chess-federation-chess-problems|access-date=26 April 2010|archive-date=25 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725001650/http://articles.sun-sentinel.com/2003-07-27/entertainment/0307250622_1_chess-champion-soviet-chess-federation-chess-problems|url-status=dead}} note: Larry Evans refers to Polgár, "Hungary's Judith Polgár, 26, the strongest female in history"</ref><ref>{{cite news|newspaper=South Florida Sun-Sentinel|location=Fort Lauderdale, Florida|date=27 July 2004|title=Chess, politics collided in 1930s Russia|last=Evans|first=Larry|page=6D}}</ref>. 2003 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky "Essent" ýaryşynda ýeňiş gazandy. Karpowa garşy oýunlarynyň birinde ol ýalňyşlyk goýberdi we bu ýagdaý Polgara, ilkinji gezek 1889 ýylda Emanuel Laskeriň Bauere garşy oýnunda ulanan meşhur "iki pilleriň pida edilmegi" usulyny ulanmaga mümkinçilik berdi<ref>{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|last=Berry|first=Jonathan|title=Chess|page=R23|date=8 November 2003}}</ref><ref>{{cite web|title=Essent Crown Hoogeveen 2003|publisher=365Chess.com|url=http://www.365chess.com/tournaments/Essent_Crown_2003|access-date=16 May 2010|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170723/http://www.365chess.com/tournaments/Essent_Crown_2003|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Emanuel Lasker vs Johann Hermann Bauer Amsterdam 1889|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1026352|access-date=16 May 2010|archive-date=2 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051202013008/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1026352|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Judit Polgár vs Anatoli Karpov 7th Essent 2003|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1268971|access-date=16 May 2010|archive-date=5 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505142609/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1268971|url-status=live}}</ref>. === Şahmat bilen maşgala durmuşynyň arasyndaky deňagramlylyk === 2004 ýylda Polgar ogly Oliweri dünýä indermek üçin şahmat oýnamaga wagtlaýyn arakesme berdi. Netijede, ol işjeň däl oýunçy hasaplanyldy we 2005 ýylyň ýanwar aýyndaky FIDE-niň reýting sanawyna girizilmedi. Şol döwürde onuň aýal dogany Suzan özüniň oýunçylyk işjeňligini gaýtadan dikeltdi we ýene-de wagtlaýynça dünýäniň iň güýçli aýal şahmatçysy derejesine eýe boldy<ref>{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2136|title=Why Judit Polgár was not on the ratings list|date=14 January 2005|access-date=27 April 2005|archive-date=8 April 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050408093212/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2136|url-status=live}}</ref>. Polgar 2005 ýylyň 15 ýanwarynda abraýly "Corus" şahmat ýaryşynda şahmata gaýdyp geldi. Käbirleri tarapyndan Ýewropadaky iň möhüm ýaryş hasaplanýan bu ýaryşda ýerdeşi wengriýaly Peter Leko ýeňiş gazandy; Polgar bolsa 13 oýundan 7 utuk toplap, Aleksandr Grişuk, Maýkl Adams we Kramnik bilen deňeçer ýagdaýda dördünji orny paýlaşdy<ref>{{cite news|title=Veselin Topalov triumphs; Anand finishes second|date=23 May 2005|url=http://www.hindu.com/2005/05/23/stories/2005052306191900.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20050524120527/http://www.hindu.com/2005/05/23/stories/2005052306191900.htm|url-status=dead|archive-date=24 May 2005|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=27 April 2010}}</ref>. Şeýlelikde, "Corus" ýaryşyndaky garaşylandan has gowy netijesi üçin birnäçe reýting utugyny gazanyp, ol 2005 ýylyň aprel aýyndaky FIDE reýting sanawyna gaýtadan girizildi. Maý aýynda Bolgariýanyň Sofiýa şäherinde geçirilen güýçli ýaryşda hem oňat netije görkezip, üçünji orny eýeledi<ref>{{cite news|title=After His Victory at the Corus, Leko Is Firmly in the Top Tier|first=Robert|last=Byrne|date=13 February 2005|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2005/02/13/crosswords/chess/13chess.html|access-date=27 April 2010}}</ref>. Bu netije oňa 2005 ýylyň iýul aýyndaky FIDE sanawynda 2735 utuk bilen özüniň şol wagta çenli iň ýokary reýtingine ýetmäge we dünýäde sekizinji orny saklap galmaga mümkinçilik berdi<ref>{{cite web|title=FIDE October 2005 rating lists|date=12 October 2005|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2678|access-date=27 April 2010|archive-date=17 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117124609/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2678|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|last=Berry|first=Jonathan|title=Chess|page=R23|date=16 April 2005}}</ref>. 2005 ýylyň sentýabr aýynda Polgar FIDE-niň 2005 ýyldaky Dünýä şahmat çempionatynda final tapgyrlaryna gatnaşan ilkinji zenan şahmatçy bolup, ýene-de taryha girdi. Ol ozal FIDE-niň dünýä çempionaty ugrundaky 100-den gowrak oýunçynyň gatnaşmagyndaky uly "nokaut" (ýeňlenleriň ýaryşdan çykarylýan) görnüşli ýaryşlara gatnaşypdy, ýöne bu gezekki ýaryş 8 oýunçynyň arasynda geçirilen kiçi göwrümli we her kimiň beýleki bilen iki gezek oýnaýan (iki aýlawly) görnüşindäki ýaryşdy; ol bu ýaryşa reýtingi esasynda gatnaşmaga hukuk gazanypdy. Emma ol ýaryşda oňat netije görkezip bilmedi we sekiz gatnaşyjynyň arasynda iň soňky orny eýeledi<ref>{{cite news|title=Chess; When Lofty Titles Are at Stake, Nerves Can Lead to Blunders|first=Robert|last=Byrne|date=9 October 2005|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9902EEDA1F30F93AA35753C1A9639C8B63|access-date=27 April 2010|archive-date=10 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110001005/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9902EEDA1F30F93AA35753C1A9639C8B63|url-status=live}}</ref>. Ol ýene-de göwreli bolandygy sebäpli 2006 ýyldaky Linares ýaryşyna gatnaşmady. 2006 ýylyň 6 iýulynda onuň Hanna atly gyzy dünýä indi. Polgar 2006 ýylyň 5–7 sentýabry aralygynda Ysraýylyň Rişon-Le-Zion şäherinde geçirilen FIDE-niň dünýä blis çempionatyna gatnaşdy. Blis şahmatynda oýunçylaryň ähli göçümleri amala aşyrmak üçin bary-ýogy 5 minut wagty bolýar. Dünýäniň iň güýçli şahmatçylarynyň 16-synyň gatnaşmagynda aýlawly ulgam boýunça geçirilen bu ýaryşda, Aleksandr Grişuk "taý-brek" tapgyrynda Pýotr Swidleri ýeňip, ýeňiji boldy. Polgar bäşinji we altynjy orunlary paýlaşdy we üç günlük ýaryşyň netijesinde 5 625 ABŞ dollary möçberinde baýrak gazandy<ref>{{cite web|title=Grischuk wins FIDE World Blitz Championship|date=12 September 2006|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3334|access-date=28 April 2010|archive-date=9 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109094801/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3334|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=The Sunday chess column|first=Malcolm|last=Pein|date=1 October 2006|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3655673/The-Sunday-chess-column.html|access-date=28 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114030913/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3655673/The-Sunday-chess-column.html|url-status=live}}</ref>. Ol Boris Gelfand bilen deň derejede (9,5 utuk) ýaryşy tamamlady we şol döwürde dünýäniň ikinji belgili oýunçysy bolan Wişwanatan Ananda garşy şahsy oýunda ýeňiş gazandy<ref>{{cite news|newspaper=Bangor Daily News|date=14 October 2006|title=Chess|last=Lyman|first=Shelby|page=H6|location=Bangor, Maine}}</ref>. 2006 ýylyň oktýabrynda Polgar ýene bir ajaýyp netije görkezdi: Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen "Essent" şahmat ýaryşynda birinji orny paýlaşdy<ref>{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3459|title=Essent 2006: Mamedyarov, Judit Polgár are the winners|date=29 October 2006|access-date=28 October 2006|archive-date=3 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061103234725/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3459|url-status=live}}</ref>. Iki aýlawly ulgamda geçirilen bu ýaryşda ol 6 mümkinçilikden 4,5 utuk toplady; şol sanda dünýäniň iň ýokary reýtingli oýunçysy Weselin Topalowa garşy iki gezek ýeňiş gazandy. 2006 ýylyň dekabrynda Polgar FIDE-niň öňki dünýä çempiony Weselin Topalowa garşy gözüni daňyp, "rapid" (çalt) şahmat boýunça alty oýunluk duşuşyk geçirdi. Topalow bu duşuşykda 3,5–2,5 hasaby bilen ýeňiş gazandy (ol iki gezek, Polgar bolsa bir gezek ýeňiş gazandy)<ref>{{cite web|title=Bilbao blindfold: Topalov beats Polgar 3½:2½|date=11 December 2006|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3533|access-date=28 April 2010|archive-date=2 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702044423/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3533|url-status=live}}</ref>. Çärä müňe golaý tomaşaçy gatnaşdy<ref>{{cite news|title=Bulgaria's Topalov to play chess blindfold against Italy's Brunetti|date=8 May 2007|newspaper=The Sofia Echo|url=http://sofiaecho.com/2007/05/08/650247_bulgarias-topalov-to-play-chess-blindfold-against-italys-brunetti|access-date=29 April 2010|archive-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930190115/http://sofiaecho.com/2007/05/08/650247_bulgarias-topalov-to-play-chess-blindfold-against-italys-brunetti|url-status=dead}}</ref>. 2007 ýylyň maý-iýun aýlarynda ol FIDE-niň 2007 ýyldaky dünýä çempionaty üçin geçirilýän dalaşgärler ýaryşyna gatnaşdy. Ol birinji tapgyrda Ýewgeniý Bareýewe 3,5–2,5 hasaby bilen ýeňilip, ýaryşdan çykdy. Käbir şahmat bilermenleri onuň ýaryşa "gowşak taýýarlanandygyny" bellediler; sebäbi iki çagasynyň dünýä inmegi sebäpli, ol soňky üç ýylyň dowamynda şahmat oýnamaga az wagt sarp edipdi. Şeýle-de bolsa, bäşinji oýundaky ýeňşi bilen baglanyşyklylykda, ýaryşyň iň ajaýyp hüjümini amala aşyran oýunçy hökmünde ykrar edildi<ref name="NYS">{{cite news|title=Mommy Track Chess|first1=Boris|last1=Gulko|first2=Gabriel|last2=Schoenfeld|date=6 July 2007|newspaper=The New York Sun|url=https://www.nysun.com/article/arts-mommy-track|access-date=16 April 2023|archive-date=16 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416105102/https://www.nysun.com/article/arts-mommy-track|url-status=live}}</ref>. 2007 ýylyň iýul aýynda Polgar Bil şahmat festiwalynda çykyş etdi; bu ýaryşda 16 ýaşly Magnus Karlsen ýeňiji boldy. Dokuz tapgyrdan ybarat bolan bu ýaryşda Polgar 5 utuk gazanyp, üçünjiden altynjy orna çenli bolan aralykda beýleki oýunçylar bilen deň netije görkezdi<ref>{{cite web|title=Magnus Carlsen wins Biel 2007|publisher=chessdom.com|url=http://reports.chessdom.com/biel-chess-2007/round-9|access-date=30 April 2010|archive-date=7 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507064844/http://reports.chessdom.com/biel-chess-2007/round-9|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Howell wins fellowship|first=Malcolm|last=Pein|date=31 July 2007|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3666863/Howell-wins-fellowship.html|access-date=30 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114032445/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3666863/Howell-wins-fellowship.html|url-status=live}}</ref>. ​​Onuň üçin iň ýatda galan oýunlaryň biri deňlik bilen tamamlanan oýun boldy. Polgar Aleksandr Grişuk bilen oýnunda atyň ata garşy we garşydaşyň özara baglanyşykly iki sany öňe geçen pyýadasyna garşy oýnalýan soňky tapgyr (endgame) ýagdaýynda boldy, ýöne ol şol iki pyýadany hem ýok etmegi başardy<ref>{{cite news|title=Onischuk and Radjabov Take Over Lead at Biel as Carlsen Stumbles Again|date=1 August 2007|last=McClain|first=Dylan Leob|work=The New York Times|url=http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/08/01/onischuk-and-radjabov-take-over-lead-at-biel-as-carlsen-falls-again/?pagemode=print|access-date=30 April 2010|archive-date=1 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001204907/http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/08/01/onischuk-and-radjabov-take-over-lead-at-biel-as-carlsen-falls-again/?pagemode=print|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Alexander Grischuk vs Judit Polgár Biel Chess Festival 2007|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1468281|access-date=30 April 2010|archive-date=31 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091031060926/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1468281|url-status=live}}</ref>. 2007 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Ispaniýanyň Bilbao şäherinde geçirilen "Gözüňi daňyp oýnamak" boýunça dünýä kubogynda (Blindfold World Cup) çykyş etdi. Alty oýunçynyň arasynda geçirilen bu ýaryşda Polgar üç ýeňiş, dört ýeňliş we üç deňlik bilen dördünji orny eýeledi. Ýaryşda Hytaýyň wekili Bu Sýançži ýeňiji boldy; onuň ýeke-täk ýeňlişi hut Polgara garşy oýunda bolupdy<ref>{{cite news|url=http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/10/21/mamedyarov-wins-essent-bu-wins-in-bilbao/|date=21 October 2007|title=Mamedyarov Wins Essent, Bu Wins in Bilbao|first=Dylan Loeb|last=McClain|access-date=30 April 2010|work=The New York Times|archive-date=24 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100624091613/http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/10/21/mamedyarov-wins-essent-bu-wins-in-bilbao/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=World Blindfold Chess Cup|publisher=chessdom.com|url=http://reports.chessdom.com/world-blindfold-chess-cup|access-date=30 April 2010|archive-date=31 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231040855/http://reports.chessdom.com/world-blindfold-chess-cup|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Bilbao Blindfold Chess World Cup Tournament|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=63273|access-date=30 April 2010|archive-date=8 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100708055432/http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=63273|url-status=live}}</ref>. 2007 ýylyň noýabr aýynda ol Ispaniýanyň Witoriýa-Gasteýs şäherinde geçirilen "Şahmat çempionlary ligasy – Has gowy dünýä üçin oýun" atly ýaryşa gatnaşdy; bu çäre Kongo Demokratik Respublikasynyň Mbuji-Maýi şäherindäki hassahana üçin enjam satyn almaga serişde toplamak maksady bilen guralypdy. Alty güýçli oýunçynyň gatnaşmagynda geçen bu ýaryşda Polgar üçünji orny paýlaşdy we ýaryşyň ýeňijisi Weselin Topalowa onuň ýeke-täk ýeňlişini dadyzdyrdy<ref>{{cite news|title=Speelman on chess|first=Jonathan|last=Speelman|newspaper=The Observer|date=18 November 2007|url=https://www.theguardian.com/sport/2007/nov/18/chess.features|access-date=28 April 2010|location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=https://midaschess.blogspot.com/2007/11/karpov-on-way-out.html|title=Karpov on the way out?|first=Dario|last=Mione|date=15 November 2007|access-date=28 April 2010|archive-date=8 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708053127/http://midaschess.blogspot.com/2007/11/karpov-on-way-out.html|url-status=live}}</ref>. 2008 ýylyň ýanwar aýynda ol güýçli "Corus Wijk aan Zee" ýaryşyna gatnaşyp, 14 gatnaşyjynyň arasynda 13 mümkinçilikden 6 utuk gazandy we 9-11 orunlary paýlaşdy<ref>{{cite web|title=Wijk R13: Aronian, Carlsen win Wijk aan Zee 2008|date=28 January 2008|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4417|access-date=30 April 2010|archive-date=9 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109022724/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4417|url-status=live}}</ref>. 2008 ýylyň noýabr aýynda Gazagystan Respublikasynyň Almaty şäherinde geçirilen Bütindünýä blis şahmat çempionatynda Polgar örän pes netije görkezdi; ol 16 gatnaşyjynyň arasynda bary-ýogy 2,5 utuk bilen iň soňky orny eýeledi<ref>{{cite web|title=Dominguez-Perez wins World Blitz Championship in Almaty|date=8 November 2009|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5005|access-date=30 April 2010|archive-date=9 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109105450/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5005|url-status=live}}</ref>. Şol ýylyň noýabr aýynda Drezdende geçirilen 38 Şahmat Olimpiadasynda Polgar Wengriýanyň açyk ("erkekler") toparynyň düzüminde ikinji tagtada çykyş edip, 8 mümkinçilikden 3,5 utuk gazandy. 2009 ýylyň noýabr aýynda Polgar Sibiriň Hanty-Mansiýsk şäherinde geçirilen FIDE-niň Dünýä kubogyna gatnaşdy. Ol ýaryşyň ýeňijisi Boris Gelfand tarapyndan ýaryşdan çykarylýança, "nok-aut" (ýeňlenleriň ýaryşdan çykarylýan) ulgamy boýunça geçirilýän ýaryşyň üçünji tapgyryna çenli ýetip bildi. Gelfand ýaryşdaky ýeke-täk ýeňlişini hut Polgara garşy oýunda aldy<ref>{{cite news|title=Marathon man|first=Malcolm|last=Pein|date=21 December 2009|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/6856946/Marathon-man.html|access-date=30 April 2010|location=London|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224082223/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/6856946/Marathon-man.html|url-status=live}}</ref>. === Ýaryşlara gaýdyp gelmek === 2010 ýylda Polgar ýaryş şahmatyna gaýdyp gelip başlady we soňky ýyllardakydan has köp oýnap başlady. 2010 ýylyň mart aýynda Polgar Günorta Karolinanyň Hilton-Hed şäherinde grossmeýster Gregori Kaidanowa garşy dört tapgyrlyk oýun geçirdi. Her oýnuň "Sisiliýa goragy" (Sicilian Defense) bilen başlanmagy talap edilýärdi. Oýunlar deňme-deň netije bilen tamamlandy; şahmatçylaryň her biri iki oýunda ýeňiş gazandy<ref>{{cite news|title=Chess Notes|first1=Harold|last1=Dondis|first2=Patrick|last2=Wolff|date=20 March 2010|newspaper=The Boston Globe|url=http://www.boston.com/ae/games/articles/2010/03/20/chess_notes/|access-date=30 April 2010|archive-date=25 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025185724/http://www.boston.com/ae/games/articles/2010/03/20/chess_notes/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Coming to a head|first=Malcolm|last=Pein|date=11 March 2010|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/7423627/Coming-to-a-head.html|access-date=30 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114032511/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/7423627/Coming-to-a-head.html|url-status=live}}</ref>. 2010 ýylyň aprel aýynda Polgar Praganyň Şahmat jemgyýetiniň "ČEZ Chess Trophy 2010" festiwalynyň çäginde çeh grossmeýstri Dawid Nawara garşy sekiz tapgyrlyk "rapid" (çalt) şahmat oýnuny geçirdi. Nawaranyň reýtingi Polgaryňkydan (2682) birneme ýokary (2708) bolandygyna garamazdan, ol oýunda 6:2 hasabynda ýeňildi<ref>{{cite web|title=Polgar routes Navara 6–2 in ČEZ Chess Trophy|date=28 April 2010|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6285|access-date=30 April 2010|archive-date=1 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100501012822/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6285|url-status=live}}</ref>. Polgar 2010 ýylyň 29 aprelinden 1 maýyna çenli Azerbaýjanyň Baku şäherinde geçirilen Prezidentiň şahmat kubogynyň çalt şahmat (rapid) ýaryşyna gatnaşdy. Sekiz oýunçynyň arasynda aýlawly ulgamda geçirilen bu ýaryşda ol bir ýeňiş, iki ýeňliş we dört deňme-deň netije bilen bäşinji orny paýlaşdy. Ýaryşyň netijesinde üç oýunçy birinji orny paýlaşdy; ýeňiji Kramnik bolup, ol Mamedýarow we Kamskiden "Elo" reýtingi boýunça öňe saýlandy. 2010 ýylyň iýun aýynda Polgaryň Olimpiada taýýarlyk görmekde grossmeýster Zoltan Almaşä kömek edýändigi barada habar berildi<ref>{{cite web|title=Vladimir Kramnik is the winner|publisher=Azerbaijan Chess Federation|url=http://www.chess.az/newsitemEn.html?id=5467|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823025155/http://www.chess.az/newsitemEn.html?id=5467|archive-date=23 August 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Pictorial report from Zalakaros|date=23 June 2010|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6451|access-date=24 June 2010|archive-date=27 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627013542/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6451|url-status=live}}</ref>. 2010 ýylyň sentýabr we oktýabr aýlarynda Polgar Russiýanyň Hanty-Mansiýsk şäherinde geçirilen 39 Şahmat Olimpiadasynda Wengriýanyň erkekler ýygyndysynyň düzüminde üçünji tagtada çykyş etdi. Topar dördünji orny eýeledi we goşmaça görkezijiler boýunça bürünç medaly Ysraýyla elden berdi. Soňky ýyllara garanyňda 2010 ýylda has köp oýnan Polgar, üçünji tagtada oýnanlaryň arasynda umumy hasapda 10 mümkinçilikden 6 utuk toplap, dördünji orny eýeledi<ref>{{cite web|title=Board-prizes after Round 11. Open section.|publisher=ugra-chess.com|url=http://www.ugra-chess.com/boardprizes.php|access-date=3 October 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003071953/http://www.ugra-chess.com/boardprizes.php|archive-date=3 October 2010}}</ref>. Wengriýanyň erkekler ýygyndysy üçin iň möhüm wakalaryň biri, bäşinji tapgyrda "Russiýa I" toparynyň üstünden gazanylan ýeňiş boldy<ref>{{cite web|publisher=This Week In Chess|title=Ukraine win the Olympiad for the 2nd time|last=Crowther|first=Mark|date=3 October 2010|url=http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/39th-chess-olympiad-khanty-mansiysk-2010/ukraine-win-the-olympiad-for-the-2nd-time|access-date=3 October 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011051738/http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/39th-chess-olympiad-khanty-mansiysk-2010/ukraine-win-the-olympiad-for-the-2nd-time|archive-date=11 October 2012}}</ref>. 2010 ýylyň noýabr aýynda Polgar Meksikanyň Milli uniwersitetiniň döredilmeginiň 100 ýyllygy mynasybetli geçirilen dört oýunçyly "rapid" (çalt şahmat) ýaryşynda ýeňiji boldy. Polgar ilkinji oýunda Wasiliý Iwançuk bilen bolan dartgynly göreşde ýeňiş gazandy. Soňra ol öňki dünýä çempiony we 2009 ýylda dünýäde birinji orny eýelän Weselin Topalowy 3,5–0,5 hasaby bilen ýeňip, ýaryşda ýeňiji boldy<ref>{{cite news|title=Manager Blames Marriage for His Star's Slump|last=McClain|first=Dylan Loeb|date=27 November 2010|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2010/11/28/crosswords/chess/28chess.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2010/11/28/crosswords/chess/28chess.html|archive-date=3 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=28 November 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|title=Judith Polgar defeats Veselin Topalov to claim the UNAM Torneo Cuadrangular|publisher=Chessdom|url=http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-topalov-match|access-date=28 November 2010|archive-date=25 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125082518/http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-topalov-match|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Judith Polgar defeats Vassily Ivanchuk in day 1 of Torneo Cuadrangular|publisher=Chessdom|url=http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-ivanchuk-match|access-date=28 November 2010|archive-date=23 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101123030305/http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-ivanchuk-match|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Judit Polgár vs. Romain Edouard 12th European Individual Championship 2011 · Sicilian Defense: Lasker–Pelikan. Sveshnikov Variation (B33) · 1–0|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1610759|access-date=1 August 2011|archive-date=8 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908000553/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1610759|url-status=live}} Complete game.</ref><ref>{{cite news|title=Chess – with Leonard Barden|newspaper=London Evening Standard|url=https://www.standard.co.uk/hp/front/chess-with-leonard-barden-6498016.html|date=1 August 2011|author=Leonard Barden|access-date=1 August 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811234540/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/article-23861926-chess---with-leonard-barden.do|archive-date=11 August 2011}} Position analysis.</ref>. 2011 ýylyň 2 aprelinde Polgar Fransiýanyň Eks-le-Ben şäherinde geçirilen Ýewropanyň şahsy şahmat çempionatynda birinji orny paýlaşýan dört oýunçynyň hataryna goşuldy<ref>{{cite web|title=European Individual Chess Championship – Aix-les-Bains RESULTS|url=http://chess-results.com/tnr45941.aspx?art=1&rd=11&lan=1&flag=30&m=-1&wi=1000|publisher=Chess-Results.com|access-date=2 April 2011|archive-date=5 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110405044818/http://chess-results.com/tnr45941.aspx?art=1&rd=11&lan=1&flag=30&m=-1&wi=1000|url-status=live}}</ref>. 167-si grossmeýster bolan jemi 393 oýunçynyň gatnaşan bu ýaryşynda rus oýunçysy Wladimir Potkin goşmaça görkezijiler (taý-breýk) boýunça ýeňiji boldy; grossmeýster Radoslaw Wojtaşek kümüş medala eýe boldy, Polgar bolsa üçünji orny eýeläp, bürünç medala mynasyp boldy<ref>{{cite web|title=Potkin wins EICC on tiebreak|date=3 April 2011|publisher=Susan Polgar|url=https://susanpolgar.blogspot.com/2011/04/potkin-wins-eicc-on-tiebreaks.html|access-date=3 April 2011|archive-date=14 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314141837/http://susanpolgar.blogspot.com/2011/04/potkin-wins-eicc-on-tiebreaks.html|url-status=live}}</ref>. Polgar döredijilikli hüjümleri we oýnuň soňky tapgyryndaky (endgame) ussatlygy üçin ýokary baha berildi. Polgar erkekleriň arasyndaky çempionatda ilkinji üçlüge giren ilkinji zenan boldy<ref>{{cite news|author=Leonard Barden|date=8 April 2011|title=Judit Polgár wows European Championship with mother of all displays|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/apr/08/chess-judit-polgar|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date=9 April 2011}}</ref>. Bäsdeşlik häsiýetli şahmata gaýdyp gelmegini dowam etdirip, 2011 ýylyň iýul aýynda ol Gresiýanyň toparlaýyn milli çempionatynda çykyş etdi we 4 oýunda 3,5 utuk gazandy. Şeýle-de, 2011 ýylyň iýul aýynda Polgar Bütindünýä toparlaýyn çempionatynda Wengriýanyň topary üçin üçünji tagtada oýnady. Wengriýa gatnaşan on toparyň arasynda bäşinji orny eýeledi, şahsy görkezijiler boýunça bolsa Polgar elli oýunçynyň arasynda on altynjy orny aldy<ref>{{cite web|publisher=This Week In Chess|author=Mark Crowther|title=Armenia take 8th World Chess Teams|date=26 July 2011|url=http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/8th-world-team-championship-2011/armenia-take-8th-world-chess-teams-title|access-date=3 August 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012225325/http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/8th-world-team-championship-2011/armenia-take-8th-world-chess-teams-title|archive-date=12 October 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Russian wins Europe's chess championship|publisher=Voice of Russia|date=3 April 2011|url=http://english.ruvr.ru/2011/04/03/48391796.html|access-date=3 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110405214852/http://english.ruvr.ru/2011/04/03/48391796.html|archive-date=5 April 2011|url-status=dead}}</ref>. 2011 ýylyň sentýabr aýynda Polgar Şahmat boýunça dünýä kubogyna gatnaşdy; bu ýaryş 128 oýunçynyň arasynda geçirilip, uly baýrak gaznasyna we dünýä çempionaty tapgyryna gatnaşmak üçin ilkinji üçlüge girmek mümkinçiligine eýe bolan ýaryşdy. Polgar iň güýçli sekizligiň hataryna çenli ýetdi, ýöne soňra Pýotr Swidler tarapyndan ýaryşdan çykaryldy. Polgaryň bu ýaryşdaky iň möhüm üstünlikleriniň biri, ýaryşyň birinji belgili oýunçysy we dünýäde reýtingi boýunça bäşinji orunda durýan Sergeý Karjakini ýeňip, ýaryşdan çykarmagy boldy<ref>{{cite news|newspaper=The New York Times|author=Dylan Loeb McClain|date=3 September 2011|title=U.S. College Student Makes a Stand at the World Cup|url=https://www.nytimes.com/2011/09/04/crosswords/chess/chess-shankland-upsets-leko-at-world-cup.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2011/09/04/crosswords/chess/chess-shankland-upsets-leko-at-world-cup.html|archive-date=3 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=10 September 2011}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Chess.com|title=Polgar Eliminates #1 Seed At World Cup|date=4 September 2011|url=http://www.chess.com/news/polgar-eliminates-1-seed-at-world-cup-9161|access-date=10 September 2011|archive-date=5 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105232622/http://www.chess.com/news/polgar-eliminates-1-seed-at-world-cup-9161|url-status=live}}</ref>. 2011 ýylyň oktýabr aýynda Polgar "Unive 2011" ýaryşyna gatnaşdy. Ol dört oýunçydan ybarat bolan abraýly "Crown" toparynda iň soňky orny eýeledi we Wladimir Kramnik bilen Aniş Giri garşy oýunlarda ýeňildi<ref>{{cite web|title=Unive 2011|url=http://livechess.chessdom.com/site/|access-date=23 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111023055229/http://livechess.chessdom.com/site/|archive-date=23 October 2011|url-status=dead}}</ref>. 2011 ýylyň sentýabr aýynda Polgar 2701 FIDE reýtingi bilen "Super GM" (super grossmeýster) derejesine gaýdyp geldi; noýabr aýyna çenli bolsa reýtingini 2710-a ýetirip, dünýäde 35 orna çykdy<ref>{{cite web|publisher=FIDE|title=Top 100 Players November 2011|url=http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=201|access-date=1 November 2011|archive-date=3 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103093712/http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=201|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=FIDE ratings list – resurgence is the name of the game|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsprint.asp?newsid=7497|access-date=1 September 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024233256/http://www.chessbase.com/newsprint.asp?newsid=7497|archive-date=24 October 2012}}</ref>. 2012 ýylyň ýanwar aýynda Polgar "Tradewise Gibraltar" ýaryşyna gatnaşyp, 10 oýunda jemi 7 utuk gazandy. 1990 ýyldaky Şahmat Olimpiadasynda Nona Gaprindaşwiliden ýeňilenden bäri ilkinji gezek — 22 ýylyň dowamynda — Polgar aýal oýunça garşy klassiki oýunda ýeňildi; şonda aýallaryň arasynda dünýä çempiony Hou Ýifan özara oýunda ýeňiş gazandy we birinji orun üçin deň netije görkezdi, ýöne soňra pleý-off tapgyrynda Naýjel Şorta ýeňildi<ref>{{cite web|url=http://index.hu/sport/sakk/2012/02/01/22_ev_utan_kapott_ki_notol_polgar_judit/|title=22 év után kapott ki nőtől Polgár Judit|date=February 2012|publisher=index.hu|language=hu|access-date=28 July 2015|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903233921/http://index.hu/sport/sakk/2012/02/01/22_ev_utan_kapott_ki_notol_polgar_judit/|url-status=live}}</ref>. 2013 ýylda Polgar FIDE-niň "Caïssa" baýragyna mynasyp boldy, sebäbi ol 2012 ýylyň iň gowy aýal şahmatçysy diýlip ykrar edilipdi. "Lobortas Classic Jewelry House" ussalary tarapyndan dizaýn edilen we ýasalan bu baýrak, 2013 ýylyň 2 oktýabrynda Tallinn şäherinde geçirilen FIDE-niň 84 kongresinde gowşuryldy. 2013 ýylyň 5 oktýabrynda Polgar Chess.com-yň "Death Match" ýaryşynyň on sekizinji tapgyrynda Naýjel Şort bilen oýnady. Jemleýji hasap Polgaryň peýdasyna 17½–10½ boldy. Olar jemi 28 tapgyr oýnadylar; oýunlar wagtyň barha azalýan tertibine görä üç tapgyra bölünipdi: birinjisi 5+1, ikinjisi 3+1 we soňkusy 1+1 görnüşindedi. Soňra Polgar özüniň Facebook sahypasynda: "Naýjel bilen oýnamak örän gyzykly boldy..." diýip belledi. Naýjel bolsa degişme äheňinde: "Örän erbet şahmat oýny boldy. Baryp özümi asmaly..." diýip, Twitter-de ýazdy<ref>{{cite web|title=Tradewise Gibraltar Chess Festival 2012|publisher=Tradewise Gibraltar Chess Festival 2012|author=John Saunders|url=http://www.gibraltarchesscongress.com/bulletin_r10.htm|access-date=3 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309164808/http://www.gibraltarchesscongress.com/bulletin_r10.htm|archive-date=9 March 2012}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Chess results.com|title=Tradewise Gibraltar Chess Festival 2012 – Masters|url=http://chess-results.com/tnr63931.aspx?art=1&rd=10&lan=1|access-date=3 February 2012|archive-date=5 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205001819/http://chess-results.com/tnr63931.aspx?art=1&rd=10&lan=1|url-status=live}}</ref>. 2014 ýylda geçirilen "Rapid" (çalt) we "Blitz" (ýyldyrym çaltlygyndaky) şahmat boýunça dünýä çempionatynda ol "Blitz" ýaryşynda 26, "Rapid" ýaryşynda bolsa 56 orny eýeledi<ref>[[Frederic Friedel]]: [http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess ''Judit Polgar to retire from competitive chess''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001024/http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess|date=16 October 2015}}. ChessBase.com, 13 August 2014.</ref>. 2014 ýylyň 13 awgustynda Londonyň "The Times" gazetinde şahmatdaky ýokary derejeli karýerasyny tamamlaýandygyny yglan etdi<ref>Klein, Mike (23 September 2013).[http://www.chess.com/blog/MikeKlein/death-match-18---the-long-and-short-of-judit Death Match 18 – Going Toe to Stiletto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109064003/http://www.chess.com/blog/MikeKlein/death-match-18---the-long-and-short-of-judit|date=9 November 2013}} Chess.com. Retrieved 5 November 2013.</ref>. == Oýun stili == Pozision oýny gowy düşünýän Polgar taktiki oýunda tapawutlanýar we başlangyç artykmaçlygy (inisiatiwany) doly ulanmaga hem-de oýny çylşyrymlaşdyrmaga ymtylýan agressiw oýun stili bilen tanalýar<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=684891038188944&id=294908720520513 Judit Polgar Official] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903233921/https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=684891038188944&id=294908720520513|date=3 September 2015}} Retrieved 5 November 2013.</ref> Nigel in turn tweeted in jest, "Such bad chess. I should go and hang myself..."<ref>[https://twitter.com/nigelshortchess/status/386559850412400640 @nigelshortchess] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108163351/https://twitter.com/nigelshortchess/status/386559850412400640|date=8 November 2013}} Retrieved 5 November 2013.</ref>. Dünýäniň öňki çempiony Garri Kasparow onuň oýunlaryna esaslanyp şeýle ýazypdy: "Eger şahmatda 'gyz ýaly oýnamak' diýen düşünje bar bolsa, bu ýadawsyz agressiwligi aňladardy<ref>{{cite book|title=How life imitates chess: making the right moves, from the board to the boardroom|last=Kasparov|first=Garry|year=2007|publisher=Bloomsbury|page=137|isbn=978-1-59691-387-5}}</ref>." Ýaşlyk ýyllarynda ol batyrgaý gambitleri we hüjümleri ulanmaga bolan höwesi sebäpli şahmat muşdaklarynyň arasynda aýratyn meşhurlyk gazanypdy<ref>{{cite news|newspaper=The Toronto Star|last=Day|first=Lawrence|title=Sisters winning pair|date=6 March 1993|page=J8}}</ref>. Ýetginjek wagtynda Polgar "Patyşanyň pili" gambiti (King's Bishop's Gambit) atly açylyş görnüşiniň meşhurlygyna goşant goşan şahsyýet hökmünde bellenilipdi<ref>{{cite book|title=The Mammoth Book of Chess|last=Burgess|first=Graham|publisher=Constable & Robinson|year=2009|page=124|isbn=978-1-84529-931-6}}</ref>. Polgar agressiw açylyşlary halaýar; aklar bilen oýnanda 1.e4 göçümini, garalar bilen bolsa Sisiilýan ýa-da Patyşa-Hindi goragyny (King's Indian Defence) ulanýar, ýöne ol açylyş saýlawlarynyň tälimçisine hem bagly bolup biljekdigini aýdypdy<ref name="HowGood2" /><ref name="Chessbase_4804" /><ref>{{cite news|last=Mainka|first=Jan|title=Less Aggressive, but still taking the initiative|date=15 June 2010|newspaper=The Budapest Times|url=http://www.budapesttimes.hu/index.php?option=com_content&task=view&id=14702&Itemid=219|access-date=21 June 2010|archive-date=20 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720031215/http://www.budapesttimes.hu/index.php?option=com_content&task=view&id=14702&Itemid=219|url-status=live}}</ref>. Ýazyjy we ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempiony adyny iki gezek gazanan Jennifer Şahade, Polgaryň görelde bolmak arkaly ýetiren täsiriniň, zenanlaryň erkeklere garanyňda has agressiw şahmat oýnamagynyň sebäplerinden biri bolup biljekdigini öňe sürdi<ref>{{cite web|title=Women's chess: Jennifer Shahade's opinion|date=24 June 2005|first=Misha|last=Savinov|publisher=e3e5.com|url=http://www.e3e5.com/newsitem.php?id=173|access-date=16 November 2010|archive-date=10 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710163649/http://www.e3e5.com/newsitem.php?id=173|url-status=dead}}</ref>. Polgar bilen bolan şahsy oýnuny suratlandyryp, ABŞ-nyň öňki çempiony Joel Benjamin şeýle diýdi: "Bu bäş sagatlap dowam eden hakyky söweşdi. Men doly ýadaw düşüpdim. Ol şahmat tagtasynda hakyky ýolbars ýaly hereket edýär. Onda garşydaşyny ýok etmek ukyby (killer instinct) bar. Bir gezek ýalňyşlyk goýberseň, ol derrew seniň 'bogazyňa ýapyşýar'."<ref>{{cite news|newspaper=Spartanburg Herald-Journal|date=7 March 1993|last=Lyman|first=Shelby|page=C7|title=Women, men are equal across the chessboard|location=Spartanburg, South Carolina}}</ref> Polgar aýratyn-da gysga wagtly oýunlarda (blitlerde) ökde. Ol heniz ýaşka, "Der Spiegel" žurnaly onuň barada şeýle ýazypdy: "Blit oýunlaryndaky taktiki hüjümleri köp sanly ýokary reýtingli garşydaşlaryny haýran galdyrypdy."<ref name="LymanOct3019882">{{cite news|author=Shelby Lyman|title=Hungarian girl may be next world champion|publisher=The Sunday Telegraph|page=F-2|location=Nashua, New Hampshire|date=30 October 1988}}</ref> Polgar şahmatyň psihologik tarapyna uly ähmiýet berýändigini aýdypdy. Ol "obyektiw" şahmat oýnamakdan, garşydaşynyň stilini öwrenip, şol oýunça garşy bilkastdan oýnamagy makul bilýändigini belläpdi<ref>{{cite web|url=http://www.playe4.com/judit-polgar-article.html|title=Polgar interview speaking of psychology in chess|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528003615/http://www.playe4.com/judit-polgar-article.html|archive-date=28 May 2009|url-status=dead}}</ref>. 2002 ýylda Kasparowa garşy gazanan ýeňşinde (25 minutlyk wagt gözegçiligi şertinde) ol, garşydaşyny "özüne garşy oýnamaga" mejbur etmek strategiýasyny ulanyp, bilkastdan Kasparowyň özi tarapyndan Wladimir Kramnike garşy ulanylan oýun ugruny saýlady. Kasparowyň jogaby ýeterlik bolmady we ol tiz wagtdan özüni amatsyz ýagdaýda tapdy. Kompýuterlere garşy oýnamak baradaky söhbetdeşlikde ol şeýle diýdi: "Şahmatyň 30-40 göterimi psihologiýadan ybarat. Kompýuter bilen oýnanyňda bolsa, bu zat ýok. Men ony çaşdyryp bilmeýärin<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/opinion/commentators/paul-vallely-the-perpetual-struggle-of-man-against-machine-614581.html|title=Polgar quote in Independent on computers in chess|access-date=27 July 2009|work=The Independent|location=London|date=21 October 2002}}{{dead link|date=August 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>." == Professional karyerasy == "Käwagt örän göwnüňe-çeken (özüňi ileri tutýan) bolmaly" diýip, Polgar kärdeş şahmatçynyň durmuşy barada aýtdy. "Eger ýaryşda bolsaň, diňe özüň barada pikir etmeli — aýalyň ýa-da çagalaryň barada däl, diňe özüň barada<ref name="Telegraph_Allot20022" />. 2002 ýylda dünýä çempiony bolmak isleýändigi soralanda, ol şeýle diýdi: "Şahmat meniň kärim we elbetde, men has-da kämilleşmegi umyt edýärin. Ýöne dünýä çempiony bolmak üçin ähli zady gurban etjek däl; meniň öz durmuşym bar<ref name="NYT_Burgess2" />. Polgar hemişelik tälimçisiniň ýokdugyny, ýöne grossmeýster Lew Psahisden ýa-da grossmeýster Mihail Marinden kömek alandygyny aýtdy<ref name="chessbase_Jan720112" /><ref name="Chessdom_2009">{{cite web|title=Judit Polgár – I just can't live without chess|publisher=Chessdom|url=http://interviews.chessdom.com/judit-polgar-khanty-mansiysk|access-date=1 May 2010|archive-date=27 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227034648/http://interviews.chessdom.com/judit-polgar-khanty-mansiysk|url-status=dead}}</ref>. Ol kömekçi-maslahatçydan (sekundantdan) seýrek peýdalanýandygyny we ýaryşlara baranda köplenç ýoldaşynyň ýanynda bolýandygyny belledi<ref name="Chess_Aug2011">{{cite news|newspaper=Chess|volume=76|number=5|date=August 2011|author=Lars Grahn|page=22|title=Judit Polgar The best-ever woman player talks candidly to Lars Grahn|location=United Kingdom}}</ref><ref name="Chessbase_12082011">{{cite web|title=CHESS Magazine: Judit Polgar on life as a Super-GM mom|date=12 August 2011|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7452|access-date=14 August 2011|archive-date=15 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815074137/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7452|url-status=live}}</ref>. Polgar ýaryşlara taýýarlyk görşüni üýtgedendigini aýtdy. "Indi tejribämden has köp peýdalanýaryn we eden tagallalarymyň biderek gitmezligi üçin has netijeli işlemäge çalyşýaryn" diýip, ol 2008 ýylda aýtdy<ref>{{cite web|last=Tagore|first=Vijay|date=24 February 2008|title=Kramnik is the toughest|publisher=Diligent Media Corporation Ltd.|url=http://www.dnaindia.com/sport/report_kramnik-is-the-toughest_1152565|access-date=30 April 2010|archive-date=9 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090709003243/http://www.dnaindia.com/sport/report_kramnik-is-the-toughest_1152565|url-status=live}}</ref>. Iki çagasyna üns bermek Polgaryň tälim almaga we ýaryşlarda oýnamaga az wagt galmagyna sebäp boldy; netijede onuň reýtingi 2005 ýyldaky sekizinji orundan 2009 ýylda 50 orunlaryň töweregine düşdi. Ol Ysraýylda geçirilen 2009 ýylky Makkabiýa oýunlaryna gatnaşdy we oýunlaryň "Iň görnükli zenan türgeni" diýlip yglan edildi<ref>{{Cite web|url=http://reports.chessdom.com/news-2009/maccabiah-games-2009-r4|title=Evgeniy Najer and Ian Nepomniachtchi lead Maccabiah International Chess Festival 2009 &#124; Chessdom Chess|access-date=27 July 2017|archive-date=29 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729021852/http://reports.chessdom.com/news-2009/maccabiah-games-2009-r4|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/uk/the-jewish-chronicle/20090731/283257388882061|title=Best of the best|via=PressReader|access-date=27 July 2017|archive-date=29 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129131403/https://www.pressreader.com/uk/the-jewish-chronicle/20090731/283257388882061|url-status=live}}</ref>. Hou Ýifan 2014 ýylyň awgustynda 86 orna çenli ýokarlanýança, Polgar iň güýçli 100 şahmatçynyň arasyndaky ýeke-täk zenan bolup galdy; şol döwürden gysga wagt geçenden soň — 2014 ýylyň sentýabrynda — Polgar özüniň soňky reýtingli oýnuny oýnady we bir ýyl geçenden soň işjeňliginiň ýoklugy sebäpli sanawdan çykdy. Eneligi şahmat oýnamak bilen deňeşdirip, Polgar häzirki wagtda şahmat ýaryşynyň "dynç alyş ýaly" duýulýandygyny aýtdy. Çagalaryna seretmek üçin arakesme alandan soň näme üçin şahmat dünýäsine gaýdyp gelendigi soralanda, ol şeýle diýdi: "Men şahmatsyz ýaşap bilmerin! Ol meniň durmuşymyň aýrylmaz bölegi. Men bu oýundan lezzet alýaryn!"<ref name="Chessdom_20092" /> Ýigrimi bäş ýyllap iň ýokary reýtinge eýe bolan aýal şahmatçy bolmagyna garamazdan, Polgar hiç haçan aýallaryň arasyndaky dünýä çempionatynda bäsleşmedi. 2011 ýyldaky söhbetdeşlikde oňa bu mümkinçilik barada sorag berildi. Polgar öňler bu ugurda bäsleşmäge hiç haçan gyzyklanma bildirmändigini, ýöne soňky ýyllarda "käbir aýal şahmatçylaryň garaýşynyň üýtgedigini" aýtdy. Polgar bäsleşmek barada pikir etmegi üçin munuň hakyky bir synag bolmalydygyny we "diňe çempionlyk ady ugrunda oýnamak üçin örän gowy teklip gelende" munuň mümkin bolup biljekdigini belledi<ref name="Chess_Aug20112" /><ref name="Chessbase_120820112" />. Polgar çagalar üçin "Chess Playground" (Şahmat meýdançasy) atly şahmat baradaky kitaplar tapgyrynyň awtory boldy. Onuň uýasy Sofiýa bu kitaplar üçin suratlar çekdi<ref>{{cite web|publisher=Judit Polgár|title=Chess Playground|url=http://www.polgarjudit.com/book_en.html|access-date=17 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711181011/http://www.polgarjudit.com/book_en.html|archive-date=11 July 2011}}</ref>. 2013 ýylyň martynda oňa Wengriýanyň iň ýokary sylaglarynyň biri bolan "Wengriýanyň Hyzmatlary üçin" ordeniniň Ýyldyzly Komandir haçy (Commander's Cross with Star) gowşuryldy. Bu sylag oňa "sportsmen hökmünde dünýä derejesinde ykrar edilen durmuş gazananlary, şahmat oýnuny wagyz edendigi we şahmatyň bilim babatdaky peýdalaryny öňe sürmek ugrundaky tagallalary üçin" berildi<ref>{{Cite web|url=http://juditpolgar.com/en/node/177|title=Judit receives the Order of Merit|website=Judit Polgár|access-date=8 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403185450/http://juditpolgar.com/en/node/177|archive-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://budapesttimes.hu/2014/08/31/the-brief-history-of-the-week-30/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904093933/http://budapesttimes.hu/2014/08/31/the-brief-history-of-the-week-30/|url-status=dead|archive-date=4 September 2014|title=The Brief History of the Week {{!}} The Budapest Times|website=budapesttimes.hu|access-date=8 March 2016}}</ref>. 2015 ýylyň awgustynda bolsa, ol Wengriýanyň iň ýokary döwlet sylagy bolan "Mukaddes Stefan" ordenine mynasyp boldy<ref>{{Cite web|url=http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|title=Order Of Saint Stephen: President Áder Hands Over Hungary's Highest State Decoration – Hungary Today|website=Hungary Today|date=24 August 2015|language=en-US|access-date=8 March 2016|archive-date=24 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224114910/http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|url-status=dead}}</ref>. == Şahsy durmuşy == 2000 ýylyň awgustynda Polgar wengrýaly weterinar hirurg Gustaw Font bilen durmuş gurdy<ref name="NYT_Burgess3">{{cite news|title=To Men, Losing to Judit Polgár Is No Disgrace : Tigress of the Chessboard Purrs Quietly and Pounces|first=David|last=Burgess|date=31 March 2001|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/03/31/news/31iht-polgar_ed3_.html|access-date=25 April 2010|archive-date=28 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328020850/http://www.nytimes.com/2001/03/31/news/31iht-polgar_ed3_.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Judit Polgár – Gregory Kaidanov Match – Players|last=Polgar|first=Judit|publisher=MonRoi Inc|url=http://monroi.com/judit-polgar-gregory-kaidanov-sicilian-theme-match-players.html|access-date=24 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126222146/http://monroi.com/judit-polgar-gregory-kaidanov-sicilian-theme-match-players.html|archive-date=26 November 2010|url-status=dead}}</ref>. Olaryň iki çagasy bar: Oliwer atly ogul (2004 ýylda doglan) we Hanna atly gyz (2006 ýylda doglan)<ref>{{cite web|url=http://juditpolgar.com/en/biography|title=Biography on her website|publisher=Juditpolgar.com|date=23 July 1976|access-date=17 February 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404072824/http://juditpolgar.com/en/biography|archive-date=4 April 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chesspower.co.nz/blog/325743|title=Judith Polgar|access-date=16 April 2023|archive-date=16 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416110423/https://www.chesspower.co.nz/blog/325743|url-status=live}}</ref>. Judit Wengriýada galan bolsa-da, onuň aýal doganlary we ene-atasy wagtyň geçmegi bilen başga ýurtlara göçdüler: Sofiýa Ysraýyla, Suzan ABŞ-a, ene-atasy bolsa Ysraýyla we ABŞ-a göçdi<ref name="Telegraph_Allot20023" />. Polgaryň maşgalasynyň birnäçe agzasy Holokost döwründe öldürildi; onuň enesi Auşwitz konslagerinden diri galanlaryň hataryndady<ref>[[Cathy Warwick|Forbes, Cathy]] ''The Polgar Sisters: Training or Genius?'' p. 15</ref>. 2026 ýylyň iýulynda Premýer-ministr Peter Magýar Judit Polgary, Tamaş Sulýok wezipesinden boşadylandan soň Wengriýanyň indiki prezidenti bolmaga çagyrdy we Polgaryň milletiň jebisligine wekilçilik edip biljekdigini aýtdy<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/hungarys-pm-magyar-ask-chess-champion-judit-polgar-become-president-2026-07-19/|title=Reuters}}</ref>. Polgar bu teklibi ret edip, şeýle diýdi: "Bölünen milleti birleşdirmek ýaly taryhy jogapkärçiligi öz üstüme almaga ýeterlik güýjümiň bardygyny duýmaýaryn<ref>{{Cite news|last=Iván-Nagy|first=Szilvia|date=2026-07-20|title=Polgár Judit: A felkérésnek nem tudok eleget tenni|url=https://telex.hu/belfold/2026/07/20/polgar-judit-a-felkeresnek-nem-tudok-eleget-tenni|access-date=2026-07-20|website=[[Telex.hu]]|language=hu}}</ref><ref>{{cite news|first=Ashifa|last=Kassam|title=Hungary’s chess queen declines Péter Magyar’s offer of role as president|date=20 July 2026|access-date=20 July 2026|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/20/peter-magyar-judit-polgar-president-hungary-chess-prodigy-strategic-move?fbclid=IwY2xjawTLc-dleHRuA2FlbQMxMDAAc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhsnqh-cLzlr6RHbWb3YL-sUj40omRimnAMPpWDlO8YfI2tOS_zmw7iykGL7_aem_KstK6wiKAuxAVZ_Y3DcR_g|website=[[The Guardian]]|language=en-gb}}</ref>. == Judit Polgar Şahmat Gaznasy == Judit Polgar Şahmat Gaznasy iki sany bilim maksatnamasyny işläp düzdi. Olaryň biri başlangyç mekdep okuwçylary (1–4 synplar) üçin niýetlenen "Şahmat Köşgi" (Chess Palace), beýlekisi bolsa mekdebe çenli ýaşdaky çagalar üçin niýetlenen "Şahmat Meýdançasy" (Chess Playground) maksatnamasydyr. Maksatnamanyň maksady şahmatyň kömegi bilen dürli başarnyklary (mesele çözmek, strategik pikirlenmek we ş.m.) ösdürmekden ybaratdyr. Şahmatyň yzygiderli düzgünleri umumy okuw dersleri (matematika, dil we ş.m.) boýunça bilimleri özleşdirmekde hem ulanylýar. Bu maksatnama Wengriýada uly üstünlik gazandy we ýurduň milli okuw maksatnamasynyň bir bölegi hasaplanýar. 2015 ýylda Frankfurt kitap sergisinde "Şahmat Köşgi" kitaplar toplumy "Iň gowy Ýewropa okuw serişdeleri" (BELMA) baýragynyň ýörite baýragyna mynasyp boldy<ref>{{Cite web|url=https://www.thejpcf.com/index.php/en/|title=mission|website=JP CHESS FOUNDATION|access-date=11 February 2020|archive-date=27 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927093048/https://www.thejpcf.com/index.php/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chessacademy.uk/global-chess-festival-with-the-polgars/|title=Global Chess Festival with the Polgars &#124; &#124; Chess Rising Stars Academy|first=Chess Rising Stars|last=Academy|date=17 October 2016|access-date=11 February 2020|archive-date=2 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802182906/https://www.chessacademy.uk/global-chess-festival-with-the-polgars/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-chess-idUSBRE99N0MH20131024|title=Hungary's "Chess Palace" helps kids to learn and play|first=Sandor|last=Peto|newspaper=Reuters|date=24 October 2013|via=www.reuters.com|access-date=2 November 2020|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518180805/https://www.reuters.com/article/us-hungary-chess-idUSBRE99N0MH20131024|url-status=live}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Şahmat boýunça grossmeýsterler]] [[Kategoriýa:Şahmat boýunça zenan grossmeýsterler]] [[Kategoriýa:Şahmat olimpiadalaryna gatnaşanlar]] [[Kategoriýa:Makkabiýa oýunlarynyň şahmatçylary]] [[Kategoriýa:Wengriýa Respublikasynyň "Hyzmatlary üçin" ordeniniň ýyldyzly komandir haçy (raýat)]] [[Kategoriýa:XX asyryň wengriýaly şahmatçylary]] [[Kategoriýa:Wengriýaly zenan şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Wengriýaly ýewreýler]] [[Kategoriýa:Ýewreý şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Wengriýanyň adyndan Makkabiýa oýunlaryna gatnaşanlar]] [[Kategoriýa:2009 ýylyň Makkabiýa oýunlaryna gatnaşanlar]] [[Kategoriýa:Budapeştli şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Ýaşlaryň arasynda şahmat boýunça dünýä çempionlary]] [[Kategoriýa:XXI asyryň wengriýaly şahmatçylary]] szae4ez0x4cu2l6f4n9y0av19i4mqcl Irina Krush 0 25074 271048 2026-09-28T16:20:06Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '{{Infobox sportsperson | name = Irina Krush | image = Krush Irina (30073356050) (cropped) (cropped).jpg | caption = Krush [[42 küşt olimpiadasy|42 Küşt olimpiadasynda]], 2016 | birth_name = Irina Borisivna Krush | country = Amerikanyň Birleşen Ştatlary | birth_date = {{Birth date and age|1983|12|24}} | birth_place = [[Odesa]], Ukrain SSR, Sowet Soýuzy | title = [[Grossmeýster (küşt)|Grossmeýster]] (2013) |spouse = [[Pascal Charbonneau]] | peak_rating...' 271048 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Irina Krush | image = Krush Irina (30073356050) (cropped) (cropped).jpg | caption = Krush [[42 küşt olimpiadasy|42 Küşt olimpiadasynda]], 2016 | birth_name = Irina Borisivna Krush | country = Amerikanyň Birleşen Ştatlary | birth_date = {{Birth date and age|1983|12|24}} | birth_place = [[Odesa]], Ukrain SSR, Sowet Soýuzy | title = [[Grossmeýster (küşt)|Grossmeýster]] (2013) |spouse = [[Pascal Charbonneau]] | peak_rating = 2502 (2013 ýylyň oktýabry) }} '''Irina Krush''' (Irina Borisowna Kruş, {{lang-uk|Ірина Борисівна Круш}}; doglan senesi: 1983 ýylyň 24 dekabry) — amerikan şahmat grossmeýsteri. Ol ABŞ-nyň adyndan çykyş edip, grossmeýster (GM) derejesini gazanan ýeke-täk aýal-gyzdyr. Kruş sekiz gezek ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky çempiony we iki gezek "Women's American Cup" ýaryşynyň ýeňijisi boldy. == Irki ýyllary == Irina Kruş SSSR-iň (häzirki Ukraina) Odessa şäherinde ýewreý maşgalasynda doguldy we 1989 ýylda ene-atasy bilen bilelikde Brukline göçdi. Kollejde şahmat oýnan kakasy oňa şahmat oýnamagy öwretdi. Ol 6 ýaşyndaka ilkinji ýaryşynda ýeňiş gazandy, 7 ýaşynda bolsa Polşada geçirilen 10 ýaşa çenli gyzlaryň arasyndaky dünýä ýetginjekler çempionatynda ABŞ-nyň adyndan çykyş etdi<ref name="New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/05/27/sports/chess-coronavirus-irina-krush.html |title=A Chess Prodigy's Return to Health Brings Cheer to the Game |work=[[The New York Times]] |first=David |last=Waldstein |date=May 27, 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527071036/https://www.nytimes.com/2020/05/27/sports/chess-coronavirus-irina-krush.html |archive-date=May 27, 2020}}</ref><ref name="New York Times" />. == Şahmat karýerasy == 14 ýaşyndaka Kruş 1998 ýyldaky ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempionatynda ýeňiş gazanyp, taryhda ABŞ-nyň iň ýaş zenan çempiony boldy. Ol bu çempionaty ýene-de ýedi gezek — 2007, 2010, 2012, 2013, 2014, 2015 we 2020 ýyllarda gazandy<ref name="bird">{{Cite web |url=http://www.uschess.org/index.php/October/Krush-Wins-Her-Second-Championship.html |title=Krush Wins Her Second Championship |website=uschess.org |publisher=[[United States Chess Federation]] |access-date=}}</ref><ref name="chessbase2010">{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/saint-louis-irina-krush-us-women-s-champion-2010 |title=Saint Louis: Irina Krush US Women's Champion 2010 |date=July 20, 2010 |website=Chess News}}</ref><ref>{{cite web |url=http://uschesschamps.com/bio/krush |title=Irina Krush Bio |website=uschesschamps.com |publisher=Chess Club and Scholastic Center of Saint Louis |access-date=May 28, 2012}}</ref>. 1999 ýylda Kruş "Kasparow dünýä garşy" (Kasparov versus the World) atly şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Garri Kasparow ak şahmat figuralary bilen oýnady, internet ulanyjylary bolsa Microsoft-yň web sahypasy arkaly gara figuralar üçin edilmeli göçüşlere ses berdiler; bu işde olara Kruş we onuň üç sany deň-duşy — Etýen Bakro, Elizabet Pahts we Florin Felekan maslahat berdiler. Onunjy göçüşde Kruş täze bir göçüş usulyny (nowelty) teklip etdi we "Dünýä" topary şol teklibe ses berdi. Soňra Kasparow şol pursatda oýnuň gözegçiligini ýitirendigini we utýandygyny ýa-da utulýandygyny anyk bilmeýändigini aýtdy. Kruş, Niderlandlaryň Wijk aan Zee şäherinde geçirilen we 14 oýunçynyň gatnaşmagynda aýlawly ulgam boýunça guralan 2008 ýyldaky "Corus" şahmat ýaryşynyň "C" toparynda çykyş etdi. Ol bäş ýeňiş (şol sanda ýaryşyň soňky ýeňijisi Fabiano Karuananyň üstünden gazanylan ýeňiş), dört deňme-deň netije we dört ýeňliş bilen jemi 7/13 utuk toplap, bäşinji orny paýlaşdy<ref>{{Cite web |url=http://michaelnielsen.org/blog/kasparov-versus-the-world/ |title=Kasparov versus the World {{!}} Michael Nielsen |website=michaelnielsen.org |date=August 21, 2007 |access-date=April 30, 2016}}</ref>. 2013 ýylda, 2001 ýyldaky "NYC Mayor's Cup" halkara grossmeýster ýaryşynda, 2013 ýyldaky zenanlaryň arasyndaky şahmat boýunça dünýäniň toparlaýyn çempionatynda we "Baku Open 2013" ýaryşynda görkezen netijeleri sebäpli oňa grossmeýster ady berildi<ref>{{Cite web |url=http://en.chessbase.com/post/wijk-r13-aronian-carlsen-win-wijk-aan-zee-2008 |title=Wijk R13: Aronian, Carlsen win Wijk aan Zee 2008 |date=January 27, 2008 |publisher=ChessBase |access-date=April 3, 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.uschess.org/content/view/8160/431 |title=Carlsen and Aronian Win Corus |work=[[Chess Life Online]] |last=Shahade |first=Jennifer |author-link=Jennifer Shahade |date=January 28, 2008 |access-date=April 3, 2016}}</ref>. 2022 ýylda ol "American Cup" ýaryşynyň zenanlar bölüminde iki gezek ýeňilenden soň ýaryşdan çykarylýan ulgam (double-elimination) boýunça ýeňiji boldy<ref>{{cite web |url=https://chess24.com/en/watch/live-tournaments/us-womens-championship-2022/16/1/1 |title=Krush, Irina vs. Yu, Jennifer — U.S. Women's Championship |website=chess24.com |date=2022 |access-date=December 28, 2022}}</ref>. Şeýle-de, ol 2022 ýyldaky ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempionatynda Jennifer Ýu bilen deň netije görkezdi, ýöne goşmaça oýunda (pleý-offda) ýeňildi<ref>{{Cite web |title=2022 American Cup – Day 9 Recap {{!}} www.uschesschamps.com |url=https://www.uschesschamps.com/2022-american-cup-recap/2022-american-cup-day-9-recap |access-date=June 3, 2022 |website=www.uschesschamps.com}}</ref>. === Toparlaýyn ýaryşlar === Krush 1998 ýyldan bäri zenanlaryň arasyndaky şahmat Olimpiadasynda ABŞ-nyň milli ýygyndysynyň düzüminde çykyş edip gelýär. ABŞ-nyň ýygyndysy 2004 ýylda kümüş, 2008 ýylda bolsa bürünç medal gazandy<ref>{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/susan-polgar-s-dream-comeback |title=Susan Polgar's dream comeback |date=November 11, 2004 |website=Chess News |publisher=ChessBase |access-date=June 5, 2019}}</ref>. 2022 ýylda Krush 44 şahmat Olimpiadasynda ABŞ-nyň zenanlar ýygyndysynyň agzasy boldy[14] we topar ýaryşy dördünji orunda tamamlady<ref>{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/olympiad-in-dresden-closing-ceremony-and-prize-giving |title=Olympiad in Dresden: Closing ceremony and prize giving |date=November 29, 2008 |website=Chess News |publisher=ChessBase |access-date=June 5, 2019}}</ref>. Şeýle hem, ol 2009 we 2013 ýyllarda zenanlaryň arasyndaky şahmat boýunça dünýä çempionatynda ABŞ-nyň toparynyň düzüminde çykyş etdi<ref>{{cite web|url=https://new.uschess.org/news/2022-us-olympiad-teams-revealed|access-date=2022-07-02|website=new.uschess.org|title=2022 U.S. Olympiad Teams Revealed|archive-date=2022-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628064612/https://new.uschess.org/news/2022-us-olympiad-teams-revealed|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chess-Results Server Chess-results.com - 44th Chess Olympiad 2022 Women |url=https://chess-results.com/tnr653632.aspx?lan=1 |access-date=2023-01-05 |website=chess-results.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105114020/https://chess-results.com/tnr653632.aspx?lan=1|archive-date=2023-01-05}}</ref>. Ol 2015 ýylda ABŞ-nyň şahmat ligasynda "Manhattan Applesauce" topary üçin oýnady; mundan ozal bolsa "New York Knights" toparynda (2005–2011, 2013) çykyş edipdi<ref>{{cite web |title=Irina Krush Profile |url=http://uschessleague.com/player.php?p=irina-krush |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114163149/http://uschessleague.com/player.php?p=irina-krush |archive-date=January 14, 2020 |access-date= |website=US Chess League}}</ref>. Krush we onuň öňki adamsy, kanadaly grossmeýster Paskal Şarbonno Beýik Britaniýanyň ligasynda "Guildford-ADC" topary üçin oýnadylar. 2020 ýylyň maý aýynda Krush FIDE-niň onlaýn milli ýygyndylar kubogynda ABŞ-nyň topary üçin çykyş etdi<ref name="New York Times" /><ref>{{Cite web |url=https://fide.com/news/503 |title=FIDE Chess.com Online Nations Cup Rosters: Team USA |website=[[FIDE.com]] |date=April 29, 2020 |access-date=}}</ref>. === Ýazyjylyk işi === Krush "Chess Life" žurnaly we "uschess.org" saýty üçin yzygiderli makalalar ýazýar. Onuň 2013 ýylda grossmeýster derejesini gazanmagy baradaky makalasy şol ýyl "US Chess" tarapyndan "Iň gowy makala" (Best of US Chess) diýlip ykrar edildi<ref>[http://main.uschess.org/content/view/152/203 Top Player Bios: GM Irina Krush]. United States Chess Federation.</ref>. == Şahsy durmuşy == Krush Bruklin şäherindäki "Edward R. Murrow" orta mekdebinde okady. Ol 2006 ýylda Nýu-Ýork uniwersitetiniň halkara gatnaşyklary fakultetini tamamlady<ref>[http://main.uschess.org/content/view/152/203 Top Player Bios: GM Irina Krush]. United States Chess Federation.</ref>. Krush özüni "hristian ýewreý" hasaplaýar; ol 2011 ýylda hristian dinini kabul edenden bäri hem ýewreý gelip çykyşyny, hem-de hristian ynanjyny özünde jemleýär<ref>{{cite web |url=http://en.chessbase.com/post/hillary-clinton-looking-for-irina-krush |title=Hillary Clinton: looking for Irina Krush |website=Chessbase.com |first=Frederic |last=Friedel |date=April 1, 2016}}</ref>. 2016 ýylyň mart aýynda Krush "Steve Harvey" atly gepleşikde öz keşbini janlandyrýan iki sany aktrisa bilen bilelikde çykyş etdi. Üçlük alyp baryjy Stiw Harwi we myhman Hillari Klinton tarapyndan berlen, onuň durmuşy we şahmat karýerasy baradaky soraglara jogap berdiler. Harwi hakyky Irina Kruşy dogry tapmagy başardy<ref>{{cite news |url=https://new.uschess.org/news/kosteniuk-crowned-isolated-chess-queen-krush-recovers-covid-19/ |title=Kosteniuk crowned Isolated Queen as Krush recovers from COVID-19 |work=[[Chess Life Online]] |last=Shahade |first=Jennifer |author-link=Jennifer Shahade |date=March 25, 2020}}</ref>. 2020 ýylyň martynda ol "orta derejeli" COVID-19 ýokançlygy sebäpli hassahana ýerleşdirildi we bejergi aldy, soňra bolsa öý şertlerinde karantinde sagalmagy üçin öýüne goýberildi. Karantinde wagty ol "Isolated Queens Swiss" atly zenanlaryň arasyndaky onlaýn blis şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Ol ýaryşda 10 mümkinçilikden 7,5 utuk gazanyp, ýaryşyň ýeňijisi grossmeýster Aleksandra Kosteniukdan ýarym utuk yza galyp, ikinji orny paýlaşdy<ref>{{cite web |url=http://www.thechessmind.net/blog/2020/3/21/irina-krush-diagnosed-with-covid-19.html |title=Irina Krush, Diagnosed with COVID-19 |work=The Chess Mind |first=Dennis |last=Monokroussos |date=March 21, 2020}}</ref>. 2023 ýylyň 18 ýanwarynda Krush (we onuň ozalky şahmat garşydaşy Karissa Ýip) "The Price Is Right" gepleşiginiň ýörite "primetime" (iň köp tomaşa edilýän wagt) sanynda çykyş etdiler. Krush "Clock Game" oýnunda ýeňiş gazandy, ýöne "Showcases" tapgyryna geçip bilmedi<ref>{{Cite web |title=57SP |url=https://tpirepguide.com/?p=20067 |access-date=2023-12-03 |website=The Price is Right Episode Guide}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Amerikaly zenan şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Ukrain-ýewreý gelip çykyşly amerikanlar]] [[Kategoriýa:Amerikaly hristianlar]] [[Kategoriýa:Ýewreýlikden hristianlyga geçenler]] [[Kategoriýa:Şahmat boýunça grossmeýsterler]] [[Kategoriýa:Zenan şahmat grossmeýsterleri]] [[Kategoriýa:Zenan şahmat grossmeýsterleri]] [[Kategoriýa:Şahmat olimpiadalaryna gatnaşanlar]] [[Kategoriýa:Odessaly şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Edward R. Murrow orta mekdebiniň uçurymlary]] [[Kategoriýa:Nýu-Ýork uniwersitetiniň uçurymlary]] [[Kategoriýa:SSSR-den ABŞ-a göçenler]] [[Kategoriýa:XXI asyr amerikan zenanlary]] [[Kategoriýa:XXI asyr amerikan şahmatçylary]] 1azzrum8g5o28id3aovzhuyhyc4yb8j 271049 271048 2026-09-28T16:21:32Z Umarxon III 11129 271049 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Irina Krush | image = Krush Irina (30073356050) (cropped) (cropped).jpg | caption = Krush [[42 küşt olimpiadasy|42 Küşt olimpiadasynda]], 2016 | birth_name = Irina Borisivna Krush | country = Amerikanyň Birleşen Ştatlary | birth_date = {{Birth date and age|1983|12|24}} | birth_place = [[Odesa]], Ukrain SSR, Sowet Soýuzy | title = [[Grossmeýster (küşt)|Grossmeýster]] (2013) |spouse = [[Pascal Charbonneau]] | peak_rating = 2502 (2013 ýylyň oktýabry) }} '''Irina Krush''' (Irina Borisowna Kruş, {{lang-uk|Ірина Борисівна Круш}}; doglan senesi: 1983 ýylyň 24 dekabry) — amerikan şahmat grossmeýsteri. Ol ABŞ-nyň adyndan çykyş edip, grossmeýster (GM) derejesini gazanan ýeke-täk aýal-gyzdyr. Kruş sekiz gezek ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky çempiony we iki gezek "Women's American Cup" ýaryşynyň ýeňijisi boldy. == Irki ýyllary == Irina Kruş SSSR-iň (häzirki Ukraina) Odessa şäherinde ýewreý maşgalasynda doguldy we 1989 ýylda ene-atasy bilen bilelikde Brukline göçdi. Kollejde şahmat oýnan kakasy oňa şahmat oýnamagy öwretdi. Ol 6 ýaşyndaka ilkinji ýaryşynda ýeňiş gazandy, 7 ýaşynda bolsa Polşada geçirilen 10 ýaşa çenli gyzlaryň arasyndaky dünýä ýetginjekler çempionatynda ABŞ-nyň adyndan çykyş etdi<ref name="New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/05/27/sports/chess-coronavirus-irina-krush.html |title=A Chess Prodigy's Return to Health Brings Cheer to the Game |work=[[The New York Times]] |first=David |last=Waldstein |date=May 27, 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527071036/https://www.nytimes.com/2020/05/27/sports/chess-coronavirus-irina-krush.html |archive-date=May 27, 2020}}</ref><ref name="New York Times" />. == Şahmat karýerasy == 14 ýaşyndaka Kruş 1998 ýyldaky ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempionatynda ýeňiş gazanyp, taryhda ABŞ-nyň iň ýaş zenan çempiony boldy. Ol bu çempionaty ýene-de ýedi gezek — 2007, 2010, 2012, 2013, 2014, 2015 we 2020 ýyllarda gazandy<ref name="bird">{{Cite web |url=http://www.uschess.org/index.php/October/Krush-Wins-Her-Second-Championship.html |title=Krush Wins Her Second Championship |website=uschess.org |publisher=[[United States Chess Federation]] |access-date=}}</ref><ref name="chessbase2010">{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/saint-louis-irina-krush-us-women-s-champion-2010 |title=Saint Louis: Irina Krush US Women's Champion 2010 |date=July 20, 2010 |website=Chess News}}</ref><ref>{{cite web |url=http://uschesschamps.com/bio/krush |title=Irina Krush Bio |website=uschesschamps.com |publisher=Chess Club and Scholastic Center of Saint Louis |access-date=May 28, 2012}}</ref>. 1999 ýylda Kruş "Kasparow dünýä garşy" (Kasparov versus the World) atly şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Garri Kasparow ak şahmat figuralary bilen oýnady, internet ulanyjylary bolsa Microsoft-yň web sahypasy arkaly gara figuralar üçin edilmeli göçüşlere ses berdiler; bu işde olara Kruş we onuň üç sany deň-duşy — Etýen Bakro, Elizabet Pahts we Florin Felekan maslahat berdiler. Onunjy göçüşde Kruş täze bir göçüş usulyny (nowelty) teklip etdi we "Dünýä" topary şol teklibe ses berdi. Soňra Kasparow şol pursatda oýnuň gözegçiligini ýitirendigini we utýandygyny ýa-da utulýandygyny anyk bilmeýändigini aýtdy. Kruş, Niderlandlaryň Wijk aan Zee şäherinde geçirilen we 14 oýunçynyň gatnaşmagynda aýlawly ulgam boýunça guralan 2008 ýyldaky "Corus" şahmat ýaryşynyň "C" toparynda çykyş etdi. Ol bäş ýeňiş (şol sanda ýaryşyň soňky ýeňijisi Fabiano Karuananyň üstünden gazanylan ýeňiş), dört deňme-deň netije we dört ýeňliş bilen jemi 7/13 utuk toplap, bäşinji orny paýlaşdy<ref>{{Cite web |url=http://michaelnielsen.org/blog/kasparov-versus-the-world/ |title=Kasparov versus the World {{!}} Michael Nielsen |website=michaelnielsen.org |date=August 21, 2007 |access-date=April 30, 2016}}</ref>. 2013 ýylda, 2001 ýyldaky "NYC Mayor's Cup" halkara grossmeýster ýaryşynda, 2013 ýyldaky zenanlaryň arasyndaky şahmat boýunça dünýäniň toparlaýyn çempionatynda we "Baku Open 2013" ýaryşynda görkezen netijeleri sebäpli oňa grossmeýster ady berildi<ref>{{Cite web |url=http://en.chessbase.com/post/wijk-r13-aronian-carlsen-win-wijk-aan-zee-2008 |title=Wijk R13: Aronian, Carlsen win Wijk aan Zee 2008 |date=January 27, 2008 |publisher=ChessBase |access-date=April 3, 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.uschess.org/content/view/8160/431 |title=Carlsen and Aronian Win Corus |work=[[Chess Life Online]] |last=Shahade |first=Jennifer |author-link=Jennifer Shahade |date=January 28, 2008 |access-date=April 3, 2016}}</ref>. 2022 ýylda ol "American Cup" ýaryşynyň zenanlar bölüminde iki gezek ýeňilenden soň ýaryşdan çykarylýan ulgam (double-elimination) boýunça ýeňiji boldy<ref>{{cite web |url=https://chess24.com/en/watch/live-tournaments/us-womens-championship-2022/16/1/1 |title=Krush, Irina vs. Yu, Jennifer — U.S. Women's Championship |website=chess24.com |date=2022 |access-date=December 28, 2022}}</ref>. Şeýle-de, ol 2022 ýyldaky ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempionatynda Jennifer Ýu bilen deň netije görkezdi, ýöne goşmaça oýunda (pleý-offda) ýeňildi<ref>{{Cite web |title=2022 American Cup – Day 9 Recap {{!}} www.uschesschamps.com |url=https://www.uschesschamps.com/2022-american-cup-recap/2022-american-cup-day-9-recap |access-date=June 3, 2022 |website=www.uschesschamps.com}}</ref>. === Toparlaýyn ýaryşlar === Krush 1998 ýyldan bäri zenanlaryň arasyndaky şahmat Olimpiadasynda ABŞ-nyň milli ýygyndysynyň düzüminde çykyş edip gelýär. ABŞ-nyň ýygyndysy 2004 ýylda kümüş, 2008 ýylda bolsa bürünç medal gazandy<ref>{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/susan-polgar-s-dream-comeback |title=Susan Polgar's dream comeback |date=November 11, 2004 |website=Chess News |publisher=ChessBase |access-date=June 5, 2019}}</ref>. 2022 ýylda Krush 44 şahmat Olimpiadasynda ABŞ-nyň zenanlar ýygyndysynyň agzasy boldy we topar ýaryşy dördünji orunda tamamlady<ref>{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/olympiad-in-dresden-closing-ceremony-and-prize-giving |title=Olympiad in Dresden: Closing ceremony and prize giving |date=November 29, 2008 |website=Chess News |publisher=ChessBase |access-date=June 5, 2019}}</ref>. Şeýle hem, ol 2009 we 2013 ýyllarda zenanlaryň arasyndaky şahmat boýunça dünýä çempionatynda ABŞ-nyň toparynyň düzüminde çykyş etdi<ref>{{cite web|url=https://new.uschess.org/news/2022-us-olympiad-teams-revealed|access-date=2022-07-02|website=new.uschess.org|title=2022 U.S. Olympiad Teams Revealed|archive-date=2022-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628064612/https://new.uschess.org/news/2022-us-olympiad-teams-revealed|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chess-Results Server Chess-results.com - 44th Chess Olympiad 2022 Women |url=https://chess-results.com/tnr653632.aspx?lan=1 |access-date=2023-01-05 |website=chess-results.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105114020/https://chess-results.com/tnr653632.aspx?lan=1|archive-date=2023-01-05}}</ref>. Ol 2015 ýylda ABŞ-nyň şahmat ligasynda "Manhattan Applesauce" topary üçin oýnady; mundan ozal bolsa "New York Knights" toparynda (2005–2011, 2013) çykyş edipdi<ref>{{cite web |title=Irina Krush Profile |url=http://uschessleague.com/player.php?p=irina-krush |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114163149/http://uschessleague.com/player.php?p=irina-krush |archive-date=January 14, 2020 |access-date= |website=US Chess League}}</ref>. Krush we onuň öňki adamsy, kanadaly grossmeýster Paskal Şarbonno Beýik Britaniýanyň ligasynda "Guildford-ADC" topary üçin oýnadylar. 2020 ýylyň maý aýynda Krush FIDE-niň onlaýn milli ýygyndylar kubogynda ABŞ-nyň topary üçin çykyş etdi<ref name="New York Times" /><ref>{{Cite web |url=https://fide.com/news/503 |title=FIDE Chess.com Online Nations Cup Rosters: Team USA |website=[[FIDE.com]] |date=April 29, 2020 |access-date=}}</ref>. === Ýazyjylyk işi === Krush "Chess Life" žurnaly we "uschess.org" saýty üçin yzygiderli makalalar ýazýar. Onuň 2013 ýylda grossmeýster derejesini gazanmagy baradaky makalasy şol ýyl "US Chess" tarapyndan "Iň gowy makala" (Best of US Chess) diýlip ykrar edildi<ref>[http://main.uschess.org/content/view/152/203 Top Player Bios: GM Irina Krush]. United States Chess Federation.</ref>. == Şahsy durmuşy == Krush Bruklin şäherindäki "Edward R. Murrow" orta mekdebinde okady. Ol 2006 ýylda Nýu-Ýork uniwersitetiniň halkara gatnaşyklary fakultetini tamamlady<ref>[http://main.uschess.org/content/view/152/203 Top Player Bios: GM Irina Krush]. United States Chess Federation.</ref>. Krush özüni "hristian ýewreý" hasaplaýar; ol 2011 ýylda hristian dinini kabul edenden bäri hem ýewreý gelip çykyşyny, hem-de hristian ynanjyny özünde jemleýär<ref>{{cite web |url=http://en.chessbase.com/post/hillary-clinton-looking-for-irina-krush |title=Hillary Clinton: looking for Irina Krush |website=Chessbase.com |first=Frederic |last=Friedel |date=April 1, 2016}}</ref>. 2016 ýylyň mart aýynda Krush "Steve Harvey" atly gepleşikde öz keşbini janlandyrýan iki sany aktrisa bilen bilelikde çykyş etdi. Üçlük alyp baryjy Stiw Harwi we myhman Hillari Klinton tarapyndan berlen, onuň durmuşy we şahmat karýerasy baradaky soraglara jogap berdiler. Harwi hakyky Irina Kruşy dogry tapmagy başardy<ref>{{cite news |url=https://new.uschess.org/news/kosteniuk-crowned-isolated-chess-queen-krush-recovers-covid-19/ |title=Kosteniuk crowned Isolated Queen as Krush recovers from COVID-19 |work=[[Chess Life Online]] |last=Shahade |first=Jennifer |author-link=Jennifer Shahade |date=March 25, 2020}}</ref>. 2020 ýylyň martynda ol "orta derejeli" COVID-19 ýokançlygy sebäpli hassahana ýerleşdirildi we bejergi aldy, soňra bolsa öý şertlerinde karantinde sagalmagy üçin öýüne goýberildi. Karantinde wagty ol "Isolated Queens Swiss" atly zenanlaryň arasyndaky onlaýn blis şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Ol ýaryşda 10 mümkinçilikden 7,5 utuk gazanyp, ýaryşyň ýeňijisi grossmeýster Aleksandra Kosteniukdan ýarym utuk yza galyp, ikinji orny paýlaşdy<ref>{{cite web |url=http://www.thechessmind.net/blog/2020/3/21/irina-krush-diagnosed-with-covid-19.html |title=Irina Krush, Diagnosed with COVID-19 |work=The Chess Mind |first=Dennis |last=Monokroussos |date=March 21, 2020}}</ref>. 2023 ýylyň 18 ýanwarynda Krush (we onuň ozalky şahmat garşydaşy Karissa Ýip) "The Price Is Right" gepleşiginiň ýörite "primetime" (iň köp tomaşa edilýän wagt) sanynda çykyş etdiler. Krush "Clock Game" oýnunda ýeňiş gazandy, ýöne "Showcases" tapgyryna geçip bilmedi<ref>{{Cite web |title=57SP |url=https://tpirepguide.com/?p=20067 |access-date=2023-12-03 |website=The Price is Right Episode Guide}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Amerikaly zenan şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Ukrain-ýewreý gelip çykyşly amerikanlar]] [[Kategoriýa:Amerikaly hristianlar]] [[Kategoriýa:Ýewreýlikden hristianlyga geçenler]] [[Kategoriýa:Şahmat boýunça grossmeýsterler]] [[Kategoriýa:Zenan şahmat grossmeýsterleri]] [[Kategoriýa:Zenan şahmat grossmeýsterleri]] [[Kategoriýa:Şahmat olimpiadalaryna gatnaşanlar]] [[Kategoriýa:Odessaly şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Edward R. Murrow orta mekdebiniň uçurymlary]] [[Kategoriýa:Nýu-Ýork uniwersitetiniň uçurymlary]] [[Kategoriýa:SSSR-den ABŞ-a göçenler]] [[Kategoriýa:XXI asyr amerikan zenanlary]] [[Kategoriýa:XXI asyr amerikan şahmatçylary]] 8435i8jmm0m2pj9tk7grpimjpt0ijmt Wilma Rudolph 0 25075 271050 2026-09-28T18:02:17Z Umarxon III 11129 Sahypa döretdi, mazmuny: '{{Infobox sportsperson | name = Wilma Rudolph | image = Wilma Rudolph 1960.jpg | caption = Rudolph 1960 ýylda | birth_name = Wilma Glodean Rudolph | full_name = Wilma Glodean Rudolph<ref name=sports-reference>{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ru/wilma-rudolph-1.html |title=Wilma Rudolph |website=sports-reference.com |publisher=Sports Reference |access-date=27 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113083713/htt...' 271050 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Wilma Rudolph | image = Wilma Rudolph 1960.jpg | caption = Rudolph 1960 ýylda | birth_name = Wilma Glodean Rudolph | full_name = Wilma Glodean Rudolph<ref name=sports-reference>{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ru/wilma-rudolph-1.html |title=Wilma Rudolph |website=sports-reference.com |publisher=Sports Reference |access-date=27 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113083713/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ru/wilma-rudolph-1.html |archive-date=November 13, 2014 |df=mdy-all |url-status=dead}}</ref> | nickname = Skeeter<ref name=Bio-WR>{{cite web |url=http://www.biography.com/people/wilma-rudolph-9466552rudolph-9466552 |title=Wilma Rudolphyň terjimehaly |work=Biography.com |publisher=A&E Television Networks |date=June 19, 2016 |access-date=9 February 2017 }}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>Gara Gazella<br>Ýüwrük<br>Gara Merjeni<br>Çakmak<br>Ylgaw ýyldyzy | birth_date = {{Birth date|1940|06|23}} | birth_place = [[Sent-Betlehem, Tennessi]], ABŞ | death_date = {{Death date and age|1994|11|12|1940|06|23}} | death_place = [[Brentwood, Tennessi]], ABŞ | height = 5 fut 11 dýuým<ref name=sports-reference/> | weight = 130 funt<ref name=sports-reference/> | country = Amerikanyň Birleşen Ştatlary | sport = [[Ýeňil atletika]] | club = Tennessee State Tigers and Lady Tigers | retired = 1962 | olympics = [[1956 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlary]]<br>[[1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlary]] | personal_best = {{ubl |'''[[100 metr|100 m]]''': 11.0h ([[Rim]], Italiýa, 1960 ýylyň 2 sentýabry; Olimpiýa finaly, ýeliň täsiri +2.8 m/s) |'''[[200 metr|200 m]]''': 22.9h ([[Korpus-Kristi, Tehas]], ABŞ, 1960 ýylyň 9 iýuly; ýeliň täsiri +1.4 m/s) |'''[[4 × 100 metr estafeta|4×100 m estafeta]]''': 44.3h ([[Moskwa]], SSSR, 1961 ýylyň 15 iýuly; ýeliň täsiri) |'''[[60 yardlyk ylgaw]]''': 6.9 ([[Los-Anjeles]], ABŞ, 1961 ýylyň 22 ýanwary; Dünýäniň ýapyk stadion rekordy) }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Medal|Sport | Zenanlaryň [[Ýeňil atletika (sport)|ýeňil atletikasy]]}} {{Medal|Country | {{USA}} }} {{Medal|Competition|[[Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika|Olimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold|[[1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlary|1960 Rim]] | [[1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 100 metri|100 m]]}} {{Medal|Gold|1960 Rim | [[1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 200 metri|200 m]]}} {{Medal|Gold|1960 Rim | [[1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m estafeta]]}} {{Medal|Bronze|[[1956 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlary|1956 Melburn]] | [[1956 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m estafeta]]}} }} '''Wilma Glodean Rudolph''' (1940 ýylyň 23 iýuny – 1994 ýylyň 12 noýabry) — çagalyk döwründe poliomiýelit keselini ýeňip geçen we 1956 hem-de 1960 ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryndaky üstünliklerinden soň ýeňil atletika boýunça dünýä rekordyny goýan Olimpiýa çempiony we halkara derejesindäki sport ýyldyzy bolan amerikan sprinteridir. Rudolph Awstraliýanyň Melburn şäherinde geçirilen 1956 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw ýaryşyna gatnaşdy we 4 × 100 metr estafeta ýaryşynda bürünç medal gazandy. Şeýle hem, ol Italiýanyň Rim şäherinde geçirilen 1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda üç sany altyn medal — 100 we 200 metr aralygyna şahsy ýaryşlarda hem-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşynda — gazandy.[3] 1960 ýyllarda Rudolph dünýäniň iň çalt ylgaýan zenany hökmünde ykrar edildi; ol bir Olimpiýa oýunlarynyň dowamynda ýeňil atletika boýunça üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy<ref>"Women on the Scene Cleveland, Ohio." ''Milwaukee Star'', vol. VIII, no. 80, 12 Apr. 1969, p. Page 12.</ref><ref>{{Cite web |date=June 27, 2023 |title=Ethelda Bleibtrey, the trailblazer for women's swimming who was arrested due to her swimsuit |url=https://olympics.com/en/news/ethelda-bleibtrey-the-trailblazer-for-women-s-swimming-who-was-arrested-due-to-h |access-date=August 3, 2023 |website=Olympics.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Helene Madison |url=https://usopm.org/helene-madison/ |access-date=August 3, 2023 |website=usopm.org|date=21 July 2019 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liberti |first=Rita |title=(Re) Presenting Wilma Rudolph |publisher=Syracuse University Press |year=2015 |isbn=9780815633846 |pages=9 |language=English}}</ref>. 1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň bütin dünýä boýunça telewideniýe arkaly görkezilmegi netijesinde, Rudolph Kassius Kleý (soňra Muhammet Ali ady bilen tanalan), Oskar Robertson we Rafer Jonson ýaly beýleki Olimpiýa türgenleri bilen bir hatarda halkara derejesindäki ýyldyza öwrüldi. 1960 ýyllaryň başynda Olimpiýa çempiony hökmünde Rudolph Amerikada we daşary ýurtlarda iň tanymal garaýagyz zenanlaryň biri boldy. Ol garaýagyz we zenan türgenler üçin görelde bolup hyzmat etdi; onuň Olimpiýa oýunlaryndaky üstünlikleri ABŞ-da zenanlaryň ýeňil atletika sportunyň ösmegine ýardam etdi. Şeýle hem, Rudolph raýat hukuklary we zenan hukuklary ugrundaky göreşiň öňdebaryjysy hasaplanýar. 1962 ýylda, 100 we 200 metr aralygyna şahsy ýaryşlarda hem-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşlarynda dünýä rekordynyň eýesi bolup durýarka, Rudolph sport karýerasynyň iň ýokary derejesinde ýaryşlara gatnaşmagy bes etdi. 1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, 1963 ýylda Tennessi ştatynyň uniwersitetini tamamlan Rudolph mugallym we tälimçi bolup işledi. Rudolf 1994 ýylda beýni we bokurdak ragy sebäpli aradan çykdy; onuň gazanan üstünlikleri ABŞ-nyň poçta markasy, dokumental filmler we telewideniýe üçin düşürilen film ýaly dürli ýollar bilen, şeýle-de köp sanly neşirlerde, aýratyn-da ýaş okyjylar üçin ýazylan kitaplarda ýatda saklanýar<ref name=sports-reference/><ref name=NBAW958-61>James E. Haney, "Wilma Rudolph" in {{cite book| editor=Smith, Jessie Carnie| title =Notable Black American Women| publisher =Gale Research | year =1992| location =Detroit | pages =958–61}}</ref> She was the 20th of 22 children from her father Ed Rudolph's two marriages.<ref name=bbc>{{cite news| title =1960: Rudolph takes third Olympic gold| date =11 September 1960| publisher =BBC|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/11/newsid_3554000/3554568.stm | access-date =February 9, 2017}}</ref><ref name=espn>{{cite web| author=M. B. Roberts |title=Rudolph ran and world went wild |publisher =ESPN | url=https://www.espn.com/sportscentury/features/00016444.html | access-date =February 9, 2017 |quote= Rudolph grew up in a poor family, the 20th of her father Ed's 22 children (from two marriages). Although she never shared a home with all her siblings and half-siblings at once, there were still plenty of brothers and sisters to serve as "lookouts" if she mischievously removed her braces. Her brothers and sisters took turns massaging her crippled leg every day. Once a week her mother Blanche, a domestic worker, drove her 90 miles roundtrip to a Nashville hospital for therapy.}}</ref><ref name=LibertiSmith-12>{{cite book | author=Rita Liberti and Maureen M. Smith | title =(Re)Presenting Wilma Rudolph | publisher =Syracuse University Press | series =Sports and Entertainment | year =2015 | location =Syracuse, New York | page=12 | isbn =978-0-8156-3384-6}}</ref><ref name="guardianolysrs">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/jun/01/50-stunning-olympic-moments-wilma-rudolph |title=50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960 |date=June 1, 2012 |newspaper=The Guardian |author=Rob Bagchi}}</ref>. == Irki durmuşy we bilimi == Wilma Rudolf 1940 ýylyň 23 iýunynda Tennessi ştatynyň Sent-Betlehem şäherçesinde (häzirki wagtda Klarkswill şäheriniň bir bölegi) Blanche Rudolfyň maşgalasynda wagtyndan öň we 4,5 funt (2,0 kg) agramda dünýä indi<ref name=Hine-992-93>Brenda Meese, "Wilma Glodean Rudolph" in {{cite book| author=Hine, Darlene Clark, Elsa Barkley Brown, and Rosalyn Terborg-Penn, eds.| title =Black Women in American: A Historical Encyclopedia| publisher =IU Press| volume =II| year =1993| location =Bloomington, Indiana | pages =992–93}}</ref>. Ol kakasy Ed Rudolfyň iki nikasyndan bolan 22 çaganyň 20-jisiidi.[8][9][10] Wilma doglandan gysga wagt geçenden soň, maşgalasy Tennessi ştatynyň Klarkswill şäherine göçdi; ol şol ýerde ulaldy we başlangyç hem-de orta mekdebe gatnady. Klarkswillde demir ýol işgäri we dürli wagtlaýyn işlerde işleýän Ed 1961 ýylda aradan çykdy; ejesi Blanche bolsa Klarkswilldäki öýlerde hyzmatkär bolup işledi we 1994 ýylda aradan çykdy<ref name=LS29>Liberti and Smith, p. 29.</ref>. Rudolf çagalyk döwründe pnewmoniýa we skarlatina ýaly birnäçe kesellere uçrady, şeýle hem bäş ýaşyndaka poliomiýelit (poliowirusyň sebäp bolan kesel) keselini geçirdi<ref name="guardianolysrs"/>. Rudolf poliomiýelitden sagaldy, ýöne çep aýagynyň we dabanynyň güýjüni ýitirdi. Durmuşynyň irki döwründe fiziki taýdan maýyp bolandygy sebäpli, Rudolf 12 ýaşyna çenli aýak üçin niýetlenen ýörite direg (ortez) dakynyp gezdi. 1940 ýyllarda Klarkswilldäki afroamerikaly ýaşaýjylar üçin lukmançylyk hyzmatlarynyň elýeterliligi çäkli bolandygy sebäpli, Rudolfyň ene-atasy onuň bejergisini almak üçin Klarkswillden takmynan 50 mil (80 km) uzaklykda ýerleşýän Neşwilldäki (Tennessi ştaty) taryhy taýdan garaýagyz ilata hyzmat edýän "Meharry" lukmançylyk kollejine (häzirki "Meharrydäki Neşwill umumy hassahanasy") ýüz tutdular<ref>{{Cite book|title=Olympic Black Women|author=Martha Ward Plowden|publisher=Pelican Publishing Company|year=1996|isbn=1-56554-080-8|location=Tennessee State University Library|pages=[https://archive.org/details/olympicblackwome00plow/page/121 121]|url=https://archive.org/details/olympicblackwome00plow/page/121}}</ref><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Iki ýylyň dowamynda Rudolf we ejesi gowşan aýagynyň işjeňligini dikeltmek boýunça bejergi almak üçin her hepde awtobus bilen Neşwille gatnadylar. Şeýle hem, Rudolf maşgala agzalaryndan günde dört gezek öý şertlerinde masž bejergisini aldy we dabanyny goldamak üçin ýene-de iki ýyllap ortopedik aýakgap geýdi. "Meharryda" alan bejergileri we maşgala agzalary tarapyndan edilen gündelik masžlar netijesinde, Rudolf poliomiýelitiň agyr täsirlerini ýeňip geçmegi başardy we 12 ýaşyna çenli aýak diregini ýa-da ortopedik aýakgaby ulanmazdan ýöremegi öwrendi<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=s22/>. Rudolph ýygy-ýygydan kesellemegi we şol sebäpli çagalar bagy bilen mekdebiň birinji synpyna gatnap bilmezligi zerarly, ilki öýde okadyldy. Ol 1947 ýylda, ýedi ýaşyndaka, Klarkswilldäki "Cobb" başlangyç mekdebiniň ikinji synpyna gatnap başlady. Ol Klarkswillde diňe afroamerikalylaryň okaýan "Burt" orta mekdebine gatnady we şol ýerde basketbol hem-de ýeňil atletika boýunça ajaýyp netijeleri görkezdi. Orta mekdebiň soňky ýylynda Rudolph göwreli boldy we ilkinji çagasy Ýolanda dünýä indi; bu waka 1958 ýylda, onuň Neşwilldäki Tennessi Döwlet Uniwersitetine okuwa girmeginden birnäçe hepde öň bolup geçdi. Kollejde okaýarka, Rudolph ýeňil atletika boýunça ýaryşlara gatnaşmagyny dowam etdirdi. Şeýle hem, ol "Delta Sigma Theta" atly zenanlar jemgyýetiniň agzasy boldy. 1963 ýylda Rudolph Tennessi Döwlet Uniwersitetini bilim ugry boýunça bakalawr derejesi bilen tamamlady. Onuň kollejdäki okuw tölegi "iş we okuw" (work-study) stipendiýa maksatnamasyna gatnaşmagy arkaly tölendi; bu maksatnama laýyklykda, Rudolph uniwersitetiň kampusynda günde iki sagat işlemelidi<ref name=Bio-WR/><ref name=t>{{cite web |url=http://www.tnstate.edu/library/documents/Rudolph.pdf |title=Wilma Rudolph and the TSU Tigerbelles|author=Bobby Lovett|date=June 20, 2016|website=Tennessee State University|access-date=February 9, 2017}} See also: {{cite encyclopedia| author= Bobby Lovett| author-link= Bobby Lovett|title=Wilma Rudolph (1940–1994) and the TSU Tigerbelles | encyclopedia =Tennessee Encyclopedia of History and Culture Version 2 (online edition) | publisher =University of Tennessee Press | date =March 1, 2012|url=https://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156| access-date =2017-02-09}}</ref>. == Ilkinji ýyllar == Rudolph guramaçylykly sport bilen ilkinji gezek Klarkswilldäki afroamerikalylar jemgyýetiniň merkezi bolan "Burt" orta mekdebinde tanyşdy. Çep aýagynyň hereket ukybyny dikeltmek üçin birnäçe ýyllap dowam eden bejergiden soň, Rudolph uýasy Iwonnanyň yzyna eýermegi ýüregine düwdi we sekizinji synpda basketbol oýnap başlady. Ol orta mekdepde basketbol oýnamagyny dowam etdirdi, toparda esasy düzümiň oýunçysy boldy we ýeňil atletika boýunça ýaryşlara gatnaşyp başlady. Ikinji synpda okaýarka, Rudolph 803 utuk gazandy we orta mekdep gyzlarynyň basketboly boýunça täze rekord goýdy. Orta mekdepdäki tälimçisi Si-Si Greý (C. C. Gray) örän çalt hereket edýändigi üçin oňa "Skeeter" (ýagny "çybyn") lakamyny dakdy<ref name=sports-reference/><ref name="guardianolysrs"/>. Rudolf orta mekdebiň basketbol toparynda oýnap ýörkä, Tennessi ştaty uniwersitetiniň ýeňil atletika boýunça tälimçisi Ed Templ tarapyndan ünsi çekildi; bu işjeň ýaş türgen üçin uly mümkinçilikdi. Templ bu onunjy synp okuwçysyny ilkinji gezek gören gününde, onuň tebigy zehinli türgendigine göz ýetirdi. Ol iki ýyl ozal, esasan basketbol möwsümleriniň arasyndaky boş wagtyny doldurmak üçin, "Burt" orta mekdebiniň ýeňil atletika toparynda tejribe toplapdy<ref name=bbc/><ref name=espn/>. Orta mekdebiň okuwçysy hökmünde Rudolf ilkinji uly ýeňil atletika ýaryşyna Alabama ştatyndaky Taskigi institutynda gatnaşdy. Ýaryşda utulsa-da, Rudolf ýaryşmagy dowam etdirmäge we ýeňiş gazanmaga berk karar berdi<ref name=NBAW958-61/>. Templ 14 ýaşly Rudolfy Tennessi ştaty uniwersitetindäki tomusky türgenleşik maksatnamasyna gatnaşmaga çagyrdy. Ýeňil atletika boýunça türgenleşik düşelgesine gatnaşandan soň, Rudolf Filadelfiýada (Pensilwaniýa ştaty) geçirilen "Amateur Athletic Union" (Höwesjeňler atletika birleşigi) ýaryşynda gatnaşan dokuz ýaryşynyň hemmesinde ýeňiş gazandy<ref name=Bio-WR/>. Templiň ýolbaşçylygynda, ol orta mekdepde okaýarka TSU-da yzygiderli türgenleşmegini dowam etdirdi. 1958 ýylda TSU-da talyp bolup okamaga başlamazdan öň, Rudolf ýene-de iki ýyllap TSU-nyň "Tigerbelles" ady bilen tanalýan zenanlar ýeňil atletika toparynyň düzüminde höwesjeňler ýaryşlaryna gatnaşdy<ref>Biracree (1988), p. 16.</ref>. == 1956 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary == Rudolf 16 ýaşynda we orta mekdebiň ýokary synp okuwçysyka, Waşington ştatynyň Siýetl şäherinde geçirilen ABŞ-nyň Olimpiýa ýeňil atletika toparyna saýlama ýaryşlaryna gatnaşdy we Awstraliýanyň Melburn şäherinde geçiriljek 1956 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw boýunça şahsy ýaryşa gatnaşmaga hukuk gazandy. ABŞ-nyň Olimpiýa toparynyň iň ýaş agzasy bolan Rudolf, 1956 ýyldaky Melburn Olimpiadasyna gatnaşmaga hukuk gazanan bäş sany TSU "Tigerbelles" türgeniniň biri boldy<ref name=Biracree82>Tom Biracree (1988), ''Wilma Rudolph'', p. 82.</ref>. Rudolf Melburn Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw boýunça deslapky tapgyrda ýeňildi, ýöne 4 × 100 metr estafeta ýaryşynyň üçünji tapgyrynda ylgady. Rudolf, Izabel Deniels, Me Fags we Margaret Metýusdan ybarat bolan we hemmesi hem "TSU Tigerbelles" toparynyň agzalary bolan amerikan topary, 44,9 sekuntlyk görkeziji bilen dünýä rekordyny gaýtalap, bürünç medala eýe boldy. Britan topary kümüş medal gazandy. 100 we 200 metr aralyga ylgamak boýunça altyn medal eýesi Betti Katbertiň soňky tapgyrda çykyş etmegindäki Awstraliýa topary bolsa, 44,5 sekuntlyk wagt bilen altyn medal gazandy. Melburn Olimpiýa oýunlaryndan soň Tennessidäki öýüne dolanan Rudolf, gazanan bürünç medalyny mekdepde bile okan synpdaşlaryna görkezdi we Italiýanyň Rim şäherinde geçiriljek 1960 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda altyn medal gazanmaga synanyşmagy ýüregine düwdi<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. 1958 ýylda Rudolf Tennessi ştat uniwersitetine okuwa girdi; bu ýerde Templ onuň ýeňil atletika boýunça tälimçisi bolmagyny dowam etdirdi. Indiki ýyl Çikagoda (Illinoýs ştaty) geçirilen Panamerika oýunlarynda Rudolf 100 metr aralyga ýeke-täk ýaryşda kümüş medal, şeýle hem topardaşlary Izabel Den, Barbara Jo we Lüsinda Wilýams bilen bilelikde 4 × 100 metr estafetada altyn medal gazandy. Şeýle-de, ol 1959 ýylda AAU-nyň (Amerikanyň Ýeňil Atletika Bileleşigi) 200 metr aralyga ýaryşyndaky çempionlyk adyny gazandy we ony yzygiderli dört ýyllap gorap saklady. Sport karýerasy döwründe Rudolf AAU-nyň ýapyk binalardaky ýaryşlarynda hem üç gezek çempion boldy<ref name=Biracree82/><ref name=Time-FastestFemale>{{cite journal| title =The Fastest Female | journal =Time Time | date = September 19, 1960 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306125327/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |url-status=dead |archive-date=March 6, 2007 |access-date = February 9, 2017}}{{subscription required}}</ref><ref>"'Sportin Life' with Dennis J. Harrington Wilma Rudolph' a Sprinter Named Desire'." ''Chicago Metro News'', 12 July 1975, p. PAGE 18.</ref><ref>{{cite book|author=Amy Ruth|title=Wilma Rudolph|publisher=Lerner Publications|year=2000|location=New York|pages=[https://archive.org/details/wilmarudolph00ruth/page/34 34, 61]|isbn=978-0-8225-4976-5|url=https://archive.org/details/wilmarudolph00ruth/page/34}} See also: {{Cite book|title =Tennessee Encyclopedia of History & Culture|author=Carroll Van West|publisher = Tennessee Historical Society and Rutledge Hill Press|year =1998|isbn =1558535993 |location =Nashville|page = 813}}</ref>. == 1960 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary == [[File:Giuseppina leone.jpg|260px|thumb|Rudolf Rimde geçirilen 1960 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda zenanlaryň arasynda 100 metre ylgamak ýaryşynda ýeňiş gazandy.]] Tennesi ştatynyň uniwersitetinde (Tennessee State) ikinji kursda okaýarka, Rudolf Tehas ştatynyň Abilin şäherindäki "Abilene Christian" uniwersitetinde geçirilen ABŞ-nyň Olimpiýa ýeňil atletika saýlama ýaryşlaryna gatnaşdy we şol ýerde sekiz ýyllap saklanan 200 metre ylgamak boýunça dünýä rekordyny goýdy. Şeýle hem, Rudolf 100 metre ylgamak ýaryşy boýunça 1960 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga hukuk gazandy<ref name=NBAW958-61/>. Italiýanyň Rim şäherinde geçirilen 1960 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda Rudolf şäheriň "Stadio Olimpico" stadionyndaky ýörite örtükli ýodada üç görnüşde — 100 we 200 metre ylgamak, şeýle-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşlarynda — bäsleşdi. Bu ýaryşlaryň her birinde altyn medal gazanan Rudolf, bir Olimpiadada üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy<ref name=bbc/><ref name=espn/>. Rudolf 100 metre ylgamak boýunça final ýaryşyny şemalyň kömegi bilen 11,0 sekuntda tamamlady. (Rekord goýlan wagt dünýä rekordi hökmünde hasaba alynmady, sebäbi şemalyň tizligi — sekuntda 2,75 metr — rugsat berilýän iň ýokary çäk bolan 2 metrden geçipdi.) Rudolf, 1936 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda Helen Stiwensden soň, 100 metre ylgamak ýaryşynda altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy. Rudolf ilkinji tapgyrda 23,2 sekunt bilen täze Olimpiýa rekordyny goýandan soň, 200 metre ylgamak boýunça finalda 24,0 sekunt netije bilen ýene bir altyn medal gazandy<ref name=Bio-WR/>. Bu ýeňişlerden soň, ol tutuş dünýäde "taryhdaky iň çalt zenan" hökmünde ykrar edildi<ref name=espn/><ref name=RomanConquest/>. 1960 ýylyň 7 sentýabrynda müňlerçe tomaşaçy stadiony dolduranda, howanyň temperaturasy 40 °C (104 °F) derejä çenli ýokarlandy<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. Rudolf, ýarym finalda 44,4 sekuntlyk dünýä rekordyny goýandan soň, "Tennessee State" uniwersitetinden bolan Olimpiýa toparçylary — Marta Hadson, Lüsinda Wilýams we Barbara Jons bilen bilelikde, 4 × 100 metr aralyga estafeta ýaryşynda 44,5 sekuntlyk wagt bilen ýeňiş gazandy. Finalda ABŞ-nyň topary üçin soňky tapgyry ylgaýan türgen hökmünde çykyş eden Rudolf, Wilýamsdan estafeta taýagyny kabul edende ony tas gaçyrypdy, ýöne soňra Germaniýanyň toparynyň soňky tapgyryny ylgaýan türgenini geçip, dartgynly ýaryşyň ahyrynda ýeňiş gazandy. Rudolfyň ýeňiş gazanmaga bolan aýratyn, şahsy sebäbi bardy: ol özüne ylham çeşmesi bolan meşhur amerikan türgeni we Germaniýanyň Berlin şäherinde geçirilen 1936 ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýyldyzy Jessi Ouense hormat goýmak isleýärdi<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. Rudolf 1960 ýyldaky Rim Olimpiýa oýunlarynyň iň meşhur türgenleriniň biri boldy we bu oýunlardan soň "Tornado" hem-de "Ýer ýüzüniň iň çalt ylgaýan zenany" hökmünde tanaldy.[21] Italiýalylar oňa "La Gazzella Nera" ("Gara Jeýran") diýip lakam berdiler.[22] Fransuzlar bolsa oňa "La Perle Noire" ("Gara Merjen") we "La Chattanooga Choo-Choo" diýip at berdiler<ref name=Biracree82/><ref name=Time-FastestFemale>{{cite journal| title =The Fastest Female | journal =Time Time | date = September 19, 1960 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306125327/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |url-status=dead |archive-date=March 6, 2007 |access-date = February 9, 2017}}{{subscription required}}</ref><ref>"'Sportin Life' with Dennis J. Harrington Wilma Rudolph' a Sprinter Named Desire'." ''Chicago Metro News'', 12 July 1975, p. PAGE 18.</ref>. Kassius Kleý (soňra Muhammet Ali ady bilen tanalan), Oskar Robertson we Rafer Jonson ýaly 1960 ýylyň beýleki Olimpiýa türgenleri bilen bir hatarda, Rudolf hem şol ýyl Olimpiýa oýunlarynyň ilkinji gezek bütin dünýä boýunça telewideniýe arkaly görkezilmegi netijesinde halkara derejesindäki ýyldyza öwrüldi<ref>Liberti and Smith, pp. 42, 46.</ref>. 1960 ýyldaky Rim Olimpiýa oýunlary onuň köpçüligiň üns merkezine düşmegine sebäp boldy; köpçülikleýin habar beriş serişdeleri onuň sportdaky üstünliklerini, şeýle-de zenanlara mahsus owadanlygyny we özüni alyp barşyndaky mylaýymlygyny wasp edip, ony Amerikanyň sportdaky "öňdebaryjy zenany" we "şazenany" hökmünde häsiýetlendirdiler. == Olimpiadadan soňky karýerasy == Rudolf 1961 ýylda "Madison Square Garden"-da geçirilen ýeňil atletika ýaryşynda 50 ýardlyk ylgawda pellehana ýetýär Olimpiada oýunlaryndan soň Ýewropa boýunça syýahaty tamamlap, şol ýerde özüniň Olimpiada toparyndaky kärdeşleri bilen Londonda, Günbatar Germaniýada, Niderlandlarda we Ýewropanyň beýleki ýerlerinde ýaryşlara gatnaşandan soň, Rudolf dogduk şäheri Klarkswille dolanyp geldi. Rudolfyň dogduk şäheri bolan Klarkswille 1960 ýylyň 4 oktýabrynda tutuş gün dowam eden dabaralar bilen "Wilmany garşylamak güni" (Welcome Wilma Day) çäresini belledi. Gubernator Buford Ellington Rudolfy şähere dabaraly ýöriş bilen garşylamak meýilnamasyny düzüpdi. Ellingtonyň saýlanmagyna onuň köneçil, jynsy bölünişigi goldaýan garaýyşlary sebäp bolupdy. Bu bolsa Rudolfyň ynanýan we goldaýan gymmatlyklaryna düýbünden garşydy. Muny eşiden Rudolf, dabara jynsy bölünişik ýörelgesi esasynda guralandygy sebäpli, özüne bagyşlanan çärä gatnaşmakdan ýüz öwürdi. Rudolfyň öz çäresine gatnaşmazlyk ähtimallygy alada döredendigi üçin, dabaraly ýörişiň tertibi üýtgedilip, oňa ähli jynslaryň wekilleriniň bilelikde gatnaşmagyna rugsat berildi. Ol öz ynanýan zatlaryny gorap, taryhda öçmejek yz galdyrdy; sebäbi bu ýöriş onuň dogduk şäheri bolan Tennessi ştatyndaky Klarkswille şäherinde dürli jynslaryň wekilleriniň bilelikde gatnaşan ilkinji çäresi boldy. Rudolfyň hormatyna guralan dabaraly nahara takmynan 1100 adam gatnaşdy, şäher köçelerinde bolsa müňlerçe adam ýörişi synlamak üçin ýygnandy<ref name="guardianolysrs"/><ref>Liberti and Smith, pp. 18–19, 39.</ref>. Rudolfyň Rimdäki Olimpiadada gazanan altyn medallary şeýle hem ony "ABŞ-da we tutuş dünýäde iň tanymal garaýagyz zenanlaryň birine öwrülmäge itergi berdi." Onuň Olimpiada ýyldyzy hökmündäki derejesi, şeýle hem "Rim Olimpiada oýunlaryndan soňky aýlarda ýapyk binalardaky ýeňil atletika ýaryşlaryna uly itergi berdi." 1961 ýylda Rudolf Los-Anjelesde geçirilen abraýly "Los Angeles Invitational" ýapyk bina ýeňil atletika ýaryşyna gatnaşdy; bu ýerde onuň ylgawyny synlamak üçin müňlerçe adam ýygnandy. Bu çäreden başga-da, Rudolf "New York Athletic Club"-yň ýeňil atletika ýaryşlaryna gatnaşmaga çagyryldy we "Millrose Games" ýaryşyna gatnaşmaga çagyrylan ilkinji zenan boldy. Şeýle hem, ol "Penn Relays" we "Drake Relays" ýaly beýleki ýaryşlara gatnaşmaga çagyryldy. Rudolfyň Olimpiýa oýunlaryndaky ýeňişlerinden soň, Birleşen Ştatlaryň Maglumat Agentligi onuň ýaryşdaky üstünliklerini görkezmek üçin 10 minutlyk "Wilma Rudolf: Olimpiýa çempiony" (1961) atly dokumental filmi döretdi.[31] Rudolfyň 1960 ýylda amerikan telewideniýe oýun şousy bolan "To Telle the truth"-da we soňra "The Ed Sullivan Show"-da myhman hökmünde çykyş etmegi hem onuň meşhur sport ýyldyzy hökmündäki derejesini ýokarlandyrmaga kömek etdi<ref name=NBAW958-61/><ref>Liberti and Smith, pp. 49–50, 55.</ref>. == Soňky ýyllar == Rudolf höwesjeň türgen hökmünde uly girdeji gazanmady we ýeňil atletika ýaryşlaryndan çekilenden soň, mugallymçylyk we tälimçilik kärine geçdi. Ol ilki bilen çagalykda özüniň hem okaýan mekdebi bolan "Cobb" başlangyç mekdebinde ikinji synp mugallymy bolup işledi, şeýle hem ozal okuwçy-türgen bolan "Burt" orta mekdebinde ýeňil atletika boýunça tälimçilik etdi<ref>Liberti and Smith, pp. 16, 42, 46.</ref>. Rudolf ýyllaryň dowamynda birnäçe gezek ýerini üýtgetdi we Çikago (Illinoýs), Indianapolis (Indiana), Sent-Luis (Missuri), Detroit (Miçigan), şeýle-de Tennessi, Kaliforniýa we Men ýaly dürli ýerlerde ýaşady<ref>Liberti and Smith, pp. 16, 42, 46.</ref>. Rudolfyň "Wilma: Wilma Rudolfyň hekaýasy" (Wilma: The Story of Wilma Rudolph) atly terjimehaly 1977 ýylda çap edildi. Bu eser beýleki birnäçe neşirler we filmler üçin esas bolup hyzmat etdi. 2014 ýyla çenli, mekdepçe ýaşyndaky çagalardan başlap, ýokary synp okuwçylaryna çenli dürli ýaşdaky çagalar üçin Rudolfyň durmuşy barada azyndan 21 kitap çap edildi<ref name=USATF>{{cite web | title =Wilma Rudolph | publisher =USA Track and Field | url =http://www.legacy.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | access-date =November 16, 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130423092652/http://www.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | archive-date =April 23, 2013 | url-status =dead }}</ref>. Mugallymçylykdan başga-da, Rudolf amerikan çagalarynyň arasynda sportuň ösdürilmegine goldaw berýän hökümete degişli taslamalarda we täjirçilik maksatly bolmadyk guramalarda işledi. Bostonda (Massaçusets) ol federal "Job Corps" maksatnamasyna gatnaşdy we 1967 ýylda "Operation Champion" taslamasynda ýeňil atletika boýunça hünärmen hökmünde işledi. 1981 ýylda Rudolf ýaş türgenleri taýýarlaýan we merkezi Indianapolisde (Indiana) ýerleşýän, täjirçilik maksatly bolmadyk "Wilma Rudolph Foundation" (Wilma Rudolf gaznasy) guramasyny döretdi we oňa ýolbaşçylyk etdi. Alty ýyl geçenden soň, ol Grenkastlda (Indiana) ýerleşýän "DePauw" uniwersitetinde zenanlaryň ýeňil atletika maksatnamasynyň direktory wezipesine geçdi we şol bir wagtyň özünde uniwersitetiň prezidentine azlyklar bilen baglanyşykly meseleler boýunça maslahatçy bolup hyzmat etdi<ref name=USATF>{{cite web | title =Wilma Rudolph | publisher =USA Track and Field | url =http://www.legacy.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | access-date =November 16, 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130423092652/http://www.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | archive-date =April 23, 2013 | url-status =dead }}</ref><ref name=RomanConquest/>. Rudolf soňra Indianapolisde ýerli teleýaýlymda gepleşik alyp bardy. Şeýle hem, ol "Universal Studios" kompaniýasynda mahabat we köpçülikleýin habar beriş işleri bilen meşgullandy, 1984 ýylda Los-Anjelesde (Kaliforniýa) geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynda "ABC Sports" teleýaýlymynda sport teswirçisi bolup işledi we 1987 ýylda Indianapolisdäki "Motor Speedway" meýdançasynda 80 000 tomaşaçynyň öňünde Panamerika oýunlarynyň açylyşy mynasybetli ýaryşyň alawyny ýakdy. 1992 ýylda, ýagny wagtyndan ir aradan çykmazyndan iki ýyl ozal, Rudolf Neşwilldäki "Baptist" hassahanasynyň wise-prezidenti wezipesine bellendi<ref>Liberti and Smith, pp. 88, 96.</ref>. == Nikasy we maşgalasy == Rudolf 1960 ýyllaryň başynda boks rowaýaty Muhammet Ali bilen duşuşypdy. Ol iki gezek durmuşa çykdy, ýöne iki nikasy hem aýrylyşmak bilen tamamlandy. 1961 ýylyň 14 oktýabrynda Rudolf Demirgazyk Karolina kollejiniň (Darem şäherindäki) ýeňil atletika toparynyň agzasy bolan Uilliam "Uilli" Ward bilen durmuşa çykdy<ref name=s22/>. Olar 1963 ýylyň maýynda aýrylyşdylar. 1963 ýylda Tennessi ştat uniwersitetini tamamlandan soň, Rudolf orta mekdep döwründäki söýgülisi Robert Eldrij bilen durmuşa çykdy; olaryň şol wagt eýýäm 1958 ýylda doglan Ýolanda atly gyzlary bardy.[16][43] Rudolf bilen Eldrijiň dört çagasy boldy: iki gyz (1958 ýylda doglan Ýolanda we 1964 ýylda doglan Juanna) we iki ogul (1965 ýylda doglan Robert Kiçi we 1971 ýylda doglup, 2025 ýylda aradan çykan Xurri). Olar 1980 ýylda aýrylyşdylar<ref name=espn/><ref name=s22>Smith (2006), p. xxii.</ref><ref name=bio1/><ref>{{cite journal|author=Charles Chamberlain |date=February 22, 1973 |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2202&dat=19730222&id=i55cAAAAIBAJ&pg=6736,4123510 |title=Will Wilma Rudolph Eldridge's Daughter Add To Three Olympic Gold Medals Her Mom Won In International Competition? |journal=Gettysburg Times |page=14|access-date=February 9, 2017}}</ref>. == Aradan çykmagy we mirasy == 1994 ýylyň iýul aýynda (ejesiniň aradan çykmagyndan gysga wagt geçenden soň) Rudolfda beýni ragy keseli ýüze çykaryldy. Şeýle hem onda bokurdak ragy keseli anyklanypdy. Onuň saglyk ýagdaýy çalt ýaramazlaşdy we Rudolf 1994 ýylyň 12 noýabrynda Tennessi ştatynyň Neşwill şäheriniň etegindäki Brentwudda ýerleşýän öýünde aradan çykdy; ol bary-ýogy 54 ýaşyndady<ref name=sports-reference/><ref>{{cite book|author=Amy Ruth|title=Wilma Rudolph|url=https://books.google.com/books?id=rBq3xO9far0C&pg=PA97ID|year=2000|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-4976-5|page=97}}</ref><ref>{{cite book |author=Maureen Margaret Smith |title=Wilma Rudolph: A Biography |publisher=Greenwood Press |year=2006|isbn=0313333076}}</ref>. Rudolfyň mirasy, çagalyk döwründäki keselleri we fiziki maýyplygy ýaly päsgelçilikleri ýeňip geçip, 1960 ýylda dünýäniň iň çalt ylgaýan zenany bolmak ugrundaky tagallalary bilen baglanyşyklydyr. 1960 ýyldaky Rim Olimpiadasynda Rudolf bir Olimpiadada üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy. Rudolf garaýagyz we zenan türgenler üçin ilkinji nusgalyk şahsyýetleriň biri boldy. Onuň Olimpiadadaky üstünligi "ABŞ-da zenanlaryň ýeňil atletika sportuna uly itergi berdi. Rudolfyň meşhurlygy, şeýle hem, ozal diňe erkekleriň gatnaşýan "Millrose Games" ýaly ýeňil atletika ýaryşlarynda jyns boýunça goýlan çäklendirmeleriň aradan aýrylmagyna sebäp boldy<ref>{{Cite web |title=Wilma Rudolph |url=https://littlepeoplebigdreams.com/book/wilma-rudolph/ |access-date=2026-03-13 |website=Little People, BIG DREAMS |language=en-US}}</ref>. Sportdaky üstünliklerinden başga-da, Rudolf ýaşlara goşan goşantlary, şol sanda ýaş türgenleri taýýarlaýan "Wilma Rudolph Foundation" (Wilma Rudolf gaznasy) guramasyny esaslandyryp, oňa ýolbaşçylyk etmegi bilen ýatda galýar<ref>{{Cite web |title=Wilma Rudolph |url=https://littlepeoplebigdreams.com/book/wilma-rudolph/ |access-date=2026-03-13 |website=Little People, BIG DREAMS |language=en-US}}</ref>. Onuň durmuşy köp sanly neşirlerde, esasanam ýaş okyjylar üçin ýazylan kitaplarda beýan edilýär. Rudolfyň durmuşy dokumental filmlerde we telewideniýe üçin düşürilen filmlerde hem görkezildi: * Walter de Hoog ABŞ-nyň Maglumat agentliginiň (USIA) sargydy boýunça Rudolfyň ýeňil atletikadaky üstünlikleri barada gürrüň berýän "Wilma Rudolph: Olympic Champion" (1961) atly on minutlyk dokumental filmi režissýor hökmünde surata düşürdi<ref name=LS83-85/>. * 1977 ýylda Bud Greenspan "Wilma" (şeýle hem "The Story of Wilma Rudolph" ady bilen belli) atly telewideniýe üçin dokumental-drama filmini öndürdi. Bu film onuň terjimehaly esasynda döredilip, onda Rudolfyň keşbini Şirli Jo Finni janlandyrdy; şeýle hem filmde Siseli Taison, Jeýson Bernard we karýerasynyň başynda duran Denzel Waşington ýaly aktýorlar çykyş etdiler<ref name=LS83-85/>. 2015 ýylda “Positive Edge Education Ltd.” Beýik Britaniýada ýerleşýän “Pixel Revolution Films” kinokompaniýasyna mekdeplerde görkeziljek üç gysga ylham beriji dramany, şol sanda Rudolfyň durmuşy barada filmi öndürmegi tabşyrdy. “Unlimited” (2015) filminiň ssenarisini Ian we Dominik Higgins ýazdylar we režissýorlyk etdiler. Onuň durmuşy barada çagalar üçin kitap 2025-26 ýyllarda “McDonald's” tarapyndan paýlandy. == Sylaglar we hormat nyşanlary == Rudolf "Fraternal Order of Eagles" guramasynyň sylagyny Rodžer Maris (çep tarapda) bilen bilelikde alýar Rudolf "United Press International" tarapyndan "Ýylyň türgeni" (1960) we "Associated Press" tarapyndan "Ýylyň zenan türgeni" (1960 we 1961) diýlip yglan edildi. Şeýle hem, ol ABŞ-da iň gowy höwesjeň türgen hökmünde "James E. Sullivan" baýragyna (1960) we "Babe Didrikson Zaharias" baýragyna (1962) mynasyp boldy. Mundan başga-da, Rudolf prezident Jon F. Kennedi bilen Ak öýüň "Oval Office" otagynda ýekeme-ýeke duşuşdy.[16][40] Şeýle hem, Rudolf "Milli sport baýragy" (1993) bilen sylaglandy<ref name=s22/><ref name=bio1>{{cite web | url=http://www.lkwdpl.org/wihohio/rudo-wil.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20121104072633/http://www.lkwdpl.org/wihohio/rudo-wil.htm | archive-date=2012-11-04 | title=Wilma Rudolph biography | publisher=Women in History | access-date=June 11, 2007}}</ref>. Rudolf birnäçe zenanlar we sport şöhrat zallaryna (hall of fame) girizildi: * Garaýagyz türgenleriň şöhrat zaly (1973) * ABŞ-nyň ýeňil atletika boýunça milli şöhrat zaly (1974) * ABŞ-nyň Olimpiýa şöhrat zaly (1983) * Zenanlaryň milli şöhrat zaly (1994) * Garaýagyz türgenleriň we sungat işgärleriniň milli şöhrat zaly (2001)<ref>{{cite web|title=Wilma Rudolph |publisher=National Women's Hall of Fame |url=http://www.greatwomen.org/women.php?action=viewone&id=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929091358/http://www.greatwomen.org/women.php?action=viewone&id=131 |archive-date=September 29, 2007| access-date =February 9, 2017}}</ref><ref>{{cite journal| author=Amy Waldman| title =Black Hall of Fame Is Honoring Entertainment and Sports Stars | journal =The New York Times | date =August 29, 2001| url = https://www.nytimes.com/2001/08/29/nyregion/black-hall-of-fame-is-honoring-entertainment-and-sports-stars.html| access-date =February 9, 2017}} {{cite web| title =Black Sports and Entertainment Hall of Fame | work =UPI Archives | publisher =UPI | date =August 30, 2001 | url = http://www.upi.com/Archives/2001/08/30/Black-Sports-and-Entertainment-Hall-of-Fame/3424999144000/ | access-date =February 9, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.harlemdiscover.com/halloffame/ |title=National Black Sports and Entertainment Hall of Fame |access-date=2007-07-16 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207033002/http://www.harlemdiscover.com/halloffame/ |archive-date=February 7, 2009 |df=mdy-all }}. harlemdiscover.com</ref> 1984 ýylda Zenanlaryň sport gaznasy (Women's Sports Foundation) Rudolfy ABŞ-nyň iň beýik bäş zenan türgeniniň biri hökmünde saýlady. 1996 ýylda gazna özüniň ilkinji "Wilma Rudolph Courage Award" (Wilma Rudolfyň Ýüreklilik baýragy) atly sylagyny Jeki Joýner-Kersiýe gowşurdy<ref name=Hine-992-93/><ref>{{cite web| title=Wilma Rudolph Courage Award |publisher =Women's Sports Foundation| url= http://www.womensportsfoundation.org/cgi-bin/iowa/about/awards/results.html?record=14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928141238/http://www.womensportsfoundation.org/cgi-bin/iowa/about/awards/results.html?record=14|archive-date=September 28, 2007| access-date =February 9, 2017}}</ref>. 1994 ýylda ABŞ-nyň 79 şaýolunyň (U.S. Route 79) bir bölegine "Wilma Rudolph Boulevard" (Wilma Rudolf şaýoly) ady dakyldy; bu ýol Klarkswilldäki 24 ştataraýa magistralynyň (Interstate 24) 4 çykyşyndan başlap, Kraft köçesiniň çatrygynyň golaýyndaky "Red River" (Lynnwood-Tarpley) köprüsine çenli uzalyp gidýär. 1995 ýylyň 21 noýabrynda Wilma Rudolfyň ýadygärlik komissiýasy "Edgefield Missionary Baptist" buthanasyndaky onuň mazaryna gara mermerden ýasalan ýadygärlik nyşanyny goýdy. 1996 ýylyň aprel aýynda Klarkswill şäherindäki Kollej köçesi bilen Riwersaýd Draýwyň çatrygynda, ýagny "Kumberlend derýasynyň kenaryndaky gezelenç ýolunyň günorta ujunda we pyýada geçelgesiniň düýbünde" Rudolfyň hakyky boýunda ýasalan bürünç heýkeli oturdyldy<ref>{{cite web |title=What To See: Wilma Rudolph Statue |publisher=Clarksville-Montgomery County Economic Development Council |date=August 4, 2009 |url=http://www.clarksville.tn.us/info-html/what_to_see.html |access-date=February 9, 2017 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804125453/http://www.clarksville.tn.us/info-html/what_to_see.html |archive-date=August 4, 2009 |df=mdy-all }}</ref>. 2012 ýylda Tennessi ştatyndaky Klarkswill şäheri Kumberlend Draýwdaky "Liberty Park" seýilgähinde Wilma Rudolf Çäreler Merkezini (Wilma Rudolph Event Center) gurdy. Hakyky boýundaky bürünç heýkel öňki ýeri bolan Riwersaýd Draýwdan şol ýere göçürildi we häzirki wagtda binanyň girelgesiniň golaýynda durýar<ref name="t" />. 1980 ýylyň 2 dekabrynda Tennessi Döwlet Uniwersiteti özüniň ýapyk ýeňil atletika meýdançasyna Rudolfyň hormatyna at dakdy. 1995 ýylyň 11 awgustynda (Rudolfyň aradan çykmagyndan dokuz aý geçenden soň) Tennessi Döwlet Uniwersiteti täze, alty gatly ýaşaýyş binasyny "Wilma G. Rudolf Ýaşaýyş Merkezi" hökmünde açdy. Kompýuter otagy, gözellik salony we naharhana ýaly desgalary öz içine alýan bu binada ýokary kurs talyplary we aspirant zenanlar ýaşaýar. 1997 ýylda gubernator Don Sundkwist 23 iýuny Tennesside "Wilma Rudolf güni" diýip yglan etdi<ref>{{cite magazine| title =The Master List: The 50 Greatest Sports Figures of the Century from Each of the 50 States | magazine =Sports Illustrated | date = December 29, 1999| url = https://www.si.com/vault/1999/12/27/271866/the-master-list-the-50-greatest-sports-figures-of-the-century-from-each-of-the-50-states| access-date=February 9, 2017}}</ref><ref>Lovett, Bobby. {{cite web|url=http://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156 |title=Wilma Rudolph (1940–1994) and the TSU Tigerbelles |access-date=2013-02-15 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030160329/http://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156 |archive-date=October 30, 2013 |df=mdy-all }}, ''Tennessee Encyclopedia of History and Culture''</ref>. "Sports Illustrated" žurnalynyň 1999 ýylyň 29 dekabryndaky sanynda Rudolf Tennessiden çykan XX asyryň iň beýik 50 türgeniniň sanawynda birinji orna goýuldy. ESPN teleýaýlymy bolsa Rudolfy XX asyryň iň beýik türgenleriniň sanawynda kyrk birinji orna ýerleşdirdi<ref>{{cite web|url=http://www.be.schule.de/schulen/gesamtschule-zehlendorf/ |title=Wilma-Rudolph-Oberschule |access-date=2010-03-30 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727222142/http://www.be.schule.de/schulen/gesamtschule-zehlendorf/ |archive-date=July 27, 2009 |df=mdy-all }}. be.schule.de.</ref>. 1994 ýylda ABŞ-nyň goşunlarynyň Berlinden çykarylmagyndan soň, Berlin Amerikan Orta Mekdebi (BAHS) Berlin halkyna berildi we "Gesamtschule Am Hegewinkel" adyny aldy. 2000 ýylyň tomusynda mekdebe onuň hormatyna "Wilma Rudolph Oberschule" ady dakyldy<ref name=USPS>{{cite web| title =Postal Service Honors Wilma Rudolph with 'Distinguished America| publisher =DePauw University| date =July 14, 2004| url =http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/21829/| access-date =February 9, 2017| archive-date =February 18, 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170218204803/http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/21829/| url-status =dead}}</ref>. 2004 ýylyň 14 iýulynda ABŞ-nyň Poçta gullugy Rudolfyň gazanan üstünlikleriniň hormatyna "Görnükli amerikanlar" seriýasyndaky bäşinji poçta markasyny — 23 sentlik markany çykardy<ref name="t" />. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} [[Kategoriýa:1940 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:1994 ýylda aradan çykanlar]] [[Kategoriýa:Tennesi ştatyndan ýeňil atletikaçylar]] [[Kategoriýa:Klarkswillden (Tennesi) türgenler]] [[Kategoriýa:Amerikaly zenan sprinterler]] [[Kategoriýa:Afroamerikaly ýeňil atletikaçylar]] [[Kategoriýa:Ýeňil atletika boýunça dünýä rekordyny goýanlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça altyn medal gazananlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça bürünç medal gazananlar]] [[Kategoriýa:1956 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:1960 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:Jeýms E. Salliwan baýragynyň eýeleri]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Panamerika oýunlarynda ýeňil atletika boýunça altyn medal gazananlar]] [[Kategoriýa:Poliomiýeliti ýeňip geçenler]] [[Kategoriýa:1959 ýyldaky Panamerika oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:"Tennessee State Lady Tigers" toparynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:ABŞ-da beýni ragy sebäpli aradan çykanlar]] [[Kategoriýa:1960 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:1956 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan zenan sprinterler]] [[Kategoriýa:Montgomeri okrugyndan (Tennesi) adamlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň açyk meýdançadaky ýeňil atletika çempionatlarynyň ýeňijileri]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň ýapyk binalardaky ýeňil atletika çempionatlarynyň ýeňijileri]] [[Kategoriýa:1959 ýyldaky Panamerika oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:XX asyr afroamerikaly zenan türgenler]] [[Kategoriýa:XX asyr amerikaly zenan türgenler]] ct3zkdhb214kggrs8sf9l2xoi0e5zek 271051 271050 2026-09-28T18:03:01Z Umarxon III 11129 271051 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Wilma Rudolph | image = Wilma Rudolph 1960.jpg | caption = Rudolph 1960 ýylda | birth_name = Wilma Glodean Rudolph | full_name = Wilma Glodean Rudolph<ref name=sports-reference>{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ru/wilma-rudolph-1.html |title=Wilma Rudolph |website=sports-reference.com |publisher=Sports Reference |access-date=27 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113083713/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ru/wilma-rudolph-1.html |archive-date=November 13, 2014 |df=mdy-all |url-status=dead}}</ref> | nickname = Skeeter<ref name=Bio-WR>{{cite web |url=http://www.biography.com/people/wilma-rudolph-9466552rudolph-9466552 |title=Wilma Rudolphyň terjimehaly |work=Biography.com |publisher=A&E Television Networks |date=June 19, 2016 |access-date=9 February 2017 }}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>Gara Gazella<br>Ýüwrük<br>Gara Merjeni<br>Çakmak<br>Ylgaw ýyldyzy | birth_date = {{Birth date|1940|06|23}} | birth_place = [[Sent-Betlehem, Tennessi]], ABŞ | death_date = {{Death date and age|1994|11|12|1940|06|23}} | death_place = [[Brentwood, Tennessi]], ABŞ | height = 5 fut 11 dýuým<ref name=sports-reference/> | weight = 130 funt<ref name=sports-reference/> | country = Amerikanyň Birleşen Ştatlary | sport = [[Ýeňil atletika]] | club = Tennessee State Tigers and Lady Tigers | retired = 1962 | olympics = [[1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary]]<br>[[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary]] | personal_best = {{ubl |'''[[100 metr|100 m]]''': 11.0h ([[Rim]], Italiýa, 1960 ýylky 2 sentýabry; Olimpiýa finaly, ýeliň täsiri +2.8 m/s) |'''[[200 metr|200 m]]''': 22.9h ([[Korpus-Kristi, Tehas]], ABŞ, 1960 ýylky 9 iýuly; ýeliň täsiri +1.4 m/s) |'''[[4 × 100 metr estafeta|4×100 m estafeta]]''': 44.3h ([[Moskwa]], SSSR, 1961 ýylky 15 iýuly; ýeliň täsiri) |'''[[60 yardlyk ylgaw]]''': 6.9 ([[Los-Anjeles]], ABŞ, 1961 ýylky 22 ýanwary; Dünýäniň ýapyk stadion rekordy) }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Medal|Sport | Zenanlaryň [[Ýeňil atletika (sport)|ýeňil atletikasy]]}} {{Medal|Country | {{USA}} }} {{Medal|Competition|[[Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika|Olimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold|[[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary|1960 Rim]] | [[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 100 metri|100 m]]}} {{Medal|Gold|1960 Rim | [[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 200 metri|200 m]]}} {{Medal|Gold|1960 Rim | [[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m estafeta]]}} {{Medal|Bronze|[[1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary|1956 Melburn]] | [[1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m estafeta]]}} }} '''Wilma Glodean Rudolph''' (1940 ýylky 23 iýuny – 1994 ýylky 12 noýabry) — çagalyk döwründe poliomiýelit keselini ýeňip geçen we 1956 hem-de 1960 ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryndaky üstünliklerinden soň ýeňil atletika boýunça dünýä rekordyny goýan Olimpiýa çempiony we halkara derejesindäki sport ýyldyzy bolan amerikan sprinteridir. Rudolph Awstraliýanyň Melburn şäherinde geçirilen 1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw ýaryşyna gatnaşdy we 4 × 100 metr estafeta ýaryşynda bürünç medal gazandy. Şeýle hem, ol Italiýanyň Rim şäherinde geçirilen 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda üç sany altyn medal — 100 we 200 metr aralygyna şahsy ýaryşlarda hem-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşynda — gazandy.[3] 1960 ýyllarda Rudolph dünýäniň iň çalt ylgaýan zenany hökmünde ykrar edildi; ol bir Olimpiýa oýunlarynyň dowamynda ýeňil atletika boýunça üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy<ref>"Women on the Scene Cleveland, Ohio." ''Milwaukee Star'', vol. VIII, no. 80, 12 Apr. 1969, p. Page 12.</ref><ref>{{Cite web |date=June 27, 2023 |title=Ethelda Bleibtrey, the trailblazer for women's swimming who was arrested due to her swimsuit |url=https://olympics.com/en/news/ethelda-bleibtrey-the-trailblazer-for-women-s-swimming-who-was-arrested-due-to-h |access-date=August 3, 2023 |website=Olympics.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Helene Madison |url=https://usopm.org/helene-madison/ |access-date=August 3, 2023 |website=usopm.org|date=21 July 2019 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liberti |first=Rita |title=(Re) Presenting Wilma Rudolph |publisher=Syracuse University Press |year=2015 |isbn=9780815633846 |pages=9 |language=English}}</ref>. 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň bütin dünýä boýunça telewideniýe arkaly görkezilmegi netijesinde, Rudolph Kassius Kleý (soňra Muhammet Ali ady bilen tanalan), Oskar Robertson we Rafer Jonson ýaly beýleki Olimpiýa türgenleri bilen bir hatarda halkara derejesindäki ýyldyza öwrüldi. 1960 ýyllaryň başynda Olimpiýa çempiony hökmünde Rudolph Amerikada we daşary ýurtlarda iň tanymal garaýagyz zenanlaryň biri boldy. Ol garaýagyz we zenan türgenler üçin görelde bolup hyzmat etdi; onuň Olimpiýa oýunlaryndaky üstünlikleri ABŞ-da zenanlaryň ýeňil atletika sportunyň ösmegine ýardam etdi. Şeýle hem, Rudolph raýat hukuklary we zenan hukuklary ugrundaky göreşiň öňdebaryjysy hasaplanýar. 1962 ýylda, 100 we 200 metr aralygyna şahsy ýaryşlarda hem-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşlarynda dünýä rekordynyň eýesi bolup durýarka, Rudolph sport karýerasynyň iň ýokary derejesinde ýaryşlara gatnaşmagy bes etdi. 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, 1963 ýylda Tennessi ştatynyň uniwersitetini tamamlan Rudolph mugallym we tälimçi bolup işledi. Rudolf 1994 ýylda beýni we bokurdak ragy sebäpli aradan çykdy; onuň gazanan üstünlikleri ABŞ-nyň poçta markasy, dokumental filmler we telewideniýe üçin düşürilen film ýaly dürli ýollar bilen, şeýle-de köp sanly neşirlerde, aýratyn-da ýaş okyjylar üçin ýazylan kitaplarda ýatda saklanýar<ref name=sports-reference/><ref name=NBAW958-61>James E. Haney, "Wilma Rudolph" in {{cite book| editor=Smith, Jessie Carnie| title =Notable Black American Women| publisher =Gale Research | year =1992| location =Detroit | pages =958–61}}</ref> She was the 20th of 22 children from her father Ed Rudolph's two marriages.<ref name=bbc>{{cite news| title =1960: Rudolph takes third Olympic gold| date =11 September 1960| publisher =BBC|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/11/newsid_3554000/3554568.stm | access-date =February 9, 2017}}</ref><ref name=espn>{{cite web| author=M. B. Roberts |title=Rudolph ran and world went wild |publisher =ESPN | url=https://www.espn.com/sportscentury/features/00016444.html | access-date =February 9, 2017 |quote= Rudolph grew up in a poor family, the 20th of her father Ed's 22 children (from two marriages). Although she never shared a home with all her siblings and half-siblings at once, there were still plenty of brothers and sisters to serve as "lookouts" if she mischievously removed her braces. Her brothers and sisters took turns massaging her crippled leg every day. Once a week her mother Blanche, a domestic worker, drove her 90 miles roundtrip to a Nashville hospital for therapy.}}</ref><ref name=LibertiSmith-12>{{cite book | author=Rita Liberti and Maureen M. Smith | title =(Re)Presenting Wilma Rudolph | publisher =Syracuse University Press | series =Sports and Entertainment | year =2015 | location =Syracuse, New York | page=12 | isbn =978-0-8156-3384-6}}</ref><ref name="guardianolysrs">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/jun/01/50-stunning-olympic-moments-wilma-rudolph |title=50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960 |date=June 1, 2012 |newspaper=The Guardian |author=Rob Bagchi}}</ref>. == Irki durmuşy we bilimi == Wilma Rudolf 1940 ýylky 23 iýunynda Tennessi ştatynyň Sent-Betlehem şäherçesinde (häzirki wagtda Klarkswill şäheriniň bir bölegi) Blanche Rudolfyň maşgalasynda wagtyndan öň we 4,5 funt (2,0 kg) agramda dünýä indi<ref name=Hine-992-93>Brenda Meese, "Wilma Glodean Rudolph" in {{cite book| author=Hine, Darlene Clark, Elsa Barkley Brown, and Rosalyn Terborg-Penn, eds.| title =Black Women in American: A Historical Encyclopedia| publisher =IU Press| volume =II| year =1993| location =Bloomington, Indiana | pages =992–93}}</ref>. Ol kakasy Ed Rudolfyň iki nikasyndan bolan 22 çaganyň 20-jisiidi.[8][9][10] Wilma doglandan gysga wagt geçenden soň, maşgalasy Tennessi ştatynyň Klarkswill şäherine göçdi; ol şol ýerde ulaldy we başlangyç hem-de orta mekdebe gatnady. Klarkswillde demir ýol işgäri we dürli wagtlaýyn işlerde işleýän Ed 1961 ýylda aradan çykdy; ejesi Blanche bolsa Klarkswilldäki öýlerde hyzmatkär bolup işledi we 1994 ýylda aradan çykdy<ref name=LS29>Liberti and Smith, p. 29.</ref>. Rudolf çagalyk döwründe pnewmoniýa we skarlatina ýaly birnäçe kesellere uçrady, şeýle hem bäş ýaşyndaka poliomiýelit (poliowirusyň sebäp bolan kesel) keselini geçirdi<ref name="guardianolysrs"/>. Rudolf poliomiýelitden sagaldy, ýöne çep aýagynyň we dabanynyň güýjüni ýitirdi. Durmuşynyň irki döwründe fiziki taýdan maýyp bolandygy sebäpli, Rudolf 12 ýaşyna çenli aýak üçin niýetlenen ýörite direg (ortez) dakynyp gezdi. 1940 ýyllarda Klarkswilldäki afroamerikaly ýaşaýjylar üçin lukmançylyk hyzmatlarynyň elýeterliligi çäkli bolandygy sebäpli, Rudolfyň ene-atasy onuň bejergisini almak üçin Klarkswillden takmynan 50 mil (80 km) uzaklykda ýerleşýän Neşwilldäki (Tennessi ştaty) taryhy taýdan garaýagyz ilata hyzmat edýän "Meharry" lukmançylyk kollejine (häzirki "Meharrydäki Neşwill umumy hassahanasy") ýüz tutdular<ref>{{Cite book|title=Olympic Black Women|author=Martha Ward Plowden|publisher=Pelican Publishing Company|year=1996|isbn=1-56554-080-8|location=Tennessee State University Library|pages=[https://archive.org/details/olympicblackwome00plow/page/121 121]|url=https://archive.org/details/olympicblackwome00plow/page/121}}</ref><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Iki ýylky dowamynda Rudolf we ejesi gowşan aýagynyň işjeňligini dikeltmek boýunça bejergi almak üçin her hepde awtobus bilen Neşwille gatnadylar. Şeýle hem, Rudolf maşgala agzalaryndan günde dört gezek öý şertlerinde masž bejergisini aldy we dabanyny goldamak üçin ýene-de iki ýyllap ortopedik aýakgap geýdi. "Meharryda" alan bejergileri we maşgala agzalary tarapyndan edilen gündelik masžlar netijesinde, Rudolf poliomiýelitiň agyr täsirlerini ýeňip geçmegi başardy we 12 ýaşyna çenli aýak diregini ýa-da ortopedik aýakgaby ulanmazdan ýöremegi öwrendi<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=s22/>. Rudolph ýygy-ýygydan kesellemegi we şol sebäpli çagalar bagy bilen mekdebiň birinji synpyna gatnap bilmezligi zerarly, ilki öýde okadyldy. Ol 1947 ýylda, ýedi ýaşyndaka, Klarkswilldäki "Cobb" başlangyç mekdebiniň ikinji synpyna gatnap başlady. Ol Klarkswillde diňe afroamerikalylaryň okaýan "Burt" orta mekdebine gatnady we şol ýerde basketbol hem-de ýeňil atletika boýunça ajaýyp netijeleri görkezdi. Orta mekdebiň soňky ýylynda Rudolph göwreli boldy we ilkinji çagasy Ýolanda dünýä indi; bu waka 1958 ýylda, onuň Neşwilldäki Tennessi Döwlet Uniwersitetine okuwa girmeginden birnäçe hepde öň bolup geçdi. Kollejde okaýarka, Rudolph ýeňil atletika boýunça ýaryşlara gatnaşmagyny dowam etdirdi. Şeýle hem, ol "Delta Sigma Theta" atly zenanlar jemgyýetiniň agzasy boldy. 1963 ýylda Rudolph Tennessi Döwlet Uniwersitetini bilim ugry boýunça bakalawr derejesi bilen tamamlady. Onuň kollejdäki okuw tölegi "iş we okuw" (work-study) stipendiýa maksatnamasyna gatnaşmagy arkaly tölendi; bu maksatnama laýyklykda, Rudolph uniwersitetiň kampusynda günde iki sagat işlemelidi<ref name=Bio-WR/><ref name=t>{{cite web |url=http://www.tnstate.edu/library/documents/Rudolph.pdf |title=Wilma Rudolph and the TSU Tigerbelles|author=Bobby Lovett|date=June 20, 2016|website=Tennessee State University|access-date=February 9, 2017}} See also: {{cite encyclopedia| author= Bobby Lovett| author-link= Bobby Lovett|title=Wilma Rudolph (1940–1994) and the TSU Tigerbelles | encyclopedia =Tennessee Encyclopedia of History and Culture Version 2 (online edition) | publisher =University of Tennessee Press | date =March 1, 2012|url=https://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156| access-date =2017-02-09}}</ref>. == Ilkinji ýyllar == Rudolph guramaçylykly sport bilen ilkinji gezek Klarkswilldäki afroamerikalylar jemgyýetiniň merkezi bolan "Burt" orta mekdebinde tanyşdy. Çep aýagynyň hereket ukybyny dikeltmek üçin birnäçe ýyllap dowam eden bejergiden soň, Rudolph uýasy Iwonnanyň yzyna eýermegi ýüregine düwdi we sekizinji synpda basketbol oýnap başlady. Ol orta mekdepde basketbol oýnamagyny dowam etdirdi, toparda esasy düzümiň oýunçysy boldy we ýeňil atletika boýunça ýaryşlara gatnaşyp başlady. Ikinji synpda okaýarka, Rudolph 803 utuk gazandy we orta mekdep gyzlarynyň basketboly boýunça täze rekord goýdy. Orta mekdepdäki tälimçisi Si-Si Greý (C. C. Gray) örän çalt hereket edýändigi üçin oňa "Skeeter" (ýagny "çybyn") lakamyny dakdy<ref name=sports-reference/><ref name="guardianolysrs"/>. Rudolf orta mekdebiň basketbol toparynda oýnap ýörkä, Tennessi ştaty uniwersitetiniň ýeňil atletika boýunça tälimçisi Ed Templ tarapyndan ünsi çekildi; bu işjeň ýaş türgen üçin uly mümkinçilikdi. Templ bu onunjy synp okuwçysyny ilkinji gezek gören gününde, onuň tebigy zehinli türgendigine göz ýetirdi. Ol iki ýyl ozal, esasan basketbol möwsümleriniň arasyndaky boş wagtyny doldurmak üçin, "Burt" orta mekdebiniň ýeňil atletika toparynda tejribe toplapdy<ref name=bbc/><ref name=espn/>. Orta mekdebiň okuwçysy hökmünde Rudolf ilkinji uly ýeňil atletika ýaryşyna Alabama ştatyndaky Taskigi institutynda gatnaşdy. Ýaryşda utulsa-da, Rudolf ýaryşmagy dowam etdirmäge we ýeňiş gazanmaga berk karar berdi<ref name=NBAW958-61/>. Templ 14 ýaşly Rudolfy Tennessi ştaty uniwersitetindäki tomusky türgenleşik maksatnamasyna gatnaşmaga çagyrdy. Ýeňil atletika boýunça türgenleşik düşelgesine gatnaşandan soň, Rudolf Filadelfiýada (Pensilwaniýa ştaty) geçirilen "Amateur Athletic Union" (Höwesjeňler atletika birleşigi) ýaryşynda gatnaşan dokuz ýaryşynyň hemmesinde ýeňiş gazandy<ref name=Bio-WR/>. Templiň ýolbaşçylygynda, ol orta mekdepde okaýarka TSU-da yzygiderli türgenleşmegini dowam etdirdi. 1958 ýylda TSU-da talyp bolup okamaga başlamazdan öň, Rudolf ýene-de iki ýyllap TSU-nyň "Tigerbelles" ady bilen tanalýan zenanlar ýeňil atletika toparynyň düzüminde höwesjeňler ýaryşlaryna gatnaşdy<ref>Biracree (1988), p. 16.</ref>. == 1956 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlary == Rudolf 16 ýaşynda we orta mekdebiň ýokary synp okuwçysyka, Waşington ştatynyň Siýetl şäherinde geçirilen ABŞ-nyň Olimpiýa ýeňil atletika toparyna saýlama ýaryşlaryna gatnaşdy we Awstraliýanyň Melburn şäherinde geçiriljek 1956 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw boýunça şahsy ýaryşa gatnaşmaga hukuk gazandy. ABŞ-nyň Olimpiýa toparynyň iň ýaş agzasy bolan Rudolf, 1956 ýyldaky Melburn Olimpiadasyna gatnaşmaga hukuk gazanan bäş sany TSU "Tigerbelles" türgeniniň biri boldy<ref name=Biracree82>Tom Biracree (1988), ''Wilma Rudolph'', p. 82.</ref>. Rudolf Melburn Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw boýunça deslapky tapgyrda ýeňildi, ýöne 4 × 100 metr estafeta ýaryşynyň üçünji tapgyrynda ylgady. Rudolf, Izabel Deniels, Me Fags we Margaret Metýusdan ybarat bolan we hemmesi hem "TSU Tigerbelles" toparynyň agzalary bolan amerikan topary, 44,9 sekuntlyk görkeziji bilen dünýä rekordyny gaýtalap, bürünç medala eýe boldy. Britan topary kümüş medal gazandy. 100 we 200 metr aralyga ylgamak boýunça altyn medal eýesi Betti Katbertiň soňky tapgyrda çykyş etmegindäki Awstraliýa topary bolsa, 44,5 sekuntlyk wagt bilen altyn medal gazandy. Melburn Olimpiýa oýunlaryndan soň Tennessidäki öýüne dolanan Rudolf, gazanan bürünç medalyny mekdepde bile okan synpdaşlaryna görkezdi we Italiýanyň Rim şäherinde geçiriljek 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda altyn medal gazanmaga synanyşmagy ýüregine düwdi<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. 1958 ýylda Rudolf Tennessi ştat uniwersitetine okuwa girdi; bu ýerde Templ onuň ýeňil atletika boýunça tälimçisi bolmagyny dowam etdirdi. Indiki ýyl Çikagoda (Illinoýs ştaty) geçirilen Panamerika oýunlarynda Rudolf 100 metr aralyga ýeke-täk ýaryşda kümüş medal, şeýle hem topardaşlary Izabel Den, Barbara Jo we Lüsinda Wilýams bilen bilelikde 4 × 100 metr estafetada altyn medal gazandy. Şeýle-de, ol 1959 ýylda AAU-nyň (Amerikanyň Ýeňil Atletika Bileleşigi) 200 metr aralyga ýaryşyndaky çempionlyk adyny gazandy we ony yzygiderli dört ýyllap gorap saklady. Sport karýerasy döwründe Rudolf AAU-nyň ýapyk binalardaky ýaryşlarynda hem üç gezek çempion boldy<ref name=Biracree82/><ref name=Time-FastestFemale>{{cite journal| title =The Fastest Female | journal =Time Time | date = September 19, 1960 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306125327/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |url-status=dead |archive-date=March 6, 2007 |access-date = February 9, 2017}}{{subscription required}}</ref><ref>"'Sportin Life' with Dennis J. Harrington Wilma Rudolph' a Sprinter Named Desire'." ''Chicago Metro News'', 12 July 1975, p. PAGE 18.</ref><ref>{{cite book|author=Amy Ruth|title=Wilma Rudolph|publisher=Lerner Publications|year=2000|location=New York|pages=[https://archive.org/details/wilmarudolph00ruth/page/34 34, 61]|isbn=978-0-8225-4976-5|url=https://archive.org/details/wilmarudolph00ruth/page/34}} See also: {{Cite book|title =Tennessee Encyclopedia of History & Culture|author=Carroll Van West|publisher = Tennessee Historical Society and Rutledge Hill Press|year =1998|isbn =1558535993 |location =Nashville|page = 813}}</ref>. == 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlary == [[File:Giuseppina leone.jpg|260px|thumb|Rudolf Rimde geçirilen 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda zenanlaryň arasynda 100 metre ylgamak ýaryşynda ýeňiş gazandy.]] Tennesi ştatynyň uniwersitetinde (Tennessee State) ikinji kursda okaýarka, Rudolf Tehas ştatynyň Abilin şäherindäki "Abilene Christian" uniwersitetinde geçirilen ABŞ-nyň Olimpiýa ýeňil atletika saýlama ýaryşlaryna gatnaşdy we şol ýerde sekiz ýyllap saklanan 200 metre ylgamak boýunça dünýä rekordyny goýdy. Şeýle hem, Rudolf 100 metre ylgamak ýaryşy boýunça 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga hukuk gazandy<ref name=NBAW958-61/>. Italiýanyň Rim şäherinde geçirilen 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda Rudolf şäheriň "Stadio Olimpico" stadionyndaky ýörite örtükli ýodada üç görnüşde — 100 we 200 metre ylgamak, şeýle-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşlarynda — bäsleşdi. Bu ýaryşlaryň her birinde altyn medal gazanan Rudolf, bir Olimpiadada üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy<ref name=bbc/><ref name=espn/>. Rudolf 100 metre ylgamak boýunça final ýaryşyny şemalyň kömegi bilen 11,0 sekuntda tamamlady. (Rekord goýlan wagt dünýä rekordi hökmünde hasaba alynmady, sebäbi şemalyň tizligi — sekuntda 2,75 metr — rugsat berilýän iň ýokary çäk bolan 2 metrden geçipdi.) Rudolf, 1936 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda Helen Stiwensden soň, 100 metre ylgamak ýaryşynda altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy. Rudolf ilkinji tapgyrda 23,2 sekunt bilen täze Olimpiýa rekordyny goýandan soň, 200 metre ylgamak boýunça finalda 24,0 sekunt netije bilen ýene bir altyn medal gazandy<ref name=Bio-WR/>. Bu ýeňişlerden soň, ol tutuş dünýäde "taryhdaky iň çalt zenan" hökmünde ykrar edildi<ref name=espn/><ref name=RomanConquest/>. 1960 ýylky 7 sentýabrynda müňlerçe tomaşaçy stadiony dolduranda, howanyň temperaturasy 40 °C (104 °F) derejä çenli ýokarlandy<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. Rudolf, ýarym finalda 44,4 sekuntlyk dünýä rekordyny goýandan soň, "Tennessee State" uniwersitetinden bolan Olimpiýa toparçylary — Marta Hadson, Lüsinda Wilýams we Barbara Jons bilen bilelikde, 4 × 100 metr aralyga estafeta ýaryşynda 44,5 sekuntlyk wagt bilen ýeňiş gazandy. Finalda ABŞ-nyň topary üçin soňky tapgyry ylgaýan türgen hökmünde çykyş eden Rudolf, Wilýamsdan estafeta taýagyny kabul edende ony tas gaçyrypdy, ýöne soňra Germaniýanyň toparynyň soňky tapgyryny ylgaýan türgenini geçip, dartgynly ýaryşyň ahyrynda ýeňiş gazandy. Rudolfyň ýeňiş gazanmaga bolan aýratyn, şahsy sebäbi bardy: ol özüne ylham çeşmesi bolan meşhur amerikan türgeni we Germaniýanyň Berlin şäherinde geçirilen 1936 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýyldyzy Jessi Ouense hormat goýmak isleýärdi<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. Rudolf 1960 ýyldaky Rim Olimpiýa oýunlarynyň iň meşhur türgenleriniň biri boldy we bu oýunlardan soň "Tornado" hem-de "Ýer ýüzüniň iň çalt ylgaýan zenany" hökmünde tanaldy.[21] Italiýalylar oňa "La Gazzella Nera" ("Gara Jeýran") diýip lakam berdiler.[22] Fransuzlar bolsa oňa "La Perle Noire" ("Gara Merjen") we "La Chattanooga Choo-Choo" diýip at berdiler<ref name=Biracree82/><ref name=Time-FastestFemale>{{cite journal| title =The Fastest Female | journal =Time Time | date = September 19, 1960 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306125327/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |url-status=dead |archive-date=March 6, 2007 |access-date = February 9, 2017}}{{subscription required}}</ref><ref>"'Sportin Life' with Dennis J. Harrington Wilma Rudolph' a Sprinter Named Desire'." ''Chicago Metro News'', 12 July 1975, p. PAGE 18.</ref>. Kassius Kleý (soňra Muhammet Ali ady bilen tanalan), Oskar Robertson we Rafer Jonson ýaly 1960 ýylky beýleki Olimpiýa türgenleri bilen bir hatarda, Rudolf hem şol ýyl Olimpiýa oýunlarynyň ilkinji gezek bütin dünýä boýunça telewideniýe arkaly görkezilmegi netijesinde halkara derejesindäki ýyldyza öwrüldi<ref>Liberti and Smith, pp. 42, 46.</ref>. 1960 ýyldaky Rim Olimpiýa oýunlary onuň köpçüligiň üns merkezine düşmegine sebäp boldy; köpçülikleýin habar beriş serişdeleri onuň sportdaky üstünliklerini, şeýle-de zenanlara mahsus owadanlygyny we özüni alyp barşyndaky mylaýymlygyny wasp edip, ony Amerikanyň sportdaky "öňdebaryjy zenany" we "şazenany" hökmünde häsiýetlendirdiler. == Olimpiadadan soňky karýerasy == Rudolf 1961 ýylda "Madison Square Garden"-da geçirilen ýeňil atletika ýaryşynda 50 ýardlyk ylgawda pellehana ýetýär Olimpiada oýunlaryndan soň Ýewropa boýunça syýahaty tamamlap, şol ýerde özüniň Olimpiada toparyndaky kärdeşleri bilen Londonda, Günbatar Germaniýada, Niderlandlarda we Ýewropanyň beýleki ýerlerinde ýaryşlara gatnaşandan soň, Rudolf dogduk şäheri Klarkswille dolanyp geldi. Rudolfyň dogduk şäheri bolan Klarkswille 1960 ýylky 4 oktýabrynda tutuş gün dowam eden dabaralar bilen "Wilmany garşylamak güni" (Welcome Wilma Day) çäresini belledi. Gubernator Buford Ellington Rudolfy şähere dabaraly ýöriş bilen garşylamak meýilnamasyny düzüpdi. Ellingtonyň saýlanmagyna onuň köneçil, jynsy bölünişigi goldaýan garaýyşlary sebäp bolupdy. Bu bolsa Rudolfyň ynanýan we goldaýan gymmatlyklaryna düýbünden garşydy. Muny eşiden Rudolf, dabara jynsy bölünişik ýörelgesi esasynda guralandygy sebäpli, özüne bagyşlanan çärä gatnaşmakdan ýüz öwürdi. Rudolfyň öz çäresine gatnaşmazlyk ähtimallygy alada döredendigi üçin, dabaraly ýörişiň tertibi üýtgedilip, oňa ähli jynslaryň wekilleriniň bilelikde gatnaşmagyna rugsat berildi. Ol öz ynanýan zatlaryny gorap, taryhda öçmejek yz galdyrdy; sebäbi bu ýöriş onuň dogduk şäheri bolan Tennessi ştatyndaky Klarkswille şäherinde dürli jynslaryň wekilleriniň bilelikde gatnaşan ilkinji çäresi boldy. Rudolfyň hormatyna guralan dabaraly nahara takmynan 1100 adam gatnaşdy, şäher köçelerinde bolsa müňlerçe adam ýörişi synlamak üçin ýygnandy<ref name="guardianolysrs"/><ref>Liberti and Smith, pp. 18–19, 39.</ref>. Rudolfyň Rimdäki Olimpiadada gazanan altyn medallary şeýle hem ony "ABŞ-da we tutuş dünýäde iň tanymal garaýagyz zenanlaryň birine öwrülmäge itergi berdi." Onuň Olimpiada ýyldyzy hökmündäki derejesi, şeýle hem "Rim Olimpiada oýunlaryndan soňky aýlarda ýapyk binalardaky ýeňil atletika ýaryşlaryna uly itergi berdi." 1961 ýylda Rudolf Los-Anjelesde geçirilen abraýly "Los Angeles Invitational" ýapyk bina ýeňil atletika ýaryşyna gatnaşdy; bu ýerde onuň ylgawyny synlamak üçin müňlerçe adam ýygnandy. Bu çäreden başga-da, Rudolf "New York Athletic Club"-yň ýeňil atletika ýaryşlaryna gatnaşmaga çagyryldy we "Millrose Games" ýaryşyna gatnaşmaga çagyrylan ilkinji zenan boldy. Şeýle hem, ol "Penn Relays" we "Drake Relays" ýaly beýleki ýaryşlara gatnaşmaga çagyryldy. Rudolfyň Olimpiýa oýunlaryndaky ýeňişlerinden soň, Birleşen Ştatlaryň Maglumat Agentligi onuň ýaryşdaky üstünliklerini görkezmek üçin 10 minutlyk "Wilma Rudolf: Olimpiýa çempiony" (1961) atly dokumental filmi döretdi.[31] Rudolfyň 1960 ýylda amerikan telewideniýe oýun şousy bolan "To Telle the truth"-da we soňra "The Ed Sullivan Show"-da myhman hökmünde çykyş etmegi hem onuň meşhur sport ýyldyzy hökmündäki derejesini ýokarlandyrmaga kömek etdi<ref name=NBAW958-61/><ref>Liberti and Smith, pp. 49–50, 55.</ref>. == Soňky ýyllar == Rudolf höwesjeň türgen hökmünde uly girdeji gazanmady we ýeňil atletika ýaryşlaryndan çekilenden soň, mugallymçylyk we tälimçilik kärine geçdi. Ol ilki bilen çagalykda özüniň hem okaýan mekdebi bolan "Cobb" başlangyç mekdebinde ikinji synp mugallymy bolup işledi, şeýle hem ozal okuwçy-türgen bolan "Burt" orta mekdebinde ýeňil atletika boýunça tälimçilik etdi<ref>Liberti and Smith, pp. 16, 42, 46.</ref>. Rudolf ýyllaryň dowamynda birnäçe gezek ýerini üýtgetdi we Çikago (Illinoýs), Indianapolis (Indiana), Sent-Luis (Missuri), Detroit (Miçigan), şeýle-de Tennessi, Kaliforniýa we Men ýaly dürli ýerlerde ýaşady<ref>Liberti and Smith, pp. 16, 42, 46.</ref>. Rudolfyň "Wilma: Wilma Rudolfyň hekaýasy" (Wilma: The Story of Wilma Rudolph) atly terjimehaly 1977 ýylda çap edildi. Bu eser beýleki birnäçe neşirler we filmler üçin esas bolup hyzmat etdi. 2014 ýyla çenli, mekdepçe ýaşyndaky çagalardan başlap, ýokary synp okuwçylaryna çenli dürli ýaşdaky çagalar üçin Rudolfyň durmuşy barada azyndan 21 kitap çap edildi<ref name=USATF>{{cite web | title =Wilma Rudolph | publisher =USA Track and Field | url =http://www.legacy.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | access-date =November 16, 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130423092652/http://www.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | archive-date =April 23, 2013 | url-status =dead }}</ref>. Mugallymçylykdan başga-da, Rudolf amerikan çagalarynyň arasynda sportuň ösdürilmegine goldaw berýän hökümete degişli taslamalarda we täjirçilik maksatly bolmadyk guramalarda işledi. Bostonda (Massaçusets) ol federal "Job Corps" maksatnamasyna gatnaşdy we 1967 ýylda "Operation Champion" taslamasynda ýeňil atletika boýunça hünärmen hökmünde işledi. 1981 ýylda Rudolf ýaş türgenleri taýýarlaýan we merkezi Indianapolisde (Indiana) ýerleşýän, täjirçilik maksatly bolmadyk "Wilma Rudolph Foundation" (Wilma Rudolf gaznasy) guramasyny döretdi we oňa ýolbaşçylyk etdi. Alty ýyl geçenden soň, ol Grenkastlda (Indiana) ýerleşýän "DePauw" uniwersitetinde zenanlaryň ýeňil atletika maksatnamasynyň direktory wezipesine geçdi we şol bir wagtyň özünde uniwersitetiň prezidentine azlyklar bilen baglanyşykly meseleler boýunça maslahatçy bolup hyzmat etdi<ref name=USATF>{{cite web | title =Wilma Rudolph | publisher =USA Track and Field | url =http://www.legacy.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | access-date =November 16, 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130423092652/http://www.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | archive-date =April 23, 2013 | url-status =dead }}</ref><ref name=RomanConquest/>. Rudolf soňra Indianapolisde ýerli teleýaýlymda gepleşik alyp bardy. Şeýle hem, ol "Universal Studios" kompaniýasynda mahabat we köpçülikleýin habar beriş işleri bilen meşgullandy, 1984 ýylda Los-Anjelesde (Kaliforniýa) geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynda "ABC Sports" teleýaýlymynda sport teswirçisi bolup işledi we 1987 ýylda Indianapolisdäki "Motor Speedway" meýdançasynda 80 000 tomaşaçynyň öňünde Panamerika oýunlarynyň açylyşy mynasybetli ýaryşyň alawyny ýakdy. 1992 ýylda, ýagny wagtyndan ir aradan çykmazyndan iki ýyl ozal, Rudolf Neşwilldäki "Baptist" hassahanasynyň wise-prezidenti wezipesine bellendi<ref>Liberti and Smith, pp. 88, 96.</ref>. == Nikasy we maşgalasy == Rudolf 1960 ýyllaryň başynda boks rowaýaty Muhammet Ali bilen duşuşypdy. Ol iki gezek durmuşa çykdy, ýöne iki nikasy hem aýrylyşmak bilen tamamlandy. 1961 ýylky 14 oktýabrynda Rudolf Demirgazyk Karolina kollejiniň (Darem şäherindäki) ýeňil atletika toparynyň agzasy bolan Uilliam "Uilli" Ward bilen durmuşa çykdy<ref name=s22/>. Olar 1963 ýylky maýynda aýrylyşdylar. 1963 ýylda Tennessi ştat uniwersitetini tamamlandan soň, Rudolf orta mekdep döwründäki söýgülisi Robert Eldrij bilen durmuşa çykdy; olaryň şol wagt eýýäm 1958 ýylda doglan Ýolanda atly gyzlary bardy.[16][43] Rudolf bilen Eldrijiň dört çagasy boldy: iki gyz (1958 ýylda doglan Ýolanda we 1964 ýylda doglan Juanna) we iki ogul (1965 ýylda doglan Robert Kiçi we 1971 ýylda doglup, 2025 ýylda aradan çykan Xurri). Olar 1980 ýylda aýrylyşdylar<ref name=espn/><ref name=s22>Smith (2006), p. xxii.</ref><ref name=bio1/><ref>{{cite journal|author=Charles Chamberlain |date=February 22, 1973 |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2202&dat=19730222&id=i55cAAAAIBAJ&pg=6736,4123510 |title=Will Wilma Rudolph Eldridge's Daughter Add To Three Olympic Gold Medals Her Mom Won In International Competition? |journal=Gettysburg Times |page=14|access-date=February 9, 2017}}</ref>. == Aradan çykmagy we mirasy == 1994 ýylky iýul aýynda (ejesiniň aradan çykmagyndan gysga wagt geçenden soň) Rudolfda beýni ragy keseli ýüze çykaryldy. Şeýle hem onda bokurdak ragy keseli anyklanypdy. Onuň saglyk ýagdaýy çalt ýaramazlaşdy we Rudolf 1994 ýylky 12 noýabrynda Tennessi ştatynyň Neşwill şäheriniň etegindäki Brentwudda ýerleşýän öýünde aradan çykdy; ol bary-ýogy 54 ýaşyndady<ref name=sports-reference/><ref>{{cite book|author=Amy Ruth|title=Wilma Rudolph|url=https://books.google.com/books?id=rBq3xO9far0C&pg=PA97ID|year=2000|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-4976-5|page=97}}</ref><ref>{{cite book |author=Maureen Margaret Smith |title=Wilma Rudolph: A Biography |publisher=Greenwood Press |year=2006|isbn=0313333076}}</ref>. Rudolfyň mirasy, çagalyk döwründäki keselleri we fiziki maýyplygy ýaly päsgelçilikleri ýeňip geçip, 1960 ýylda dünýäniň iň çalt ylgaýan zenany bolmak ugrundaky tagallalary bilen baglanyşyklydyr. 1960 ýyldaky Rim Olimpiadasynda Rudolf bir Olimpiadada üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy. Rudolf garaýagyz we zenan türgenler üçin ilkinji nusgalyk şahsyýetleriň biri boldy. Onuň Olimpiadadaky üstünligi "ABŞ-da zenanlaryň ýeňil atletika sportuna uly itergi berdi. Rudolfyň meşhurlygy, şeýle hem, ozal diňe erkekleriň gatnaşýan "Millrose Games" ýaly ýeňil atletika ýaryşlarynda jyns boýunça goýlan çäklendirmeleriň aradan aýrylmagyna sebäp boldy<ref>{{Cite web |title=Wilma Rudolph |url=https://littlepeoplebigdreams.com/book/wilma-rudolph/ |access-date=2026-03-13 |website=Little People, BIG DREAMS |language=en-US}}</ref>. Sportdaky üstünliklerinden başga-da, Rudolf ýaşlara goşan goşantlary, şol sanda ýaş türgenleri taýýarlaýan "Wilma Rudolph Foundation" (Wilma Rudolf gaznasy) guramasyny esaslandyryp, oňa ýolbaşçylyk etmegi bilen ýatda galýar<ref>{{Cite web |title=Wilma Rudolph |url=https://littlepeoplebigdreams.com/book/wilma-rudolph/ |access-date=2026-03-13 |website=Little People, BIG DREAMS |language=en-US}}</ref>. Onuň durmuşy köp sanly neşirlerde, esasanam ýaş okyjylar üçin ýazylan kitaplarda beýan edilýär. Rudolfyň durmuşy dokumental filmlerde we telewideniýe üçin düşürilen filmlerde hem görkezildi: * Walter de Hoog ABŞ-nyň Maglumat agentliginiň (USIA) sargydy boýunça Rudolfyň ýeňil atletikadaky üstünlikleri barada gürrüň berýän "Wilma Rudolph: Olympic Champion" (1961) atly on minutlyk dokumental filmi režissýor hökmünde surata düşürdi<ref name=LS83-85/>. * 1977 ýylda Bud Greenspan "Wilma" (şeýle hem "The Story of Wilma Rudolph" ady bilen belli) atly telewideniýe üçin dokumental-drama filmini öndürdi. Bu film onuň terjimehaly esasynda döredilip, onda Rudolfyň keşbini Şirli Jo Finni janlandyrdy; şeýle hem filmde Siseli Taison, Jeýson Bernard we karýerasynyň başynda duran Denzel Waşington ýaly aktýorlar çykyş etdiler<ref name=LS83-85/>. 2015 ýylda “Positive Edge Education Ltd.” Beýik Britaniýada ýerleşýän “Pixel Revolution Films” kinokompaniýasyna mekdeplerde görkeziljek üç gysga ylham beriji dramany, şol sanda Rudolfyň durmuşy barada filmi öndürmegi tabşyrdy. “Unlimited” (2015) filminiň ssenarisini Ian we Dominik Higgins ýazdylar we režissýorlyk etdiler. Onuň durmuşy barada çagalar üçin kitap 2025-26 ýyllarda “McDonald's” tarapyndan paýlandy. == Sylaglar we hormat nyşanlary == Rudolf "Fraternal Order of Eagles" guramasynyň sylagyny Rodžer Maris (çep tarapda) bilen bilelikde alýar Rudolf "United Press International" tarapyndan "ýylky türgeni" (1960) we "Associated Press" tarapyndan "ýylky zenan türgeni" (1960 we 1961) diýlip yglan edildi. Şeýle hem, ol ABŞ-da iň gowy höwesjeň türgen hökmünde "James E. Sullivan" baýragyna (1960) we "Babe Didrikson Zaharias" baýragyna (1962) mynasyp boldy. Mundan başga-da, Rudolf prezident Jon F. Kennedi bilen Ak öýüň "Oval Office" otagynda ýekeme-ýeke duşuşdy.[16][40] Şeýle hem, Rudolf "Milli sport baýragy" (1993) bilen sylaglandy<ref name=s22/><ref name=bio1>{{cite web | url=http://www.lkwdpl.org/wihohio/rudo-wil.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20121104072633/http://www.lkwdpl.org/wihohio/rudo-wil.htm | archive-date=2012-11-04 | title=Wilma Rudolph biography | publisher=Women in History | access-date=June 11, 2007}}</ref>. Rudolf birnäçe zenanlar we sport şöhrat zallaryna (hall of fame) girizildi: * Garaýagyz türgenleriň şöhrat zaly (1973) * ABŞ-nyň ýeňil atletika boýunça milli şöhrat zaly (1974) * ABŞ-nyň Olimpiýa şöhrat zaly (1983) * Zenanlaryň milli şöhrat zaly (1994) * Garaýagyz türgenleriň we sungat işgärleriniň milli şöhrat zaly (2001)<ref>{{cite web|title=Wilma Rudolph |publisher=National Women's Hall of Fame |url=http://www.greatwomen.org/women.php?action=viewone&id=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929091358/http://www.greatwomen.org/women.php?action=viewone&id=131 |archive-date=September 29, 2007| access-date =February 9, 2017}}</ref><ref>{{cite journal| author=Amy Waldman| title =Black Hall of Fame Is Honoring Entertainment and Sports Stars | journal =The New York Times | date =August 29, 2001| url = https://www.nytimes.com/2001/08/29/nyregion/black-hall-of-fame-is-honoring-entertainment-and-sports-stars.html| access-date =February 9, 2017}} {{cite web| title =Black Sports and Entertainment Hall of Fame | work =UPI Archives | publisher =UPI | date =August 30, 2001 | url = http://www.upi.com/Archives/2001/08/30/Black-Sports-and-Entertainment-Hall-of-Fame/3424999144000/ | access-date =February 9, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.harlemdiscover.com/halloffame/ |title=National Black Sports and Entertainment Hall of Fame |access-date=2007-07-16 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207033002/http://www.harlemdiscover.com/halloffame/ |archive-date=February 7, 2009 |df=mdy-all }}. harlemdiscover.com</ref> 1984 ýylda Zenanlaryň sport gaznasy (Women's Sports Foundation) Rudolfy ABŞ-nyň iň beýik bäş zenan türgeniniň biri hökmünde saýlady. 1996 ýylda gazna özüniň ilkinji "Wilma Rudolph Courage Award" (Wilma Rudolfyň Ýüreklilik baýragy) atly sylagyny Jeki Joýner-Kersiýe gowşurdy<ref name=Hine-992-93/><ref>{{cite web| title=Wilma Rudolph Courage Award |publisher =Women's Sports Foundation| url= http://www.womensportsfoundation.org/cgi-bin/iowa/about/awards/results.html?record=14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928141238/http://www.womensportsfoundation.org/cgi-bin/iowa/about/awards/results.html?record=14|archive-date=September 28, 2007| access-date =February 9, 2017}}</ref>. 1994 ýylda ABŞ-nyň 79 şaýolunyň (U.S. Route 79) bir bölegine "Wilma Rudolph Boulevard" (Wilma Rudolf şaýoly) ady dakyldy; bu ýol Klarkswilldäki 24 ştataraýa magistralynyň (Interstate 24) 4 çykyşyndan başlap, Kraft köçesiniň çatrygynyň golaýyndaky "Red River" (Lynnwood-Tarpley) köprüsine çenli uzalyp gidýär. 1995 ýylky 21 noýabrynda Wilma Rudolfyň ýadygärlik komissiýasy "Edgefield Missionary Baptist" buthanasyndaky onuň mazaryna gara mermerden ýasalan ýadygärlik nyşanyny goýdy. 1996 ýylky aprel aýynda Klarkswill şäherindäki Kollej köçesi bilen Riwersaýd Draýwyň çatrygynda, ýagny "Kumberlend derýasynyň kenaryndaky gezelenç ýolunyň günorta ujunda we pyýada geçelgesiniň düýbünde" Rudolfyň hakyky boýunda ýasalan bürünç heýkeli oturdyldy<ref>{{cite web |title=What To See: Wilma Rudolph Statue |publisher=Clarksville-Montgomery County Economic Development Council |date=August 4, 2009 |url=http://www.clarksville.tn.us/info-html/what_to_see.html |access-date=February 9, 2017 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804125453/http://www.clarksville.tn.us/info-html/what_to_see.html |archive-date=August 4, 2009 |df=mdy-all }}</ref>. 2012 ýylda Tennessi ştatyndaky Klarkswill şäheri Kumberlend Draýwdaky "Liberty Park" seýilgähinde Wilma Rudolf Çäreler Merkezini (Wilma Rudolph Event Center) gurdy. Hakyky boýundaky bürünç heýkel öňki ýeri bolan Riwersaýd Draýwdan şol ýere göçürildi we häzirki wagtda binanyň girelgesiniň golaýynda durýar<ref name="t" />. 1980 ýylky 2 dekabrynda Tennessi Döwlet Uniwersiteti özüniň ýapyk ýeňil atletika meýdançasyna Rudolfyň hormatyna at dakdy. 1995 ýylky 11 awgustynda (Rudolfyň aradan çykmagyndan dokuz aý geçenden soň) Tennessi Döwlet Uniwersiteti täze, alty gatly ýaşaýyş binasyny "Wilma G. Rudolf Ýaşaýyş Merkezi" hökmünde açdy. Kompýuter otagy, gözellik salony we naharhana ýaly desgalary öz içine alýan bu binada ýokary kurs talyplary we aspirant zenanlar ýaşaýar. 1997 ýylda gubernator Don Sundkwist 23 iýuny Tennesside "Wilma Rudolf güni" diýip yglan etdi<ref>{{cite magazine| title =The Master List: The 50 Greatest Sports Figures of the Century from Each of the 50 States | magazine =Sports Illustrated | date = December 29, 1999| url = https://www.si.com/vault/1999/12/27/271866/the-master-list-the-50-greatest-sports-figures-of-the-century-from-each-of-the-50-states| access-date=February 9, 2017}}</ref><ref>Lovett, Bobby. {{cite web|url=http://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156 |title=Wilma Rudolph (1940–1994) and the TSU Tigerbelles |access-date=2013-02-15 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030160329/http://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156 |archive-date=October 30, 2013 |df=mdy-all }}, ''Tennessee Encyclopedia of History and Culture''</ref>. "Sports Illustrated" žurnalynyň 1999 ýylky 29 dekabryndaky sanynda Rudolf Tennessiden çykan XX asyryň iň beýik 50 türgeniniň sanawynda birinji orna goýuldy. ESPN teleýaýlymy bolsa Rudolfy XX asyryň iň beýik türgenleriniň sanawynda kyrk birinji orna ýerleşdirdi<ref>{{cite web|url=http://www.be.schule.de/schulen/gesamtschule-zehlendorf/ |title=Wilma-Rudolph-Oberschule |access-date=2010-03-30 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727222142/http://www.be.schule.de/schulen/gesamtschule-zehlendorf/ |archive-date=July 27, 2009 |df=mdy-all }}. be.schule.de.</ref>. 1994 ýylda ABŞ-nyň goşunlarynyň Berlinden çykarylmagyndan soň, Berlin Amerikan Orta Mekdebi (BAHS) Berlin halkyna berildi we "Gesamtschule Am Hegewinkel" adyny aldy. 2000 ýylky tomusynda mekdebe onuň hormatyna "Wilma Rudolph Oberschule" ady dakyldy<ref name=USPS>{{cite web| title =Postal Service Honors Wilma Rudolph with 'Distinguished America| publisher =DePauw University| date =July 14, 2004| url =http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/21829/| access-date =February 9, 2017| archive-date =February 18, 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170218204803/http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/21829/| url-status =dead}}</ref>. 2004 ýylky 14 iýulynda ABŞ-nyň Poçta gullugy Rudolfyň gazanan üstünlikleriniň hormatyna "Görnükli amerikanlar" seriýasyndaky bäşinji poçta markasyny — 23 sentlik markany çykardy<ref name="t" />. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} [[Kategoriýa:1940 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:1994 ýylda aradan çykanlar]] [[Kategoriýa:Tennesi ştatyndan ýeňil atletikaçylar]] [[Kategoriýa:Klarkswillden (Tennesi) türgenler]] [[Kategoriýa:Amerikaly zenan sprinterler]] [[Kategoriýa:Afroamerikaly ýeňil atletikaçylar]] [[Kategoriýa:Ýeňil atletika boýunça dünýä rekordyny goýanlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça altyn medal gazananlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça bürünç medal gazananlar]] [[Kategoriýa:1956 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:1960 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:Jeýms E. Salliwan baýragynyň eýeleri]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Panamerika oýunlarynda ýeňil atletika boýunça altyn medal gazananlar]] [[Kategoriýa:Poliomiýeliti ýeňip geçenler]] [[Kategoriýa:1959 ýyldaky Panamerika oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:"Tennessee State Lady Tigers" toparynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:ABŞ-da beýni ragy sebäpli aradan çykanlar]] [[Kategoriýa:1960 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:1956 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan zenan sprinterler]] [[Kategoriýa:Montgomeri okrugyndan (Tennesi) adamlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň açyk meýdançadaky ýeňil atletika çempionatlarynyň ýeňijileri]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň ýapyk binalardaky ýeňil atletika çempionatlarynyň ýeňijileri]] [[Kategoriýa:1959 ýyldaky Panamerika oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:XX asyr afroamerikaly zenan türgenler]] [[Kategoriýa:XX asyr amerikaly zenan türgenler]] 4y8l00z0bwmp765hkvqmpi6j7o3skq8 271052 271051 2026-09-28T18:07:40Z Umarxon III 11129 271052 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Wilma Rudolph | image = Wilma Rudolph 1960.jpg | caption = Rudolph 1960 ýylda | birth_name = Wilma Glodean Rudolph | full_name = Wilma Glodean Rudolph<ref name=sports-reference>{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ru/wilma-rudolph-1.html |title=Wilma Rudolph |website=sports-reference.com |publisher=Sports Reference |access-date=27 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113083713/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ru/wilma-rudolph-1.html |archive-date=November 13, 2014 |df=mdy-all |url-status=dead}}</ref> | nickname = Skeeter<ref name=Bio-WR>{{cite web |url=http://www.biography.com/people/wilma-rudolph-9466552rudolph-9466552 |title=Wilma Rudolphyň terjimehaly |work=Biography.com |publisher=A&E Television Networks |date=June 19, 2016 |access-date=9 February 2017 }}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>Gara Gazella<br>Ýüwrük<br>Gara Merjeni<br>Çakmak<br>Ylgaw ýyldyzy | birth_date = {{Birth date|1940|06|23}} | birth_place = [[Sent-Betlehem, Tennessi]], ABŞ | death_date = {{Death date and age|1994|11|12|1940|06|23}} | death_place = [[Brentwood, Tennessi]], ABŞ | height = 5 fut 11 dýuým<ref name=sports-reference/> | weight = 130 funt<ref name=sports-reference/> | country = Amerikanyň Birleşen Ştatlary | sport = [[Ýeňil atletika]] | club = Tennessee State Tigers and Lady Tigers | retired = 1962 | olympics = [[1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary]]<br>[[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary]] | personal_best = {{ubl |'''[[100 metr|100 m]]''': 11.0h ([[Rim]], Italiýa, 1960 ýylky 2 sentýabry; Olimpiýa finaly, ýeliň täsiri +2.8 m/s) |'''[[200 metr|200 m]]''': 22.9h ([[Korpus-Kristi, Tehas]], ABŞ, 1960 ýylky 9 iýuly; ýeliň täsiri +1.4 m/s) |'''[[4 × 100 metr estafeta|4×100 m estafeta]]''': 44.3h ([[Moskwa]], SSSR, 1961 ýylky 15 iýuly; ýeliň täsiri) |'''[[60 yardlyk ylgaw]]''': 6.9 ([[Los-Anjeles]], ABŞ, 1961 ýylky 22 ýanwary; Dünýäniň ýapyk stadion rekordy) }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Medal|Sport | Zenanlaryň [[Ýeňil atletika (sport)|ýeňil atletikasy]]}} {{Medal|Country | {{USA}} }} {{Medal|Competition|[[Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika|Olimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold|[[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary|1960 Rim]] | [[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 100 metri|100 m]]}} {{Medal|Gold|1960 Rim | [[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 200 metri|200 m]]}} {{Medal|Gold|1960 Rim | [[1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m estafeta]]}} {{Medal|Bronze|[[1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlary|1956 Melburn]] | [[1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - Zenanlaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m estafeta]]}} }} '''Wilma Glodean Rudolph''' (1940 ýylky 23 iýuny – 1994 ýylky 12 noýabry) — çagalyk döwründe poliomiýelit keselini ýeňip geçen we 1956 hem-de 1960 ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryndaky üstünliklerinden soň ýeňil atletika boýunça dünýä rekordyny goýan Olimpiýa çempiony we halkara derejesindäki sport ýyldyzy bolan amerikan sprinteridir. Rudolph Awstraliýanyň Melburn şäherinde geçirilen 1956 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw ýaryşyna gatnaşdy we 4 × 100 metr estafeta ýaryşynda bürünç medal gazandy. Şeýle hem, ol Italiýanyň Rim şäherinde geçirilen 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda üç sany altyn medal — 100 we 200 metr aralygyna şahsy ýaryşlarda hem-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşynda — gazandy.[3] 1960 ýyllarda Rudolph dünýäniň iň çalt ylgaýan zenany hökmünde ykrar edildi; ol bir Olimpiýa oýunlarynyň dowamynda ýeňil atletika boýunça üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy<ref>"Women on the Scene Cleveland, Ohio." ''Milwaukee Star'', vol. VIII, no. 80, 12 Apr. 1969, p. Page 12.</ref><ref>{{Cite web |date=June 27, 2023 |title=Ethelda Bleibtrey, the trailblazer for women's swimming who was arrested due to her swimsuit |url=https://olympics.com/en/news/ethelda-bleibtrey-the-trailblazer-for-women-s-swimming-who-was-arrested-due-to-h |access-date=August 3, 2023 |website=Olympics.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Helene Madison |url=https://usopm.org/helene-madison/ |access-date=August 3, 2023 |website=usopm.org|date=21 July 2019 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liberti |first=Rita |title=(Re) Presenting Wilma Rudolph |publisher=Syracuse University Press |year=2015 |isbn=9780815633846 |pages=9 |language=English}}</ref>. 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň bütin dünýä boýunça telewideniýe arkaly görkezilmegi netijesinde, Rudolph Kassius Kleý (soňra Muhammet Ali ady bilen tanalan), Oskar Robertson we Rafer Jonson ýaly beýleki Olimpiýa türgenleri bilen bir hatarda halkara derejesindäki ýyldyza öwrüldi<ref name=sports-reference/><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. 1960 ýyllaryň başynda Olimpiýa çempiony hökmünde Rudolph Amerikada we daşary ýurtlarda iň tanymal garaýagyz zenanlaryň biri boldy. Ol garaýagyz we zenan türgenler üçin görelde bolup hyzmat etdi; onuň Olimpiýa oýunlaryndaky üstünlikleri ABŞ-da zenanlaryň ýeňil atletika sportunyň ösmegine ýardam etdi. Şeýle hem, Rudolph raýat hukuklary we zenan hukuklary ugrundaky göreşiň öňdebaryjysy hasaplanýar. 1962 ýylda, 100 we 200 metr aralygyna şahsy ýaryşlarda hem-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşlarynda dünýä rekordynyň eýesi bolup durýarka, Rudolph sport karýerasynyň iň ýokary derejesinde ýaryşlara gatnaşmagy bes etdi. 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, 1963 ýylda Tennessi ştatynyň uniwersitetini tamamlan Rudolph mugallym we tälimçi bolup işledi. Rudolf 1994 ýylda beýni we bokurdak ragy sebäpli aradan çykdy; onuň gazanan üstünlikleri ABŞ-nyň poçta markasy, dokumental filmler we telewideniýe üçin düşürilen film ýaly dürli ýollar bilen, şeýle-de köp sanly neşirlerde, aýratyn-da ýaş okyjylar üçin ýazylan kitaplarda ýatda saklanýar<ref name=sports-reference/><ref name=NBAW958-61>James E. Haney, "Wilma Rudolph" in {{cite book| editor=Smith, Jessie Carnie| title =Notable Black American Women| publisher =Gale Research | year =1992| location =Detroit | pages =958–61}}</ref> She was the 20th of 22 children from her father Ed Rudolph's two marriages.<ref name=bbc>{{cite news| title =1960: Rudolph takes third Olympic gold| date =11 September 1960| publisher =BBC|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/11/newsid_3554000/3554568.stm | access-date =February 9, 2017}}</ref><ref name=espn>{{cite web| author=M. B. Roberts |title=Rudolph ran and world went wild |publisher =ESPN | url=https://www.espn.com/sportscentury/features/00016444.html | access-date =February 9, 2017 |quote= Rudolph grew up in a poor family, the 20th of her father Ed's 22 children (from two marriages). Although she never shared a home with all her siblings and half-siblings at once, there were still plenty of brothers and sisters to serve as "lookouts" if she mischievously removed her braces. Her brothers and sisters took turns massaging her crippled leg every day. Once a week her mother Blanche, a domestic worker, drove her 90 miles roundtrip to a Nashville hospital for therapy.}}</ref><ref name=LibertiSmith-12>{{cite book | author=Rita Liberti and Maureen M. Smith | title =(Re)Presenting Wilma Rudolph | publisher =Syracuse University Press | series =Sports and Entertainment | year =2015 | location =Syracuse, New York | page=12 | isbn =978-0-8156-3384-6}}</ref><ref name="guardianolysrs">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/jun/01/50-stunning-olympic-moments-wilma-rudolph |title=50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960 |date=June 1, 2012 |newspaper=The Guardian |author=Rob Bagchi}}</ref>. == Irki durmuşy we bilimi == Wilma Rudolf 1940 ýylky 23 iýunynda Tennessi ştatynyň Sent-Betlehem şäherçesinde (häzirki wagtda Klarkswill şäheriniň bir bölegi) Blanche Rudolfyň maşgalasynda wagtyndan öň we 4,5 funt (2,0 kg) agramda dünýä indi<ref name=Hine-992-93>Brenda Meese, "Wilma Glodean Rudolph" in {{cite book| author=Hine, Darlene Clark, Elsa Barkley Brown, and Rosalyn Terborg-Penn, eds.| title =Black Women in American: A Historical Encyclopedia| publisher =IU Press| volume =II| year =1993| location =Bloomington, Indiana | pages =992–93}}</ref>. Ol kakasy Ed Rudolfyň iki nikasyndan bolan 22 çaganyň 20-jisiidi.[8][9][10] Wilma doglandan gysga wagt geçenden soň, maşgalasy Tennessi ştatynyň Klarkswill şäherine göçdi; ol şol ýerde ulaldy we başlangyç hem-de orta mekdebe gatnady. Klarkswillde demir ýol işgäri we dürli wagtlaýyn işlerde işleýän Ed 1961 ýylda aradan çykdy; ejesi Blanche bolsa Klarkswilldäki öýlerde hyzmatkär bolup işledi we 1994 ýylda aradan çykdy<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=LS29>Liberti and Smith, p. 29.</ref>. Rudolf çagalyk döwründe pnewmoniýa we skarlatina ýaly birnäçe kesellere uçrady, şeýle hem bäş ýaşyndaka poliomiýelit (poliowirusyň sebäp bolan kesel) keselini geçirdi<ref name="guardianolysrs"/>. Rudolf poliomiýelitden sagaldy, ýöne çep aýagynyň we dabanynyň güýjüni ýitirdi. Durmuşynyň irki döwründe fiziki taýdan maýyp bolandygy sebäpli, Rudolf 12 ýaşyna çenli aýak üçin niýetlenen ýörite direg (ortez) dakynyp gezdi. 1940 ýyllarda Klarkswilldäki afroamerikaly ýaşaýjylar üçin lukmançylyk hyzmatlarynyň elýeterliligi çäkli bolandygy sebäpli, Rudolfyň ene-atasy onuň bejergisini almak üçin Klarkswillden takmynan 50 mil (80 km) uzaklykda ýerleşýän Neşwilldäki (Tennessi ştaty) taryhy taýdan garaýagyz ilata hyzmat edýän "Meharry" lukmançylyk kollejine (häzirki "Meharrydäki Neşwill umumy hassahanasy") ýüz tutdular<ref>{{Cite book|title=Olympic Black Women|author=Martha Ward Plowden|publisher=Pelican Publishing Company|year=1996|isbn=1-56554-080-8|location=Tennessee State University Library|pages=[https://archive.org/details/olympicblackwome00plow/page/121 121]|url=https://archive.org/details/olympicblackwome00plow/page/121}}</ref><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Iki ýylky dowamynda Rudolf we ejesi gowşan aýagynyň işjeňligini dikeltmek boýunça bejergi almak üçin her hepde awtobus bilen Neşwille gatnadylar. Şeýle hem, Rudolf maşgala agzalaryndan günde dört gezek öý şertlerinde masž bejergisini aldy we dabanyny goldamak üçin ýene-de iki ýyllap ortopedik aýakgap geýdi. "Meharryda" alan bejergileri we maşgala agzalary tarapyndan edilen gündelik masžlar netijesinde, Rudolf poliomiýelitiň agyr täsirlerini ýeňip geçmegi başardy we 12 ýaşyna çenli aýak diregini ýa-da ortopedik aýakgaby ulanmazdan ýöremegi öwrendi<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=s22/><ref name=sports-reference/>. Rudolph ýygy-ýygydan kesellemegi we şol sebäpli çagalar bagy bilen mekdebiň birinji synpyna gatnap bilmezligi zerarly, ilki öýde okadyldy. Ol 1947 ýylda, ýedi ýaşyndaka, Klarkswilldäki "Cobb" başlangyç mekdebiniň ikinji synpyna gatnap başlady. Ol Klarkswillde diňe afroamerikalylaryň okaýan "Burt" orta mekdebine gatnady we şol ýerde basketbol hem-de ýeňil atletika boýunça ajaýyp netijeleri görkezdi. Orta mekdebiň soňky ýylynda Rudolph göwreli boldy we ilkinji çagasy Ýolanda dünýä indi; bu waka 1958 ýylda, onuň Neşwilldäki Tennessi Döwlet Uniwersitetine okuwa girmeginden birnäçe hepde öň bolup geçdi. Kollejde okaýarka, Rudolph ýeňil atletika boýunça ýaryşlara gatnaşmagyny dowam etdirdi. Şeýle hem, ol "Delta Sigma Theta" atly zenanlar jemgyýetiniň agzasy boldy. 1963 ýylda Rudolph Tennessi Döwlet Uniwersitetini bilim ugry boýunça bakalawr derejesi bilen tamamlady. Onuň kollejdäki okuw tölegi "iş we okuw" (work-study) stipendiýa maksatnamasyna gatnaşmagy arkaly tölendi; bu maksatnama laýyklykda, Rudolph uniwersitetiň kampusynda günde iki sagat işlemelidi<ref name=Bio-WR/><ref name=t>{{cite web |url=http://www.tnstate.edu/library/documents/Rudolph.pdf |title=Wilma Rudolph and the TSU Tigerbelles|author=Bobby Lovett|date=June 20, 2016|website=Tennessee State University|access-date=February 9, 2017}} See also: {{cite encyclopedia| author= Bobby Lovett| author-link= Bobby Lovett|title=Wilma Rudolph (1940–1994) and the TSU Tigerbelles | encyclopedia =Tennessee Encyclopedia of History and Culture Version 2 (online edition) | publisher =University of Tennessee Press | date =March 1, 2012|url=https://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156| access-date =2017-02-09}}</ref>. == Ilkinji ýyllar == Rudolph guramaçylykly sport bilen ilkinji gezek Klarkswilldäki afroamerikalylar jemgyýetiniň merkezi bolan "Burt" orta mekdebinde tanyşdy. Çep aýagynyň hereket ukybyny dikeltmek üçin birnäçe ýyllap dowam eden bejergiden soň, Rudolph uýasy Iwonnanyň yzyna eýermegi ýüregine düwdi we sekizinji synpda basketbol oýnap başlady. Ol orta mekdepde basketbol oýnamagyny dowam etdirdi, toparda esasy düzümiň oýunçysy boldy we ýeňil atletika boýunça ýaryşlara gatnaşyp başlady. Ikinji synpda okaýarka, Rudolph 803 utuk gazandy we orta mekdep gyzlarynyň basketboly boýunça täze rekord goýdy. Orta mekdepdäki tälimçisi Si-Si Greý (C. C. Gray) örän çalt hereket edýändigi üçin oňa "Skeeter" (ýagny "çybyn") lakamyny dakdy<ref name=sports-reference/><ref name="guardianolysrs"/><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Rudolf orta mekdebiň basketbol toparynda oýnap ýörkä, Tennessi ştaty uniwersitetiniň ýeňil atletika boýunça tälimçisi Ed Templ tarapyndan ünsi çekildi; bu işjeň ýaş türgen üçin uly mümkinçilikdi. Templ bu onunjy synp okuwçysyny ilkinji gezek gören gününde, onuň tebigy zehinli türgendigine göz ýetirdi. Ol iki ýyl ozal, esasan basketbol möwsümleriniň arasyndaky boş wagtyny doldurmak üçin, "Burt" orta mekdebiniň ýeňil atletika toparynda tejribe toplapdy<ref name=bbc/><ref name=espn/>. Orta mekdebiň okuwçysy hökmünde Rudolf ilkinji uly ýeňil atletika ýaryşyna Alabama ştatyndaky Taskigi institutynda gatnaşdy. Ýaryşda utulsa-da, Rudolf ýaryşmagy dowam etdirmäge we ýeňiş gazanmaga berk karar berdi<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=NBAW958-61/>. Templ 14 ýaşly Rudolfy Tennessi ştaty uniwersitetindäki tomusky türgenleşik maksatnamasyna gatnaşmaga çagyrdy. Ýeňil atletika boýunça türgenleşik düşelgesine gatnaşandan soň, Rudolf Filadelfiýada (Pensilwaniýa ştaty) geçirilen "Amateur Athletic Union" (Höwesjeňler atletika birleşigi) ýaryşynda gatnaşan dokuz ýaryşynyň hemmesinde ýeňiş gazandy<ref name=Bio-WR/>. Templiň ýolbaşçylygynda, ol orta mekdepde okaýarka TSU-da yzygiderli türgenleşmegini dowam etdirdi. 1958 ýylda TSU-da talyp bolup okamaga başlamazdan öň, Rudolf ýene-de iki ýyllap TSU-nyň "Tigerbelles" ady bilen tanalýan zenanlar ýeňil atletika toparynyň düzüminde höwesjeňler ýaryşlaryna gatnaşdy<ref>Biracree (1988), p. 16.</ref>. == 1956 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlary == Rudolf 16 ýaşynda we orta mekdebiň ýokary synp okuwçysyka, Waşington ştatynyň Siýetl şäherinde geçirilen ABŞ-nyň Olimpiýa ýeňil atletika toparyna saýlama ýaryşlaryna gatnaşdy we Awstraliýanyň Melburn şäherinde geçiriljek 1956 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw boýunça şahsy ýaryşa gatnaşmaga hukuk gazandy. ABŞ-nyň Olimpiýa toparynyň iň ýaş agzasy bolan Rudolf, 1956 ýyldaky Melburn Olimpiadasyna gatnaşmaga hukuk gazanan bäş sany TSU "Tigerbelles" türgeniniň biri boldy<ref name=Biracree82>Tom Biracree (1988), ''Wilma Rudolph'', p. 82.</ref><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Rudolf Melburn Olimpiýa oýunlarynda 200 metre ylgaw boýunça deslapky tapgyrda ýeňildi, ýöne 4 × 100 metr estafeta ýaryşynyň üçünji tapgyrynda ylgady. Rudolf, Izabel Deniels, Me Fags we Margaret Metýusdan ybarat bolan we hemmesi hem "TSU Tigerbelles" toparynyň agzalary bolan amerikan topary, 44,9 sekuntlyk görkeziji bilen dünýä rekordyny gaýtalap, bürünç medala eýe boldy. Britan topary kümüş medal gazandy. 100 we 200 metr aralyga ylgamak boýunça altyn medal eýesi Betti Katbertiň soňky tapgyrda çykyş etmegindäki Awstraliýa topary bolsa, 44,5 sekuntlyk wagt bilen altyn medal gazandy. Melburn Olimpiýa oýunlaryndan soň Tennessidäki öýüne dolanan Rudolf, gazanan bürünç medalyny mekdepde bile okan synpdaşlaryna görkezdi we Italiýanyň Rim şäherinde geçiriljek 1960 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda altyn medal gazanmaga synanyşmagy ýüregine düwdi<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. 1958 ýylda Rudolf Tennessi ştat uniwersitetine okuwa girdi; bu ýerde Templ onuň ýeňil atletika boýunça tälimçisi bolmagyny dowam etdirdi. Indiki ýyl Çikagoda (Illinoýs ştaty) geçirilen Panamerika oýunlarynda Rudolf 100 metr aralyga ýeke-täk ýaryşda kümüş medal, şeýle hem topardaşlary Izabel Den, Barbara Jo we Lüsinda Wilýams bilen bilelikde 4 × 100 metr estafetada altyn medal gazandy. Şeýle-de, ol 1959 ýylda AAU-nyň (Amerikanyň Ýeňil Atletika Bileleşigi) 200 metr aralyga ýaryşyndaky çempionlyk adyny gazandy we ony yzygiderli dört ýyllap gorap saklady. Sport karýerasy döwründe Rudolf AAU-nyň ýapyk binalardaky ýaryşlarynda hem üç gezek çempion boldy<ref name=Biracree82/><ref name=Time-FastestFemale>{{cite journal| title =The Fastest Female | journal =Time Time | date = September 19, 1960 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306125327/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |url-status=dead |archive-date=March 6, 2007 |access-date = February 9, 2017}}{{subscription required}}</ref><ref>"'Sportin Life' with Dennis J. Harrington Wilma Rudolph' a Sprinter Named Desire'." ''Chicago Metro News'', 12 July 1975, p. PAGE 18.</ref><ref>{{cite book|author=Amy Ruth|title=Wilma Rudolph|publisher=Lerner Publications|year=2000|location=New York|pages=[https://archive.org/details/wilmarudolph00ruth/page/34 34, 61]|isbn=978-0-8225-4976-5|url=https://archive.org/details/wilmarudolph00ruth/page/34}} See also: {{Cite book|title =Tennessee Encyclopedia of History & Culture|author=Carroll Van West|publisher = Tennessee Historical Society and Rutledge Hill Press|year =1998|isbn =1558535993 |location =Nashville|page = 813}}</ref>. == 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlary == [[File:Giuseppina leone.jpg|260px|thumb|Rudolf Rimde geçirilen 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda zenanlaryň arasynda 100 metre ylgamak ýaryşynda ýeňiş gazandy.]] Tennesi ştatynyň uniwersitetinde (Tennessee State) ikinji kursda okaýarka, Rudolf Tehas ştatynyň Abilin şäherindäki "Abilene Christian" uniwersitetinde geçirilen ABŞ-nyň Olimpiýa ýeňil atletika saýlama ýaryşlaryna gatnaşdy we şol ýerde sekiz ýyllap saklanan 200 metre ylgamak boýunça dünýä rekordyny goýdy. Şeýle hem, Rudolf 100 metre ylgamak ýaryşy boýunça 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga hukuk gazandy<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Italiýanyň Rim şäherinde geçirilen 1960 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda Rudolf şäheriň "Stadio Olimpico" stadionyndaky ýörite örtükli ýodada üç görnüşde — 100 we 200 metre ylgamak, şeýle-de 4 × 100 metr estafeta ýaryşlarynda — bäsleşdi. Bu ýaryşlaryň her birinde altyn medal gazanan Rudolf, bir Olimpiadada üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy<ref name=bbc/><ref name=espn/><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Rudolf 100 metre ylgamak boýunça final ýaryşyny şemalyň kömegi bilen 11,0 sekuntda tamamlady. (Rekord goýlan wagt dünýä rekordi hökmünde hasaba alynmady, sebäbi şemalyň tizligi — sekuntda 2,75 metr — rugsat berilýän iň ýokary çäk bolan 2 metrden geçipdi.) Rudolf, 1936 ýylky tomusky Olimpiýa oýunlarynda Helen Stiwensden soň, 100 metre ylgamak ýaryşynda altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy. Rudolf ilkinji tapgyrda 23,2 sekunt bilen täze Olimpiýa rekordyny goýandan soň, 200 metre ylgamak boýunça finalda 24,0 sekunt netije bilen ýene bir altyn medal gazandy<ref name=Bio-WR/>. Bu ýeňişlerden soň, ol tutuş dünýäde "taryhdaky iň çalt zenan" hökmünde ykrar edildi<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=espn/><ref name=RomanConquest/>. 1960 ýylky 7 sentýabrynda müňlerçe tomaşaçy stadiony dolduranda, howanyň temperaturasy 40 °C (104 °F) derejä çenli ýokarlandy<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. Rudolf, ýarym finalda 44,4 sekuntlyk dünýä rekordyny goýandan soň, "Tennessee State" uniwersitetinden bolan Olimpiýa toparçylary — Marta Hadson, Lüsinda Wilýams we Barbara Jons bilen bilelikde, 4 × 100 metr aralyga estafeta ýaryşynda 44,5 sekuntlyk wagt bilen ýeňiş gazandy. Finalda ABŞ-nyň topary üçin soňky tapgyry ylgaýan türgen hökmünde çykyş eden Rudolf, Wilýamsdan estafeta taýagyny kabul edende ony tas gaçyrypdy, ýöne soňra Germaniýanyň toparynyň soňky tapgyryny ylgaýan türgenini geçip, dartgynly ýaryşyň ahyrynda ýeňiş gazandy. Rudolfyň ýeňiş gazanmaga bolan aýratyn, şahsy sebäbi bardy: ol özüne ylham çeşmesi bolan meşhur amerikan türgeni we Germaniýanyň Berlin şäherinde geçirilen 1936 ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýyldyzy Jessi Ouense hormat goýmak isleýärdi<ref>{{cite book|author=Jan Onofrio|title=Tennessee Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=zyw4bSvQxJUC&pg=RA1-PA228|date=1 June 1999|publisher=North American Book Dist LLC|isbn=978-0-403-09700-5|page=1}}</ref>. Rudolf 1960 ýyldaky Rim Olimpiýa oýunlarynyň iň meşhur türgenleriniň biri boldy we bu oýunlardan soň "Tornado" hem-de "Ýer ýüzüniň iň çalt ylgaýan zenany" hökmünde tanaldy.[21] Italiýalylar oňa "La Gazzella Nera" ("Gara Jeýran") diýip lakam berdiler.[22] Fransuzlar bolsa oňa "La Perle Noire" ("Gara Merjen") we "La Chattanooga Choo-Choo" diýip at berdiler<ref name=Biracree82/><ref name=Time-FastestFemale>{{cite journal| title =The Fastest Female | journal =Time Time | date = September 19, 1960 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306125327/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826652,00.html |url-status=dead |archive-date=March 6, 2007 |access-date = February 9, 2017}}{{subscription required}}</ref><ref>"'Sportin Life' with Dennis J. Harrington Wilma Rudolph' a Sprinter Named Desire'." ''Chicago Metro News'', 12 July 1975, p. PAGE 18.</ref>. Kassius Kleý (soňra Muhammet Ali ady bilen tanalan), Oskar Robertson we Rafer Jonson ýaly 1960 ýylky beýleki Olimpiýa türgenleri bilen bir hatarda, Rudolf hem şol ýyl Olimpiýa oýunlarynyň ilkinji gezek bütin dünýä boýunça telewideniýe arkaly görkezilmegi netijesinde halkara derejesindäki ýyldyza öwrüldi<ref>Liberti and Smith, pp. 42, 46.</ref>. 1960 ýyldaky Rim Olimpiýa oýunlary onuň köpçüligiň üns merkezine düşmegine sebäp boldy; köpçülikleýin habar beriş serişdeleri onuň sportdaky üstünliklerini, şeýle-de zenanlara mahsus owadanlygyny we özüni alyp barşyndaky mylaýymlygyny wasp edip, ony Amerikanyň sportdaky "öňdebaryjy zenany" we "şazenany" hökmünde häsiýetlendirdiler<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. == Olimpiadadan soňky karýerasy == Rudolf 1961 ýylda "Madison Square Garden"-da geçirilen ýeňil atletika ýaryşynda 50 ýardlyk ylgawda pellehana ýetýär<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/> Olimpiada oýunlaryndan soň Ýewropa boýunça syýahaty tamamlap, şol ýerde özüniň Olimpiada toparyndaky kärdeşleri bilen Londonda, Günbatar Germaniýada, Niderlandlarda we Ýewropanyň beýleki ýerlerinde ýaryşlara gatnaşandan soň, Rudolf dogduk şäheri Klarkswille dolanyp geldi. Rudolfyň dogduk şäheri bolan Klarkswille 1960 ýylky 4 oktýabrynda tutuş gün dowam eden dabaralar bilen "Wilmany garşylamak güni" (Welcome Wilma Day) çäresini belledi. Gubernator Buford Ellington Rudolfy şähere dabaraly ýöriş bilen garşylamak meýilnamasyny düzüpdi. Ellingtonyň saýlanmagyna onuň köneçil, jynsy bölünişigi goldaýan garaýyşlary sebäp bolupdy. Bu bolsa Rudolfyň ynanýan we goldaýan gymmatlyklaryna düýbünden garşydy. Muny eşiden Rudolf, dabara jynsy bölünişik ýörelgesi esasynda guralandygy sebäpli, özüne bagyşlanan çärä gatnaşmakdan ýüz öwürdi. Rudolfyň öz çäresine gatnaşmazlyk ähtimallygy alada döredendigi üçin, dabaraly ýörişiň tertibi üýtgedilip, oňa ähli jynslaryň wekilleriniň bilelikde gatnaşmagyna rugsat berildi<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Ol öz ynanýan zatlaryny gorap, taryhda öçmejek yz galdyrdy; sebäbi bu ýöriş onuň dogduk şäheri bolan Tennessi ştatyndaky Klarkswille şäherinde dürli jynslaryň wekilleriniň bilelikde gatnaşan ilkinji çäresi boldy. Rudolfyň hormatyna guralan dabaraly nahara takmynan 1100 adam gatnaşdy, şäher köçelerinde bolsa müňlerçe adam ýörişi synlamak üçin ýygnandy<ref name="guardianolysrs"/><ref>Liberti and Smith, pp. 18–19, 39.</ref>. Rudolfyň Rimdäki Olimpiadada gazanan altyn medallary şeýle hem ony "ABŞ-da we tutuş dünýäde iň tanymal garaýagyz zenanlaryň birine öwrülmäge itergi berdi." Onuň Olimpiada ýyldyzy hökmündäki derejesi, şeýle hem "Rim Olimpiada oýunlaryndan soňky aýlarda ýapyk binalardaky ýeňil atletika ýaryşlaryna uly itergi berdi." 1961 ýylda Rudolf Los-Anjelesde geçirilen abraýly "Los Angeles Invitational" ýapyk bina ýeňil atletika ýaryşyna gatnaşdy; bu ýerde onuň ylgawyny synlamak üçin müňlerçe adam ýygnandy. Bu çäreden başga-da, Rudolf "New York Athletic Club"-yň ýeňil atletika ýaryşlaryna gatnaşmaga çagyryldy we "Millrose Games" ýaryşyna gatnaşmaga çagyrylan ilkinji zenan boldy. Şeýle hem, ol "Penn Relays" we "Drake Relays" ýaly beýleki ýaryşlara gatnaşmaga çagyryldy<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. Rudolfyň Olimpiýa oýunlaryndaky ýeňişlerinden soň, Birleşen Ştatlaryň Maglumat Agentligi onuň ýaryşdaky üstünliklerini görkezmek üçin 10 minutlyk "Wilma Rudolf: Olimpiýa çempiony" (1961) atly dokumental filmi döretdi.[31] Rudolfyň 1960 ýylda amerikan telewideniýe oýun şousy bolan "To Telle the truth"-da we soňra "The Ed Sullivan Show"-da myhman hökmünde çykyş etmegi hem onuň meşhur sport ýyldyzy hökmündäki derejesini ýokarlandyrmaga kömek etdi<ref name=NBAW958-61/><ref>Liberti and Smith, pp. 49–50, 55.</ref>. == Soňky ýyllar == Rudolf höwesjeň türgen hökmünde uly girdeji gazanmady we ýeňil atletika ýaryşlaryndan çekilenden soň, mugallymçylyk we tälimçilik kärine geçdi. Ol ilki bilen çagalykda özüniň hem okaýan mekdebi bolan "Cobb" başlangyç mekdebinde ikinji synp mugallymy bolup işledi, şeýle hem ozal okuwçy-türgen bolan "Burt" orta mekdebinde ýeňil atletika boýunça tälimçilik etdi<ref>Liberti and Smith, pp. 16, 42, 46.</ref>. Rudolf ýyllaryň dowamynda birnäçe gezek ýerini üýtgetdi we Çikago (Illinoýs), Indianapolis (Indiana), Sent-Luis (Missuri), Detroit (Miçigan), şeýle-de Tennessi, Kaliforniýa we Men ýaly dürli ýerlerde ýaşady<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref>Liberti and Smith, pp. 16, 42, 46.</ref>. Rudolfyň "Wilma: Wilma Rudolfyň hekaýasy" (Wilma: The Story of Wilma Rudolph) atly terjimehaly 1977 ýylda çap edildi. Bu eser beýleki birnäçe neşirler we filmler üçin esas bolup hyzmat etdi. 2014 ýyla çenli, mekdepçe ýaşyndaky çagalardan başlap, ýokary synp okuwçylaryna çenli dürli ýaşdaky çagalar üçin Rudolfyň durmuşy barada azyndan 21 kitap çap edildi<ref name=USATF>{{cite web | title =Wilma Rudolph | publisher =USA Track and Field | url =http://www.legacy.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | access-date =November 16, 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130423092652/http://www.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | archive-date =April 23, 2013 | url-status =dead }}</ref>. Mugallymçylykdan başga-da, Rudolf amerikan çagalarynyň arasynda sportuň ösdürilmegine goldaw berýän hökümete degişli taslamalarda we täjirçilik maksatly bolmadyk guramalarda işledi. Bostonda (Massaçusets) ol federal "Job Corps" maksatnamasyna gatnaşdy we 1967 ýylda "Operation Champion" taslamasynda ýeňil atletika boýunça hünärmen hökmünde işledi. 1981 ýylda Rudolf ýaş türgenleri taýýarlaýan we merkezi Indianapolisde (Indiana) ýerleşýän, täjirçilik maksatly bolmadyk "Wilma Rudolph Foundation" (Wilma Rudolf gaznasy) guramasyny döretdi we oňa ýolbaşçylyk etdi. Alty ýyl geçenden soň, ol Grenkastlda (Indiana) ýerleşýän "DePauw" uniwersitetinde zenanlaryň ýeňil atletika maksatnamasynyň direktory wezipesine geçdi we şol bir wagtyň özünde uniwersitetiň prezidentine azlyklar bilen baglanyşykly meseleler boýunça maslahatçy bolup hyzmat etdi<ref name=USATF>{{cite web | title =Wilma Rudolph | publisher =USA Track and Field | url =http://www.legacy.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | access-date =November 16, 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130423092652/http://www.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 | archive-date =April 23, 2013 | url-status =dead }}</ref><ref name=RomanConquest/>. Rudolf soňra Indianapolisde ýerli teleýaýlymda gepleşik alyp bardy. Şeýle hem, ol "Universal Studios" kompaniýasynda mahabat we köpçülikleýin habar beriş işleri bilen meşgullandy, 1984 ýylda Los-Anjelesde (Kaliforniýa) geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynda "ABC Sports" teleýaýlymynda sport teswirçisi bolup işledi we 1987 ýylda Indianapolisdäki "Motor Speedway" meýdançasynda 80 000 tomaşaçynyň öňünde Panamerika oýunlarynyň açylyşy mynasybetli ýaryşyň alawyny ýakdy. 1992 ýylda, ýagny wagtyndan ir aradan çykmazyndan iki ýyl ozal, Rudolf Neşwilldäki "Baptist" hassahanasynyň wise-prezidenti wezipesine bellendi<ref>Liberti and Smith, pp. 88, 96.</ref><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. == Nikasy we maşgalasy == Rudolf 1960 ýyllaryň başynda boks rowaýaty Muhammet Ali bilen duşuşypdy. Ol iki gezek durmuşa çykdy, ýöne iki nikasy hem aýrylyşmak bilen tamamlandy. 1961 ýylky 14 oktýabrynda Rudolf Demirgazyk Karolina kollejiniň (Darem şäherindäki) ýeňil atletika toparynyň agzasy bolan Uilliam "Uilli" Ward bilen durmuşa çykdy<ref name=s22/>. Olar 1963 ýylky maýynda aýrylyşdylar. 1963 ýylda Tennessi ştat uniwersitetini tamamlandan soň, Rudolf orta mekdep döwründäki söýgülisi Robert Eldrij bilen durmuşa çykdy; olaryň şol wagt eýýäm 1958 ýylda doglan Ýolanda atly gyzlary bardy.[16][43] Rudolf bilen Eldrijiň dört çagasy boldy: iki gyz (1958 ýylda doglan Ýolanda we 1964 ýylda doglan Juanna) we iki ogul (1965 ýylda doglan Robert Kiçi we 1971 ýylda doglup, 2025 ýylda aradan çykan Xurri). Olar 1980 ýylda aýrylyşdylar<ref name=espn/><ref name=s22>Smith (2006), p. xxii.</ref><ref name=bio1/><ref>{{cite journal|author=Charles Chamberlain |date=February 22, 1973 |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2202&dat=19730222&id=i55cAAAAIBAJ&pg=6736,4123510 |title=Will Wilma Rudolph Eldridge's Daughter Add To Three Olympic Gold Medals Her Mom Won In International Competition? |journal=Gettysburg Times |page=14|access-date=February 9, 2017}}</ref>. == Aradan çykmagy we mirasy == 1994 ýylky iýul aýynda (ejesiniň aradan çykmagyndan gysga wagt geçenden soň) Rudolfda beýni ragy keseli ýüze çykaryldy. Şeýle hem onda bokurdak ragy keseli anyklanypdy. Onuň saglyk ýagdaýy çalt ýaramazlaşdy we Rudolf 1994 ýylky 12 noýabrynda Tennessi ştatynyň Neşwill şäheriniň etegindäki Brentwudda ýerleşýän öýünde aradan çykdy; ol bary-ýogy 54 ýaşyndady<ref name=sports-reference/><ref>{{cite book|author=Amy Ruth|title=Wilma Rudolph|url=https://books.google.com/books?id=rBq3xO9far0C&pg=PA97ID|year=2000|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-4976-5|page=97}}</ref><ref>{{cite book |author=Maureen Margaret Smith |title=Wilma Rudolph: A Biography |publisher=Greenwood Press |year=2006|isbn=0313333076}}</ref>. Rudolfyň mirasy, çagalyk döwründäki keselleri we fiziki maýyplygy ýaly päsgelçilikleri ýeňip geçip, 1960 ýylda dünýäniň iň çalt ylgaýan zenany bolmak ugrundaky tagallalary bilen baglanyşyklydyr. 1960 ýyldaky Rim Olimpiadasynda Rudolf bir Olimpiadada üç altyn medal gazanan ilkinji amerikan zenany boldy. Rudolf garaýagyz we zenan türgenler üçin ilkinji nusgalyk şahsyýetleriň biri boldy. Onuň Olimpiadadaky üstünligi "ABŞ-da zenanlaryň ýeňil atletika sportuna uly itergi berdi. Rudolfyň meşhurlygy, şeýle hem, ozal diňe erkekleriň gatnaşýan "Millrose Games" ýaly ýeňil atletika ýaryşlarynda jyns boýunça goýlan çäklendirmeleriň aradan aýrylmagyna sebäp boldy<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref>{{Cite web |title=Wilma Rudolph |url=https://littlepeoplebigdreams.com/book/wilma-rudolph/ |access-date=2026-03-13 |website=Little People, BIG DREAMS |language=en-US}}</ref>. Sportdaky üstünliklerinden başga-da, Rudolf ýaşlara goşan goşantlary, şol sanda ýaş türgenleri taýýarlaýan "Wilma Rudolph Foundation" (Wilma Rudolf gaznasy) guramasyny esaslandyryp, oňa ýolbaşçylyk etmegi bilen ýatda galýar<ref>{{Cite web |title=Wilma Rudolph |url=https://littlepeoplebigdreams.com/book/wilma-rudolph/ |access-date=2026-03-13 |website=Little People, BIG DREAMS |language=en-US}}</ref>. Onuň durmuşy köp sanly neşirlerde, esasanam ýaş okyjylar üçin ýazylan kitaplarda beýan edilýär. Rudolfyň durmuşy dokumental filmlerde we telewideniýe üçin düşürilen filmlerde hem görkezildi: * Walter de Hoog ABŞ-nyň Maglumat agentliginiň (USIA) sargydy boýunça Rudolfyň ýeňil atletikadaky üstünlikleri barada gürrüň berýän "Wilma Rudolph: Olympic Champion" (1961) atly on minutlyk dokumental filmi režissýor hökmünde surata düşürdi<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=LS83-85/>. * 1977 ýylda Bud Greenspan "Wilma" (şeýle hem "The Story of Wilma Rudolph" ady bilen belli) atly telewideniýe üçin dokumental-drama filmini öndürdi. Bu film onuň terjimehaly esasynda döredilip, onda Rudolfyň keşbini Şirli Jo Finni janlandyrdy; şeýle hem filmde Siseli Taison, Jeýson Bernard we karýerasynyň başynda duran Denzel Waşington ýaly aktýorlar çykyş etdiler<ref name=LS83-85/>. 2015 ýylda “Positive Edge Education Ltd.” Beýik Britaniýada ýerleşýän “Pixel Revolution Films” kinokompaniýasyna mekdeplerde görkeziljek üç gysga ylham beriji dramany, şol sanda Rudolfyň durmuşy barada filmi öndürmegi tabşyrdy. “Unlimited” (2015) filminiň ssenarisini Ian we Dominik Higgins ýazdylar we režissýorlyk etdiler. Onuň durmuşy barada çagalar üçin kitap 2025-26 ýyllarda “McDonald's” tarapyndan paýlandy. == Sylaglar we hormat nyşanlary == Rudolf "Fraternal Order of Eagles" guramasynyň sylagyny Rodžer Maris (çep tarapda) bilen bilelikde alýar Rudolf "United Press International" tarapyndan "ýylky türgeni" (1960) we "Associated Press" tarapyndan "ýylky zenan türgeni" (1960 we 1961) diýlip yglan edildi. Şeýle hem, ol ABŞ-da iň gowy höwesjeň türgen hökmünde "James E. Sullivan" baýragyna (1960) we "Babe Didrikson Zaharias" baýragyna (1962) mynasyp boldy. Mundan başga-da, Rudolf prezident Jon F. Kennedi bilen Ak öýüň "Oval Office" otagynda ýekeme-ýeke duşuşdy.[16][40] Şeýle hem, Rudolf "Milli sport baýragy" (1993) bilen sylaglandy<ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/><ref name=s22/><ref name=bio1>{{cite web | url=http://www.lkwdpl.org/wihohio/rudo-wil.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20121104072633/http://www.lkwdpl.org/wihohio/rudo-wil.htm | archive-date=2012-11-04 | title=Wilma Rudolph biography | publisher=Women in History | access-date=June 11, 2007}}</ref>. Rudolf birnäçe zenanlar we sport şöhrat zallaryna (hall of fame) girizildi: * Garaýagyz türgenleriň şöhrat zaly (1973) * ABŞ-nyň ýeňil atletika boýunça milli şöhrat zaly (1974) * ABŞ-nyň Olimpiýa şöhrat zaly (1983) * Zenanlaryň milli şöhrat zaly (1994) * Garaýagyz türgenleriň we sungat işgärleriniň milli şöhrat zaly (2001)<ref>{{cite web|title=Wilma Rudolph |publisher=National Women's Hall of Fame |url=http://www.greatwomen.org/women.php?action=viewone&id=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929091358/http://www.greatwomen.org/women.php?action=viewone&id=131 |archive-date=September 29, 2007| access-date =February 9, 2017}}</ref><ref>{{cite journal| author=Amy Waldman| title =Black Hall of Fame Is Honoring Entertainment and Sports Stars | journal =The New York Times | date =August 29, 2001| url = https://www.nytimes.com/2001/08/29/nyregion/black-hall-of-fame-is-honoring-entertainment-and-sports-stars.html| access-date =February 9, 2017}} {{cite web| title =Black Sports and Entertainment Hall of Fame | work =UPI Archives | publisher =UPI | date =August 30, 2001 | url = http://www.upi.com/Archives/2001/08/30/Black-Sports-and-Entertainment-Hall-of-Fame/3424999144000/ | access-date =February 9, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.harlemdiscover.com/halloffame/ |title=National Black Sports and Entertainment Hall of Fame |access-date=2007-07-16 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207033002/http://www.harlemdiscover.com/halloffame/ |archive-date=February 7, 2009 |df=mdy-all }}. harlemdiscover.com</ref> 1984 ýylda Zenanlaryň sport gaznasy (Women's Sports Foundation) Rudolfy ABŞ-nyň iň beýik bäş zenan türgeniniň biri hökmünde saýlady. 1996 ýylda gazna özüniň ilkinji "Wilma Rudolph Courage Award" (Wilma Rudolfyň Ýüreklilik baýragy) atly sylagyny Jeki Joýner-Kersiýe gowşurdy<ref name=Hine-992-93/><ref>{{cite web| title=Wilma Rudolph Courage Award |publisher =Women's Sports Foundation| url= http://www.womensportsfoundation.org/cgi-bin/iowa/about/awards/results.html?record=14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928141238/http://www.womensportsfoundation.org/cgi-bin/iowa/about/awards/results.html?record=14|archive-date=September 28, 2007| access-date =February 9, 2017}}</ref>. 1994 ýylda ABŞ-nyň 79 şaýolunyň (U.S. Route 79) bir bölegine "Wilma Rudolph Boulevard" (Wilma Rudolf şaýoly) ady dakyldy; bu ýol Klarkswilldäki 24 ştataraýa magistralynyň (Interstate 24) 4 çykyşyndan başlap, Kraft köçesiniň çatrygynyň golaýyndaky "Red River" (Lynnwood-Tarpley) köprüsine çenli uzalyp gidýär. 1995 ýylky 21 noýabrynda Wilma Rudolfyň ýadygärlik komissiýasy "Edgefield Missionary Baptist" buthanasyndaky onuň mazaryna gara mermerden ýasalan ýadygärlik nyşanyny goýdy. 1996 ýylky aprel aýynda Klarkswill şäherindäki Kollej köçesi bilen Riwersaýd Draýwyň çatrygynda, ýagny "Kumberlend derýasynyň kenaryndaky gezelenç ýolunyň günorta ujunda we pyýada geçelgesiniň düýbünde" Rudolfyň hakyky boýunda ýasalan bürünç heýkeli oturdyldy<ref>{{cite web |title=What To See: Wilma Rudolph Statue |publisher=Clarksville-Montgomery County Economic Development Council |date=August 4, 2009 |url=http://www.clarksville.tn.us/info-html/what_to_see.html |access-date=February 9, 2017 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804125453/http://www.clarksville.tn.us/info-html/what_to_see.html |archive-date=August 4, 2009 |df=mdy-all }}</ref>. 2012 ýylda Tennessi ştatyndaky Klarkswill şäheri Kumberlend Draýwdaky "Liberty Park" seýilgähinde Wilma Rudolf Çäreler Merkezini (Wilma Rudolph Event Center) gurdy. Hakyky boýundaky bürünç heýkel öňki ýeri bolan Riwersaýd Draýwdan şol ýere göçürildi we häzirki wagtda binanyň girelgesiniň golaýynda durýar<ref name="t" /><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. 1980 ýylky 2 dekabrynda Tennessi Döwlet Uniwersiteti özüniň ýapyk ýeňil atletika meýdançasyna Rudolfyň hormatyna at dakdy. 1995 ýylky 11 awgustynda (Rudolfyň aradan çykmagyndan dokuz aý geçenden soň) Tennessi Döwlet Uniwersiteti täze, alty gatly ýaşaýyş binasyny "Wilma G. Rudolf Ýaşaýyş Merkezi" hökmünde açdy. Kompýuter otagy, gözellik salony we naharhana ýaly desgalary öz içine alýan bu binada ýokary kurs talyplary we aspirant zenanlar ýaşaýar. 1997 ýylda gubernator Don Sundkwist 23 iýuny Tennesside "Wilma Rudolf güni" diýip yglan etdi<ref>{{cite magazine| title =The Master List: The 50 Greatest Sports Figures of the Century from Each of the 50 States | magazine =Sports Illustrated | date = December 29, 1999| url = https://www.si.com/vault/1999/12/27/271866/the-master-list-the-50-greatest-sports-figures-of-the-century-from-each-of-the-50-states| access-date=February 9, 2017}}</ref><ref>Lovett, Bobby. {{cite web|url=http://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156 |title=Wilma Rudolph (1940–1994) and the TSU Tigerbelles |access-date=2013-02-15 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030160329/http://tennesseeencyclopedia.net/entry.php?rec=1156 |archive-date=October 30, 2013 |df=mdy-all }}, ''Tennessee Encyclopedia of History and Culture''</ref>. "Sports Illustrated" žurnalynyň 1999 ýylky 29 dekabryndaky sanynda Rudolf Tennessiden çykan XX asyryň iň beýik 50 türgeniniň sanawynda birinji orna goýuldy. ESPN teleýaýlymy bolsa Rudolfy XX asyryň iň beýik türgenleriniň sanawynda kyrk birinji orna ýerleşdirdi<ref>{{cite web|url=http://www.be.schule.de/schulen/gesamtschule-zehlendorf/ |title=Wilma-Rudolph-Oberschule |access-date=2010-03-30 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727222142/http://www.be.schule.de/schulen/gesamtschule-zehlendorf/ |archive-date=July 27, 2009 |df=mdy-all }}. be.schule.de.</ref>. 1994 ýylda ABŞ-nyň goşunlarynyň Berlinden çykarylmagyndan soň, Berlin Amerikan Orta Mekdebi (BAHS) Berlin halkyna berildi we "Gesamtschule Am Hegewinkel" adyny aldy. 2000 ýylky tomusynda mekdebe onuň hormatyna "Wilma Rudolph Oberschule" ady dakyldy<ref name=USPS>{{cite web| title =Postal Service Honors Wilma Rudolph with 'Distinguished America| publisher =DePauw University| date =July 14, 2004| url =http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/21829/| access-date =February 9, 2017| archive-date =February 18, 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170218204803/http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/21829/| url-status =dead}}</ref>. 2004 ýylky 14 iýulynda ABŞ-nyň Poçta gullugy Rudolfyň gazanan üstünlikleriniň hormatyna "Görnükli amerikanlar" seriýasyndaky bäşinji poçta markasyny — 23 sentlik markany çykardy<ref name="t" /><ref name=NBAW958-61/><ref name=Hine-992-93/>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} [[Kategoriýa:1940 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:1994 ýylda aradan çykanlar]] [[Kategoriýa:Tennesi ştatyndan ýeňil atletikaçylar]] [[Kategoriýa:Klarkswillden (Tennesi) türgenler]] [[Kategoriýa:Amerikaly zenan sprinterler]] [[Kategoriýa:Afroamerikaly ýeňil atletikaçylar]] [[Kategoriýa:Ýeňil atletika boýunça dünýä rekordyny goýanlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça altyn medal gazananlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça bürünç medal gazananlar]] [[Kategoriýa:1956 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:1960 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:Jeýms E. Salliwan baýragynyň eýeleri]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň adyndan Panamerika oýunlarynda ýeňil atletika boýunça altyn medal gazananlar]] [[Kategoriýa:Poliomiýeliti ýeňip geçenler]] [[Kategoriýa:1959 ýyldaky Panamerika oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:"Tennessee State Lady Tigers" toparynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Kategoriýa:ABŞ-da beýni ragy sebäpli aradan çykanlar]] [[Kategoriýa:1960 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:1956 ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan zenan sprinterler]] [[Kategoriýa:Montgomeri okrugyndan (Tennesi) adamlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň açyk meýdançadaky ýeňil atletika çempionatlarynyň ýeňijileri]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň ýapyk binalardaky ýeňil atletika çempionatlarynyň ýeňijileri]] [[Kategoriýa:1959 ýyldaky Panamerika oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:XX asyr afroamerikaly zenan türgenler]] [[Kategoriýa:XX asyr amerikaly zenan türgenler]] 4hqnm639w4fnhieb2iz5rhvnvkdjlbo