Nawoýy welaýaty

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tk">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipediýa</sitename>
    <dbname>tkwiki</dbname>
    <base>https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ýörite</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Çekişme</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ulanyjy</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ulanyjy çekişme</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipediýa</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediýa çekişme</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Faýl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Faýl çekişme</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki çekişme</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Şablon çekişme</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ýardam</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ýardam çekişme</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriýa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriýa çekişme</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Nawoýy welaýaty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24418</id>
    <revision>
      <id>271159</id>
      <parentid>268450</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2335" sha1="4o7ajik6zgn4jtnd12h8w41wf2j18jn" xml:space="preserve">{{IN}}
'''Nawoýy welaýaty''' — [[Özbegistan]]yň welaýatleriniň biridir. Ol ýurduň merkezi demirgazyk/demirgazyk-günbatarynda ýerleşýär. Onuň meýdany 111,095 km² (42,894 inedördül mil) (köp bölegini [[Gyzylgum çöli]] eýeleýär), bu bolsa ony Özbegistanyň welaýatleriniň iň ulusy edýär ([[Garagalpagystan]] awtonom Respublikasy has uly, 166,590 km²). Nawoýy welaýaty [[Gazagystan]], [[Samarkant welaýaty]], [[Buhara welaýaty]], [[Jyzzah welaýaty]] we [[Garagalpagystan]] Respublikasy bilen serhetleşýär. Ilatyň sany 2022 ýylda 1,033,857 adam diýlip çaklanylýar, olaryň 51% -i oba ýerlerinde ýaşaýar. Paýtagty Nawoýy (ilaty ~146,900). welaýat we onuň paýtagty şahyr Ali-Şir Nawoýyniň adyny göterýär. Özbegistan Respublikasynyň merkezinde ýerleşýän Nawoýy welaýaty ýurduň iň ýaş we iň uly welaýatydir. Nawoi welaýaty 1982 ýylda döredildi. Mundan öň bu territoriýalar Samarkant we Buhara welaýatleriniň bir bölegidi. Şonuň üçin Nawoi welaýatynyň öz gadymy taryhy ýadygärlikleri bar&lt;ref&gt;{{Cite web|title=O'zbekistonda eng ko'p aholi qaysi viloyatda yashaydi?|url=https://qalampir.uz/uz/n/55253|access-date=2022-02-10|website=Qalampir.uz|language=uz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=navstat&gt;{{cite web|url=https://navstat.uz/files/293/demografiya/2062/Hududlar-boyicha-shahar-va-qishloq-aholisi-soni.pdf|title=Urban and rural population by district|publisher=Navoiy regional department of statistics|language=uz}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Howa şertleri ýarym çöl kontinental welaýatlerine mahsusdyr. Nawoi welaýatynde uly tebigy serişdeler, esasanam tebigy gaz, nebit we gymmat bahaly metallar, şeýle hem gurluşyk üçin çig mal bar. welaýatyň ykdysadyýeti uly dag-magdan senagatyna, metallurgiýa we himiýa önümçilik toplumlaryna uly derejede daýanýar. Nawoi we Zarafşon känleri dünýäde iň arassa altyn känleriniň käbirini öndürýär.

Esasy oba hojalyk ekinleri pagta we garaköli goýunlarydyr. Suwaryş üçin suw çeşmesi tapylsa, tutuş territoriýanyň takmynan 90% -i mümkin boldugyça bereketli oba hojalyk ýeri hasaplanýar.
== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar}}
{{Özbegistan etraplary}}
{{Özbegistan welaýatlary}}
[[Kategoriýa:Özbegistan welaýatlary]]</text>
      <sha1>4o7ajik6zgn4jtnd12h8w41wf2j18jn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Judit Polgár</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25073</id>
    <revision>
      <id>271154</id>
      <parentid>271083</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151731" sha1="np96l0zkl9lru5ipe8hxwsj4uhdj9j4" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
|name = Judit Polgár
|image = Judit Polgár 2013.jpg
|caption = Polgár 2013 ýylda (Warşawa)
|country = Wengriýa
|birth_date = {{Birth date and age|1976|7|23|df=y}}
|birth_place = [[Budapeşt]], [[Wengriýa]]
|death_date =
|death_place =
|spouse = [[Gusztáv Font]]
|children = 2
|father = [[László Polgár]]
|relatives = {{plainlist|
* [[Sofia Polgar]] (uýasy)
* [[Susan Polgar]] (uýasy)
}}
|title = [[Grossmeýster (küşt)|Grossmeýster]] (1991)
|rating = (2015 ýylyň sentýabryndan bäri işjeň däl)
|peak_rating = 2735 (2005 ýylyň iýuly)
|peak_ranking = {{ubl|8 orun (2004 ýylyň ýanwary)|1 zenan (1989 ýylyň ýanwary)}}
|FIDE_id = 700070
|mother={{ill|Klára Polgár|hu|Polgár Lászlóné}}
|citizenship=Wengriýa
}}
'''Judit Polgár''' (doglan senesi: 1976 ýylyň 23 iýuly) — wengriýaly şahmat boýunça grossmeýster bolup, ol ähli döwürleriň iň güýçli zenan şahmatçysy hasaplanýar&lt;ref name=&quot;strongestfemaleever&quot; /&gt;. Ol dünýäniň iň güýçli 10 şahmatçysynyň hataryna giren, reýtingi 2700-den ýokary bolan we iň ýokary derejede 2735 reýtinge ýeten, şeýle hem Dünýä şahmat çempionatynyň final tapgyrynda bäsleşen ýeke-täk zenandyr. Ol 1989 ýylyň ýanwaryndan başlap, 2014 ýylda professional şahmat karýerasyny tamamlaýança dünýäde iň ýokary reýtingli zenan şahmatçy boldy we 2015 ýylyň mart aýyndaky reýting sanawyna çenli birinji orny eýeledi; bu bolsa zenanlaryň arasynda yzygiderli 26 ýyllap birinji orunda durmak bilen rekorddyr&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Smerdon|first=David|title=What's behind the gender imbalance in top-level chess?|url=http://theconversation.com/whats-behind-the-gender-imbalance-in-top-level-chess-150637|access-date=15 June 2021|website=The Conversation|date=13 December 2020|language=en|archive-date=29 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029225404/https://theconversation.com/whats-behind-the-gender-imbalance-in-top-level-chess-150637|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Judit Polgar {{!}} Top Chess Players|url=https://www.chess.com/players/judit-polgar|access-date=15 June 2021|website=Chess.com|language=en-US|archive-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120222735/https://www.chess.com/players/judit-polgar|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Polgár şahmat boýunça ajaýyp zehinli çaga bolup, 12 ýaşynda FIDE-niň iň güýçli 100 şahmatçysynyň reýting sanawyna giren iň ýaş oýunçy boldy (1989 ýylyň ýanwar aýyndaky sanawda 55 orny eýeledi). 1991 ýylda, 15 ýaşynda we 4 aýlygynda grossmeýster derejesini gazanyp, şol döwür üçin iň ýaş grossmeýster boldy we öňki dünýä çempiony Bobbi Fişere degişli bolan 33 ýyllyk rekordy täzeledi. Bu üstünlik bilen ol taryhda grossmeýster derejesini alan dördünji zenan boldy; ol bu derejä uly aýal dogany Suzanyň üçünji zenan grossmeýster bolan ýylynda ýetdi&lt;ref&gt;[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html FIDE Rating List :: January 1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104050052/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html |date=4 January 2017 }} OlimpBase&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Super-Tournament – Participants|last=Avrukh|first=Boris|publisher=Boris Avrukh|date=25 June 2009|author-link=Boris Avrukh|url=http://avrukhboris.wordpress.com/2009/06/25/presentation-of-the-players-and-additional-information-for-the-18th-maccabiah/|access-date=22 April 2010|archive-date=18 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718085950/http://avrukhboris.wordpress.com/2009/06/25/presentation-of-the-players-and-additional-information-for-the-18th-maccabiah/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JPolgarSite&quot;&gt;{{cite web|title=Judit Polgár|publisher=Judit Polgár|url=http://www.polgarjudit.com/|access-date=10 February 2014|archive-date=25 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325100116/http://www.polgarjudit.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Polgár Hastings (1993), Madrid (1994), León (1996), ABŞ-nyň Açyk çempionaty (1998), Hoogeveen (1999), Sigeman &amp; Co (2000), Japfa (2000) we Najdorf ýadygärlik ýaryşy (2000) ýaly şahmat ýaryşlarynda ýeňiji boldy ýa-da birinji orny paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thetimes.com/puzzles|title=Queen who exposed the arrogance of kings|newspaper=[[The Times]]|last=Moody|first=Oliver|date=13 August 2014|access-date=5 September 2015|archive-date=3 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003081834/http://www.thetimes.co.uk/tto/puzzles/chess/article4174361.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Friedel |first=Frederic |url=http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess |title=Judit Polgar to retire from competitive chess |date=13 August 2014 |publisher=ChessBase |access-date=16 August 2014 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016001024/http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://juditpolgar.com/en/node/230|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318125736/http://juditpolgar.com/en/node/230|url-status=dead|title=Her official statement on her retirement|archive-date=18 March 2015}}&lt;/ref&gt;. Ol şol wagtky dünýäniň iň güýçli oýunçysyna (2002 ýylda Garri Kasparowa) garşy oýunda ýeňiş gazanan ýeke-täk zenandyr; şeýle hem ol &quot;rapid&quot; (çalt) ýa-da klassiki şahmat boýunça dünýäniň häzirki ýa-da öňki çempionlary bolan on bir oýunçyny — Magnus Karlseni, Anatoliý Karpowy, Kasparowy, Wladimir Kramnigi, Boris Spasskini, Wasiliý Smyslowy, Weselin Topalowy, Wişwanathan Anandy, Ruslan Ponomarýowy, Aleksandr Halifmany we Rustam Kasymjanowy ýeňmegi başardy.

2014 ýylyň 13 awgustynda ol ýaryş şahmatyndan gidýändigini yglan etdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessdom.com/judit-polgar-new-captain-of-the-hungarian-national-mens-chess-team/|title=Judit Polgar new captain of the Hungarian National Men's Chess Team|publisher=Chessdom|date=12 June 2015|access-date=5 September 2015|archive-date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101120155/http://www.chessdom.com/judit-polgar-new-captain-of-the-hungarian-national-mens-chess-team/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2015 ýylyň iýun aýynda Polgar Wengriýanyň erkekleriň milli ýygyndysynyň täze kapitany we baş tälimçisi wezipesine saýlandy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|title=Order of Saint Stephen: President Àrder Hands over Hungary's Highest State Decoration |publisher=Hungary Today|date=24 August 2015|access-date=5 September 2015|archive-date=24 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224114910/http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2015 ýylyň 20 awgustynda oňa Wengriýanyň iň ýokary sylagy bolan &quot;Wengriýanyň Mukaddes Stefan ordeniniň Beýik Haçy&quot; gowşuryldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://worldchesshof.org/hof-inductee/judit-polgar|title=Judit Polgar|website=[[World Chess Hall of Fame]]|date=11 May 2021|access-date=30 July 2022|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225050324/https://worldchesshof.org/hof-inductee/judit-polgar|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2021 ýylda Polgar Bütindünýä şahmat şöhrat zalyna (World Chess Hall of Fame) girizildi. 2024 ýylyň sentýabr aýynda, FIDE-niň döredilmeginiň 100 ýyllygynyň bellenilmegi mynasybetli, Polgara soňky 100 ýylyň iň gowy zenan şahmatçysy hökmünde &quot;FIDE 100&quot; baýragy gowşuryldy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FIDE 100 Awards make history |url=https://www.fide.com/news/3223 |access-date=2024-10-09 |website=www.fide.com |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Irki döwür ==
[[File:A Polgár lányok fortepan 40708.jpg|thumb|upright=1.3|Judit, Zsuzsa, Zsófia we László Polgár, 1989 ýyl]]
Polgár 1976 ýylyň 23 iýulynda Budapeştde ýewreý-wenger maşgalasynda dünýä indi&lt;ref&gt;''Breaking Through: How the Polgar Sisters Changed the Game of Chess'', (Everyman Chess 2005), Susan Polgar, page 14&lt;/ref&gt;. Polgár we onuň iki uly aýal dogany — grossmeýster Susan hem-de halkara ussady Sofia — kakasy László Polgaryň geçiren bilim tejribesiniň bir bölegi boldular. Bu tejribe, çagalaryň örän irki ýaşdan ýörite bir ugur boýunça tälim alandyklary takdyrda ajaýyp üstünlikleri gazanyp biljekdiklerini subut etmäge gönükdirilipdi&lt;ref&gt;''Breaking Through: How the Polgar Sisters Changed the Game of Chess'', (Everyman Chess 2005), Susan Polgar, page 14&lt;/ref&gt;. &quot;Geniýler dogulmaýar, olar döredilýär&quot; — bu Lászlónyň esasy pikiri (tezisi) bolupdy. Ol we aýaly Klara üç gyzyny öýde okadyp, olara ýörite ugur hökmünde şahmat boýunça tälim berdiler&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=210390&amp;contrassID=2&amp;subContrassID=5&amp;sbSubContrassID=0&amp;listSrc=Y&amp;itemNo=210390 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122004124/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=210390&amp;contrassID=2&amp;subContrassID=5&amp;sbSubContrassID=0&amp;listSrc=Y&amp;itemNo=210390 |archive-date=22 November 2007 |title=All the right moves |work=[[Haaretz]] |last=Shvidler |first=Eli |date=22 November 2007 }}&lt;/ref&gt;. Şeýle-de, László üç gyzyna halkara dili bolan Esperantony öwretdi. Şol döwürde käbir günbatar synçylary tarapyndan, gyzlary adaty çagalyk durmuşyndan mahrum edendikleri üçin olar tankyt edilipdiler&lt;ref name=&quot;Shenk&quot;/&gt;.

Adatça, şahmat erkekleriň agdyklyk edýän ugrudyr we aýallar köplenç has ejiz oýunçylar hasaplanýardy; şonuň üçin hem aýallaryň arasynda dünýä çempionyny kesgitlemek pikiri öňe sürülýärdi&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carlisle |first=Rodney P. |url=https://books.google.com/books?id=jLqXM3U_pzEC&amp;pg=PA129 |title=Encyclopedia of play in today's society |publisher=Sage Publications, Inc. |year=2009 |isbn=978-1-4129-6670-2 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaplay00carl/page/n168 129] |url-access=limited |access-date=29 September 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005135711/https://books.google.com/books?id=jLqXM3U_pzEC&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Emma László başyndan bäri gyzlarynyň diňe aýallar üçin niýetlenen ýaryşlara gatnaşmalydygy baradaky pikire garşy çykypdy. &quot;Aýallar intellektual işjeňlik ugurlarynda erkekler bilen deň derejede netijeleri gazanyp bilýärler&quot; diýip, ol ýazypdy. &quot;Şahmat hem intellektual işjeňligiň bir görnüşidir, şonuň üçin bu ýagdaý şahmata hem degişlidir. Şoňa görä-de, biz bu babatda islendik kemsitmäni ret edýäris.&quot; Bu garaýyş Polgarlar maşgalasyny şol döwrüň Wengriýanyň Şahmat Federasiýasy bilen gapma-garşylyga getirdi, sebäbi federasiýanyň syýasaty aýallaryň diňe aýallar üçin niýetlenen ýaryşlarda oýnamagyny talap edýärdi&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Mohave Daily Miner|date=9 November 1986|location=Kingman, Arizona|title=Sisters test male domination of chess|last=Koza|first=Patricia (UPI)|page=B2}}&lt;/ref&gt;.

Polgar diňe zenanlar üçin niýetlenen ýaryşlarda ýa-da bölümlerde seýrek çykyş edýärdi we hiç haçan Zenanlaryň arasyndaky dünýä çempionatynda bäsleşmedi: &quot;Men hemişe şeýle diýýärin: zenanlar erkek oýunçylar ýaly ussatdyklaryna ynanmalydyrlar, ýöne bu diňe olar erkek oýunçylar ýaly zähmet çekmäge we oýna çynlakaý çemeleşmäge taýyn bolan ýagdaýlarynda mümkindir&lt;ref&gt;{{cite news | title=A Gender Divide In The Ultimate Sport Of The Mind | first=Sean | last=Phillips | publisher=NPR | date=15 August 2010 | url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129214019 | access-date=21 August 2010 | archive-date=17 August 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100817142847/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129214019 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.&quot; László Polgar ajaýyp şahmat tälimçisi hökmünde ykrar edilse-de&lt;ref name=&quot;Pandolfini2&quot;&gt;{{cite book|title=Treasure Chess: Trivia, Quotes, Puzzles, and Lore from the World's Oldest Game|last=Pandolfini|first=Bruce|author-link=Bruce Pandolfini|page=84|publisher=Random House|year=2007|isbn=978-0-375-72204-2}} Pandolfini, chess author and coach, writes: &quot;Judit Polgár is simply the strongest female chess player in history.&quot;&lt;/ref&gt;, Polgarlar maşgalasy gyzlaryna tälim bermek üçin hünärmen şahmatçylary, şol sanda Wengriýanyň çempiony we Halkara ussady (IM) Tibor Floriany, Grosmeýster (GM) Pal Benkony we rus grosmeýsteri Aleksandr Çernini hem işe alypdy&lt;ref name=&quot;Pandolfini&quot;&gt;{{cite book | title=Treasure Chess: Trivia, Quotes, Puzzles, and Lore from the World's Oldest Game | last=Pandolfini | first=Bruce | author-link=Bruce Pandolfini | page=84 | publisher=Random House | year=2007 | isbn=978-0-375-72204-2}} Pandolfini, chess author and coach, writes: &quot;Judit Polgár is simply the strongest female chess player in history.&quot;&lt;/ref&gt;. Uýalaryň iň ulusy bolan Suzan Polgar (ol Sofiýadan 5,5 ýaş, Juditden bolsa 7 ýaş uludy) ýaryşlarda gazanan üstünlikleri bilen şahmat dünýäsinde ilkinji bolup tanaldy we 1986 ýyla çenli dünýäde iň ýokary reýtingli zenan şahmatçy boldy&lt;ref name=&quot;NYT_Mar181989&quot;&gt;{{cite news|title=Top-Rated Female Chess Player Is Just One of Three Stars at Home|date=18 March 1989|author=Harold C. Schonberg|work=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0710F93F540C7B8DDDAA0894D1484D81|access-date=5 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chess Moves Are Planned. Birthdays Happen.|author=Bruce Weber|date=5 August 1992|work=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10615FD3A5E0C768CDDA10894DA494D81&amp;pagewanted=2|access-date=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HowGood&quot;&gt;{{cite book | title=How Good is Your Chess | last=King | first=Daniel | page=118 | year=1993 | publisher=Dover | isbn=0-486-42780-3}}&lt;/ref&gt;. Ilki başda, iň kiçisi bolandygy sebäpli, Judit tälim alnýan wagty uýalaryndan aýry saklanýardy. Emma bu ýagdaý Juditiň gyzyklanmasyny has-da artdyrdy. Ol oýnuň düzgünlerini öwrenenden soň, maşgala agzalary Juditiň özleriniň öwrenýän meselelerine çözgüt tapyp bilýändigini gördüler we ony topara çagyryp başladylar&lt;ref name=&quot;JuditBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SusanPolgarSite_bio&quot;&gt;{{cite web|title=Biography of Susan Polgar|publisher=Susan Polgar|url=http://www.susanpolgar.com/susan-polgar-biography.html|access-date=22 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414141819/http://www.susanpolgar.com/susan-polgar-biography.html|archive-date=14 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=20 Questions with Susan Polgar|publisher=Chessville|url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/PolgarS.htm|access-date=22 March 2011|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510051242/http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/PolgarS.htm|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;. Bir agşam Suzan tälimçileri — güýçli Halkara ussady — bilen oýnuň soňky tapgyryny (endgame) öwrenýärdi. Çözgüt tapyp bilmänsoň, olar düşeginde ýatan Juditi oýardylar we ony okuw otagyna alyp geldiler. Ýarym ukuda bolmagyna garamazdan, Judit olara meseläniň çözgüdini görkezdi, şondan soň olar ony ýene-de ýerine ýatyrdylar&lt;ref name=&quot;chessbase_Jan72011&quot;&gt;{{cite web|title=Judit Polgár in Rocca di Papa|date=7 January 2011|publisher=Chessbase|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6928|access-date=16 January 2011|archive-date=10 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110112542/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6928|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. László Polgaryň tejribesi bir halkara ussadyndan we iki grosmeýsterden ybarat maşgalanyň kemala gelmegine sebäp boldy; şeýle hem bu tejribe zehiniň tebigy däl-de, köplenç terbiýe we tälim arkaly ösdürilip bilinjekdigi baradaky pikiri güýçlendirdi we zenanlaryň hem şahmat grosmeýsteri bolup biljekdigini subut etdi&lt;ref name=&quot;Shenk&quot;&gt;{{cite book | title=The Immortal Game: Or How 32 carved pieces on a board illuminated our understanding of war, art, science, and the human brain | last=Shenk | first=David | year=2006 | publisher=Anchor Canada/Random House | page=132 | isbn=978-0-385-66227-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title=What Makes a Genius | publisher=Scientific American | year=2008 | page=102 | isbn=978-1-4042-1401-9}} Note: From article ''The Expert Mind'' by Philip E. Ross Aug 2006 issue. The Ross article uses the wording &quot;proves&quot; nurture over nature.&lt;/ref&gt;.

=== Çagalykdan zehinli şahmatçy ===
Kiçi ýaşlarynda uýasy Suzan tarapyndan tälim alan Judit Polgar irki ýaşlaryndan bäri şahmatda ajaýyp zehin görkezipdi. Ol 5 ýaşyndaka, şahmat tagtasyna seretmezden maşgala dostuny ýeňipdi. Oýundan soň dosty şeýle degişipdi: &quot;Sen şahmatda gowy oýnaýarsyň, ýöne men hem nahar bişirmekde ussat.&quot; Judit oňa şeýle jogap beripdi: &quot;Siz hem plitanyň üstüne seretmezden nahar bişirýärsiňizmi?&quot;&lt;ref name=&quot;Lyman_Jan8_89&quot;&gt;{{cite news | newspaper=The Sunday Telegraph | location=Nashua, New Hampshire | date=8 January 1989| page=F-2 | last=Lyman | first=Shelby | title=Talented chess players are all in the Polgar family}}&lt;/ref&gt;. Emma Suzanyň aýtmagyna görä, Juditiň zehini adaty bolmadyk tebigy ukypdan däl-de, eýsem köp zähmet çekmegiň netijesinde ýüze çykypdyr. Muny düşündirip, Suzan şeýle diýipdi: &quot;Judit işe haýal başlaýardy, ýöne örän zähmetsöýerdi.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book | title=Mindset: the new psychology of success | last=Dweck | first=Carol S. | year=2006 | publisher=The Random House Publishing Group | page=80 | isbn=978-0-345-47232-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Counterplay: An Anthropologist at the Chessboard|url=https://archive.org/details/counterplayanthr00desj|url-access=limited|first= Robert R.|last=Desjarlais|page=[https://archive.org/details/counterplayanthr00desj/page/n149 140]|year=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-26739-8 }}&lt;/ref&gt;. Polgar şol ýaşdaky özüni şahmata &quot;berlen&quot; ýa-da &quot;şahmata juda höwesli&quot; adam hökmünde häsiýetlendiripdi. Ol ilkinji gezek 10 ýaşyndaka Halkara ussat Dolfi Drimeri, 11 ýaşyndaka bolsa grossmeýster Lew Gutmany ýeňipdi&lt;ref&gt;{{cite web | title=Judit Polgár vs Dolfi Drimer | website=[[Chessgames.com]] | url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110730 | access-date=15 May 2010 | archive-date=5 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100305010425/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110730 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110739 | title=Judit Polgár vs Lev Gutman | website=[[Chessgames.com]] | access-date=15 May 2010 | archive-date=4 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100304235620/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1110739 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Judit 6 ýaşynda ýaryşlara gatnaşyp başlady we 9 ýaşyna çenli Wengriýanyň Şahmat Federasiýasyndaky reýtingi 2080-e ýetdi. Ol Budapeştde şahmat klubunyň agzasy bolup, şol ýerde ussat derejeli oýunçylardan tejribe toplardy&lt;ref name=&quot;SchonbergNYT&quot;/&gt;. 1984 ýylda Budapeştde, şol wagt degişlilikde 9 we 7 ýaşynda bolan Sofiýa bilen Judit iki sany ussat oýunça garşy gözleri daňylgy ýagdaýda (görmän) iki oýun oýnadylar we ýeňiş gazandylar. Bir pursatda gyzlar garşydaşlarynyň biriniň gaty haýal oýnaýandygyndan nägile bolup, sagat ulanylmalydygyny teklip etdiler&lt;ref name=&quot;Hearst&quot;/&gt;.

1986 ýylyň aprel aýynda 9 ýaşly Judit ABŞ-da ilkinji reýtingli ýaryşyna gatnaşdy; ol &quot;New York Open&quot; ýaryşynyň reýtingsizler bölüminde birinji orny eýeläp, 1000 ABŞ dollary möçberinde baýrak gazandy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Pittsburgh Press | page=A2 | date=7 April 1986| title=Young masters | volume=102 | number=284}}&lt;/ref&gt;. Polgar aýal doganlarynyň üçüsi hem ýaryşa gatnaşdy. 16 ýaşly Suzan grossmeýsterler bölüminde oýnap, grossmeýster Uolter Brauny ýeňdi; 11 ýaşly Sofiýa öz bölüminde ikinji orny eýeledi, ýöne ýaryşda iň köp ünsi Judit özüne çekdi. Grossmeýsterler bu çynlakaý we dym-dyrslyk oýnaýan çaganyň oýnuna tomaşa etmek üçin gelip giderdiler. Ol ilkinji ýedi oýnunda ýeňiş gazandy, soňky oýnunda bolsa deňme-deň netije (remiz) görkezdi. &quot;Open&quot; ýaryşynyň reýtingsizler bölüminde gowşak oýunçylar köp bolsa-da, bu ýerde ABŞ üçin daşary ýurtly bolan we entek reýtingi kesgitlenmedik, ýokary derejeli (ekspert) güýje eýe oýunçylar hem bardy. Milorad Boşkowiç Juditiň altynjy tapgyrdaky garşydaşy — güýçli ekspert hökmünde tanaýan ýugoslawiýaly oýunçy — bilen bolan söhbetdeşligi barada şeýle gürrüň berdi: &quot;Ol maňa oýunda käbir töwekgelçiliklere barandygyny aýtdy, sebäbi gyzyň şeýle gowy hüjüm edip biljekdigine ynanmandyr.&quot; Judit şol wagtlar iňlis dilinde gowy gepläp bilmeýändigi sebäpli, žurnaliste şahmat boýunça hünärmen bolmagy maksat edinýändigini aýdanda, ejesi oňa terjimeçi bolup kömek etdi. Habarçy ondan haçan-da bolsa bir gün dünýä çempiony bolup-bolmajakdygyny soranda, Judit: &quot;Synanyşaryn&quot; diýip jogap berdi&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=Schenectady Gazette | agency=Associated Press | date=10 April 1986| title=Hungarian, 9, Wins Tourney Sisters Share Chess Ability | page=3 | volume=XCII | number=165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SchonbergNYT&quot;&gt;{{cite news | newspaper=St. Petersburg Times | last=Schonberg | first=Harold C. | page=19A | title=The Polgar sisters: Hungary's triple threat at chess | volume=102 | number=259 | location=St. Petersburg, Florida}}&lt;/ref&gt;.

1987 ýylyň ýanwar aýynda 10 ýaşly Judit Awstraliýanyň Adelaida şäherinde geçirilen &quot;Adsteam Lidums&quot; halkara ýaryşynda rumyniýaly halkara ussady Dolfi Drimeri ýeňdi.[40] Edmar Mednis Judidi ýeňen oýnuny şol ýaryşdaky iň gowy oýny hasaplaýandygyny aýtdy: &quot;Şol oýunda seresaply hereket etdim... Grosmeýsterler 10 ýaşly gyzlardan ýeňilmegi halamaýarlar, sebäbi şonda ähli gazetleriň baş sahypasyna çykýarys&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Sunday Telegraph | date=8 February 1987| title=Younger sisters are also proficient | last=Lyman | first=Shelby | location=Nashua and Southern New Hampshire | volume=1 | number=45}}&lt;/ref&gt;.&quot;

1988 ýylyň aprel aýynda, 11 ýaşy-da dokuz aýy dolanda, Polgar &quot;New York Open&quot; ýaryşynyň &quot;International B&quot; bölüminde ilkinji gezek halkara ussady derejesiniň talabyny ýerine ýetirip, bu derejäni gazanan iň ýaş gyz boldy; bu ýaş rekordy 2026 ýylyň iýul aýynda Bodhana Siwanandan tarapyndan täzelenýänçä saklanyp galdy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Sunday Telegraph | location=Nashua, New Hampshire | date=24 April 1988| page=F-2 | last=Lyman | first=Shelby | title=Tournaments attract 1,060 players}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/jul/31/chess-bodhana-sivanandan-11-breaks-another-world-age-record-at-dole-trophy|title=Chess: Bodhana Sivanandan, 11, breaks another world age record at Dole Trophy|first=Leonard|last=Barden|date=31 July 2026|via=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | last=Berry | first=Jonathan | location=Toronto | date=1 October 1988| page=C16 | title=Youth tourneys are growing trend}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.torneionline.com/loto_tornei_d.php?codice=1988ROU03&amp;tipo=1 | title=C.to Mondiale U12 | website=torneionline.com | publisher=Italian Chess Federation | access-date=27 February 2015 | archive-date=7 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141007205345/http://www.torneionline.com/loto_tornei_d.php?codice=1988ROU03&amp;tipo=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1988 ýylyň awgust aýynda Polgar Rumyniýanyň Timişoara şäherinde geçirilen &quot;Dünýä ýaşlarynyň şahmat we parahatçylyk festiwalynda&quot; 12 ýaşa çenli oglanlar üçin niýetlenen bölümde ýeňiji boldy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Toronto Star | title=Challenge meet largest ever | page=M21 | date=4 February 1989| last=Day | first=Lawrence}} note: Day incorrectly gives Judit's age as 10. Score of Polgár–Hennigen game is provided with brief analysis.&lt;/ref&gt;. 1988 ýylyň oktýabr aýynda Londonda geçirilen we 10 oýunçynyň gatnaşmagynda aýlawly ulgam boýunça guralan ýaryşda 7 utuk gazanyp (2 utulma bilen), ysraýylly grosmeýster Ýair Kraidmandan ýarym utuk öňe geçip, birinji orny eýeledi&lt;ref name=&quot;Spoke_Nov2_1988&quot;&gt;{{cite news|newspaper=The Spokesman-Review|title=Girl stuns chess world|location=Spokane, Washington|date=2 November 1988|agency=Associated Press|page=A1}}&lt;/ref&gt;. Aprel, awgust we oktýabr aýlaryndaky netijeleri bilen ol halkara ussady derejesini almak üçin zerur bolan talaplary ýerine ýetirdi; şol wagt ol bu derejäni gazanan iň ýaş oýunçydy&lt;ref name=&quot;LymanOct301988&quot;&gt;{{cite news|author=Shelby Lyman|title=Hungarian girl may be next world champion|publisher=The Sunday Telegraph|page=F-2|location=Nashua, New Hampshire|date=30 October 1988}}&lt;/ref&gt;. Bobbi Fişer hem, Garri Kasparow hem bu derejä eýe bolanlarynda 14 ýaşyndadylar; Polgar bolsa 12 ýaşyndady. Hut şol döwürde öňki dünýä çempiony Mihail Tal Polgaryň dünýä çempionatynda ýeňiş gazanmak mümkinçiliginiň bardygyny aýtdy.

Juditden ýaryşlaryň gyzlar bölüminiň deregine oglanlara garşy oýnamagy barada soralanda, ol şeýle diýdi: &quot;Beýleki gyzlar şahmaty o diýen çynlakaý kabul etmeýärler... Men günde bäş-alty sagat türgenleşýärin, olar bolsa nahar bişirmek we öý işleri bilen meşgullanyp, ünslerini sowýarlar.&quot;&lt;ref name=&quot;Spoke_Nov2_19882&quot;&gt;{{cite news|newspaper=The Spokesman-Review|title=Girl stuns chess world|location=Spokane, Washington|date=2 November 1988|agency=Associated Press|page=A1}}&lt;/ref&gt;

1988-nji ýylyň noýabr aýynda Judit we onuň aýal doganlary Ildikó Mádl bilen bilelikde Salonikide geçirilen 28-nji Şahmat Olimpiadasynyň zenanlar bölüminde Wengriýa wekilçilik etdiler. Halkara Şahmat Federasiýasy Polgar maşgalasynyň gyzlaryna toparlaýyn ýaryşlarda erkeklere garşy oýnamaga rugsat bermedi&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Toronto Star|agency=Reuters|page=D18|date=26 December 1988|title=3 sisters moving up in male world of chess}}&lt;/ref&gt;. Ýaryşdan öň, Sowet Soýuzynyň zenanlar toparynyň tälimçisi we grossmeýsteri Eduard Gufeld Polgar gyzlary barada şeýle diýipdi: &quot;Bu gyzlaryň tiz wagtda gazanan abraýynyň ep-esli bölegini 28-nji Olimpiadada ýitirjekdiklerine ynanýaryn... Şondan soň wengriýaly aýal doganlaryň zehinlidigini ýa-da diňe bir aýaldygyny bileris!&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Robert Byne|title=Chess|date=21 March 1989|work=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0713FF3E590C728EDDAA0894D1484D81|access-date=5 April 2011}}&lt;/ref&gt; Emma Wengriýanyň zenanlar topary çempionlygy gazandy; bu, şol ýaryşyň taryhynda Sowet Soýuzynyň ýeňiji bolmadyk ilkinji gezek bolmagydy. Judit ikinji tagtada oýnady we ýaryşy 12½–½ hasaby bilen iň ýokary netijede tamamlap, şahsy altyn medala eýe boldy. Şeýle-de, ol Pawlina Angelowa garşy oýnunda iň ajaýyp oýun üçin berilýän baýraga mynasyp boldy&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Toronto Star|last=Day|first=Lawrence|title=Soviet Union captures World team championship|date=17 December 1988|page=M21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/01/10/nyregion/chess-004389.html|last=Byrne|first=Robert|title=Chess|work=The New York Times|date=10 January 1989|access-date=20 April 2010}}&lt;/ref&gt;.

1989-njy ýylyň ýanwar aýyndaky Elo reýting sanawynda, 12 ýaşyndaka, onuň reýtingi 2550-e deňdi; bu bolsa dünýäde 55-nji orny we zenanlaryň arasynda iň ýokary görkezijini aňladýardy. Ol zenanlaryň arasynda dünýä çempiony Maýa Çiburdanidzeden 35 reýting baly we aýal dogany Suzandan 45 bal öňdedi. Öňki sanawdan bäri geçen alty aýyň dowamynda ol haýran galdyryjy derejede 190 reýting balyny gazanypdy&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Sun-Herald|date=22 January 1989|last=Koshnitsky|first=Garry|title=Polgar highest rated woman|page=156|location=Sydney, Australia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html|title=FIDE Rating List :: January 1989|publisher=Olimpbase.org|access-date=27 February 2015|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104050052/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198901e.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. &quot;British Chess Magazine&quot; žurnaly şeýle diýip belledi: &quot;Judit Polgaryň soňky gazanan netijeleri deňeşdirilende, Fişeriň we Kasparowyň şol ýaşdaky çykyşlaryny solgun görkezýär.&quot;&lt;ref name=&quot;Lyman_Jan8_892&quot;&gt;{{cite news|newspaper=The Sunday Telegraph|location=Nashua, New Hampshire|date=8 January 1989|page=F-2|last=Lyman|first=Shelby|title=Talented chess players are all in the Polgar family}}&lt;/ref&gt;

Juditiň şahmat tagtasy başyndaky asuda we pespäl häsiýeti onuň oýun stiliniň dartgynlylygy bilen düýbünden tapawutlanýardy&lt;ref name=&quot;Globe_Feb5_92&quot;&gt;{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|title=Hungarian teen-ager achieves rank of chess grandmaster|agency=New York Times Service|date=5 February 1992|page=A9}}&lt;/ref&gt;. Britan grossmeýsteri Dewid Norwud eýýäm tejribeli oýunçy bolan wagtynda, entek çaga bolan Judit tarapyndan ýeňlişe sezewar edilmegini ýatlap, ony &quot;garşydaşyny derbi-dagyn edýän, goňur-gyzyl saçly, söýgüli we kiçijik 'wakaş'&quot; (ýagny, güýçli we howply garşydaş) hökmünde suratlandyrypdyr&lt;ref name=&quot;Telegraph_Allot2002&quot;&gt;{{cite news|title=Queen takes all|first=Serena|last=Allott|date=16 January 2002|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/3294892/Queen-takes-all.html|access-date=25 April 2010|location=London|archive-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331171125/https://www.telegraph.co.uk/news/health/3294892/Queen-takes-all.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Britan žurnalisti Dominik Lawson 12 ýaşly Juditiň &quot;ýok ediji&quot; nazarlary we garşydaşyna tikilip seredişi barada şeýle ýazypdyr: &quot;Gözleriniň reňkli bölegi (iris) şeýle bir çal we goýy reňkde welin, olar göz görejinden (pupil) tapawutlandyryp bolmajak derejede meňzeş görünýär. Uzyn gyzyl saçlary bilen utgaşanda, bu aýratyn täsir galdyrýar&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Age|last=Lawson|first=Dominic (Spectator)|title=Mastering the world of chess|date=15 November 1988|page=11|location=Melbourne, Australia|number=41,642}}&lt;/ref&gt;.

1990 ýylda britan grossmeýsteri Naýjel Şort Juditi &quot;taryhdaky iň beýik üç ýa-da dört sany şahmat zehininiň biri&quot; diýip atlandyrdy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Soviet dark horses dominating U.S. play | date=25 August 1990| page=F10}}&lt;/ref&gt;. Emma Kasparow başda şübhe bildiripdi: &quot;Onda ajaýyp şahmat zehini bar, ýöne ol, ahyrsoňy, aýal maşgala. Mesele aýal psihikasynyň kemçiliklerine gelip direýär. Hiç bir aýal uzak wagtlaýyn göreşi dowam etdirip bilmez&lt;ref name=&quot;JuditBio&quot;&gt;{{cite web|title=Judit Polgár Biography |publisher=Judit Polgár |url=http://www.polgarjudit.com/biography_en.html |access-date=19 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923164906/http://www.polgarjudit.com/biography_en.html |archive-date=23 September 2010 }}&lt;/ref&gt;.&quot; Emma soňra, 2002 ýylda Polgar bilen bolan çalt oýunda (rapid) ýeňilenden soň, Kasparow öz pikirini üýtgetdi: &quot;Polgarlar öz ukyplarynda hiç hili tebigy çäklendirmeleriň ýokdugyny görkezdiler; bu pikiri köp sanly erkek oýunçy, saçy guýruk görnüşinde daňylan on iki ýaşly gyz tarapyndan düýbünden ýeňilýänçäler kabul etmekden ýüz öwüripdiler.&quot;

1989 ýylda Polgar Amsterdamdaky &quot;OHRA Open&quot; ýaryşynda Boris Gelfand bilen üçünji orny paýlaşdy we ilkinji gezek grossmeýster normasyny ýerine ýetirdi&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | page=J11 | title=Defending champion loses her 13-year title | date=4 January 1992}} Note: Day writes that with this tournament Polgár &quot;collected her third and final Grandmaster norm&quot;. This implies this was sufficient to earn the GM title, but most accounts indicate she won the title with the Hungarian championship in December.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.365chess.com/tournaments/Vienna_1991 | title=Vienna 1991 | publisher=365Chess.com | access-date=8 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170613/http://www.365chess.com/tournaments/Vienna_1991 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Şol döwre çenli Polgar aýal doganlary barada köp sanly kitaplar we makalalar ýazylyp, olar hatda şahmat dünýäsinden daşarda hem meşhurlyga eýe bolupdylar. 1989 ýylda ABŞ-nyň prezidenti Jorj H. U. Buş we onuň aýaly Barbara Wengriýa eden saparlary wagtynda Polgarlar maşgalasy bilen duşuşdylar. 1996 ýyla çenli köpçülige hödürlenmedik bolsa-da, 1990 ýylda Polgaryň hem gatnaşmagynda şahmat oýnaýan çagalar barada &quot;Chess Kids&quot; atly dokumental film düşürildi. Dokumental filmde Polgar bilen söhbetdeşlik görkezilmedi, sebäbi onuň kakasy munuň üçin töleg talap edipdi&lt;ref name=&quot;Globe_Feb5_92&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The News | date=5 February 1992 | page=3A | location=Boca Raton, Florida | title=Hungarian chess whiz is youngest grandmaster ever}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://en.chessbase.com/post/judit-polgar-how-i-beat-fischer-s-record/2 | title=Judit Polgar: How I beat Fischer's record | website=[[ChessBase]] | date=5 February 2013 | access-date=7 September 2023 | archive-date=7 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230907062259/https://en.chessbase.com/post/judit-polgar-how-i-beat-fischer-s-record/2 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Chessgames.com game | gid= 1110989 | title= Tibor Tolnai vs Judit Polgar | access-date = 7 September 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | title=Girl, 15, youngest Grandmaster ever | last=Berry | first=Jonathan | date=8 February 1992| page=A13}}&lt;/ref&gt;.

1990 ýylda Judit Wiskonsin ştatyndaky Fond-du-Lak şäherinde geçirilen Bütindünýä ýaşlar şahmat festiwalynda 14 ýaşa çenli oglanlar toparynda ýeňiji boldy&lt;ref&gt;{{cite news | title=CHESS; For Karpov, Defeat Only Serves as a Spur | first=Robert | last=Byrne | date=28 June 1992 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | access-date=20 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105826/http://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Şeýle-de, 1990 ýylda Judit we onuň aýal doganlary Aýallaryň Olimpiadasynda Wengriýanyň adyndan çykyş edip, altyn medal gazandylar. Bu Juditiň gatnaşan iň soňky diňe aýallar üçin niýetlenen ýaryşydy. 1991 ýylyň oktýabrynda Wenada geçirilen ýaryşda Judit 5½–3½ hasaby bilen Zoltan Ribli we Jon Nunn bilen deň derejede üçünji orny paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | title=Chess; Peruvian Wins Reshevsky Memorial | last=Byrne | first=Robert | work=The New York Times | date=9 August 1992 | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328095757/http://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | title=CHESS; Senior Grandmasters Defeat Women, 39 to 33 | first=Robert | last=Byrne | date=11 October 1992 | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328111212/http://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Grossmeýster ===
1991 ýylyň dekabrynda Polgar Wengriýanyň milli çempionatynda ýeňiş gazanyp, grossmeýster derejesine eýe boldy; şol wagt ol bu derejäni gazanan iň ýaş oýunçydy (15 ýaş we 4 aýlyk). Bu netije Fişeriň rekordyny bir aýa geçdi&lt;ref name=&quot;strongestfemaleever&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Shenk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JuditBio&quot;/&gt;. Şeýlelikde, ol taryhda iň ýaş grossmeýster bolan ilkinji zenan we grossmeýster derejesini alan dördünji zenan (Nona Gaprindaşwili, Maýa Çiburdanidze we Polgaryň uýasy Suzandan soň) boldy. Şeýle hem, Polgar bu üstünligi bilen uýasy Suzanyň 1991 ýylyň ýanwarynda goýan iň ýaş zenan grossmeýster rekordyny 7 ýyldan gowrak wagt tapawudy bilen täzeledi. Şahmat boýunça iň güýçli ýurtlaryň biri bolan Wengriýanyň iň güýçli oýunçylarynyň hemmesi diýen ýaly (diňe Zoltan Ribli gatnaşmady) şol ýylky çempionata gatnaşdylar. Soňky tapgyra geçilende, Polgara grossmeýster derejesini almak üçin deňme-deň netije (niçýa) ýeterlikdi, ýöne ol grossmeýster Tibor Tolnaýa garşy oýunda ýeňiş gazanyp, dokuz oýunda alan alty utugy bilen birinji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | title=Girl, 15, youngest Grandmaster ever | last=Berry | first=Jonathan | date=8 February 1992| page=A13}}&lt;/ref&gt;.

1992 ýylda Polgar Linaresde geçirilen Madrid halkara ýaryşynda [[Anatoliý Karpow]]dan soň ikinji orny paýlaşdy. Ol we rus grossmeýsteri Wladimir Epişin ýaryşy 5½–3½ hasaby bilen tamamladylar&lt;ref&gt;{{cite news | title=CHESS; For Karpov, Defeat Only Serves as a Spur | first=Robert | last=Byrne | date=28 June 1992 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | access-date=20 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105826/http://www.nytimes.com/1992/06/28/style/chess-for-karpov-defeat-only-serves-as-a-spur.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1992 ýylyň iýul aýynda Manhettende geçirilen Reşewskiý ýadygärlik ýaryşynda ol ikinji orny eýeledi; ýaryşy dört ýeňiş, bäş deňme-deň netije we ýeňlişsiz tamamlady&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | title=Chess; Peruvian Wins Reshevsky Memorial | last=Byrne | first=Robert | work=The New York Times | date=9 August 1992 | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328095757/http://www.nytimes.com/1992/08/09/style/chess-peruvian-wins-reshevsky-memorial.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1992 ýylyň sentýabr aýynda Polgar Arubada geçirilen ýaryşa gatnaşdy; bu ýaryşda tejribeli erkek şahmatçylardan ybarat topar iň güýçli zenan şahmatçylaryň toparyna garşy bäsleşdi. Erkekleriň toparyna Lew Polugaewskiý, Wolfgang Ulman, Oskar Panno, Efim Geller, Borislaw Iwkow we Wasiliý Smyslow girdiler. Zenanlaryň toparynda bolsa Judit we Suzan Polgar, Pia Kramling, Çiburdanidze, Ketewan Arahamiýa we Alisa Galliamowa çykyş etdiler. Erkekler ýaryşda 39–33 hasaby bilen ýeňiş gazandylar. Umumy netijede iň köp utuk gazanan türgen 57 ýaşly Polugaýewskiý boldy; 16 ýaşly Polgar bolsa 7½–4½ hasaby bilen ikinji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | title=CHESS; Senior Grandmasters Defeat Women, 39 to 33 | first=Robert | last=Byrne | date=11 October 1992 | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328111212/http://www.nytimes.com/1992/10/11/style/chess-senior-grandmasters-defeat-women-39-to-33.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Soňra Polgar 1992–93 ýyllaryň Täze ýyl baýramçylygy döwründe geçirilen Hastings ýaryşynda birinji orny paýlaşdy. Şol wagt dünýäde sekizinji orunda durýan rus grossmeýsteri Ýewgeniý Bareýew ýaryşyň soňky tapgyryna öňdelik bilen giripdi, ýöne özara oýnalan ikinji oýunda Polgara ýeňildi; bu bolsa oňa birinji orny paýlaşmaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1993/02/21/style/chess-a-polgar-triumph-before-her-triumph.html?pagewanted=1 | title=CHESS; A Polgar Triumph Before Her Triumph | first=Robert | last=Byrne | date=21 February 1993 | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328100357/http://www.nytimes.com/1993/02/21/style/chess-a-polgar-triumph-before-her-triumph.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Hastings ýaryşyndan derrew soň, fewral aýynda Polgar öňki dünýä çempiony Boris Spasskiý bilen görkezme oýnuny geçirdi. Ol bu oýunda 5½–4½ hasaby bilen ýeňiş gazandy we karýerasynda şol wagta çenli iň uly pul baýragy bolan 110 000 ABŞ dollaryny aldy&lt;ref&gt;{{cite news | last=Lundstrom | first=Harold | title=Kasparov primes for defense by breezing through 100 foes | page=W8 | date=26 February 1993| newspaper=The Deseret News | location=Salt Lake City, Utah}}&lt;/ref&gt;. Şeýle hem Polgar Monakoda geçirilen we 12 grossmeýsteriň gatnaşmagynda gözüňi ýumup oýnalýan (blindfold) ýaryşy hem öz içine alýan &quot;Melody Amber&quot; ýaryşyna gatnaşdy. Anand we Karpow birinji, Ljubojewiç üçünji orny eýeledi; Polgar bolsa 11 tapgyrdan 6½ utuk toplap, Iwançuk, Şort, Korçnoý we aýal dogany Suzan ýaly beýleki güýçli grossmeýsterlerden öňe geçip, arassa dördünji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=More than meets the eyes | date=29 May 1993| page=A13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Amber-blind 2nd Monte Carlo 1993 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Amber-blind_2nd_1993 | access-date=13 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170702/http://www.365chess.com/tournaments/Amber-blind_2nd_1993 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1993 ýylda Polgar &quot;Interzonal&quot; ýaryşyna gatnaşmaga hukuk gazanan ilkinji zenan boldy. Mart aýynda ol Budapeştde geçirilen &quot;Zonal&quot; ýaryşynda ikinji orun üçin dört oýunçy bilen deň netije görkezdi we soňra goşmaça ýeňijini kesgitleýän ýaryşda ýeňiş gazandy&lt;ref name=&quot;strongestfemaleever&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Shenk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JuditBio&quot;/&gt;. Şondan soň ol ​​bäsdeş guramalar bolan FIDE-niň we PCA-nyň &quot;Interzonal&quot; ýaryşlarynda &quot;Kandidatlar ýaryşyna&quot; (Candidates Tournament) gatnaşmaga örän az tapawut bilen hukuk gazanyp bilmese-de, dünýäniň öňdebaryjy oýunçylarynyň biridigi baradaky derejesini tassyklady&lt;ref name=&quot;strongestfemaleever&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Shenk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JuditBio&quot;/&gt;.

1993 ýylyň tomusynda Bobbi Fişer birnäçe wagtlap Polgarlaryň maşgalasynda myhman boldy. Ol 1992 ýylda Spasskiý bilen geçiren oýny arkaly Ýugoslawiýa garşy girizilen BMG-niň gabawyny bozandygy sebäpli ABŞ tarapyndan berlen tussag etmek baradaky buýruk zerarly Ýugoslawiýada gizlin ýaşaýardy. Suzan Polgar maşgalasy bilen bilelikde Fişer bilen duşuşdy we ony &quot;Ýugoslawiýanyň kiçijik bir obasyndaky darajyk myhmanhana otagynda&quot; gizlenip ýaşamagyny bes etmäge ynandyrdy. Ol ýerde bolan döwründe köp gezek &quot;Fişer şahmaty&quot; (Fischer random chess) oýnady we aýal doganlara öz oýunlaryny seljermäge kömek etdi. Suzan onuň şahsy derejede mähirli adamdygyny aýtdy we syýasy garaýyşlary sebäpli käbir gapma-garşylyklar ýüze çykan bolsa-da, onuň myhman hökmünde ýanlarynda bolan wagtyndaky köplenç ýakymly pursatlary ýatlady. Fişeriň bir dostunyň teklibi bilen, Fişer bilen Polgaryň arasynda &quot;blis&quot; (çalt oýnalýan) şahmat oýnunyň geçirilmegi meýilleşdirildi we bu barada metbugata habar berildi. Emma Fişer bilen Laslo Polgaryň arasynda meseleler ýüze çykdy we Fişer oýny ýatyrdy; oýnuň geçirilip-geçirilmejekdigini soran dostuna bolsa: &quot;Ýok, olar ýewreý&quot; diýip jogap berdi&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Polgar moves up to Interzonal | date=15 May 1993| page=E9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Budapest zt-A Budapest 1993 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt-A_1993 | access-date=13 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170652/http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt-A_1993 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Budapest zt playoff Budapest 1993 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt_playoff_1993 | access-date=13 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170658/http://www.365chess.com/tournaments/Budapest_zt_playoff_1993 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mark-weeks.com/chess/9496fiix.htm | title=1993 Biel FIDE Interzonal Tournament | author=Mark Weeks | access-date=24 January 2009 | archive-date=9 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110709155338/http://www.mark-weeks.com/chess/9496fiix.htm | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mark-weeks.com/chess/9496piix.htm | title=1993 Groningen PCA Qualifying Tournament | author=Mark Weeks | access-date=24 January 2009 | archive-date=13 March 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180313033545/http://www.mark-weeks.com/chess/9496piix.htm | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Polgar_Lubbock&quot;&gt;{{cite web | last=Polgar | first=Susan | publisher=Lubbock Avalanche-Journal/Lubbock online| date=18 January 2009 | title=Polgar: Remembering a chess champion, the late Bobby Fischer | url=http://www.lubbockonline.com/stories/011809/col_378558316.shtml | access-date=2 May 2010 | archive-date=14 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110714000631/http://lubbockonline.com/stories/011809/col_378558316.shtml | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Chun | first=Rene | title=Bobby Fischer's Pathetic Endgame | url=https://www.theatlantic.com/past/docs/issues/2002/12/chun.htm | publisher=The Atlantic| access-date=2 May 2010 | date=December 2002 | archive-date=17 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100417072214/http://www.theatlantic.com/past/docs/issues/2002/12/chun.htm | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=Bangor Daily News | title=Fischer, teen-ager to match chess skills | last=Ingram | first=Judith | date=7 August 1993| page=7 | volume=105 | number=44 | location=Bangor, Maine}}&lt;/ref&gt;.

1994 ýylyň tomusynda Polgar Ispaniýada geçirilen &quot;Madrid International&quot; ýaryşynda ýeňiş gazanyp, şol wagta çenli karýerasyndaky iň uly üstünligine ýetdi. Gata Kamski, Ýewgeniý Bareýew, Waleriý Salow we Iwan Sokolow ýaly güýçli garşydaşlaryň arasynda ol 7 utuk we 2 ýeňilgi (7–2) netijesi bilen, ikinji orundakydan 1,5 utuk öňe geçip, ýaryşy tamamlady. Ortaça reýtingi 2672 bolan garşydaşlara garşy oýnanda, onuň bu ýaryşdaky görkezijisi (performans reýtingi) 2778-e deň boldy&lt;ref&gt;{{cite news | title=Chess | first=Robert | last=Byrne | date=7 June 1994 | url=https://www.nytimes.com/1994/06/07/arts/chess-316350.html | work=The New York Times | access-date=21 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110027/http://www.nytimes.com/1994/06/07/arts/chess-316350.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=PGN File Events: 1994 | url=http://www.chessopolis.com/chessfiles/pgn_events_1994.htm | publisher=chessopolis.com | access-date=21 April 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100415060436/http://www.chessopolis.com/chessfiles/pgn_events_1994.htm | archive-date=15 April 2010| url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/SingleEvent.asp?Params=199510SSSSS3S102713000000111101298300000010100 | title=Madrid 1994 | publisher=ChessMetrics.com | access-date=21 April 2010 | archive-date=27 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120527055030/http://chessmetrics.com/cm/CM2/SingleEvent.asp?Params=199510SSSSS3S102713000000111101298300000010100 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1994 ýylyň oktýabrynda ol Buenos-Aýresde, saglygy gowşan Polugaýewskini hormatlamak maksady bilen gurnalan ýaryşda çykyş etdi. Oňa dünýä çempionlygyna dalaşgär hasaplanýan sekiz sany grossmeýster gatnaşdy: Karpow, Anand, Salow, Iwançuk, Kamski, Şirow, Ljubojewiç we Polgar. Ýaryş özboluşly häsiýete eýe bolup, her oýunda gara şahkaly oýunçynyň &quot;Sisiliýa goragy&quot; (Sicilian Defence) açylyşyny ulanmagy talap edilýärdi; sebäbi Polugaýewski bu açylyş boýunça ähli döwürleriň iň uly bilermeni hasaplanýardy.[90] Bu ýagdaý Polgaryň peýdasyna boldy, sebäbi bu onuň iň gowy görýän açylyşydy. Güýçli bäsdeşleriň arasynda ol Iwançuk bilen bilelikde üçünji orny paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1014008 | title=9_Lev Polugajevky Tourn. Buenos Aires 1994 | website=[[Chessgames.com]] | access-date=21 April 2010 | archive-date=5 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100505154246/http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1014008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1994/12/13/arts/chess-093106.html | work=The New York Times | title=Chess | first=Robert | last=Byrne | access-date=21 April 2010 | date=13 December 1994 | archive-date=2 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100702003002/http://www.nytimes.com/1994/12/13/arts/chess-093106.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Russian master first again | date=4 February 1995| page=K14}}&lt;/ref&gt;.

1995 ýylyň sentýabrynda Polgar Amsterdamda geçirilen &quot;Donner Memorial&quot; ýaryşynda 7 utuk we 4 ýeňilgi (7–4) netijesi bilen üçünji orny eýeledi. Ol birinji orny paýlaşan Ýan Timman we Hulio Grandadan yza galyp, Ýasser Seirawan, Aleksandr Huzman, Alekseý Şirow, Aleksandr Halifman, Aleksandr Morozewiç we Waleriý Salowdan öňe geçdi.[93] Soňky oýunda Şirowy 21 göçümde ýeňip, ol üçünji orny ynamly üpjün etdi&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=Los Angeles Times | date=5 September 1995| title=Chess| last=Peters | first=Jack | page=A18}}&lt;/ref&gt;. 1995 ýylyň noýabrynda Arubada ol şol döwürde Ýewropanyň iň güýçli oýunçylarynyň biri bolan gollandiýaly Ýeroen Pikete garşy ýoldaşlyk duşuşygyny geçirdi. Reýtingleriň deň derejede bolandygyna garamazdan, Polgar duşuşykda 6–2 hasaby bilen ýeňiş gazandy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Milicevic takes top spot | page=L14 | date=23 September 1995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Donner mem Amsterdam 1995 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Donner_mem_1995 | access-date=8 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170619/http://www.365chess.com/tournaments/Donner_mem_1995 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1995/12/12/arts/chess-006769.html | title=Chess | first=Robert | last=Byrne | date=12 December 1995 | access-date=22 April 2010 | work=The New York Times | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328102409/http://www.nytimes.com/1995/12/12/arts/chess-006769.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1995 ýylda Şotlandiýanyň Lewis adasyndaky şahmat kluby, Polgar bilen Naýjel Şortuň arasynda 12 asyrda ýasalan &quot;Lewis şahmaty&quot; toplumyny ulanyp, oýun guramaga synanyşdy. Emma Britan muzeýi, oýunçylaryň ellik geýjekdigi baradaky kepilliklere garamazdan, şol toplumy bermekden ýüz öwürdi. Şotland parlamentiniň agzasy Kalum Makdonald, şahmatyň beden gatnaşygy talap edilýän sport görnüşi däldigini göz öňünde tutup, toplumyň howpsuz boljakdygyny belledi&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Oddest story of the year | page=L12 | date=15 July 1995}}&lt;/ref&gt;. Ahyrynda, muzeý şahmat toplumynyň Lewis adasyndaky festiwal ýaryşynda görkezilmegine rugsat berdi, ýöne ol hiç hili oýunda ulanylmady. Polgar dört sany grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky &quot;her kim hemmä garşy&quot; (iki aýlawly) ýaryşda ýeňiş gazandy; ol alty oýunda bäş utuk toplady we Şorta garşy oýnan iki oýnunda-da ýeňiş gazandy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Toronto Star| last=Day | first=Lawrence | title=FIDE grinds to a halt | page=K14 | date=14 October 1995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Isle of Lewis 1995 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Isle_of_Lewis_1995 | access-date=8 May 2010 | archive-date=17 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120917180107/http://www.365chess.com/tournaments/Isle_of_Lewis_1995 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bu mysalda algebraik ýazgy usuly ulanylýar. 1994 ýylda Linaresde geçirilen ýaryşda Polgar dünýä çempiony Garri Kasparowa garşy oýunda ýeňildi; şol oýunda Kasparow &quot;el degdiň – göçürmeli&quot; (touch-move) düzgünini bozmakda aýyplandy. Bu ýaryş 17 ýaşly Polgaryň dünýäniň iň güýçli oýunçylary bilen bäsleşmäge çagyrylan ilkinji gezekki ýagdaýydy. Dört oýundan soň onuň iki utugy bardy&lt;ref name=&quot;Globe_Mar19_94&quot;&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Victory boosts Karpov's rating | date=19 March 1994 | page=A18 }}&lt;/ref&gt;. Bäşinji tapgyrda Kasparow bilen bolan oýunda ol kem-kemden Polgaryň üstünden agdyklyk gazandy we 35 göçüşden soň aýdyň artykmaçlyga eýe boldy&lt;ref name=&quot;Geuzendam&quot;&gt;{{cite book|title=Linares! Linares!: A Journey into the Heart of Chess|last=[[Dirk Jan ten Geuzendam|ten Geuzendam]]|first=Dirk Jan|year=2001|publisher=[[New In Chess]]|isbn=978-9056910778|pages=72–80}}&lt;/ref&gt;. Habarlara görä, 36 göçüşinde dünýä çempiony aty göçürmek baradaky kararyny üýtgedip, şol pýesany başga bir meýdança geçirdi&lt;ref&gt;{{cite news | last=Peters | first=Jack | date=5 January 1995 | title=Chess Highlights of 1994 | newspaper=[[The Los Angeles Times]] | format=print and online column | page=27 | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-01-01-mn-15295-story.html | access-date=28 April 2016 | quote=What made 1994 a memorable year for chess? Certainly it had its share of controversial incidents, led by the touch-move dispute in which Garry Kasparov took back a move against Judit Polgar. | archive-date=11 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090911095551/http://articles.latimes.com/1995-01-01/news/mn-15295_1_chess-tournament-club | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Berry |first=Jonathan |author-link=Jonathan Berry (chess player) |date=19 March 1994 |title=Victory boosts Karpov's rating |page=A18 |newspaper=The Globe and Mail |location=Toronto |format=print column |url=https://www.proquest.com/docview/385234867 |access-date=5 September 2022 |id={{ProQuest|385234867}} |quote=Mr. Kasparov picked up his knight at d7 and placed it on c5. 'Touch move' requires a player to move a touched piece, but the move is not over until the hand leaves the piece. Seeing that 37.Bb7–c6 would be bad for Black, Mr. Kasparov instead put the knight on f8. However, the way Miss Polgár saw it, Mr. Kasparov's hand did leave the piece on c5. Accounts diverge from there. We do know that Spanish TV recorded the game and that there were several spectators, some of whom thought that Mr. Kasparov removed his hand from the knight at c5. |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426154719/https://www.proquest.com/docview/385234867 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Şahmat düzgünlerine görä, oýunçy pýesany elinden goýberenden soň, şol göçüş güýjünde galmalydyr; şonuň üçin, eger Kasparow hakykatdanam elini pýesadan aýran bolsa, ol ilki niýetlenen göçüşini amala aşyrmaly bolardy. Polgar şol pursatda Kasparowa garşy nägilelik bildirmedi we soňra şeýle diýdi: &quot;Men dünýä çempiony bilen oýnaýardym we şeýle möhüm çärä ilkinji gezek çagyrylan wagtym ýakymsyz ýagdaýy döretmek islemeýärdim. Şeýle hem, eger şikaýatym ret edilen bolsa, wagt ýetmezçiligi ýüze çykan pursatda sagatdaky wagtymyň jerime hökmünde azaldylmagyndan gorkýardym&quot;. Şeýle-de bolsa, ol wakanyň şaýady bolan, ýöne hiç hili çäre görmedik emin Karlos Falkona soragly nazarlar bilen seretdi&lt;ref name=&quot;Geuzendam&quot; /&gt;.

Waka Ispaniýanyň PVS telewideniýe kompaniýasynyň topary tarapyndan wideo ýazga alyndy we ýazgyda Kasparowyň barmaklarynyň at (şahmat figurasyny) goýberendigi görkezildi&lt;ref&gt;Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/SwsYWmjUP-k Ghostarchive]{{cbignore}} and the [https://web.archive.org/web/20200628203348/https://www.youtube.com/watch?v=SwsYWmjUP-k&amp;t=1131s Wayback Machine]{{cbignore}}: {{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=SwsYWmjUP-k| title = Linares Chess Tournament, part 2. | website=[[YouTube]] | date = 8 September 2017 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LymanMay94&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Barden|first1=Leonard|date=19 March 1994|title=CHESS|pages=WEEKEND FT XXI|publisher=Financial Times, UK|url=https://archive.org/stream/FinancialTimes1994UKEnglish/Mar%2019%201994%2C%20Financial%20Times%2C%20%2319%2C%20UK%20%28en%29#page/n43/mode/2up|access-date=24 June 2020|quote=Video film stills confirmed that Kasparov's hand had quit the knight for about a quarter of a second.}}&lt;/ref&gt;. Ýaryşyň direktory Karlos Falkon bu subutnama elýeterli bolanda, Kasparowy ýeňlişe sezewar etmedi&lt;ref name=&quot;Berry_GM_Mar261994&quot;&gt;{{cite news | newspaper=Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | first=Jonathan | title=Kasparov caught on videotape | date=26 March 1994 | page=E7 | quote = During round 5 of the Linares tournament (March 1), World Champion Gary Kasparov started to move his knight from d7 to c5, but reconsidered and played the knight to f8.}}&lt;/ref&gt;. ABŞ-ly şahmat žurnalisti Şelbi Laiman muny goldap, sportuň köpüsinde &quot;gaýtadan görkezmeleriň&quot; (instant replays) eminleriň ilkinji kararyny üýtgetmeýändigini we şahmatyň hem muňa degişlidigini ýazdy. Wideo ýazgy ýaryşyň hemaýatkäri Luis Renteronyň haýyşy boýunça köpçülige ýaýradylmady&lt;ref name=&quot;LymanMay94&quot;&gt;Lyman, Shelby (1 May 1994). [https://news.google.com/newspapers?nid=1876&amp;dat=19940501&amp;id=FDofAAAAIBAJ&amp;sjid=L88EAAAAIBAJ&amp;pg=6762,158965&amp;hl=en &quot;Kasparov's Hand Quicker Than Eye&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225105408/https://news.google.com/newspapers?nid=1876&amp;dat=19940501&amp;id=FDofAAAAIBAJ&amp;sjid=L88EAAAAIBAJ&amp;pg=6762,158965&amp;hl=en |date=25 February 2017 }}, ''[[Spartanburg Herald-Journal]]''.&lt;/ref&gt;. Bir pursatda Polgaryň myhmanhananyň bar-ynda Kasparowa ýüzlenip: &quot;Meniň bilen nädip şeýle edip bildiň?&quot; diýip sorandygy habar berildi&lt;ref name=&quot;Geuzendam&quot; /&gt;. Bu wakadan soň, Kasparow interwýu berýän adama göni aýtdy: &quot;... ol köpçüligiň öňünde meniň oýunda hile ulanandygymy aýtdy. ... Meniň pikirimçe, şeýle beýanatlary bermezden ozal, onuň ýaşyndaky gyza edep-ekram öwredilmelidir&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;.&quot; Soňra Kasparow üç ýyllap onuň bilen gepleşmekden ýüz öwürdi. Ol žurnalistlere wyždanynyň arassaçydygyny aýtdy, sebäbi eliniň figurany goýberendigini duýmandy. Polgar ýaryşyň ahyryna çenli özüne gelse-de, indiki alty tapgyrda pes netije görkezdi we bary-ýogy ýarym utuk gazandy. Bu waka ýaryşda ortaça derejede çykyş eden diýlip hasaplanan Kasparowa hem täsir eden bolmagy mümkin&lt;ref&gt;Kasparov Interview, [[New In Chess]], March 1994, reprinted in '{{cite book|title=Finding Bobby Fischer: Chess Interviews|last=[[Dirk Jan ten Geuzendam|ten Geuzendam]]|first=Dirk Jan|year=1994|publisher=[[New In Chess]]|isbn=978-9071689864|pages=72–80}}' and '{{cite book|title=Finding Bobby Fischer: Chess Interviews|last=[[Dirk Jan ten Geuzendam|ten Geuzendam]]|first=Dirk Jan|year=2015|publisher=[[New In Chess]]|isbn=978-9056915728|pages=72–80}}'&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=Deseret News | date=27 May 1994 | last=Lundstrom | first=Harold | title=Kasparov comes out on top in tourne  | page=C6 | location=Salt Lake City, Utah }}&lt;/ref&gt;.
=== Iň güýçli 10 oýunçynyň hatarynda ===
Polgar umumylykda ähli döwürleriň iň güýçli zenan şahmatçysy hasaplanýar&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Toronto Star | last=Day | first=Lawrence | title=Tournament was just super | page=K12 | date=1 March 1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Linares 14th 1997 | publisher=365chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Linares_14th_1997 | access-date=10 May 2010 | archive-date=3 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110503055951/http://www.365chess.com/tournaments/Linares_14th_1997 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1996 ýylyň ýanwar aýynda ol ähli şahmatçylaryň arasynda iň güýçli onluga giren ýeke-täk zenan boldy&lt;ref&gt;{{cite news | title=Chess; Faster and More Accurate, Polgar Outplays Karpov | first=Robert | last=Byrne | date=7 July 1998 | url=https://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | access-date=24 April 2010 | work=The New York Times | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328094802/http://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1996 ýylyň awgust aýynda ol Wenada 10 oýunçynyň gatnaşmagyndaky örän güýçli ýaryşa gatnaşdy. Karpow, Topalow we Boris Gelfand birinji orun üçin deň netije görkezdiler; şeýle hem Kramnik, Polgar we Leko dördünji orun üçin deň netije gazandylar&lt;ref&gt;{{cite news | title=Chess: Polgar Is First Woman to Win the Open | first=Robert | last=Byrne | date=25 August 1998| newspaper=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=30 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224329/https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1996 ýylyň dekabrynda Polgar San-Pauloda Braziliýanyň çempiony Gilbert Milosa garşy oýun geçirdi. Duşuşykdaky dört tapgyrlyk oýunlar şeýle düzgün boýunça geçirildi: ilkinji 30 göçüş üçin bir sagat, oýnuň galan bölegi üçin bolsa goşmaça 30 minut wagt berildi. Polgar iki oýunda ýeňiş gazandy, birinde deňme-deň oýnady we birinde ýeňildi; netijede ol baýrak hökmünde 12 000 ABŞ dollary möçberinde pul gazandy&lt;ref name=&quot;Globe_Nov14_98&quot;&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Polgar sparkles again in the attack | first=Jonathan | page=E8 | date=14 November 1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=VAM Hoogeveen 2nd Hoogeveen 1998 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998 | access-date=15 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170710/http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998| url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week in Chess 212 – 30 November 1998 |first=Mark |last=Crowther |publisher=This Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic212.html#4 |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042007/https://theweekinchess.com/html/twic212.html |archive-date=5 February 2012 }}&lt;/ref&gt;.

1997 ýylyň fewralynda ol Linaresdäki &quot;super-turnirde&quot; çykyş etdi; bu ýaryşda Kasparow Kramnikden öňe geçip ýeňiş gazandy. 12 sany grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bu turnirde Polgar Ananddan, Iwançukdan, Gelfanddan we Şirowdan öňe geçip, arassa bäşinji orny eýeledi&lt;ref name=&quot;JPolgarSite&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Globe_Nov14_98&quot;/&gt;. Turniriň güýçli derejesi (gatnaşyjylaryň ortaça reýtingi 2701 bolupdyr) göz öňünde tutulanda, onuň görkezen netijesi ajaýyp hasaplandy we ol Iwançuka garşy oýunda görkezen taktiki ussatlygy üçin ýokary baha aldy&lt;ref name=&quot;JPolgarSite&quot;/&gt;. 1997 ýylyň aprelinde ol dünýäniň iň gowy 10 oýunçysynyň gatnaşmagynda geçirilen, XIX derejeli we her oýunçynyň beýlekiler bilen bir gezek duşuşýan (single round-robin) &quot;Dos Hermanas&quot; şahmat turnirinde çykyş etdi. Ol 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezip, altynjy orny eýeledi&lt;ref name=&quot;Globe_Nov14_98&quot;/&gt;. 1997 ýylyň iýunynda Topalowyň ýeňiş gazanan Madriddäki 10 oýunçyly grossmeýsterler turnirinde ol ýene-de 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezdi&lt;ref name=&quot;Berry_GM_Mar261994&quot;/&gt;. 1997 ýylyň iýulynda Polgar abraýly &quot;Dortmund&quot; halkara turnirinde bäsleşdi. On oýunçydan ybarat güýçli düzümde ol Anatoliý Karpow ýaly oýunçylardan öňe geçip, bäşinji orny eýeledi&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;. Turnirde ol şol wagt dünýäde dördünji orunda durýan Weselin Topalowa garşy gara şahmat figuralary bilen oýnap ýeňiş gazandy. Polgar çuňňur oýlanylan pozision pida (figura gurbanlygy) amala aşyrança, Topalow artykmaçlyga eýe bolupdy&lt;ref name=&quot;Berry_GM_Mar261994&quot;/&gt;. 1997 ýylyň oktýabrynda Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen &quot;VAM&quot; halkara turnirinde, dört grossmeýsteriň arasynda iki aýlawly (double round-robin) görnüşde geçirilen ýaryşda ol ikinji orny paýlaşdy&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;. &quot;Ähli döwürleriň iň güýçli oýunçysynyň kimdigi barada uzak wagtdan bäri gyzgyn jedeller dowam edip gelýär&quot; diýip, grossmeýster Robert Birn 1997 ýylyň 26 awgustynda &quot;New York Times&quot; gazetindäki makalasynda ýazypdy. &quot;Esasy dalaşgärler — Bobbi Fişer, Garri Kasparow, Hose Raul Kapablanka, Aleksandr Alehin ýa-da Emanuel Lasker. Ýöne iň beýik zenan oýunçy barada hiç hili jedel ýok: ol — 21 ýaşly Judit Polgar.&quot;&lt;ref name=&quot;Berry_GM_Mar261994&quot;/&gt;

1997 ýylyň fewralynda ol Linaresdäki &quot;super-turnirde&quot; çykyş etdi; bu ýaryşda Kasparow Kramnikden öňe geçip ýeňiş gazandy. 12 sany grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bu turnirde Polgar Ananddan, Iwançukdan, Gelfanddan we Şirowdan öňe geçip, arassa bäşinji orny eýeledi&lt;ref name=&quot;Berry_GM_Mar261994&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Geuzendam&quot;/&gt;. Turniriň güýçli derejesi (gatnaşyjylaryň ortaça reýtingi 2701 bolupdyr) göz öňünde tutulanda, onuň görkezen netijesi ajaýyp hasaplandy we ol Iwançuka garşy oýunda görkezen taktiki ussatlygy üçin ýokary baha aldy&lt;ref name=&quot;Berry_GM_Mar261994&quot;/&gt;. 1997 ýylyň aprelinde ol dünýäniň iň gowy 10 oýunçysynyň gatnaşmagynda geçirilen, XIX derejeli we her oýunçynyň beýlekiler bilen bir gezek duşuşýan (single round-robin) &quot;Dos Hermanas&quot; şahmat turnirinde çykyş etdi. Ol 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezip, altynjy orny eýeledi&lt;ref name=&quot;Telegraph_Allot2002&quot;/&gt;. 1997 ýylyň iýunynda Topalowyň ýeňiş gazanan Madriddäki 10 oýunçyly grossmeýsterler turnirinde ol ýene-de 4,5–4,5 hasaby bilen deňagramly netije görkezdi&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;. 1997 ýylyň iýulynda Polgar abraýly &quot;Dortmund&quot; halkara turnirinde bäsleşdi. On oýunçydan ybarat güýçli düzümde ol Anatoliý Karpow ýaly oýunçylardan öňe geçip, bäşinji orny eýeledi&lt;ref name=&quot;Berry_GM_Mar261994&quot;/&gt;. Turnirde ol şol wagt dünýäde dördünji orunda durýan Weselin Topalowa garşy gara şahmat figuralary bilen oýnap ýeňiş gazandy. Polgar çuňňur oýlanylan pozision pida (figura gurbanlygy) amala aşyrança, Topalow artykmaçlyga eýe bolupdy&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;. 1997 ýylyň oktýabrynda Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen &quot;VAM&quot; halkara turnirinde, dört grossmeýsteriň arasynda iki aýlawly (double round-robin) görnüşde geçirilen ýaryşda ol ikinji orny paýlaşdy&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;. &quot;Iň güýçli oýunçynyň kimdigi barada uzak wagtdan bäri gyzgyn jedeller dowam edýär&quot; diýip, grossmeýster Robert Birn 1997 ýylyň 28 awgustynda &quot;New York Times&quot; gazetindäki makalasynda ýazypdy. 1998 ýylyň ýanwar aýynda ol Niderlandlaryň Weýk-an-Ze şäherinde geçirilen we dünýäniň iň güýçli 14 grossmeýsteriniň gatnaşmagyndaky XVII derejeli &quot;Hoogovens&quot; ýaryşynda çykyş etdi. Ol ýaryşyň ortasynda, ýagny Karpow, Topalow we Jerun Piket bilen deň derejede (altynjy-onunjy orunlary paýlaşyp) tamamlady; on üç oýunda ol 6,5 utuk gazandy. Polgar ýaryşyň ýeňijileriniň biri bolan Wişwanatan Anandy ýeke-täk gezek ýeňlişe sezewar etdi&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;. 1998 ýylyň iýun aýynda Budapeştde Polgar Anatoliý Karpowa garşy sekiz oýunlyk &quot;çalt&quot; şahmat (bütin oýun üçin 30 minut wagt berilýän görnüş) boýunça duşuşyk geçirdi. Ol iki oýunda ýeňiş gazanyp, galanlaryny deňme-deňlik bilen tamamlap, umumy hasapda 5–3 hasaby bilen ýeňiş gazandy. Şol wagt Karpow FIDE-niň dünýä çempionydy&lt;ref name=&quot;GardianBarden_2002&quot;/&gt;. 1998 ýylyň awgustynda Polgar Gawaýy adalarynyň Kaýlua-Kona şäherindäki &quot;Kona Surf Resort&quot; myhmanhanasynda geçirilen ABŞ-nyň Açyk çempionatynda (U.S. Open) ýeňiş gazanan ilkinji zenan boldy. Ol ýaryşdaky ýeňşi grossmeýster Boris Gulko bilen paýlaşdy; olaryň ikisi-de 8 utuk gazandy. Onuň agressiw oýun stiliniň aýdyň mysaly hökmünde grossmeýster Georgi Kaçeişwiliniň üstünden gazanan ýeňşini görkezmek bolar; şol oýunda ol hüjüm etmek üçin öz wezirini gurban beripdi&lt;ref name=&quot;LymanMay94&quot;/&gt;. 1998 ýylyň oktýabrynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen we dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky VAM ýaryşynda Ýan Timman-dan 1,5 utuk öňe geçip, ýeňiş gazandy&lt;ref name=&quot;LymanMay94&quot;/&gt;. 1998 ýylyň noýabrynda Polgar Ysraýylda geçirilen &quot;Wydra Memorial&quot; çalt şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Ol Wişwanatan Anand bilen birinji orny paýlaşdy; ikisi-de 14 oýunda 11,5 utuk gazandy. Anand goşmaça oýunda (taý-brek) Polgary ýeňip, ýaryşyň ýeňijisi boldy&lt;ref name=&quot;LymanMay94&quot;/&gt;.

Iki ýylyň dowamynda Polgar dünýäde ilkinji gezek iň güýçli 10 oýunçynyň hataryna goşulan zenan bolandan soň, onuň reýtingi aşak düşdi. Ol iň güýçli 20 oýunçynyň arasynda galan bolsa-da, bu ýagdaý onuň iň güýçli ýaryşlara has seýrek çagyrylmagyna sebäp boldy&lt;ref name=&quot;LymanMay94&quot;/&gt;.

1999 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen &quot;VAM Chess&quot; ýaryşynyň dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bölüminde çykyş etdi. Ýaryşyň başynda Ýan Timman öňdeligi eýeledi, ýöne Polgar soňky 4 oýunda 3 utuk gazanyp, yza galan ýerini dikeltdi we birinji orny paýlaşdy. Anatoliý Karpow üçünji, Darmen Sadowakasow bolsa dördünji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week In Chess 259 |date=25 October 1999 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic259.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930231855/https://theweekinchess.com/html/twic259.html |archive-date=30 September 2011 }}&lt;/ref&gt;.

2000 ýylyň ýanwar aýynda Polgar Ispaniýanyň Pamplona şäherinde geçirilen we Naýjel Şortuň ýeňiş gazanan ýaryşynda özüniň derejesine görä kanagatlanarsyz netije görkezdi. Ol 9 oýunda bary-ýogy 4 utuk toplap, öz reýtinginden pes oýnan Ýan Timman bilen bilelikde 6-7 orunlary paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week In Chess 270 |date=10 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic270.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930232038/https://theweekinchess.com/html/twic270.html |archive-date=30 September 2011 }}&lt;/ref&gt;. Şol aýyň dowamynda Polgar &quot;Corus Wijk aan Zee&quot; ýaryşynda (XVIII derejeli) ýene-de bir gezek şowsuz çykyş etdi; bu ýaryşda Kasparow ýeňiş gazandy. Ol 11 tapgyra çenli hiç hili ýeňiş gazanyp bilmedi we 13 oýunda 5 utuk toplap, on dört grossmeýsteriň arasynda Wiktor Korçnoý bilen bilelikde 11-12 orunlary eýeledi&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week In Chess 273 |date=31 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic273.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807070650/https://theweekinchess.com/html/twic273.html |archive-date=7 August 2011 }}&lt;/ref&gt;. Şeýle-de bolsa, ýanwar aýynda Gruziýanyň Batumi şäherinde geçirilen Ýewropa toparlaýyn çempionatynda ol ikinji tagtada oýnap, 6½–2½ hasaby bilen altyn medala mynasyp boldy&lt;ref name=&quot;LymanMay94&quot;/&gt;. ...dalaşgärler Bobbi Fişer, Garri Kasparow, Hose Raul Kapablanka, Aleksandr Alehin ýa-da Emanuel Laskerdir. Ýöne iň güýçli zenan oýunçy barada hiç hili jedel ýok: ol hem 21 ýaşly Judit Polgardyr.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news | title=CHESS; Polgar, Just One of the Boys, Hems In a Russian's Queen | first=Robert | last=Byrne | date=16 January 2000 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328103616/http://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1998 ýylyň ýanwar aýynda ol Niderlandlaryň Wijk aan Zee şäherinde geçirilen we dünýäniň iň güýçli 14 grossmeýsteriniň gatnaşmagyndaky XVII derejeli &quot;Hoogovens&quot; ýaryşynda çykyş etdi. Ol ýaryşyň ortasynda, ýagny Karpow, Topalow we Jeroen Piket bilen bilelikde 6–10 orunlary paýlaşyp, 13 oýunda jemi 6,5 utuk bilen tamamlady. Polgar ýaryşyň ýeňijileriniň biri bolan Wişwanathan Ananda şol ýaryşdaky ýeke-täk ýeňlişini dadyp görkezdi&lt;ref&gt;{{cite web | title=Wijk aan Zee Hoogovens 1998 | website=[[Chessgames.com]] | url=http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1006971 | access-date=24 April 2010 | archive-date=5 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100305003753/http://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1006971 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Kramnik, Anand tie in Hoogooven | first=Jonathan | page=E11 | date=7 February 1998}} Note: The Berry article used the spelling Hoogooven.&lt;/ref&gt;. 1998 ýylyň iýun aýynda Budapeştde Polgar Anatoliý Karpowa garşy sekiz oýunlyk &quot;çalt&quot; şahmat (oýnuň doly dowamlylygy üçin 30 minut berilýän görnüş) boýunça duşuşyk geçirdi. Ol iki oýunda ýeňiş gazanyp, galanlaryny deňme-deňlik bilen tamamlamak arkaly duşuşygy 5–3 hasaby bilen utdy. Şol döwürde Karpow FIDE-niň dünýä çempionydy&lt;ref&gt;{{cite news | title=Chess; Faster and More Accurate, Polgar Outplays Karpov | first=Robert | last=Byrne | date=7 July 1998 | url=https://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | access-date=24 April 2010 | work=The New York Times | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328094802/http://www.nytimes.com/1998/07/07/arts/chess-faster-and-more-accurate-polgar-outplays-karpov.html?pagewanted=1 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1998 ýylyň awgust aýynda Polgar Gawaýy adalarynyň Kailua-Kona şäherindäki &quot;Kona Surf Resort&quot; myhmanhanasynda geçirilen ABŞ-nyň Açyk çempionatynda (U.S. Open) ýeňiş gazanan ilkinji zenan boldy. Ol ýaryşdaky ýeňşi grossmeýster Boris Gulko bilen paýlaşdy; olaryň ikisi-de 8 utuk gazanyp, 1 utuk ýitirdi. Onuň agressiw oýun stiliniň aýdyň mysaly hökmünde, hüjüm etmek üçin ferzini (waziri) gurban edip, grossmeýster Georgi Kaçeişwilini ýeňişini görkezmek bolar&lt;ref&gt;{{cite news | title=Chess: Polgar Is First Woman to Win the Open | first=Robert | last=Byrne | date=25 August 1998| newspaper=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=30 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224329/https://www.nytimes.com/1998/08/25/arts/chess-polgar-is-first-woman-to-win-the-open.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1998 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hoogeveen şäherinde geçirilen we dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky VAM ýaryşynda Ýan Timman-dan 1,5 utuk öňe geçip, ýeňiji boldy&lt;ref name=&quot;Globe_Nov14_98&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=VAM Hoogeveen 2nd Hoogeveen 1998 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998 | access-date=15 May 2010 | archive-date=29 September 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170710/http://www.365chess.com/tournaments/VAM_Hoogeveen_2nd_1998| url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1998 ýylyň noýabr aýynda Polgar Ysraýylda geçirilen &quot;Wydra Memorial&quot; atly çalt şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Ol Wişwanathan Anand bilen bilelikde birinji orny paýlaşdy; ikisi-de 14 oýunda 11,5 utuk gazandy. Anand &quot;taý-breýk&quot; (goşmaça) oýnunda Polgary ýeňip, ýaryşyň ýeňijisi boldy&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week in Chess 212 – 30 November 1998 |first=Mark |last=Crowther |publisher=This Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic212.html#4 |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042007/https://theweekinchess.com/html/twic212.html |archive-date=5 February 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Polgaryň dünýäniň iň güýçli 10 şahmatçysynyň hataryna giren ilkinji zenan bolmagyndan bäri geçen iki ýylyň dowamynda onuň reýtingi peseldi. Ol iň güýçli 20 oýunçynyň hatarynda bolsa-da, bu ýagdaý onuň iň güýçli ýaryşlara has seýrek çagyrylmagyna sebäp boldy&lt;ref name=&quot;Globe_Nov14_98&quot;/&gt;.

1999 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen &quot;VAM Chess&quot; ýaryşynyň dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky bölüminde çykyş etdi. Ýaryşyň başynda Ýan Timman öňdeligi eýeledi, ýöne soňra Polgar yza galan ýagdaýyndan gaýdyp gelip, soňky 4 oýunda 3 utuk gazandy we birinji orny paýlaşdy. Anatoliý Karpow üçünji, Darmen Sadowakasow bolsa dördünji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week In Chess 259 |date=25 October 1999 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic259.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930231855/https://theweekinchess.com/html/twic259.html |archive-date=30 September 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week In Chess 270 |date=10 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic270.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930232038/https://theweekinchess.com/html/twic270.html |archive-date=30 September 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Week In Chess 273 |date=31 January 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=The Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic273.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807070650/https://theweekinchess.com/html/twic273.html |archive-date=7 August 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=CHESS; Polgar, Just One of the Boys, Hems In a Russian's Queen | first=Robert | last=Byrne | date=16 January 2000 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328103616/http://www.nytimes.com/2000/01/16/nyregion/chess-polgar-just-one-of-the-boys-hems-in-a-russian-s-queen.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2000 ýylyň ýanwar aýynda Polgar Ispaniýanyň Pamplona şäherinde geçirilen we Naýjel Şortuň ýeňiş gazanan ýaryşynda öz derejesine görä kanagatlanarsyz netije görkezdi. Ol 9 oýunda bary-ýogy 4 utuk toplap, öz reýtinginden pes oýnan Ýan Timman bilen bilelikde 6-7 orunlary paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Chess | first=Jonathan | page=R29 | date=13 May 2000}}&lt;/ref&gt;. Şol aýyň dowamynda Polgar &quot;Corus Wijk aan Zee&quot; ýaryşynda (XVIII derejeli) ýene-de bir şowsuz netije görkezdi; bu ýaryşda Kasparow ýeňiş gazandy. Ol 11 tapgyra çenli hiç hili ýeňiş gazanyp bilmedi we 13 oýunda 5 utuk toplap, on dört grossmeýsteriň arasynda Wiktor Korçnoý bilen bilelikde 11-12 orunlary eýeledi. Şeýle-de bolsa, ýene-de ýanwar aýynda Gruziýanyň Batumi şäherinde geçirilen Ýewropa toparlaýyn çempionatynda ol ikinji tagtada çykyş edip, 6½–2½ hasaby bilen altyn medala mynasyp boldy&lt;ref&gt;{{cite news | title=CHESS; Polgar Tops an Elite Field With a Last-Round Victory | first=Robert | last=Byrne | date=11 June 2000 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/06/11/nyregion/chess-polgar-tops-an-elite-field-with-a-last-round-victory.html | access-date=24 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328103838/http://www.nytimes.com/2000/06/11/nyregion/chess-polgar-tops-an-elite-field-with-a-last-round-victory.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Japfa Classic – Indonesia | publisher=Chess.GR | url=http://www.chess.gr/tourn/2000/japfa_classic_indonesia/ | access-date=24 April 2010| archive-date=14 May 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110514195135/http://www.chess.gr/tourn/2000/japfa_classic_indonesia/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Washington Times| date=6 May 2000| title=Polgar clearly first in strong Asian tourney}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Chess; Polgar's Foe Misses a Move, And That's All She Needs | first=Robert | last=Byrne | date=2 July 2000| work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2000/07/02/nyregion/chess-polgar-s-foe-misses-a-move-and-that-s-all-she-needs.html | access-date=24 April 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TWIC_Even2000&quot;&gt;{{cite web|title=Some events in the year 2000 |publisher=This Week in Chess |url=http://www.chess.co.uk/twic/even2000.html |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318194112/http://www.chess.co.uk/twic/even2000.html |archive-date=18 March 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=34th Chess Olympiad |date=13 November 2000 |first=Mark |last=Crowther |publisher=This Week In Chess |url=https://theweekinchess.com/html/twic314.html#2 |access-date=25 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318194956/https://theweekinchess.com/html/twic314.html |archive-date=18 March 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=35th Chess Olympiad, 2002 |publisher=The Chess Drum |url=http://www.thechessdrum.net/Olympiad2002/ |access-date=25 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416085711/http://www.thechessdrum.net/Olympiad2002/ |archive-date=16 April 2010 }}&lt;/ref&gt;.

2001-nji ýylyň fewral aýynyň ahyrynda we mart aýynyň başynda Polgar dünýäniň iň güýçli şahmatçylarynyň altysynyň gatnaşmagynda geçirilen abraýly &quot;Linares&quot; ýaryşynda (her oýunçynyň beýleki garşydaşlary bilen iki gezek duşuşýan aýlanykly ulgamynda) çykyş etdi. Bu ýaryş Kasparowyň ýeňşi bilen tamamlandy; ol 10 oýunda jemi 7,5 utuk gazandy. Beýleki bäş gatnaşyjy — Polgar, Karpow, Şirow, Grişuk we Leko — ýaryşy 4,5 utuk bilen tamamladylar we ikinji orny paýlaşdylar. Şeýle-de bolsa, Polgar Kasparow bilen geçiren iki oýnunda-da deňme-deň netijä geldi; bu onuň karýerasynda ýaryşyň wagt düzgünleri berjaý edilýän şertlerinde şeýle netijä gelmegi boýunça ilkinji gezek bolup geçdi. 2001-nji ýylyň martynda ol Kann şäherinde geçirilen çalt şahmat boýunça Dünýä kubogy ýaryşynyň ýarym finalyna çykdy. Ol ýaryşa gatnaşan 16 sany grossmeýsteriň arasyndan iň güýçli dörtlüge girmegi başardy. Ol ýarym finalda Ýewgeniý Bareewe ýeňildi; Bareew bolsa öz gezeginde Kasparowa ýeňildi. Çärýek finalyň pleý-off tapgyryndaky &quot;blis&quot; (çalt) oýnunda ol Fransiýanyň iň güýçli şahmatçysy Žoel Lotýeni 12-nji göçümde oýundan çekilmäge (ýeňlişi boýun almaga) mejbur etdi; bu ýeňiş onuň garşydaşynyň ferzini utmagy netijesinde gazanyldy we tomaşaçylaryň şowhunly el çarpyşmalaryna sebäp boldy. 2001-nji ýylyň iýun aýynda Polgar Makedoniýanyň Ohrid şäherinde geçirilen Ýewropa çempionatynda dördünji orny eýeledi; bu ýaryş 143 grossmeýsteriň we 38 halkara ussadyň (IM) gatnaşmagynda, Şweýsariýa ulgamy boýunça 13 tapgyrda geçirildi. 2001-nji ýylyň oktýabrynda ol Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen &quot;Essent&quot; ýaryşynda grossmeýster Lok wan Weli bilen birinji orny paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Chess | first=Jonathan | page=R19 | date=3 March 2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Globe and Mail | location=Toronto | last=Berry | title=Chess | first=Jonathan | page=R17 | date=10 March 2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | newspaper=The Ledger | page=D9 | location=Lakeland, Florida | date=1 April 2001| title=Kasparov douses his old rival, Karpov, With a Bucket of Tactics | last=Byrne | first=Robert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Linares 18th Linares 2001 | publisher=365Chess.com | url=http://www.365chess.com/tournaments/Linares_18th_2001 | access-date=6 May 2010 | archive-date=15 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110515075905/http://www.365chess.com/tournaments/Linares_18th_2001 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT_Burgess&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=CHESS; Another War in Macedonia Yields an Israeli Victor, 23 | first=Robert | last=Byrne | date=1 July 2001 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2001/07/01/nyregion/chess-another-war-in-macedonia-yields-an-israeli-victor-23.html | access-date=25 April 2010 | archive-date=28 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110015/http://www.nytimes.com/2001/07/01/nyregion/chess-another-war-in-macedonia-yields-an-israeli-victor-23.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=CHESS; Old-Style Barroom Brawl At the Hoogeveen Corral | first=Robert | last=Byrne | date=11 November 2001 | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2001/11/11/nyregion/chess-old-style-barroom-brawl-at-the-hoogeveen-corral.html | access-date=25 April 2010 | archive-date=18 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120718055208/http://www.nytimes.com/2001/11/11/nyregion/chess-old-style-barroom-brawl-at-the-hoogeveen-corral.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2002 ýylyň sentýabr aýynda, Russiýa bilen &quot;Dünýäniň galan bölegi&quot; (Rest of the World) toparynyň arasyndaky ýaryşda Polgar Garri Kasparowy bir oýunda ýeňmegi başardy. Ýaryş &quot;rapid&quot; (çalt oýun) düzgünleri boýunça geçirildi; her oýun üçin 25 minut wagt we her göçüm üçin goşmaça 10 sekunt wagt berildi. Ol ajaýyp pozision oýun usuly bilen ýeňiş gazandy. Gara şahmat daşlary bilen oýnan Kasparow adaty ulanýan &quot;Sisiliýa goragy&quot; (Sicilian Defence) usulynyň deregine &quot;Berlin goragyny&quot; saýlady, Polgar bolsa Kasparowyň özi hem öň ulanan bir oýun strategiýasyny dowam etdirdi. Polgar öz &quot;top&quot; (rook) daşlary bilen Kasparowyň şasyna (ol henizem tagtanyň merkezindedi) hüjüm etmegi başardy we iki pýadany ýitirenden soň, Kasparow ýeňlişini boýun aldy&lt;ref name=&quot;Pein_RvW&quot;&gt;{{cite web|title=Russia vs. The Rest of the World Moscow 2002|last=Pein|first=Malcolm|publisher=This Week In Chess|url=http://www.chess.co.uk/twic/event/rusrow02/r2.html|access-date=7 May 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930232038/https://theweekinchess.com/html/twic270.html|archive-date=30 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Bu oýun &quot;Dünýä&quot; toparyna umumy ýaryşda 52–48 hasaby bilen ýeňiş gazanmaga kömek etdi&lt;ref&gt;{{cite news|title=CHESS; Finally, the Rest of the World Triumphs Over Russia, 52–48|first=Robert|last=Byrne|date=29 September 2002|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/29/nyregion/chess-finally-the-rest-of-the-world-triumphs-over-russia-52-48.html?pagewanted=1|access-date=25 April 2010|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110556/http://www.nytimes.com/2002/09/29/nyregion/chess-finally-the-rest-of-the-world-triumphs-over-russia-52-48.html?pagewanted=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ýeňlişini boýun alandan soň, Kasparow derrew žurnalistler we fotosuratçylar üçin gadagan edilen geçelgeden çykyp gitdi. Kasparow ozal Polgary &quot;sirk gurjagy&quot; diýip atlandyryp, aýal şahmatçylaryň diňe çaga dogurmak bilen meşgullanmalydygyny öňe sürüpdi. Polgar bu oýny &quot;karýerasyndaky iň ajaýyp pursatlaryň biri&quot; diýip häsiýetlendirdi&lt;ref name=&quot;GardianBarden_20022&quot;&gt;{{cite news|title=Sweet revenge for Kasparov's opponent|first=Leonard|last=Barden|newspaper=The Guardian|date=11 September 2002|url=https://www.theguardian.com/world/2002/sep/11/3|author-link=Leonard Barden|access-date=25 April 2010|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201095056/https://www.theguardian.com/world/2002/sep/11/3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bu oýun taryhy ähmiýete eýe boldy, sebäbi şahmat taryhynda ilkinji gezek aýal şahmatçy resmi ýaryşda dünýäniň iň güýçli şahmatçysyny (1 belgili oýunçyny) ýeňdi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Round one shocker: Battle of the Sexes|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2046|access-date=27 April 2010|date=25 November 2004|archive-date=13 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113203307/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2046|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2016 ýylda BBC-niň &quot;Witness&quot; radio gepleşiginde Polgar bilen geçirilen söhbetdeşlik we ýaryşyň wideoyazgysy görkezildi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/magazine-35483650|title=The 'Queen of Chess' who defeated Kasparov|work=BBC News|date=10 February 2016|access-date=22 June 2016|archive-date=20 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160620162207/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-35483650|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2002 ýylyň oktýabr we noýabr aýlarynda Polgar 35 Şahmat Olimpiadasynda Wengriýanyň toparynda ikinji tagtada (birinji tagtada Peter Leko oýnaýardy) çykyş etdi. 2000 ýyldaky Olimpiadadaky ýaly ajaýyp netije görkezmedik bolsa-da, ol Wengriýanyň kümüş medal gazanmagyna goşant goşdy. Wengriýa topary ýaryşda iň gowy ýeňiş-ýeňliş görkezijisine eýe bolup, oýnan 56 oýnundan diňe birinde ýeňlipdi; olar duşuşyklarynyň köpüsini 2½–1½ hasaby bilen utupdylar, emma Russiýa topary has köp utuk toplap, altyn medal gazandy. Şeýle-de bolsa, Wengriýa altyn medal gazanan Russiýa toparyna ýeke-täk ýeňlişini dadyp görkezdi. Polgaryň dördünji tapgyrda Azerbaýjanly Şahriýar Mamedýarowa garşy oýnunda, şasy tagtanyň merkezine çekilmegine sebäp bolan ajaýyp &quot;12.Nxf7&quot; göçümi amala aşyryldy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Judit Polgár vs Shakhriyar Mamedyarov Bled 2002 Olympiad|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1256017|access-date=25 April 2010|archive-date=5 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100305005551/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1256017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=35th Chess Olympiad: Bled 2002|first1=Arvind|last1=Aaron|first2=Mark|last2=Crowther|first3=Ian|last3=Wilkinson|first4=Daaim|last4=Shabazz|first5=Malcolm|last5=Pein|publisher=olimpbase.org|url=http://www.olimpbase.org/2002/2002in.html|access-date=25 April 2010|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125214317/http://www.olimpbase.org/2002/2002in.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2003 ýylyň başlaryna çenli Polgar dünýäniň iň güýçli 10 şahmatçysynyň hataryna gaýtadan goşuldy&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|title=The top sportswoman?|date=11 February 2003|page=A20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top 100 Players April 2003 – Archive|publisher=FIDE|url=http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=45|access-date=16 May 2010|archive-date=23 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523063318/http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=45|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2003 ýylda Polgar özüniň iň gowy netijeleriniň birini gazandy: Niderlandlaryň Wijk aan Zee şäherinde geçirilen XIX derejeli &quot;Corus&quot; şahmat ýaryşynda ýeňlişe sezewar bolman, arassa ikinji orny eýeledi; ol geljekki dünýä çempiony Wişwanatan Ananddan bary-ýogy ýarym utuk yza galyp, şol wagtky dünýä çempiony Wladimir Kramnikden bolsa bir bitin utuk öňe geçdi. Ýaryşyň iň täsirli oýunlarynyň biri, Polgaryň dördünji tapgyrda Anatoliý Karpowyň üstünden gazanan uly ýeňşidi. Ol oýnuň başynda (debyutda) göni şahmat tagtasynda oýlap tapan täze bir usulyny ulandy. Oýun 33 göçüm dowam etdi; netijede Karpow iki pyýada ýitirdi we onuň şasy goragsyz ýagdaýda galdy. Polgar oýnuň ahyrynda özüni &quot;hoş duýandygyny&quot; boýun aldy. 2003 ýylyň aprel aýynda Polgar Budapeştde geçirilen &quot;Hunguest Hotels&quot; super ýaryşynda Naýjel Şortdan soň ikinji orny eýeledi. Ol ýaryşda birinji orny eýelemäge ýakyn ýaly görünýärdi, ýöne watandaşy Peter Leko bilen bolan oýunda ýeňildi&lt;ref&gt;{{cite news|title=Polgar crushes Karpov|first=Malcolm|last=Pein|date=17 January 2003|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3588705/Polgar-crushes-Karpov.html|access-date=26 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114025817/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3588705/Polgar-crushes-Karpov.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2003 ýylyň iýun aýynda Fransiýanyň Enghien-les-Bains şäherinde geçirilen halkara ýaryşda Polgar Boris Gelfand bilen bilelikde üçünji orny paýlaşdy (netije: 5½–3½); olar ýaryşyň ýeňijisi Ýewgeniý Bareewden we grossmeýster Maýkl Adamsdan yza galdylar&lt;ref&gt;{{cite news|title=A Clever Knight Sacrifice, but an Even Cleverer Trap|first=Robert|last=Byrne|date=13 July 2003|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/nyregion/13CHES.html?ex=1058673600&amp;en=159a2d9104106f8f&amp;ei=5062&amp;partner=GOOGLE|access-date=25 April 2010|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328110634/http://www.nytimes.com/2003/07/13/nyregion/13CHES.html?ex=1058673600&amp;en=159a2d9104106f8f&amp;ei=5062&amp;partner=GOOGLE|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2003 ýylyň awgust aýynda Polgar Germaniýanyň Maýns şäherinde Wişwanatan Ananda garşy sekiz oýunlyk &quot;çalt şahmat&quot; (rapid) duşuşygyny geçirdi; bu duşuşyk &quot;Jynslaryň göreşi&quot; (Battle of the Sexes) ady bilen yglan edilipdi. Alty oýundan soň, oýunçylaryň her biri üç gezek ýeňiş gazanypdy. Anand soňky iki oýunda ýeňiş gazanyp, umumy duşuşygy öz peýdasyna tamamlady&lt;ref&gt;{{cite news|title=CHESS; Polgar Starts Mightily, Then Collides With Leko|first=Robert|last=Byrne|date=11 May 2003|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/nyregion/chess-polgar-starts-mightily-then-collides-with-leko.html?pagewanted=1|access-date=26 April 2010|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328104652/http://www.nytimes.com/2003/05/11/nyregion/chess-polgar-starts-mightily-then-collides-with-leko.html?pagewanted=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chess, Politics Collided In 1930s Russia|date=27 July 2003|first=Larry|last=Evans|publisher=Sun Sentinel|url=http://articles.sun-sentinel.com/2003-07-27/entertainment/0307250622_1_chess-champion-soviet-chess-federation-chess-problems|access-date=26 April 2010|archive-date=25 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725001650/http://articles.sun-sentinel.com/2003-07-27/entertainment/0307250622_1_chess-champion-soviet-chess-federation-chess-problems|url-status=dead}} note: Larry Evans refers to Polgár, &quot;Hungary's Judith Polgár, 26, the strongest female in history&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=South Florida Sun-Sentinel|location=Fort Lauderdale, Florida|date=27 July 2004|title=Chess, politics collided in 1930s Russia|last=Evans|first=Larry|page=6D}}&lt;/ref&gt;. 2003 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen dört grossmeýsteriň gatnaşmagyndaky &quot;Essent&quot; ýaryşynda ýeňiş gazandy. Karpowa garşy oýunlarynyň birinde ol ýalňyşlyk goýberdi we bu ýagdaý Polgara, ilkinji gezek 1889 ýylda Emanuel Laskeriň Bauere garşy oýnunda ulanan meşhur &quot;iki pilleriň pida edilmegi&quot; usulyny ulanmaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|last=Berry|first=Jonathan|title=Chess|page=R23|date=8 November 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Essent Crown Hoogeveen 2003|publisher=365Chess.com|url=http://www.365chess.com/tournaments/Essent_Crown_2003|access-date=16 May 2010|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929170723/http://www.365chess.com/tournaments/Essent_Crown_2003|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emanuel Lasker vs Johann Hermann Bauer Amsterdam 1889|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1026352|access-date=16 May 2010|archive-date=2 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051202013008/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1026352|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Judit Polgár vs Anatoli Karpov 7th Essent 2003|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1268971|access-date=16 May 2010|archive-date=5 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505142609/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1268971|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
=== Şahmat bilen maşgala durmuşynyň arasyndaky deňagramlylyk ===

2004 ýylda Polgar ogly Oliweri dünýä indermek üçin şahmat oýnamaga wagtlaýyn arakesme berdi. Netijede, ol işjeň däl oýunçy hasaplanyldy we 2005 ýylyň ýanwar aýyndaky FIDE-niň reýting sanawyna girizilmedi. Şol döwürde onuň aýal dogany Suzan özüniň oýunçylyk işjeňligini gaýtadan dikeltdi we ýene-de wagtlaýynça dünýäniň iň güýçli aýal şahmatçysy derejesine eýe boldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2136|title=Why Judit Polgár was not on the ratings list|date=14 January 2005|access-date=27 April 2005|archive-date=8 April 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050408093212/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2136|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Polgar 2005 ýylyň 15 ýanwarynda abraýly &quot;Corus&quot; şahmat ýaryşynda şahmata gaýdyp geldi. Käbirleri tarapyndan Ýewropadaky iň möhüm ýaryş hasaplanýan bu ýaryşda ýerdeşi wengriýaly Peter Leko ýeňiş gazandy; Polgar bolsa 13 oýundan 7 utuk toplap, Aleksandr Grişuk, Maýkl Adams we Kramnik bilen deňeçer ýagdaýda dördünji orny paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite news|title=Veselin Topalov triumphs; Anand finishes second|date=23 May 2005|url=http://www.hindu.com/2005/05/23/stories/2005052306191900.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20050524120527/http://www.hindu.com/2005/05/23/stories/2005052306191900.htm|url-status=dead|archive-date=24 May 2005|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=27 April 2010}}&lt;/ref&gt;. Şeýlelikde, &quot;Corus&quot; ýaryşyndaky garaşylandan has gowy netijesi üçin birnäçe reýting utugyny gazanyp, ol 2005 ýylyň aprel aýyndaky FIDE reýting sanawyna gaýtadan girizildi. Maý aýynda Bolgariýanyň Sofiýa şäherinde geçirilen güýçli ýaryşda hem oňat netije görkezip, üçünji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite news|title=After His Victory at the Corus, Leko Is Firmly in the Top Tier|first=Robert|last=Byrne|date=13 February 2005|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2005/02/13/crosswords/chess/13chess.html|access-date=27 April 2010}}&lt;/ref&gt;. Bu netije oňa 2005 ýylyň iýul aýyndaky FIDE sanawynda 2735 utuk bilen özüniň şol wagta çenli iň ýokary reýtingine ýetmäge we dünýäde sekizinji orny saklap galmaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIDE October 2005 rating lists|date=12 October 2005|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2678|access-date=27 April 2010|archive-date=17 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117124609/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2678|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|last=Berry|first=Jonathan|title=Chess|page=R23|date=16 April 2005}}&lt;/ref&gt;.

2005 ýylyň sentýabr aýynda Polgar FIDE-niň 2005 ýyldaky Dünýä şahmat çempionatynda final tapgyrlaryna gatnaşan ilkinji zenan şahmatçy bolup, ýene-de taryha girdi. Ol ozal FIDE-niň dünýä çempionaty ugrundaky 100-den gowrak oýunçynyň gatnaşmagyndaky uly &quot;nokaut&quot; (ýeňlenleriň ýaryşdan çykarylýan) görnüşli ýaryşlara gatnaşypdy, ýöne bu gezekki ýaryş 8 oýunçynyň arasynda geçirilen kiçi göwrümli we her kimiň beýleki bilen iki gezek oýnaýan (iki aýlawly) görnüşindäki ýaryşdy; ol bu ýaryşa reýtingi esasynda gatnaşmaga hukuk gazanypdy. Emma ol ýaryşda oňat netije görkezip bilmedi we sekiz gatnaşyjynyň arasynda iň soňky orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chess; When Lofty Titles Are at Stake, Nerves Can Lead to Blunders|first=Robert|last=Byrne|date=9 October 2005|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9902EEDA1F30F93AA35753C1A9639C8B63|access-date=27 April 2010|archive-date=10 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110001005/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9902EEDA1F30F93AA35753C1A9639C8B63|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ol ýene-de göwreli bolandygy sebäpli 2006 ýyldaky Linares ýaryşyna gatnaşmady. 2006 ýylyň 6 iýulynda onuň Hanna atly gyzy dünýä indi.

Polgar 2006 ýylyň 5–7 sentýabry aralygynda Ysraýylyň Rişon-Le-Zion şäherinde geçirilen FIDE-niň dünýä blis çempionatyna gatnaşdy. Blis şahmatynda oýunçylaryň ähli göçümleri amala aşyrmak üçin bary-ýogy 5 minut wagty bolýar. Dünýäniň iň güýçli şahmatçylarynyň 16-synyň gatnaşmagynda aýlawly ulgam boýunça geçirilen bu ýaryşda, Aleksandr Grişuk &quot;taý-brek&quot; tapgyrynda Pýotr Swidleri ýeňip, ýeňiji boldy. Polgar bäşinji we altynjy orunlary paýlaşdy we üç günlük ýaryşyň netijesinde 5 625 ABŞ dollary möçberinde baýrak gazandy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Grischuk wins FIDE World Blitz Championship|date=12 September 2006|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3334|access-date=28 April 2010|archive-date=9 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109094801/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3334|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Sunday chess column|first=Malcolm|last=Pein|date=1 October 2006|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3655673/The-Sunday-chess-column.html|access-date=28 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114030913/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3655673/The-Sunday-chess-column.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ol Boris Gelfand bilen deň derejede (9,5 utuk) ýaryşy tamamlady we şol döwürde dünýäniň ikinji belgili oýunçysy bolan Wişwanatan Ananda garşy şahsy oýunda ýeňiş gazandy&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=Bangor Daily News|date=14 October 2006|title=Chess|last=Lyman|first=Shelby|page=H6|location=Bangor, Maine}}&lt;/ref&gt;. 2006 ýylyň oktýabrynda Polgar ýene bir ajaýyp netije görkezdi: Niderlandlaryň Hogewen şäherinde geçirilen &quot;Essent&quot; şahmat ýaryşynda birinji orny paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3459|title=Essent 2006: Mamedyarov, Judit Polgár are the winners|date=29 October 2006|access-date=28 October 2006|archive-date=3 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061103234725/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3459|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Iki aýlawly ulgamda geçirilen bu ýaryşda ol 6 mümkinçilikden 4,5 utuk toplady; şol sanda dünýäniň iň ýokary reýtingli oýunçysy Weselin Topalowa garşy iki gezek ýeňiş gazandy. 2006 ýylyň dekabrynda Polgar FIDE-niň öňki dünýä çempiony Weselin Topalowa garşy gözüni daňyp, &quot;rapid&quot; (çalt) şahmat boýunça alty oýunluk duşuşyk geçirdi. Topalow bu duşuşykda 3,5–2,5 hasaby bilen ýeňiş gazandy (ol iki gezek, Polgar bolsa bir gezek ýeňiş gazandy)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bilbao blindfold: Topalov beats Polgar 3½:2½|date=11 December 2006|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3533|access-date=28 April 2010|archive-date=2 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702044423/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3533|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Çärä müňe golaý tomaşaçy gatnaşdy&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bulgaria's Topalov to play chess blindfold against Italy's Brunetti|date=8 May 2007|newspaper=The Sofia Echo|url=http://sofiaecho.com/2007/05/08/650247_bulgarias-topalov-to-play-chess-blindfold-against-italys-brunetti|access-date=29 April 2010|archive-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930190115/http://sofiaecho.com/2007/05/08/650247_bulgarias-topalov-to-play-chess-blindfold-against-italys-brunetti|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2007 ýylyň maý-iýun aýlarynda ol FIDE-niň 2007 ýyldaky dünýä çempionaty üçin geçirilýän dalaşgärler ýaryşyna gatnaşdy. Ol birinji tapgyrda Ýewgeniý Bareýewe 3,5–2,5 hasaby bilen ýeňilip, ýaryşdan çykdy. Käbir şahmat bilermenleri onuň ýaryşa &quot;gowşak taýýarlanandygyny&quot; bellediler; sebäbi iki çagasynyň dünýä inmegi sebäpli, ol soňky üç ýylyň dowamynda şahmat oýnamaga az wagt sarp edipdi. Şeýle-de bolsa, bäşinji oýundaky ýeňşi bilen baglanyşyklylykda, ýaryşyň iň ajaýyp hüjümini amala aşyran oýunçy hökmünde ykrar edildi&lt;ref name=&quot;NYS&quot;&gt;{{cite news|title=Mommy Track Chess|first1=Boris|last1=Gulko|first2=Gabriel|last2=Schoenfeld|date=6 July 2007|newspaper=The New York Sun|url=https://www.nysun.com/article/arts-mommy-track|access-date=16 April 2023|archive-date=16 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416105102/https://www.nysun.com/article/arts-mommy-track|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2007 ýylyň iýul aýynda Polgar Bil şahmat festiwalynda çykyş etdi; bu ýaryşda 16 ýaşly Magnus Karlsen ýeňiji boldy. Dokuz tapgyrdan ybarat bolan bu ýaryşda Polgar 5 utuk gazanyp, üçünjiden altynjy orna çenli bolan aralykda beýleki oýunçylar bilen deň netije görkezdi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Magnus Carlsen wins Biel 2007|publisher=chessdom.com|url=http://reports.chessdom.com/biel-chess-2007/round-9|access-date=30 April 2010|archive-date=7 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507064844/http://reports.chessdom.com/biel-chess-2007/round-9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Howell wins fellowship|first=Malcolm|last=Pein|date=31 July 2007|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3666863/Howell-wins-fellowship.html|access-date=30 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114032445/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/malcolmpein/3666863/Howell-wins-fellowship.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ​​Onuň üçin iň ýatda galan oýunlaryň biri deňlik bilen tamamlanan oýun boldy. Polgar Aleksandr Grişuk bilen oýnunda atyň ata garşy we garşydaşyň özara baglanyşykly iki sany öňe geçen pyýadasyna garşy oýnalýan soňky tapgyr (endgame) ýagdaýynda boldy, ýöne ol şol iki pyýadany hem ýok etmegi başardy&lt;ref&gt;{{cite news|title=Onischuk and Radjabov Take Over Lead at Biel as Carlsen Stumbles Again|date=1 August 2007|last=McClain|first=Dylan Leob|work=The New York Times|url=http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/08/01/onischuk-and-radjabov-take-over-lead-at-biel-as-carlsen-falls-again/?pagemode=print|access-date=30 April 2010|archive-date=1 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001204907/http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/08/01/onischuk-and-radjabov-take-over-lead-at-biel-as-carlsen-falls-again/?pagemode=print|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alexander Grischuk vs Judit Polgár Biel Chess Festival 2007|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1468281|access-date=30 April 2010|archive-date=31 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091031060926/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1468281|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2007 ýylyň oktýabr aýynda Polgar Ispaniýanyň Bilbao şäherinde geçirilen &quot;Gözüňi daňyp oýnamak&quot; boýunça dünýä kubogynda (Blindfold World Cup) çykyş etdi. Alty oýunçynyň arasynda geçirilen bu ýaryşda Polgar üç ýeňiş, dört ýeňliş we üç deňlik bilen dördünji orny eýeledi. Ýaryşda Hytaýyň wekili Bu Sýançži ýeňiji boldy; onuň ýeke-täk ýeňlişi hut Polgara garşy oýunda bolupdy&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/10/21/mamedyarov-wins-essent-bu-wins-in-bilbao/|date=21 October 2007|title=Mamedyarov Wins Essent, Bu Wins in Bilbao|first=Dylan Loeb|last=McClain|access-date=30 April 2010|work=The New York Times|archive-date=24 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100624091613/http://gambit.blogs.nytimes.com/2007/10/21/mamedyarov-wins-essent-bu-wins-in-bilbao/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Blindfold Chess Cup|publisher=chessdom.com|url=http://reports.chessdom.com/world-blindfold-chess-cup|access-date=30 April 2010|archive-date=31 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231040855/http://reports.chessdom.com/world-blindfold-chess-cup|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bilbao Blindfold Chess World Cup Tournament|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=63273|access-date=30 April 2010|archive-date=8 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100708055432/http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=63273|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2007 ýylyň noýabr aýynda ol Ispaniýanyň Witoriýa-Gasteýs şäherinde geçirilen &quot;Şahmat çempionlary ligasy – Has gowy dünýä üçin oýun&quot; atly ýaryşa gatnaşdy; bu çäre Kongo Demokratik Respublikasynyň Mbuji-Maýi şäherindäki hassahana üçin enjam satyn almaga serişde toplamak maksady bilen guralypdy. Alty güýçli oýunçynyň gatnaşmagynda geçen bu ýaryşda Polgar üçünji orny paýlaşdy we ýaryşyň ýeňijisi Weselin Topalowa onuň ýeke-täk ýeňlişini dadyzdyrdy&lt;ref&gt;{{cite news|title=Speelman on chess|first=Jonathan|last=Speelman|newspaper=The Observer|date=18 November 2007|url=https://www.theguardian.com/sport/2007/nov/18/chess.features|access-date=28 April 2010|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://midaschess.blogspot.com/2007/11/karpov-on-way-out.html|title=Karpov on the way out?|first=Dario|last=Mione|date=15 November 2007|access-date=28 April 2010|archive-date=8 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708053127/http://midaschess.blogspot.com/2007/11/karpov-on-way-out.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2008 ýylyň ýanwar aýynda ol güýçli &quot;Corus Wijk aan Zee&quot; ýaryşyna gatnaşyp, 14 gatnaşyjynyň arasynda 13 mümkinçilikden 6 utuk gazandy we 9-11 orunlary paýlaşdy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Wijk R13: Aronian, Carlsen win Wijk aan Zee 2008|date=28 January 2008|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4417|access-date=30 April 2010|archive-date=9 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109022724/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4417|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2008 ýylyň noýabr aýynda Gazagystan Respublikasynyň Almaty şäherinde geçirilen Bütindünýä blis şahmat çempionatynda Polgar örän pes netije görkezdi; ol 16 gatnaşyjynyň arasynda bary-ýogy 2,5 utuk bilen iň soňky orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dominguez-Perez wins World Blitz Championship in Almaty|date=8 November 2009|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5005|access-date=30 April 2010|archive-date=9 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109105450/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5005|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Şol ýylyň noýabr aýynda Drezdende geçirilen 38 Şahmat Olimpiadasynda Polgar Wengriýanyň açyk (&quot;erkekler&quot;) toparynyň düzüminde ikinji tagtada çykyş edip, 8 mümkinçilikden 3,5 utuk gazandy.

2009 ýylyň noýabr aýynda Polgar Sibiriň Hanty-Mansiýsk şäherinde geçirilen FIDE-niň Dünýä kubogyna gatnaşdy. Ol ýaryşyň ýeňijisi Boris Gelfand tarapyndan ýaryşdan çykarylýança, &quot;nok-aut&quot; (ýeňlenleriň ýaryşdan çykarylýan) ulgamy boýunça geçirilýän ýaryşyň üçünji tapgyryna çenli ýetip bildi. Gelfand ýaryşdaky ýeke-täk ýeňlişini hut Polgara garşy oýunda aldy&lt;ref&gt;{{cite news|title=Marathon man|first=Malcolm|last=Pein|date=21 December 2009|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/6856946/Marathon-man.html|access-date=30 April 2010|location=London|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224082223/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/6856946/Marathon-man.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Ýaryşlara gaýdyp gelmek ===
2010 ýylda Polgar ýaryş şahmatyna gaýdyp gelip başlady we soňky ýyllardakydan has köp oýnap başlady. 2010 ýylyň mart aýynda Polgar Günorta Karolinanyň Hilton-Hed şäherinde grossmeýster Gregori Kaidanowa garşy dört tapgyrlyk oýun geçirdi. Her oýnuň &quot;Sisiliýa goragy&quot; (Sicilian Defense) bilen başlanmagy talap edilýärdi. Oýunlar deňme-deň netije bilen tamamlandy; şahmatçylaryň her biri iki oýunda ýeňiş gazandy&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chess Notes|first1=Harold|last1=Dondis|first2=Patrick|last2=Wolff|date=20 March 2010|newspaper=The Boston Globe|url=http://www.boston.com/ae/games/articles/2010/03/20/chess_notes/|access-date=30 April 2010|archive-date=25 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025185724/http://www.boston.com/ae/games/articles/2010/03/20/chess_notes/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025185724/http://www.boston.com/ae/games/articles/2010/03/20/chess_notes/|archivedate=25 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Coming to a head|first=Malcolm|last=Pein|date=11 March 2010|publisher=Telegraph Media Group Limited|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/chess/7423627/Coming-to-a-head.html|access-date=30 April 2010|location=London|archive-date=14 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114032511/http://www.telegraph.co.uk/culture/chess/7423627/Coming-to-a-head.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2010 ýylyň aprel aýynda Polgar Praganyň Şahmat jemgyýetiniň &quot;ČEZ Chess Trophy 2010&quot; festiwalynyň çäginde çeh grossmeýstri Dawid Nawara garşy sekiz tapgyrlyk &quot;rapid&quot; (çalt) şahmat oýnuny geçirdi. Nawaranyň reýtingi Polgaryňkydan (2682) birneme ýokary (2708) bolandygyna garamazdan, ol oýunda 6:2 hasabynda ýeňildi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Polgar routes Navara 6–2 in ČEZ Chess Trophy|date=28 April 2010|publisher=chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6285|access-date=30 April 2010|archive-date=1 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100501012822/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6285|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Polgar 2010 ýylyň 29 aprelinden 1 maýyna çenli Azerbaýjanyň Baku şäherinde geçirilen Prezidentiň şahmat kubogynyň çalt şahmat (rapid) ýaryşyna gatnaşdy. Sekiz oýunçynyň arasynda aýlawly ulgamda geçirilen bu ýaryşda ol bir ýeňiş, iki ýeňliş we dört deňme-deň netije bilen bäşinji orny paýlaşdy. Ýaryşyň netijesinde üç oýunçy birinji orny paýlaşdy; ýeňiji Kramnik bolup, ol Mamedýarow we Kamskiden &quot;Elo&quot; reýtingi boýunça öňe saýlandy. 2010 ýylyň iýun aýynda Polgaryň Olimpiada taýýarlyk görmekde grossmeýster Zoltan Almaşä kömek edýändigi barada habar berildi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vladimir Kramnik is the winner|publisher=Azerbaijan Chess Federation|url=http://www.chess.az/newsitemEn.html?id=5467|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823025155/http://www.chess.az/newsitemEn.html?id=5467|archive-date=23 August 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pictorial report from Zalakaros|date=23 June 2010|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6451|access-date=24 June 2010|archive-date=27 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627013542/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6451|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2010 ýylyň sentýabr we oktýabr aýlarynda Polgar Russiýanyň Hanty-Mansiýsk şäherinde geçirilen 39 Şahmat Olimpiadasynda Wengriýanyň erkekler ýygyndysynyň düzüminde üçünji tagtada çykyş etdi. Topar dördünji orny eýeledi we goşmaça görkezijiler boýunça bürünç medaly Ysraýyla elden berdi. Soňky ýyllara garanyňda 2010 ýylda has köp oýnan Polgar, üçünji tagtada oýnanlaryň arasynda umumy hasapda 10 mümkinçilikden 6 utuk toplap, dördünji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board-prizes after Round 11. Open section.|publisher=ugra-chess.com|url=http://www.ugra-chess.com/boardprizes.php|access-date=3 October 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003071953/http://www.ugra-chess.com/boardprizes.php|archive-date=3 October 2010}}&lt;/ref&gt;. Wengriýanyň erkekler ýygyndysy üçin iň möhüm wakalaryň biri, bäşinji tapgyrda &quot;Russiýa I&quot; toparynyň üstünden gazanylan ýeňiş boldy&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=This Week In Chess|title=Ukraine win the Olympiad for the 2nd time|last=Crowther|first=Mark|date=3 October 2010|url=http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/39th-chess-olympiad-khanty-mansiysk-2010/ukraine-win-the-olympiad-for-the-2nd-time|access-date=3 October 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011051738/http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/39th-chess-olympiad-khanty-mansiysk-2010/ukraine-win-the-olympiad-for-the-2nd-time|archive-date=11 October 2012}}&lt;/ref&gt;. 2010 ýylyň noýabr aýynda Polgar Meksikanyň Milli uniwersitetiniň döredilmeginiň 100 ýyllygy mynasybetli geçirilen dört oýunçyly &quot;rapid&quot; (çalt şahmat) ýaryşynda ýeňiji boldy. Polgar ilkinji oýunda Wasiliý Iwançuk bilen bolan dartgynly göreşde ýeňiş gazandy. Soňra ol öňki dünýä çempiony we 2009 ýylda dünýäde birinji orny eýelän Weselin Topalowy 3,5–0,5 hasaby bilen ýeňip, ýaryşda ýeňiji boldy&lt;ref&gt;{{cite news|title=Manager Blames Marriage for His Star's Slump|last=McClain|first=Dylan Loeb|date=27 November 2010|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2010/11/28/crosswords/chess/28chess.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2010/11/28/crosswords/chess/28chess.html|archive-date=3 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=28 November 2010}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Judith Polgar defeats Veselin Topalov to claim the UNAM Torneo Cuadrangular|publisher=Chessdom|url=http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-topalov-match|access-date=28 November 2010|archive-date=25 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125082518/http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-topalov-match|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Judith Polgar defeats Vassily Ivanchuk in day 1 of Torneo Cuadrangular|publisher=Chessdom|url=http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-ivanchuk-match|access-date=28 November 2010|archive-date=23 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101123030305/http://reports.chessdom.com/news-2010/unam-polgar-ivanchuk-match|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Judit Polgár vs. Romain Edouard 12th European Individual Championship 2011 · Sicilian Defense: Lasker–Pelikan. Sveshnikov Variation (B33) · 1–0|website=[[Chessgames.com]]|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1610759|access-date=1 August 2011|archive-date=8 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908000553/http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1610759|url-status=live}} Complete game.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chess – with Leonard Barden|newspaper=London Evening Standard|url=https://www.standard.co.uk/hp/front/chess-with-leonard-barden-6498016.html|date=1 August 2011|author=Leonard Barden|access-date=1 August 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811234540/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/article-23861926-chess---with-leonard-barden.do|archive-date=11 August 2011}} Position analysis.&lt;/ref&gt;.

2011 ýylyň 2 aprelinde Polgar Fransiýanyň Eks-le-Ben şäherinde geçirilen Ýewropanyň şahsy şahmat çempionatynda birinji orny paýlaşýan dört oýunçynyň hataryna goşuldy&lt;ref&gt;{{cite web|title=European Individual Chess Championship – Aix-les-Bains RESULTS|url=http://chess-results.com/tnr45941.aspx?art=1&amp;rd=11&amp;lan=1&amp;flag=30&amp;m=-1&amp;wi=1000|publisher=Chess-Results.com|access-date=2 April 2011|archive-date=5 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110405044818/http://chess-results.com/tnr45941.aspx?art=1&amp;rd=11&amp;lan=1&amp;flag=30&amp;m=-1&amp;wi=1000|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 167-si grossmeýster bolan jemi 393 oýunçynyň gatnaşan bu ýaryşynda rus oýunçysy Wladimir Potkin goşmaça görkezijiler (taý-breýk) boýunça ýeňiji boldy; grossmeýster Radoslaw Wojtaşek kümüş medala eýe boldy, Polgar bolsa üçünji orny eýeläp, bürünç medala mynasyp boldy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Potkin wins EICC on tiebreak|date=3 April 2011|publisher=Susan Polgar|url=https://susanpolgar.blogspot.com/2011/04/potkin-wins-eicc-on-tiebreaks.html|access-date=3 April 2011|archive-date=14 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314141837/http://susanpolgar.blogspot.com/2011/04/potkin-wins-eicc-on-tiebreaks.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Polgar döredijilikli hüjümleri we oýnuň soňky tapgyryndaky (endgame) ussatlygy üçin ýokary baha berildi. Polgar erkekleriň arasyndaky çempionatda ilkinji üçlüge giren ilkinji zenan boldy&lt;ref&gt;{{cite news|author=Leonard Barden|date=8 April 2011|title=Judit Polgár wows European Championship with mother of all displays|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/apr/08/chess-judit-polgar|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date=9 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Bäsdeşlik häsiýetli şahmata gaýdyp gelmegini dowam etdirip, 2011 ýylyň iýul aýynda ol Gresiýanyň toparlaýyn milli çempionatynda çykyş etdi we 4 oýunda 3,5 utuk gazandy. Şeýle-de, 2011 ýylyň iýul aýynda Polgar Bütindünýä toparlaýyn çempionatynda Wengriýanyň topary üçin üçünji tagtada oýnady. Wengriýa gatnaşan on toparyň arasynda bäşinji orny eýeledi, şahsy görkezijiler boýunça bolsa Polgar elli oýunçynyň arasynda on altynjy orny aldy&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=This Week In Chess|author=Mark Crowther|title=Armenia take 8th World Chess Teams|date=26 July 2011|url=http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/8th-world-team-championship-2011/armenia-take-8th-world-chess-teams-title|access-date=3 August 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012225325/http://www.chess.co.uk/twic/chessnews/events/8th-world-team-championship-2011/armenia-take-8th-world-chess-teams-title|archive-date=12 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Russian wins Europe's chess championship|publisher=Voice of Russia|date=3 April 2011|url=http://english.ruvr.ru/2011/04/03/48391796.html|access-date=3 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110405214852/http://english.ruvr.ru/2011/04/03/48391796.html|archive-date=5 April 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2011 ýylyň sentýabr aýynda Polgar Şahmat boýunça dünýä kubogyna gatnaşdy; bu ýaryş 128 oýunçynyň arasynda geçirilip, uly baýrak gaznasyna we dünýä çempionaty tapgyryna gatnaşmak üçin ilkinji üçlüge girmek mümkinçiligine eýe bolan ýaryşdy. Polgar iň güýçli sekizligiň hataryna çenli ýetdi, ýöne soňra Pýotr Swidler tarapyndan ýaryşdan çykaryldy. Polgaryň bu ýaryşdaky iň möhüm üstünlikleriniň biri, ýaryşyň birinji belgili oýunçysy we dünýäde reýtingi boýunça bäşinji orunda durýan Sergeý Karjakini ýeňip, ýaryşdan çykarmagy boldy&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The New York Times|author=Dylan Loeb McClain|date=3 September 2011|title=U.S. College Student Makes a Stand at the World Cup|url=https://www.nytimes.com/2011/09/04/crosswords/chess/chess-shankland-upsets-leko-at-world-cup.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2011/09/04/crosswords/chess/chess-shankland-upsets-leko-at-world-cup.html|archive-date=3 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=10 September 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Chess.com|title=Polgar Eliminates #1 Seed At World Cup|date=4 September 2011|url=http://www.chess.com/news/polgar-eliminates-1-seed-at-world-cup-9161|access-date=10 September 2011|archive-date=5 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105232622/http://www.chess.com/news/polgar-eliminates-1-seed-at-world-cup-9161|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2011 ýylyň oktýabr aýynda Polgar &quot;Unive 2011&quot; ýaryşyna gatnaşdy. Ol dört oýunçydan ybarat bolan abraýly &quot;Crown&quot; toparynda iň soňky orny eýeledi we Wladimir Kramnik bilen Aniş Giri garşy oýunlarda ýeňildi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unive 2011|url=http://livechess.chessdom.com/site/|access-date=23 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111023055229/http://livechess.chessdom.com/site/|archive-date=23 October 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2011 ýylyň sentýabr aýynda Polgar 2701 FIDE reýtingi bilen &quot;Super GM&quot; (super grossmeýster) derejesine gaýdyp geldi; noýabr aýyna çenli bolsa reýtingini 2710-a ýetirip, dünýäde 35 orna çykdy&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=FIDE|title=Top 100 Players November 2011|url=http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=201|access-date=1 November 2011|archive-date=3 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103093712/http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=201|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIDE ratings list – resurgence is the name of the game|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsprint.asp?newsid=7497|access-date=1 September 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024233256/http://www.chessbase.com/newsprint.asp?newsid=7497|archive-date=24 October 2012}}&lt;/ref&gt;.

2012 ýylyň ýanwar aýynda Polgar &quot;Tradewise Gibraltar&quot; ýaryşyna gatnaşyp, 10 oýunda jemi 7 utuk gazandy. 1990 ýyldaky Şahmat Olimpiadasynda Nona Gaprindaşwiliden ýeňilenden bäri ilkinji gezek — 22 ýylyň dowamynda — Polgar aýal oýunça garşy klassiki oýunda ýeňildi; şonda aýallaryň arasynda dünýä çempiony Hou Ýifan özara oýunda ýeňiş gazandy we birinji orun üçin deň netije görkezdi, ýöne soňra pleý-off tapgyrynda Naýjel Şorta ýeňildi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://index.hu/sport/sakk/2012/02/01/22_ev_utan_kapott_ki_notol_polgar_judit/|title=22 év után kapott ki nőtől Polgár Judit|date=February 2012|publisher=index.hu|language=hu|access-date=28 July 2015|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903233921/http://index.hu/sport/sakk/2012/02/01/22_ev_utan_kapott_ki_notol_polgar_judit/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2013 ýylda Polgar FIDE-niň &quot;Caïssa&quot; baýragyna mynasyp boldy, sebäbi ol 2012 ýylyň iň gowy aýal şahmatçysy diýlip ykrar edilipdi. &quot;Lobortas Classic Jewelry House&quot; ussalary tarapyndan dizaýn edilen we ýasalan bu baýrak, 2013 ýylyň 2 oktýabrynda Tallinn şäherinde geçirilen FIDE-niň 84 kongresinde gowşuryldy. 2013 ýylyň 5 oktýabrynda Polgar Chess.com-yň &quot;Death Match&quot; ýaryşynyň on sekizinji tapgyrynda Naýjel Şort bilen oýnady. Jemleýji hasap Polgaryň peýdasyna 17½–10½ boldy. Olar jemi 28 tapgyr oýnadylar; oýunlar wagtyň barha azalýan tertibine görä üç tapgyra bölünipdi: birinjisi 5+1, ikinjisi 3+1 we soňkusy 1+1 görnüşindedi. Soňra Polgar özüniň Facebook sahypasynda: &quot;Naýjel bilen oýnamak örän gyzykly boldy...&quot; diýip belledi. Naýjel bolsa degişme äheňinde: &quot;Örän erbet şahmat oýny boldy. Baryp özümi asmaly...&quot; diýip, Twitter-de ýazdy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tradewise Gibraltar Chess Festival 2012|publisher=Tradewise Gibraltar Chess Festival 2012|author=John Saunders|url=http://www.gibraltarchesscongress.com/bulletin_r10.htm|access-date=3 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309164808/http://www.gibraltarchesscongress.com/bulletin_r10.htm|archive-date=9 March 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Chess results.com|title=Tradewise Gibraltar Chess Festival 2012 – Masters|url=http://chess-results.com/tnr63931.aspx?art=1&amp;rd=10&amp;lan=1|access-date=3 February 2012|archive-date=5 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205001819/http://chess-results.com/tnr63931.aspx?art=1&amp;rd=10&amp;lan=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2014 ýylda geçirilen &quot;Rapid&quot; (çalt) we &quot;Blitz&quot; (ýyldyrym çaltlygyndaky) şahmat boýunça dünýä çempionatynda ol &quot;Blitz&quot; ýaryşynda 26, &quot;Rapid&quot; ýaryşynda bolsa 56 orny eýeledi&lt;ref&gt;[[Frederic Friedel]]: [http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess ''Judit Polgar to retire from competitive chess''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001024/http://en.chessbase.com/post/judit-polgar-to-retire-from-competitive-chess|date=16 October 2015}}. ChessBase.com, 13 August 2014.&lt;/ref&gt;.

2014 ýylyň 13 awgustynda Londonyň &quot;The Times&quot; gazetinde şahmatdaky ýokary derejeli karýerasyny tamamlaýandygyny yglan etdi&lt;ref&gt;Klein, Mike (23 September 2013).[http://www.chess.com/blog/MikeKlein/death-match-18---the-long-and-short-of-judit Death Match 18 – Going Toe to Stiletto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109064003/http://www.chess.com/blog/MikeKlein/death-match-18---the-long-and-short-of-judit|date=9 November 2013}} Chess.com. Retrieved 5 November 2013.&lt;/ref&gt;.

== Oýun stili ==
Pozision oýny gowy düşünýän Polgar taktiki oýunda tapawutlanýar we başlangyç artykmaçlygy (inisiatiwany) doly ulanmaga hem-de oýny çylşyrymlaşdyrmaga ymtylýan agressiw oýun stili bilen tanalýar&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=684891038188944&amp;id=294908720520513 Judit Polgar Official] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903233921/https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=684891038188944&amp;id=294908720520513|date=3 September 2015}} Retrieved 5 November 2013.&lt;/ref&gt; Nigel in turn tweeted in jest, &quot;Such bad chess. I should go and hang myself...&quot;&lt;ref&gt;[https://twitter.com/nigelshortchess/status/386559850412400640 @nigelshortchess] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108163351/https://twitter.com/nigelshortchess/status/386559850412400640|date=8 November 2013}} Retrieved 5 November 2013.&lt;/ref&gt;. Dünýäniň öňki çempiony Garri Kasparow onuň oýunlaryna esaslanyp şeýle ýazypdy: &quot;Eger şahmatda 'gyz ýaly oýnamak' diýen düşünje bar bolsa, bu ýadawsyz agressiwligi aňladardy&lt;ref&gt;{{cite book|title=How life imitates chess: making the right moves, from the board to the boardroom|last=Kasparov|first=Garry|year=2007|publisher=Bloomsbury|page=137|isbn=978-1-59691-387-5}}&lt;/ref&gt;.&quot; Ýaşlyk ýyllarynda ol batyrgaý gambitleri we hüjümleri ulanmaga bolan höwesi sebäpli şahmat muşdaklarynyň arasynda aýratyn meşhurlyk gazanypdy&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Toronto Star|last=Day|first=Lawrence|title=Sisters winning pair|date=6 March 1993|page=J8}}&lt;/ref&gt;. Ýetginjek wagtynda Polgar &quot;Patyşanyň pili&quot; gambiti (King's Bishop's Gambit) atly açylyş görnüşiniň meşhurlygyna goşant goşan şahsyýet hökmünde bellenilipdi&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Mammoth Book of Chess|last=Burgess|first=Graham|publisher=Constable &amp; Robinson|year=2009|page=124|isbn=978-1-84529-931-6}}&lt;/ref&gt;. Polgar agressiw açylyşlary halaýar; aklar bilen oýnanda 1.e4 göçümini, garalar bilen bolsa Sisiilýan ýa-da Patyşa-Hindi goragyny (King's Indian Defence) ulanýar, ýöne ol açylyş saýlawlarynyň tälimçisine hem bagly bolup biljekdigini aýdypdy&lt;ref name=&quot;HowGood2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chessbase_4804&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mainka|first=Jan|title=Less Aggressive, but still taking the initiative|date=15 June 2010|newspaper=The Budapest Times|url=http://www.budapesttimes.hu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14702&amp;Itemid=219|access-date=21 June 2010|archive-date=20 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720031215/http://www.budapesttimes.hu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14702&amp;Itemid=219|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720031215/http://www.budapesttimes.hu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14702&amp;Itemid=219|archivedate=20 July 2011}}&lt;/ref&gt;. Ýazyjy we ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempiony adyny iki gezek gazanan Jennifer Şahade, Polgaryň görelde bolmak arkaly ýetiren täsiriniň, zenanlaryň erkeklere garanyňda has agressiw şahmat oýnamagynyň sebäplerinden biri bolup biljekdigini öňe sürdi&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's chess: Jennifer Shahade's opinion|date=24 June 2005|first=Misha|last=Savinov|publisher=e3e5.com|url=http://www.e3e5.com/newsitem.php?id=173|access-date=16 November 2010|archive-date=10 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710163649/http://www.e3e5.com/newsitem.php?id=173|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Polgar bilen bolan şahsy oýnuny suratlandyryp, ABŞ-nyň öňki çempiony Joel Benjamin şeýle diýdi: &quot;Bu bäş sagatlap dowam eden hakyky söweşdi. Men doly ýadaw düşüpdim. Ol şahmat tagtasynda hakyky ýolbars ýaly hereket edýär. Onda garşydaşyny ýok etmek ukyby (killer instinct) bar. Bir gezek ýalňyşlyk goýberseň, ol derrew seniň 'bogazyňa ýapyşýar'.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=Spartanburg Herald-Journal|date=7 March 1993|last=Lyman|first=Shelby|page=C7|title=Women, men are equal across the chessboard|location=Spartanburg, South Carolina}}&lt;/ref&gt;

Polgar aýratyn-da gysga wagtly oýunlarda (blitlerde) ökde. Ol heniz ýaşka, &quot;Der Spiegel&quot; žurnaly onuň barada şeýle ýazypdy: &quot;Blit oýunlaryndaky taktiki hüjümleri köp sanly ýokary reýtingli garşydaşlaryny haýran galdyrypdy.&quot;&lt;ref name=&quot;LymanOct3019882&quot;&gt;{{cite news|author=Shelby Lyman|title=Hungarian girl may be next world champion|publisher=The Sunday Telegraph|page=F-2|location=Nashua, New Hampshire|date=30 October 1988}}&lt;/ref&gt;

Polgar şahmatyň psihologik tarapyna uly ähmiýet berýändigini aýdypdy. Ol &quot;obyektiw&quot; şahmat oýnamakdan, garşydaşynyň stilini öwrenip, şol oýunça garşy bilkastdan oýnamagy makul bilýändigini belläpdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.playe4.com/judit-polgar-article.html|title=Polgar interview speaking of psychology in chess|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528003615/http://www.playe4.com/judit-polgar-article.html|archive-date=28 May 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2002 ýylda Kasparowa garşy gazanan ýeňşinde (25 minutlyk wagt gözegçiligi şertinde) ol, garşydaşyny &quot;özüne garşy oýnamaga&quot; mejbur etmek strategiýasyny ulanyp, bilkastdan Kasparowyň özi tarapyndan Wladimir Kramnike garşy ulanylan oýun ugruny saýlady. Kasparowyň jogaby ýeterlik bolmady we ol tiz wagtdan özüni amatsyz ýagdaýda tapdy. Kompýuterlere garşy oýnamak baradaky söhbetdeşlikde ol şeýle diýdi: &quot;Şahmatyň 30-40 göterimi psihologiýadan ybarat. Kompýuter bilen oýnanyňda bolsa, bu zat ýok. Men ony çaşdyryp bilmeýärin&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/opinion/commentators/paul-vallely-the-perpetual-struggle-of-man-against-machine-614581.html|title=Polgar quote in Independent on computers in chess|access-date=27 July 2009|work=The Independent|location=London|date=21 October 2002}}{{dead link|date=August 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;.&quot;

== Professional karyerasy ==
&quot;Käwagt örän göwnüňe-çeken (özüňi ileri tutýan) bolmaly&quot; diýip, Polgar kärdeş şahmatçynyň durmuşy barada aýtdy. &quot;Eger ýaryşda bolsaň, diňe özüň barada pikir etmeli — aýalyň ýa-da çagalaryň barada däl, diňe özüň barada&lt;ref name=&quot;Telegraph_Allot20022&quot; /&gt;. 2002 ýylda dünýä çempiony bolmak isleýändigi soralanda, ol şeýle diýdi: &quot;Şahmat meniň kärim we elbetde, men has-da kämilleşmegi umyt edýärin. Ýöne dünýä çempiony bolmak üçin ähli zady gurban etjek däl; meniň öz durmuşym bar&lt;ref name=&quot;NYT_Burgess2&quot; /&gt;.

Polgar hemişelik tälimçisiniň ýokdugyny, ýöne grossmeýster Lew Psahisden ýa-da grossmeýster Mihail Marinden kömek alandygyny aýtdy&lt;ref name=&quot;chessbase_Jan720112&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chessdom_2009&quot;&gt;{{cite web|title=Judit Polgár – I just can't live without chess|publisher=Chessdom|url=http://interviews.chessdom.com/judit-polgar-khanty-mansiysk|access-date=1 May 2010|archive-date=27 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227034648/http://interviews.chessdom.com/judit-polgar-khanty-mansiysk|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ol kömekçi-maslahatçydan (sekundantdan) seýrek peýdalanýandygyny we ýaryşlara baranda köplenç ýoldaşynyň ýanynda bolýandygyny belledi&lt;ref name=&quot;Chess_Aug2011&quot;&gt;{{cite news|newspaper=Chess|volume=76|number=5|date=August 2011|author=Lars Grahn|page=22|title=Judit Polgar The best-ever woman player talks candidly to Lars Grahn|location=United Kingdom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chessbase_12082011&quot;&gt;{{cite web|title=CHESS Magazine: Judit Polgar on life as a Super-GM mom|date=12 August 2011|publisher=Chessbase.com|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7452|access-date=14 August 2011|archive-date=15 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815074137/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7452|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Polgar ýaryşlara taýýarlyk görşüni üýtgedendigini aýtdy. &quot;Indi tejribämden has köp peýdalanýaryn we eden tagallalarymyň biderek gitmezligi üçin has netijeli işlemäge çalyşýaryn&quot; diýip, ol 2008 ýylda aýtdy&lt;ref&gt;{{cite web|last=Tagore|first=Vijay|date=24 February 2008|title=Kramnik is the toughest|publisher=Diligent Media Corporation Ltd.|url=http://www.dnaindia.com/sport/report_kramnik-is-the-toughest_1152565|access-date=30 April 2010|archive-date=9 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090709003243/http://www.dnaindia.com/sport/report_kramnik-is-the-toughest_1152565|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Iki çagasyna üns bermek Polgaryň tälim almaga we ýaryşlarda oýnamaga az wagt galmagyna sebäp boldy; netijede onuň reýtingi 2005 ýyldaky sekizinji orundan 2009 ýylda 50 orunlaryň töweregine düşdi. Ol Ysraýylda geçirilen 2009 ýylky Makkabiýa oýunlaryna gatnaşdy we oýunlaryň &quot;Iň görnükli zenan türgeni&quot; diýlip yglan edildi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://reports.chessdom.com/news-2009/maccabiah-games-2009-r4|title=Evgeniy Najer and Ian Nepomniachtchi lead Maccabiah International Chess Festival 2009 &amp;#124; Chessdom Chess|access-date=27 July 2017|archive-date=29 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729021852/http://reports.chessdom.com/news-2009/maccabiah-games-2009-r4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/uk/the-jewish-chronicle/20090731/283257388882061|title=Best of the best|via=PressReader|access-date=27 July 2017|archive-date=29 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129131403/https://www.pressreader.com/uk/the-jewish-chronicle/20090731/283257388882061|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Hou Ýifan 2014 ýylyň awgustynda 86 orna çenli ýokarlanýança, Polgar iň güýçli 100 şahmatçynyň arasyndaky ýeke-täk zenan bolup galdy; şol döwürden gysga wagt geçenden soň — 2014 ýylyň sentýabrynda — Polgar özüniň soňky reýtingli oýnuny oýnady we bir ýyl geçenden soň işjeňliginiň ýoklugy sebäpli sanawdan çykdy. Eneligi şahmat oýnamak bilen deňeşdirip, Polgar häzirki wagtda şahmat ýaryşynyň &quot;dynç alyş ýaly&quot; duýulýandygyny aýtdy. Çagalaryna seretmek üçin arakesme alandan soň näme üçin şahmat dünýäsine gaýdyp gelendigi soralanda, ol şeýle diýdi: &quot;Men şahmatsyz ýaşap bilmerin! Ol meniň durmuşymyň aýrylmaz bölegi. Men bu oýundan lezzet alýaryn!&quot;&lt;ref name=&quot;Chessdom_20092&quot; /&gt;

Ýigrimi bäş ýyllap iň ýokary reýtinge eýe bolan aýal şahmatçy bolmagyna garamazdan, Polgar hiç haçan aýallaryň arasyndaky dünýä çempionatynda bäsleşmedi. 2011 ýyldaky söhbetdeşlikde oňa bu mümkinçilik barada sorag berildi. Polgar öňler bu ugurda bäsleşmäge hiç haçan gyzyklanma bildirmändigini, ýöne soňky ýyllarda &quot;käbir aýal şahmatçylaryň garaýşynyň üýtgedigini&quot; aýtdy. Polgar bäsleşmek barada pikir etmegi üçin munuň hakyky bir synag bolmalydygyny we &quot;diňe çempionlyk ady ugrunda oýnamak üçin örän gowy teklip gelende&quot; munuň mümkin bolup biljekdigini belledi&lt;ref name=&quot;Chess_Aug20112&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chessbase_120820112&quot; /&gt;.

Polgar çagalar üçin &quot;Chess Playground&quot; (Şahmat meýdançasy) atly şahmat baradaky kitaplar tapgyrynyň awtory boldy. Onuň uýasy Sofiýa bu kitaplar üçin suratlar çekdi&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Judit Polgár|title=Chess Playground|url=http://www.polgarjudit.com/book_en.html|access-date=17 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711181011/http://www.polgarjudit.com/book_en.html|archive-date=11 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2013 ýylyň martynda oňa Wengriýanyň iň ýokary sylaglarynyň biri bolan &quot;Wengriýanyň Hyzmatlary üçin&quot; ordeniniň Ýyldyzly Komandir haçy (Commander's Cross with Star) gowşuryldy. Bu sylag oňa &quot;sportsmen hökmünde dünýä derejesinde ykrar edilen durmuş gazananlary, şahmat oýnuny wagyz edendigi we şahmatyň bilim babatdaky peýdalaryny öňe sürmek ugrundaky tagallalary üçin&quot; berildi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://juditpolgar.com/en/node/177|title=Judit receives the Order of Merit|website=Judit Polgár|access-date=8 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403185450/http://juditpolgar.com/en/node/177|archive-date=3 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://budapesttimes.hu/2014/08/31/the-brief-history-of-the-week-30/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904093933/http://budapesttimes.hu/2014/08/31/the-brief-history-of-the-week-30/|url-status=dead|archive-date=4 September 2014|title=The Brief History of the Week {{!}} The Budapest Times|website=budapesttimes.hu|access-date=8 March 2016}}&lt;/ref&gt;. 2015 ýylyň awgustynda bolsa, ol Wengriýanyň iň ýokary döwlet sylagy bolan &quot;Mukaddes Stefan&quot; ordenine mynasyp boldy&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|title=Order Of Saint Stephen: President Áder Hands Over Hungary's Highest State Decoration – Hungary Today|website=Hungary Today|date=24 August 2015|language=en-US|access-date=8 March 2016|archive-date=24 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224114910/http://hungarytoday.hu/news/order-saint-stephen-president-ader-hands-hungarys-highest-state-decoration-94241|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Şahsy durmuşy ==
2000 ýylyň awgustynda Polgar wengrýaly weterinar hirurg Gustaw Font bilen durmuş gurdy&lt;ref name=&quot;NYT_Burgess3&quot;&gt;{{cite news|title=To Men, Losing to Judit Polgár Is No Disgrace : Tigress of the Chessboard Purrs Quietly and Pounces|first=David|last=Burgess|date=31 March 2001|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/03/31/news/31iht-polgar_ed3_.html|access-date=25 April 2010|archive-date=28 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328020850/http://www.nytimes.com/2001/03/31/news/31iht-polgar_ed3_.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Judit Polgár – Gregory Kaidanov Match – Players|last=Polgar|first=Judit|publisher=MonRoi Inc|url=http://monroi.com/judit-polgar-gregory-kaidanov-sicilian-theme-match-players.html|access-date=24 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126222146/http://monroi.com/judit-polgar-gregory-kaidanov-sicilian-theme-match-players.html|archive-date=26 November 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Olaryň iki çagasy bar: Oliwer atly ogul (2004 ýylda doglan) we Hanna atly gyz (2006 ýylda doglan)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://juditpolgar.com/en/biography|title=Biography on her website|publisher=Juditpolgar.com|date=23 July 1976|access-date=17 February 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404072824/http://juditpolgar.com/en/biography|archive-date=4 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.chesspower.co.nz/blog/325743|title=Judith Polgar|access-date=16 April 2023|archive-date=16 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416110423/https://www.chesspower.co.nz/blog/325743|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Judit Wengriýada galan bolsa-da, onuň aýal doganlary we ene-atasy wagtyň geçmegi bilen başga ýurtlara göçdüler: Sofiýa Ysraýyla, Suzan ABŞ-a, ene-atasy bolsa Ysraýyla we ABŞ-a göçdi&lt;ref name=&quot;Telegraph_Allot20023&quot; /&gt;.

Polgaryň maşgalasynyň birnäçe agzasy Holokost döwründe öldürildi; onuň enesi Auşwitz konslagerinden diri galanlaryň hataryndady&lt;ref&gt;[[Cathy Warwick|Forbes, Cathy]] ''The Polgar Sisters: Training or Genius?'' p. 15&lt;/ref&gt;.

2026 ýylyň iýulynda Premýer-ministr Peter Magýar Judit Polgary, Tamaş Sulýok wezipesinden boşadylandan soň Wengriýanyň indiki prezidenti bolmaga çagyrdy we Polgaryň milletiň jebisligine wekilçilik edip biljekdigini aýtdy&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/hungarys-pm-magyar-ask-chess-champion-judit-polgar-become-president-2026-07-19/|title=Reuters}}&lt;/ref&gt;. Polgar bu teklibi ret edip, şeýle diýdi: &quot;Bölünen milleti birleşdirmek ýaly taryhy jogapkärçiligi öz üstüme almaga ýeterlik güýjümiň bardygyny duýmaýaryn&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Iván-Nagy|first=Szilvia|date=2026-07-20|title=Polgár Judit: A felkérésnek nem tudok eleget tenni|url=https://telex.hu/belfold/2026/07/20/polgar-judit-a-felkeresnek-nem-tudok-eleget-tenni|access-date=2026-07-20|website=[[Telex.hu]]|language=hu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Ashifa|last=Kassam|title=Hungary’s chess queen declines Péter Magyar’s offer of role as president|date=20 July 2026|access-date=20 July 2026|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/20/peter-magyar-judit-polgar-president-hungary-chess-prodigy-strategic-move?fbclid=IwY2xjawTLc-dleHRuA2FlbQMxMDAAc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhsnqh-cLzlr6RHbWb3YL-sUj40omRimnAMPpWDlO8YfI2tOS_zmw7iykGL7_aem_KstK6wiKAuxAVZ_Y3DcR_g|website=[[The Guardian]]|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;.

== Judit Polgar Şahmat Gaznasy ==
Judit Polgar Şahmat Gaznasy iki sany bilim maksatnamasyny işläp düzdi. Olaryň biri başlangyç mekdep okuwçylary (1–4 synplar) üçin niýetlenen &quot;Şahmat Köşgi&quot; (Chess Palace), beýlekisi bolsa mekdebe çenli ýaşdaky çagalar üçin niýetlenen &quot;Şahmat Meýdançasy&quot; (Chess Playground) maksatnamasydyr. Maksatnamanyň maksady şahmatyň kömegi bilen dürli başarnyklary (mesele çözmek, strategik pikirlenmek we ş.m.) ösdürmekden ybaratdyr. Şahmatyň yzygiderli düzgünleri umumy okuw dersleri (matematika, dil we ş.m.) boýunça bilimleri özleşdirmekde hem ulanylýar. Bu maksatnama Wengriýada uly üstünlik gazandy we ýurduň milli okuw maksatnamasynyň bir bölegi hasaplanýar. 2015 ýylda Frankfurt kitap sergisinde &quot;Şahmat Köşgi&quot; kitaplar toplumy &quot;Iň gowy Ýewropa okuw serişdeleri&quot; (BELMA) baýragynyň ýörite baýragyna mynasyp boldy&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thejpcf.com/index.php/en/|title=mission|website=JP CHESS FOUNDATION|access-date=11 February 2020|archive-date=27 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927093048/https://www.thejpcf.com/index.php/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.chessacademy.uk/global-chess-festival-with-the-polgars/|title=Global Chess Festival with the Polgars &amp;#124; &amp;#124; Chess Rising Stars Academy|first=Chess Rising Stars|last=Academy|date=17 October 2016|access-date=11 February 2020|archive-date=2 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802182906/https://www.chessacademy.uk/global-chess-festival-with-the-polgars/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-chess-idUSBRE99N0MH20131024|title=Hungary's &quot;Chess Palace&quot; helps kids to learn and play|first=Sandor|last=Peto|newspaper=Reuters|date=24 October 2013|via=www.reuters.com|access-date=2 November 2020|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518180805/https://www.reuters.com/article/us-hungary-chess-idUSBRE99N0MH20131024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:Şahmat boýunça grossmeýsterler]]
[[Kategoriýa:Şahmat boýunça zenan grossmeýsterler]]
[[Kategoriýa:Şahmat olimpiadalaryna gatnaşanlar]]
[[Kategoriýa:Makkabiýa oýunlarynyň şahmatçylary]]
[[Kategoriýa:Wengriýa Respublikasynyň &quot;Hyzmatlary üçin&quot; ordeniniň ýyldyzly komandir haçy (raýat)]]
[[Kategoriýa:XX asyryň wengriýaly şahmatçylary]]
[[Kategoriýa:Wengriýaly zenan şahmatçylar]]
[[Kategoriýa:Wengriýaly ýewreýler]]
[[Kategoriýa:Ýewreý şahmatçylar]]
[[Kategoriýa:Wengriýanyň adyndan Makkabiýa oýunlaryna gatnaşanlar]]
[[Kategoriýa:2009 ýylyň Makkabiýa oýunlaryna gatnaşanlar]]
[[Kategoriýa:Budapeştli şahmatçylar]]
[[Kategoriýa:Ýaşlaryň arasynda şahmat boýunça dünýä çempionlary]]
[[Kategoriýa:XXI asyryň wengriýaly şahmatçylary]]</text>
      <sha1>np96l0zkl9lru5ipe8hxwsj4uhdj9j4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aruna Tanwar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25084</id>
    <revision>
      <id>271150</id>
      <parentid>271089</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="smtme2890ujd1mk51ajrbthmw3s80e5" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name = Aruna Singh Tanwar
| image = 
| image_size = 
| image_caption = 
| nationality = 
| birth_date = 
| birth_place = [[Haryana]]
| height = 
| weight = 
| website = 
| country = {{IND}}
| sport = [[Taekwondo]]
| event = 
| coach = Swaraj Kumar Singh
| medal_templates =
{{Medal|Country|{{IND}}}}
{{Medal|Competition|[[Aziýa Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Bronze|[[2022 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlary|2022 Hangjou]]|[[2022 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlarynda taekwondo|Taekwondo]]}}
}}
'''Aruna Tanwar''' — Harianadan bolan hindi para-taekwondoçysy we Olimpiýa oýunlaryna iki gezek gatnaşan türgen. Ol häzirki wagtda Bütindünýä para-taekwondo ýaryşlarynyň W-49 kg | K43 derejesinde dünýäde 4-nji, W-49 kg | K44 derejesinde bolsa 30-njy orunda durýar. Ol özüniň ikinji Olimpiýa oýunlary bolan Pariž-2024 tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Hindistana wekilçilik etmäge hukuk gazandy.

== Karýerasy ==
Tanwar Hariana ştatyndaky Bhiwani şäheriniň golaýynda ýerleşýän Dinod obasynda doguldy. Ol sekiz ýaşynda taekwondo bilen meşgullanyp başlady we bäş gezek milli çempion boldy. Ol Çandigarh uniwersitetinde B.P.Ed. (bedenterbiýe bakalawry) ugry boýunça okaýar&lt;ref&gt;{{Cite news |last= |first= |url=http://www.worldtaekwondo.org/ranking/ranking.html |title=Tournaments Record |work=World Taekwondo |access-date= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722044937/http://worldtaekwondo.org/ranking/ranking.html |archivedate=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=http://www.worldtaekwondo.org/wp-content/uploads/2019/01/Medal-winners-ALL.pdf|title=Individual winners by category World Para Taekwondo Championships 2019|work=World Taekwondo|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203064815/http://www.worldtaekwondo.org/wp-content/uploads/2019/01/Medal-winners-ALL.pdf|archivedate=2023-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-03-18 |title=Lko athlete qualifies for Paralympics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/aruna-tanwar-qualifies-for-paris-paralympics-2024-latest-news/articleshow/108571667.cms |access-date=2024-08-14 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/2021-paralympic-games-21-year-old-daughter-of-factory-driver-from-haryana-gets-tokyo-call-up-7352213/|title= The confirmation that came from the Para Taekwondo Association India (PTAI) was a big booster for Naresh, who works as a driver with a chemical factory to support his three children, including Aruna|work= The Indian Express News | access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://theprint.in/ani-press-releases/chandigarh-universitys-aruna-tanwar-becomes-indias-first-ever-taekwondo-athlete-to-qualify-for-paralympics/678541/|title= Chandigarh University's Aruna Tanwar becomes India's first ever Taekwondo athlete to qualify for Paralympics|work= The Print News | access-date=}}&lt;/ref&gt;.

== 2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlary ==
Aruna, taekwondo boýunça ýaryşlaryň ilkinji gezek geçirilendigi Tokio (Ýaponiýa) Paralimpiýa oýunlaryna ýörite çakylyk (bi-partite invitation) esasynda gatnaşmaga hukuk gazanan ilkinji hindi taekwondoçysy boldy. Ol Tokio (Ýaponiýa) şäherinde geçirilen 2020-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Hindistanyň toparyna wekilçilik etdi. Onuň tälimçisi Swaraj Kumar Singhdir&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/aruna-tanwar-india-first-para-takewondo-qualify-tokyo-paralympics-22008?infinitescroll=1|title= Aruna Tanwar has qualified for the upcoming 2020 Tokyo Paralympics after receiving a wildcard entry for the Games in Women's U49 category|work= The Bridge News | access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/tokyo-paralympics-aruna-tanwar-becomes-india-s-first-ever-taekwondo-entry-1812960-2021-06-09|title= Tokyo Paralympics: Aruna Tanwar becomes India's first-ever Taekwondo entry|work= The India Today News | access-date=}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:Hindistanly zenan taekwondoçylar]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň paralimpiýa taekwondoçylary]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:Harýanadan bolan türgen zenanlar]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň taekwondoçylary]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň Aziýa Para oýunlaryndaky bürünç medalçylary]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň taekwondoçylary]]</text>
      <sha1>smtme2890ujd1mk51ajrbthmw3s80e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rubina Francis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25088</id>
    <revision>
      <id>271161</id>
      <parentid>271102</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7075" sha1="73ydewnnksefiahz4npr3azh6vfk7ss" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| full_name = Rubina Francis
| birth_date =
| birth_place = [[Jabalpur]], [[Madhýa-Pradeş]], Hindistan
| height =
| weight =
| image = Rubina Francis in September 2024.jpg
| caption = Francis 2024-nji ýylyň sentýabrynda
| country = {{IND}}
| sport = [[Atyş sporty|Atyş]]
| event =
| highest_ranking =
| paralympics =
| medal_templates = {{Medal|Country|{{IND}}}}
{{Medal|Sport|Zenanlaryň atyşy}} [[File:Shooting pictogram (Paralympics).svg|25px]]
{{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}}[[File:IPC logo (2019).svg|center|40px]]
{{Medal|Bronze|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2024 Pariž]]|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atyş - Zenanlaryň 10 metr howaly pistoleti SH1|P2 10 m howaly pistolet SH1]]}}
{{Medal|Competition|[[Aziýa Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Bronze|[[2022 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlary|2022 Hangjou]]|[[2022 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlarynda atyş|10 m howaly pistolet]]}}
}}
'''Rubina Francis''' (1999 ýylda doglan) — hindi para-atyjy (tapança görnüşi boýunça). Ol 2024 ýyldaky Paralimpiýa oýunlarynda P2 görnüşindäki 10 metr aralyga howa tapançasyndan atmak (SH1) ýaryşynda bürünç medal gazandy. Tapança atmak boýunça Paralimpiýa medalyny (bürünç medal) gazanan ilkinji hindi zenany bolmak bilen, ol taryha girdi.
== Irki durmuşy ==
Rubina Madhya-Pradeş ştatyndaky Jabalpur şäherindendir&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Narasimman |first=Ananth |date=2021-08-17 |title=Shooter Rubina Francis overcame disability, financial struggle and COVID to seek Paralympic glory |url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/ace-indian-shooter-rubina-francis-seeks-paralympic-glory-24457 |access-date=2024-08-29 |website=thebridge.in |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/who-is-rubina-francis-pistol-shooter-won-india-5th-medal-paris-paralympics-9543408/|title=Who is Rubina Francis, pistol shooter who won India's fifth medal at Paris Paralympics|date=September 2024 |publisher=Indian Express}}&lt;/ref&gt;.
== Karýerasy ==
Rubina 2021 ýylda Halkara atyjylyk sport federasiýasynyň (ISSF) reýtinginde zenanlaryň arasynda 10 metr aralyga howa tapançasyndan atmak (SH1) görnüşi boýunça bäşinji orny eýeledi. Ol 2018 ýyldaky Aziýa Para oýunlarynda zenanlaryň arasynda 10 metr aralyga howa tapançasyndan atmak (P2 - SH1) ýaryşyna gatnaşdy&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|title=World Shooting Para Sport Rankings / Official World Rankings 2021|work=World Shooting Para Sport|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182209/https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|archivedate=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/madhya-pradesh-jabalpur-para-shooter-sets-world-record-bags-oly-quota/articleshow/83592370.cms|title=MP: Jabalpur para shooter sets world record, bags Oly quota|work= Time of India News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.paralympicindia.org.in/shooting-backup/news/news-congratulations-pooja-agarwal-7.html|title=Congratulations: Pooja Agarwal, Sonia Sharma, Rubina Francis - Gold Medallists|work= ParalympicIndia News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.outlookindia.com/sports/sports-news-rubina-francis-leads-10-member-indian-para-shooters-squad-for-tokyo-paralympics-news-387562|title=Rubina Francis Leads 10-Member Indian Para Shooters Squad For Tokyo Paralympics|work= Outlook India News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-para-shooter-world-record-tokyo-palalymipcs-28994|title=Madhya Pradesh Para Shooter Creates World Record, Bags Gold For India At Peru Event|work=The Logical India News|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003141822/https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-para-shooter-world-record-tokyo-palalymipcs-28994|archivedate=2023-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.bhaskar.com/news/MP-BPL-HMU-rubina-francis-mp-academy-parashooter-won-gold-5743591-PHO.html|title=पैरों पर ठीक से खड़े भी नहीं हो पाती, अब पैराशूटिंग में देश को दिलाया गोल्ड|work= Bhaskar News| access-date=}}&lt;/ref&gt;.

Ol Ýaponiýanyň Tokio şäherinde geçirilen 2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga hukuk gazandy we finalda ýedinji orny eýeledi&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/para-shooter-rubina-francis-world-record-qualifies-paralympics-22194|title=Para-shooter Rubina Francis sets a world record; qualifies for Tokyo Paralympics|work= The Bridge News| access-date=}}&lt;/ref&gt;.

Ol 2022 ýylda Birleşen Arap Emirlikleriniň Al-Aýn şäherinde geçirilen Para-atyjylyk boýunça dünýä çempionatynda altyn medal gazandy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Shooting Para Sport Championships: MP's Paralympian shooter Rubina Francis wins gold medal for the nation |url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/world-shooting-para-sport-championships-mps-paralympian-shooter-rubina-francis-wins-gold-medal-for-the-nation |access-date=2024-08-29 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Ol Parižde geçiriljek 2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Hindistana wekilçilik etmäge hukuk gazandy. 2024 ýylky iýul aýynda ol &quot;bipartite&quot; (ýörite çakylyk/paýlama) düzgüni esasynda Pariž Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak üçin ýer (kwota) gazandy&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2024-08-14 |title=India at Paris Paralympics 2024: Complete list of 84 athletes at Paralympic Games |url=https://sportstar.thehindu.com/olympics/paris-paralympics-2024/news/paris-2024-india-paralympics-contingent-full-list-of-84-indian-athletes-qualified-sports-ministry-paralympic-games-news/article68512627.ece |access-date=2024-08-29 |website=Sportstar |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.newsonair.gov.in/indian-para-shooters-rubina-francis-swaroop-unhalkar-secure-quota-for-paris-paralympics/&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
{{DEFAULTSORT:Francis, Rubina}}
[[Kategoriýa:1999 ýylda doglanlar]]
[[Kategoriýa:Hindistanly zenan nyşanaçylar]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň Paralimpiýa nyşanaçylary]]
[[Kategoriýa:Madhýa-Pradeşden bolan nyşanaçylar]]
[[Kategoriýa:Jabalpurdan bolan türgenler]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň nyşanaçylary]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň Paralimpiýa bürünç medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň nyşanaçylary]]
[[Kategoriýa:Arjuna baýragynyň eýeleri]]</text>
      <sha1>73ydewnnksefiahz4npr3azh6vfk7ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manasi Joshi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25089</id>
    <revision>
      <id>271158</id>
      <parentid>271104</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15754" sha1="1l0my2jyreqs68zc3meq4v9p7vg8n4g" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name                    = Manasi Joshi
| image                   =File:Mansi Joshi in 2020 (sq cropped).jpg
| image_size=
| birth_date= {{Birth date and age|1989|06|11|df=yes}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://system.bwf.website/documents/folder_1_81/folder_1_180/folder_1_182/Classification%20master%20list%20-%202018.08.01.pdf|title=BWF Para-badminton klassifikasiýalarynyň esasy sanawy|publisher=BWF|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811163021/http://system.bwf.website/documents/folder_1_81/folder_1_180/folder_1_182/Classification%20master%20list%20-%202018.08.01.pdf|archive-date=2018-08-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| height= 171 cm
| weight= 66 kg&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mbasso.in/img/static/ManasiJoshi_Profile_0817.pdf|title=Manasi Joshi - hindi para-türgeni|website=Maharashtra Badminton Association|access-date=11 August 2018|archive-date=11 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811164857/http://mbasso.in/img/static/ManasiJoshi_Profile_0817.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| country= {{IND}}
| event=Zenanlaryň ýekelikde SL3&lt;br/&gt;Zenanlaryň jübütler SL3-SU5&lt;br/&gt;Garyşyk jübütler SL3-SU5
| medal_templates =
{{Medal|Sport|Zenanlaryň [[para-badminton]]y}}
{{Medal|Country|{{IND}}}}
{{Medal|Competition|[[BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|Dünýä çempionatlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2019 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2019 Bazel]]|Zenanlaryň ýekelikde ýaryşy}}
{{Medal|Silver|[[2015 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2015 Stoke Mandeville]]|Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Silver | [[2024 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2024 Pattýaýýa]] | Zenanlaryň jübütler boýunça ýaryşy}}
{{Medal|Bronze|[[2017 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2017 Ulsan]]|Zenanlaryň ýekelikde ýaryşy}}
{{Medal||Bronze|[[2022 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2022 Tokio]]|Zenanlaryň ýekelikde ýaryşy}}
{{Medal||Bronze|2022 Tokio|Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Bronze | 2024 Pattýaýýa | Zenanlaryň ýekelikde ýaryşy}}
{{Medal|Bronze| [[2026 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2026 Manama]] | Zenanlaryň jübütler boýunça ýaryşy}}
{{Medal|Competition|[[Aziýa Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal||Silver|[[2022 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlary|2022 Hangjou]]|[[2022 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlarynda badminton|Zenanlaryň jübütler boýunça ýaryşy]]}}
{{Medal||Bronze|[[2018 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlary|2018 Jakarta]]|[[2018 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlarynda badminton|Zenanlaryň ýekelikde ýaryşy]]}}
{{Medal||Bronze|2022 Hangjou|[[2022 ýylky Aziýa Paralimpiýa oýunlarynda badminton - Zenanlaryň ýekelikde SL3|Zenanlaryň ýekelikde ýaryşy]]}}
{{Medal|Competition|[[Aziýa para-badminton çempionaty|Aziýa çempionatlary]]}}
{{Medal|Bronze|2016 Pekin|Zenanlaryň ýekelikde ýaryşy}}
|birth_place=[[Rajkot]], [[Gujarat]], Hindistan|highest_ranking=1 (WS 6 Mart 2022)&lt;br/&gt;5 (WD [[Shantiya Viswanathan]] bilen 22 Awgust 2022)&lt;br/&gt;1 (XD [[Ruthick Ragupathi]] bilen 4 Iýul 2022)|current_ranking=1 (WS)&lt;br/&gt;5 (WD Shantiya Viswanathan bilen)&lt;br/&gt;2 (XD Ruthick Ragupathi bilen)|current_ranking_date=8 Noýabr 2022}}
'''Manasi Joshi''' (Manasi Joşi, doglan senesi: 11 iýun 1989) — hindi para-badmintonçysy. Ol para-badminton boýunça zenanlaryň ýekelikdäki SL3 kategoriýasynda öňki dünýä çempionydyr. 2022 ýylyň 8 martynda ol zenanlaryň ýekelikdäki SL3 kategoriýasynda dünýäde 1 orna çykdy.

== Irki durmuşy we gelip çykyşy ==
Manasi Gajarat ştatynyň Rajkot şäherinde doguldy we Mumbaýyň Anuşaktinagar sebitinde ulaldy. Ol 2010 ýylda Mumbaý uniwersitetiniň K. J. Somaýa Inženerçilik kollejiniň Elektronika inženerçiligi fakultetini tamamlady. Sporty söýýän Manasi mekdep we kollej ýyllarynda futbol we badminton oýnady. Joşi badminton oýnamaga alty ýaşynda, &quot;Bhabha&quot; Atom Barlag Merkeziniň pensiýadaky alymy bolan kakasy bilen bilelikde başlady. Ýyllaryň dowamynda ol dürli ýaryşlarda mekdebine, kollejine we işleýän kärhanasyna wekilçilik etdi. 2010 ýylda okuwyny tamamlandan soň, ol 2011 ýylyň dekabryna çenli programma üpjünçiligi boýunça inžener bolup işledi&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-10-06|title=90% of India can't afford high-end prostheses: Para athlete Manasi Joshi|url=https://www.hindustantimes.com/other-sports/90-differently-abled-can-t-afford-prostheses-para-athlete-manasi-joshi/story-fy5CIXdaZFFi95yHIOfG5M.html|access-date=2021-02-03|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Para-shuttler Manasi Joshi becomes the new badminton World No. 1|url=https://thebridge.in/badminton/para-shuttler-manasi-joshi-badminton-world-number-1-29855 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310052438/https://thebridge.in/badminton/para-shuttler-manasi-joshi-badminton-world-number-1-29855 |archive-date=10 March 2022 |access-date=10 March 2022 |website=www.thebridge.in |date=8 March 2022 |publisher=The Bridge}}&lt;/ref&gt;.

== Heläkçilik ==
2011 ýylyň dekabrynda işe barýarka motosiklet sürýän wagty ýol-ulag hadysasyna uçrady we onuň aýagyny amputasiýa etmek (kesip aýyrmak) zerurlygy ýüze çykdy&lt;ref name=&quot;hindu&quot;&gt;{{Cite news |last=Subrahmanyam |first=V. V. |date=2018-08-08 |title=Manasi in search of an Asiad medal |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/manasi-in-search-of-an-asiad-medal/article24634693.ece |access-date=2018-08-11 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-02-29 |title=At 22, She Lost Her Leg. At 26, Manasi Joshi Was an International Level Para-Badminton Player! |url=https://www.thebetterindia.com/45528/para-badminton-player-manasi-joshi/ |access-date=2019-10-19 |website=The Better India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news |last=Perera |first=Ayeshea |date=2020-02-04 |title=Manasi Joshi: The accident that created a world champion |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-51147071 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;. Hassahanada 45 gün geçirenden soň, Manasi Naw-Mumbaýyň Waşi şäherindäki MGM hassahanasyndan çykaryldy&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-02-04 |title=Manasi Joshi: The accident that created a world champion |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-51147071 |access-date=2021-02-03 |work=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

== Karýerasy ==
Joşi sport ýoluna 2015 ýylda başlady we 2020 ýylda zenanlaryň ýekelikdäki SL3 kategoriýasynda dünýäde 2 orna çykdy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Para-Badminton World Ranking Singles |url=https://extranet.bwfbadminton.com/docs/document-system/81/180/182/Ranking_with_details_singles_2019.06.10.pdf/ }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-23 |title=BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year? |url=https://www.bbc.com/news/world-55042935 |access-date=2021-02-03 |work=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kidangoor&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kidangoor |first=Abhishyant |title=This Badminton Star Is Fighting For Disability Rights in India |url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/5896369/manasi-joshi-next-generation-leaders/ |access-date=2021-02-03 |magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=8 October 2020 }}&lt;/ref&gt;. Ol 2014 ýylky Aziýa Para-oýunlaryna gatnaşmaga saýlandy we ilkinji halkara ýaryşyny Ispaniýada geçirdi. 2018 ýylda ol Pullela Gopichanddan özüne tälim bermegini haýyş etdi we Haýdarabatdaky onuň badminton akademiýasyna ýazyldy. 2015 ýylyň sentýabr aýynda Joşi Angliýanyň Stok-Mandewil şäherinde geçirilen Para-badminton boýunça dünýä çempionatynda garyşyk jübütleýin ýaryşda kümüş medal gazandy. 2018 ýylyň oktýabr aýynda Indoneziýanyň Jakarta şäherinde geçirilen 2018 ýylky Aziýa Para oýunlarynda Hindistanyň adyndan bürünç medal gazandy. 2019 ýylyň awgust aýynda Şweýsariýanyň Bazel şäherinde geçirilen Para-badminton boýunça 2019 ýylky dünýä çempionatynda altyn medal gazandy. Ol Hytaýyň Guançžou şäherinde geçirilen 2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynda Thulasimathi Murugesan bilen bilelikde jübütleýin ýaryşda kümüş medal, şeýle hem SL3 derejesindäki ýekeleýin ýaryşda bürünç medal gazandy&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://english.sakshi.com/sports/2019/08/28/who-is-manasi-joshi-gold-medalist-at-para-world-badminton-championship-2019|title=Who Is Manasi Joshi: Gold Medalist At Para World Badminton Championship 2019|website=Sakshipost|date=28 August 2019|language=en|access-date=2019-08-29|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120122948/https://english.sakshi.com/sports/2019/08/28/who-is-manasi-joshi-gold-medalist-at-para-world-badminton-championship-2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Manasi Joshi, who won gold at BWF Para Badminton World Championships? |url=https://www.theweek.in/news/sports/2019/08/28/Who-is-Manasi-Joshi-who-won-gold-at-BWF-Para-Badminton-World-Championships.html |access-date=2021-02-03 |website=The Week |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://megscpwd.gov.in/success-stories.html|title=Success Stories: Office of The State Commissioner for Persons with Disabilities, Government of Meghalaya|website=megscpwd.gov.in|language=en|access-date=2018-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;news18.com&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/badminton/world-para-badminton-championships-title-a-dream-come-true-manasi-joshi-2283577.html|title=World Para Badminton Championships Title a Dream Come True: Manasi Joshi |agency=IANS |publisher=News 18 |date=2019-08-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PM congratulates Manasi Nayana Joshi, Thulasimathi Murugesan for winning silver in women's doubles Badminton at Asian Para Games |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1972133 |access-date=2024-01-12 |website=pib.gov.in}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-24 |title=Asian Para Games 2023, Day 2 Highlights: Medal rush continues as India win 17 medals, including 3 gold |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/live-updates-of-asian-para-games-2023-medal-tally-day-2/liveblog/104663844.cms |access-date=2024-01-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Sylaglar we ykrar edilme ==
Manasi 2020 ýylyň oktýabr aýynda &quot;TIME&quot; žurnaly tarapyndan &quot;2020 ýylyň geljekki nesil lideri&quot; (Next Generation Leader 2020) sanawyna girizildi we žurnalyň Aziýa boýunça neşiriniň daşky sahypasynda ýerleşdirildi; şeýlelikde, maýyplygy bolan adamlaryň hukuklaryny gorap çykyş edýän şahsyýet hökmünde žurnalyň daşky sahypasynda görkezilen dünýäde ilkinji para-sportsmen we ilkinji hindi sportsmeni boldy.

Halkara gyz çagalar güni (2020 ýylyň 11 oktýabry) mynasybetli, &quot;Barbie&quot; kompaniýasy ýaş gyzlara ylham bermek maksady bilen, Manasiniň keşbine meňzeş ýeke-täk &quot;Barbie&quot; gurjagyny ýasap, ony we onuň gazanan üstünliklerini belledi.[18] Şeýle hem, ol BBC tarapyndan 2020 ýylda dünýäde iň köp ylham beriji we täsirli 100 zenanyň biri hökmünde ykrar edildi we P. W. Sindhu, Meri Kom, Wineş Fogat we Duti Çand bilen bir hatarda BBC-niň &quot;2020 ýylyň hindi zenan sportsmeni&quot; baýragyna dalaşgär görkezildi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 October 2020 |title=Barbie doll modelled after para-badminton champ Manasi Joshi {{!}} Ahmedabad News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/barbie-doll-modelled-after-para-badminton-champ-manasi-joshi/articleshow/78609033.cms |access-date=2021-02-03 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-23 |title=BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year? |url=https://www.bbc.com/news/world-55042935 |access-date=2021-02-03 |work=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC Sport&quot;&gt;{{Cite news |title=Indian Sportswoman of the Year nominees revealed |url=https://www.bbc.co.uk/sport/51107182 |access-date=2021-02-03 |work=BBC Sport |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
* 2017 — Maharashtra Rajya Eklavya Khel Krida Puraskar (Iň ýokary ştat sylagy)
* 2019 — Maýyplygy bolan iň gowy türgen (zenan) üçin milli sylag&lt;ref&gt;{{Cite web|last=admin|title=Winners of National Disability Awards 2019!|url=https://ourcivilsociety.com/2019/11/18/winners-of-national-disability-awards-2019/|access-date=2021-02-03|language=en-US|archive-date=20 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420201159/https://ourcivilsociety.com/2019/11/18/winners-of-national-disability-awards-2019/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2019 — ESPN India Awards-da ýylyň maýyplygy bolan türgeni sylagy&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sindhu, Saurabh win ESPN India's player of year award|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/sindhu-saurabh-win-espn-indias-player-of-year-award/1739395|access-date=2021-02-03|website=outlookindia.com}}{{dead link|date=August 2026|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
* 2019 — Times of India-nyň ýylyň iň gowy para-türgeni sylagy&lt;ref&gt;{{Cite web|date=8 March 2020|title=TOISA 2019: Happy that my efforts are helping me get recognition, says Para-athlete of the Year Manasi Joshi - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/toisa-2019-happy-that-my-efforts-are-helping-me-get-recognition-says-para-athlete-of-the-year-manasi-joshi/articleshow/74540149.cms|access-date=2021-02-03|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2019 — Hindu gazetiniň Aces 2020 ýylyň türgen zenany (para-sport) sylagy (dalaşgär)&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sportstar|first=Team|title=Sportstar ACES Awards 2020 - As it happened|url=https://sportstar.thehindu.com/aces-awards/sportstar-aces-awards-2020-live-rohit-sharma-kohli-kapil-dev-sindhu-india-cricket-ganguly-leander-steve-smith-mumbai/article30557688.ece|access-date=2021-02-03|website=Sportstar|date=13 January 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2019 — BBC-niň Hindistanda ýylyň türgen zenany&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-11-23|title=BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year?|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-55042935|access-date=2021-02-03}}&lt;/ref&gt;
* 2020 — TIME-yň &quot;Indiki nesliň lideri&quot; (Next Generation Leader)
* 2020 — BBC-niň &quot;100 zenan&quot; sanawy[25]
* 2020 — Forbes India, 2020 ýylyň öz güýji bilen üstünlik gazanan zenanlary&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Self-Made Women 2020: India's top women achievers|url=https://www.forbesindia.com/lists/self-made-women-2020/1835/1|access-date=2021-02-03|website=Forbes India|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:1989 ýylda doglanlar]]
[[Kategoriýa:Hindistanly zenan badmintonçylar]]
[[Kategoriýa:Hindistanly zenan para-badmintonçylar]]
[[Kategoriýa:Rajkotly türgenler]]
[[Kategoriýa:Gujaratly türgenler]]
[[Kategoriýa:Gujaratly zenan türgenler]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň paralimpiýa badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:XXI asyryň hindistanly zenan türgenleri]]
[[Kategoriýa:&quot;Arjuna&quot; baýragynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2018 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:Aziýa Para oýunlarynda badminton boýunça medallaryň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň adyndan Aziýa Para oýunlarynda kümüş medal gazananlar]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň adyndan Aziýa Para oýunlarynda bürünç medal gazananlar]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2018 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň badmintonçylary]]</text>
      <sha1>1l0my2jyreqs68zc3meq4v9p7vg8n4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avani Lekhara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25091</id>
    <revision>
      <id>271151</id>
      <parentid>271110</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10658" sha1="tisspumic85knsn3eggxrkw0ez65du2" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name = Avani Lekhara
| image = Avani_Lekhara_in_2022.jpg
| image_size = 250px
| caption = Lekhara 2022 ýylda
| nationality = Hindistanly
| birth_date = {{birth date and age|df=y|2001|11|8}}
| birth_place = Deep-pura obasy, th. Andhi (Jamwaramgrah)Jaipur, Rajasthan, Hindistan
| years_active = 2015-häzirki wagta çenli
| height = 5 fut 3 dýuým (160 sm)
| website = [https://twitter.com/AvaniLekhara Twitter]
| country = Hindistan
| sport = Atuw
| disability = Paraplegiýa (oňurga ýiliginiň şikeslenmegi)
| disability_class = SH1
| event = 10 m howaly tüpeňden dik durup atmak SH1&lt;br/&gt;50 m tüpeňden 3 ýagdaýda atmak SH1
| club = Rajasthan Döwlet Tüpeň Assosiasiýasy
| coach = Subhash Rana, Suma Shirur
| paralympics =  [[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2024 Pariž]] {{gold1}}
[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2020 Tokio]] {{gold1}} {{bronze3}}
| highest_ranking = Dünýäde 1 orun (SH1, 10 m howaly tüpeň)
1 &lt;ref&gt;{{cite news|title=World Shooting Para Sport Rankings / Official World Rankings 2023|work=World Shooting Para Sport|url=https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|access-date=6 September 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182209/https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|archivedate=9 July 2021}}&lt;/ref&gt;
| medal_templates = {{Medal|Country|{{IND}}}}
{{Medal|Sport|Zenanlaryň atuşy}} [[File:Shooting pictogram (Paralympics).svg|25px]]
{{Medal|Count | total = yes
 | [[Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atuw|Paralimpiýa oýunlary]] | 2 | 0 | 1
 | Para dünýä kubogy | 3 | 1 | 1
 | [[Aziýa Paralimpiýa oýunlary]] | 1 | 0 | 0
}}
{{Medal|Competition|[[Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atuw|Paralimpiýa oýunlary]]}}[[File:IPC logo (2019).svg|center|40px]]
{{Medal|Gold|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2020 Tokio]]|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atuw|10 m howaly tüpeň SH1]]}}
{{Medal|Gold|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2024 Pariž]]|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atuw|10 m howaly tüpeň SH1]]}}
{{Medal|Bronze|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2020 Tokio]]|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atuw|50 m tüpeň 3 ýagdaý SH1]]}}
{{Medal|Competition|[[Atuw boýunça Para-sport dünýä çempionaty|Dünýä çempionaty]]}}
{{Medal|Bronze|2026 Çangwon|10 m howaly tüpeň SH1}}
{{Medal|Competition|[[WSPS World Cup|Para dünýä kubogy]]}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Shalya|first=Mandakini|title=Para World Cup: Teenage shooter Avani Lekhara wins 10m air rifle silver|work=[[The Times of India]]|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/para-world-cup-teenage-shooter-avani-lekhara-wins-10m-air-rifle-silver/articleshow/70399906.cms|access-date=6 September 2024}}&lt;/ref&gt;
{{Medal|Gold|2022 Fransiýa|10 m howaly tüpeň SH1}}
{{Medal|Gold|2022 Fransiýa|50 m tüpeň 3 ýagdaý SH1}}
{{Medal|Gold|2025 Al Aýn|10 m howaly tüpeň SH1}}
{{Medal|Silver|2022 Günorta Koreýa|10 m howaly tüpeň SH1}}
{{Medal|Bronze|2024 Nýu-Deli|10 m howaly tüpeň dik durup atmak SH1}}
{{Medal|Competition|[[Aziýa Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2022 Aziýa Paralimpiýa oýunlary|2022 Hançžou]]|[[2022 Aziýa Paralimpiýa oýunlarynda atuw|10 m howaly tüpeň]]}}
| show_medals = yes
}}
'''Awani Lekhara''' (doglan senesi: 8 noýabr 2001 ýyl) — hindi para-atyjy (tüpeň görnüşi boýunça). SH1 synpynda çykyş edýän ol, 2020 ýyldaky Tokio Paralimpiýa oýunlarynda altyn medal gazanyp, Paralimpiýa oýunlarynda altyn medal alan ilkinji hindi zenany boldy. Şeýle hem, ol 2024 ýyldaky Pariž Paralimpiýa oýunlarynda altyn medal gazanyp, yzly-yzyna altyn medallary gazanan ilkinji hindi zenany boldy.

== Irki durmuşy we bilimi ==
Lekhara Rajastanyň Jaýpur şäherindendir. 2012 ýylda, 11 ýaşyndaka bolup geçen awtoulag heläkçiligi netijesinde, onuň bedeniniň aşaky bölegi doly hereketsiz galýar (paraplegiýa). Kakasy ony sport bilen meşgullanmaga höweslendirýär; ol ilki ok-ýaý atmak boýunça türgenleşýär, ýöne soňra hakyky höwesini tapýan atyjylyk sportuna geçýär. Häzirki wagtda ol Hindistandaky Rajastan Uniwersitetinde hukuk ugry boýunça okaýar. Ol &quot;Kendriya Vidyalaya 3&quot; (Jaýpur) mekdebiniň okuwçysy bolup, şol ýerde sebit derejesindäki atyjylyk ýaryşynda ilkinji altyn medalyny gazanypdyr&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 August 2021 |title=Avani Lekhara wins India's first gold at Tokyo Paralympics |url=https://olympics.com/en/news/avani-lekhara-wins-gold-10m-air-rifle-shooting-tokyo-2020-paralympics |access-date=9 May 2025 |website=Olympics.com}}&lt;/ref&gt;.
== Karýerasy ==
Lekhara öňki Olimpiýa çempiony Abhinaw Bindradan ylham alyp, 2015 ýylda atyjylyk sportuna başlaýar we şondan bäri birnäçe milli hem-de halkara derejesindäki üstünlikleri gazanýar&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 October 2021|title=Avani Lekhara: Golden girl from Pink City|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/avani-lekhara-golden-girl-from-pink-city-7561670/|access-date=29 September 2023|work=[[The Indian Express]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 August 2021|title=Tokyo Paralympic 2020: Avani Lekhara wins historic gold for India in shooting|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-58339652|access-date=30 August 2021|agency=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kartik|first=RJ|date=7 October 2021|title=Avani Lekhara Interview|url=https://youtube.com/watch?v=DEbuzlM1Iqw&amp;t=192s|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417205806/https://www.youtube.com/watch?v=DEbuzlM1Iqw&amp;t=192s|archive-date=17 April 2022|access-date=17 April 2022|website=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;.

Lekhara 2020 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda zenanlaryň arasynda 10 metr aralyga howa tüpeňinden atmak (SH1 synpy) ýaryşynda altyn medal we 50 metr aralyga tüpeňden atmak (üç pozisiýa) ýaryşynda bürünç medal gazandy. Ol Paralimpiýa altyn medalyny gazanan ilkinji hindi zenany boldy we zenanlaryň arasynda 10 metr aralyga howa tüpeňinden atmak (SH1 synpy) boýunça Paralimpiýa rekordyny goýdy&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 August 2021|title=India's first woman Paralympic gold medallist Avani Lekhara inspired by Abhinav Bindra's autobiography|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/avani-lekhara-inspired-by-abhinav-bindras-autobiography-7478442/|access-date=6 September 2024|work=The Indian Express|last=Mukherjee|first=Deep}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=30 August 2021|title=Truly special moment: India celebrates Avani Lekhara, the golden girl at Tokyo Paralympics|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/tokyo-paralympics-avani-lekhara-19-years-shooting-gold-medal-pm-modi-abhinav-bindra-1846937-2021-08-30|access-date=30 August 2021|magazine=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 August 2021|title=Shooter Avani Lekhara becomes first Indian woman to win gold at Paralympics|url=https://www.thehindu.com/sport/shooter-avani-lekhara-becomes-first-indian-woman-to-win-gold-at-paralympics/article36173838.ece|access-date=30 August 2021|work=[[The Hindu]]|agency=[[Press Trust of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shooting athlete Avani Lekhara enters history books with gold|url=https://www.paralympic.org/feature/shooting-athlete-avani-lekhara-enters-history-books-gold|access-date=3 September 2021|agency=[[International Paralympic Committee]]}}&lt;/ref&gt;.

2021 ýylky 3 sentýabrynda, zenanlaryň arasynda 50 metr aralyga howa tüpeňinden dik durup atmak ýaryşynda bürünç medal gazanmagy bilen, ol Paralimpiýa taryhynda iki medal gazanan ilkinji hindi zenan paralimpiýaçysy boldy&lt;ref&gt;{{cite news|date=3 September 2021|title=Avani Lekhara becomes first Indian woman to win 2 Paralympic medals|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-paralympics/legend-at-19-avani-lekhara-becomes-first-indian-woman-to-win-2-paralympic-medals/articleshow/85890352.cms|access-date=3 September 2021|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;.

2024 ýylky martynda Nýu-Delide geçirilen Dünýä kubogynda 227,0 utuk toplap, bürünç medal gazandy. Ol Parižde geçirilen 2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynda zenanlaryň arasynda 10 metr aralyga howa tüpeňi bilen (dik durup atmak, SH1 klasy) ýaryşda altyn medal gazandy. Ol üç sany Paralimpiýa medalyny gazanan ilkinji hindi zenan türgeni boldy&lt;ref name=&quot;2024 New Delhi&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.paralympic.org/news/new-delhi-2024-agarwal-delivers-gold-paris-2024-quota-hosts |title=New Delhi 2024: Agarwal delivers gold, Paris 2024 quota for hosts |last=Sharma |first=Priyanka |date=9 March 2024 |website=International Paralympic Committee |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811220457/https://www.paralympic.org/news/new-delhi-2024-agarwal-delivers-gold-paris-2024-quota-hosts |archive-date=11 August 2024 |url-status=live |access-date=22 November 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avani&quot;&gt;{{cite news|url=https://olympics.com/en/news/paris-2024-paralympics-shooting-avani-lekhara-india-gold-medal|title=Avani Lekhara becomes first Indian woman to win two gold medals at Paralympics|date=30 August 2024|access-date=31 August 2024|work=[[Olympics.com]]|archive-date=4 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240904073227/https://olympics.com/en/news/paris-2024-paralympics-shooting-avani-lekhara-india-gold-medal|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Lekhara, Awani}}
[[Kategoriýa:2001 ýylda doglanlar]]
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:Hindistanly zenan nyşanaçylar]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň Paralimpiýa nyşanaçylary]]
[[Kategoriýa:Hindistanda nyşana atyş sporty]]
[[Kategoriýa:XXI asyryň hindistanly türgen zenanlary]]
[[Kategoriýa:Rajasthanlylar]]
[[Kategoriýa:Jaýpurly türgenler]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň nyşanaçylary]]
[[Kategoriýa:Nyşana atyş boýunça Paralimpiýa medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň altyn medally Paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:Hindistanyň bürünç medally Paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:&quot;Khel Ratna&quot; baýragynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Sportda &quot;Padma Shri&quot; baýragynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Rajasthan Uniwersitetiniň uçurymlary]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň nyşanaçylary]]</text>
      <sha1>tisspumic85knsn3eggxrkw0ez65du2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leani Ratri Oktila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25094</id>
    <revision>
      <id>271156</id>
      <parentid>271123</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25832" sha1="43qpg4qnd7zbc1z526l3s1069cxzez9" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name                    = Leani Ratri Oktila
| image                   = 20191209 PBSI WorldTourFinals GalaDinner (31 of 31).jpg
| caption                 = Oktila 2019 ýylky BWF World Tour finalynyň gala agşamynda 2019 ýylky [[BWF baýraklary|BWF baýragyny]] aldy
| birth_name              = 
| birth_date              = {{Birth date and age|1991|05|06|df=y}}
| birth_place             = [[Kampar regensi|Kampar]], [[Riau]], [[Indoneziýa]]
| death_date              = 
| height                  = 162 sm
| weight                  = 69 kg 
| event                   = Aýallaryň ýekebara SL4&lt;br /&gt;Aýallaryň jübütler SL3-SU5&lt;br /&gt;Garyşyk jübütler SL3-SU5
| highest_ranking         = 1 (AY 27 Awgust 2019)&lt;br /&gt; 1 (AJ [[Khalimatus Sadiyah]] bilen 18 Fewral 2020)&lt;br /&gt; 1 (GJ [[Hary Susanto]] bilen 18 Fewral 2020) 
| current_ranking         =  
| current_ranking_date    = 
| country                 = {{INA}}
| coach                   = 
| career_record           = 
| handedness              = Sag
| best_result             = 
| bwfbadminton_id         = P60966
| bwfpara_id              = 428b85f6-b1c0-4cd4-81dc-f8776f0471e7
| medal_templates          =
{{Medal|Sport|Aýallaryň [[para-badminton]]y}}
{{Medal|Country | {{INA}}}}
{{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Gold | [[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda badminton|2020 Tokio]] | [[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda badminton - aýallaryň SL3-SU5 jübütleri|Aýallaryň jübütleri]]}}
{{Medal|Gold | 2020 Tokio | [[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda badminton - garyşyk jübütler SL3-SU5|Garyşyk jübütler]]}}
{{Medal|Gold | [[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2024 Pariž]] | [[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda badminton - garyşyk jübütler SL3-SU5|Garyşyk jübütler]]}}
{{Medal|Silver | 2020 Tokio | [[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda badminton - aýallaryň ýekebara SL4|Aýallaryň ýekebara ýaryşy]]}}
{{Medal|Silver | 2024 Pariž | [[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda badminton - aýallaryň ýekebara SL4|Aýallaryň ýekebara ýaryşy]]}}
{{Medal|Competition|[[BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|Dünýä çempionatlary]]}}
{{Medal|Gold | [[2017 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2017 Ulsan]] | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold | [[2019 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2019 Bazel]] | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Gold | 2019 Bazel | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold |[[2022 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2022 Tokio]] | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | [[2024 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2024 Pattaya]] | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | 2024 Pattaya | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold | [[2026 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionaty|2026 Manama]] | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Gold | 2026 Manama | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Silver | 2017 Ulsan | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Silver | 2019 Bazel | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Silver | 2024 Pattaya | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Silver | 2026 Manama | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Bronze | 2017 Ulsan | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Competition|[[IWAS Dünýä oýunlary#IWAS Dünýä oýunlary|World Abilitysport oýunlary]]}}
{{Medal|Gold|[[IWAS Dünýä oýunlary#IWAS Dünýä oýunlary|2023 Nakhon Ratchasima]]|{{nowrap|Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}}}&lt;ref name=&quot;wabl23&quot;&gt;{{cite news |first= |last= |title=World Abilitysport Games 2023 - Badminton |url=https://worldabilitysportgames2023.com/sports/badminton-2/ |publisher=World Abilitysport Games 2023 |date= |access-date=8 December 2023 |language=en |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208062841/https://worldabilitysportgames2023.com/sports/badminton-2/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231208062841/https://worldabilitysportgames2023.com/sports/badminton-2/ |archivedate=8 December 2023 }}&lt;/ref&gt;
{{Medal|Gold|2023 ýylky Nakhon Ratchasima|{{nowrap|Aýallaryň jübütleri}}}}
{{Medal|Gold|2023 ýylky Nakhon Ratchasima|{{nowrap|Garyşyk jübütler}}}}
{{Medal|Competition|[[Aziýa Para oýunlary]]}}
{{Medal|Gold | [[2014 ýylky Aziýa Para oýunlarynda badminton|2014 Inçhon]] | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold | [[2018 ýylky Aziýa Para oýunlarynda badminton|2018 Jakarta]] | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | 2018 Jakarta | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold | [[2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynda badminton|2022 Hangzhou]] | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | 2022 Hangzhou | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Silver | 2014 Inçhon | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Silver | 2018 Jakarta | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Silver | 2022 Hangzhou | [[2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynda badminton - aýallaryň ýekebara SL4|Aýallaryň ýekebara ýaryşy]]}}
{{Medal|Bronze | 2014 Inçhon | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Competition|[[ASEAN Para oýunlary]]}}
{{Medal|Gold | [[2015 ýylky ASEAN Para oýunlarynda badminton|2015 Singapur]] | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Gold | 2015 Singapur | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | 2015 Singapur | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold | [[2017 ýylky ASEAN Para oýunlarynda badminton|2017 Kuala-Lumpur]] | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Gold | 2017 Kuala-Lumpur | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | 2017 Kuala-Lumpur | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold | [[2023 ýylky ASEAN Para oýunlarynda badminton|2023 Kamboja]] | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Gold | 2023 Kamboja | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | 2023 Kamboja | Garyşyk jübütler}}
{{Medal|Gold | [[2025 ýylky ASEAN Para oýunlarynda badminton|2025 Nakhon Ratchasima]] | Aýallaryň ýekebara ýaryşy}}
{{Medal|Gold | 2025 Nakhon Ratchasima | Aýallaryň jübütleri}}
{{Medal|Gold | 2025 Nakhon Ratchasima | Garyşyk jübütler}}
}}
'''Leani Ratri Oktila''' (doglan senesi: 1991 ýyl 6 maý) — indoneziýaly para-badmintonçydyr. Ol bu sportuň üç görnüşinde-de (aýallaryň arasynda ýekelik, aýallaryň arasynda jübütlik we garyşyk jübütlik) iň ýokary dünýä derejesinde çykyş etdi.

Sumatra adasyndaky Riau welaýatynyň Kampar etrabynda, Siabu obasynda on çaganyň ikinjisi bolup dünýä inen Oktila, ýönekeý maşgalada terbiýelendi; onuň kakasy ýerli ekinleri bejerýän daýhan, ejesi bolsa kiçi göwrümli işler arkaly maşgalanyň geçinmegine goşant goşýan öý hojalykçysydy. Oktila ilkinji bilimini Riau welaýatyndaky ýerli mekdeplerde aldy we şol ýerde başlangyç hem-de orta mekdep bilimini tamamlady; soňra bolsa sportdaky mümkinçilikler ony türgenleşmek üçin başga ýere göçmäge iterdi.

2021 ýylda ol Indoneziýanyň adyndan çykyş edip, 2020 ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň aýallaryň arasyndaky jübütlik (SL3–SU5) ýaryşynda Khalimatus Sadiýa bilen bilelikde para-badminton boýunça ilkinji altyn medalyny gazandy. Şeýle-de, Oktila aýallaryň arasyndaky ýekelik ýaryşynda kümüş medal gazandy.

== Karýerasy ==
Oktila badminton bilen ýedi ýaşynda, ene-atasynyň gönüden-göni ýolbaşçylygy astynda tanyşdy. Onuň zehini tapawutlanyp durýardy, bu bolsa oňa ýaşlykdan üstünlik gazanmaga, şol sanda milli ýaryşlarda öz welaýatyna wekilçilik etmäge mümkinçilik berdi. Ilki bilen, Oktila 8 ýaşyndan başlap adaty türgen hökmünde badminton oýnady we 1999 ýyldan başlap milli ýaryşlarda bäsleşdi. Emma 2011 ýylda Oktila motosikl heläkçiligine uçrady; netijede onuň çep aýagy gysgaldy we sag aýagyndan 7 sm gysga boldy. Şonuň üçin ol maýyplygy bolan türgenleriň derejesine (klassyna) geçmegi ýüregine düwdi. Derrew görkezilen lukmançylyk kömegi hassahana ýerleşdirilmegini we şikesleri bejermek üçin birnäçe operasiýany öz içine aldy, ýöne olar hereket etmekde we deňagramlylygy saklamakda dowamly kynçylyklary döretdi. Oktilanyň dikeldiş prosesi 2011 ýyldan 2012 ýyla çenli bir ýyldan gowrak wagt dowam etdi we zeper ýeten aýagynyň esasy funksiýalaryny dikeltmäge gönükdirilen intensiw fizioterapiýa seanslaryny öz içine aldy. Şeýle tagallalara garamazdan, şikes galyp galdy we onuň fiziki mümkinçiliklerini düýpli üýtgetdi&lt;ref name=&quot;wow.tribunnews.com&quot;&gt;{{cite news |title=Kisah Leani Ratri Oktila Merangkai Karir Badminton Usai Kecelakaan Hingga Jadi Nomor Satu Dunia |url=https://wow.tribunnews.com/2018/10/06/kisah-leani-ratri-oktila-merangkai-karier-badminton-usai-kecelakaan-hingga-jadi-nomor-satu-dunia |website=[[Tribun News]] |date=6 October 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Setiawan|first=Lalu Hendri Bagus|date=12 October 2018|title=Pernah Bertubuh Normal, Begini Kisah Oktila Leani Ratri Akhirnya Jadi Atlet Difabel|url=https://www.grid.id/read/04954783/pernah-bertubuh-normal-begini-kisah-oktila-leani-ratri-akhirnya-jadi-atlet-difabel|website=[[Grid Network|Grid.ID]]|language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908030650/https://www.grid.id/read/04954783/pernah-bertubuh-normal-begini-kisah-oktila-leani-ratri-akhirnya-jadi-atlet-difabel|archive-date=8 September 2021|access-date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;.

Fiziki kemçiligine uýgunlaşmak üçin Oktila deňagramlylygy we durnuklylygy ýokarlandyrmaga gönükdirilen ýöriteleşdirilen tälimçilikden geçdi; bu tapgyrda deň däl ýöreýşini kompensirlemek üçin bir aýakda güýçlendiriji maşklar we çydamlylyk ylgawlary ýaly usullar ulanyldy. Ilkibaşda daýanç hökmünde taýak ulanan bolsa-da, soňra hiç hili kömekçi serişdesiz meýdançada ylgap başlady we özüniň gaýduwsyzlygy bilen lukmanlary haýran galdyrdy&lt;ref name=&quot;cnnindonesia.com&quot;&gt;{{Cite news |title=Leani Ratri/Khalimatus Sadiyah Raih Emas Paralimpiade Tokyo |url=https://www.cnnindonesia.com/olahraga/20210904181056-170-689793/leani-ratri-khalimatus-sadiyah-raih-emas-paralimpiade-tokyo |website=[[CNN Indonesia]] |date=4 September 2021 |language=id}}&lt;/ref&gt;.

Oktilanyň fiziki ýagdaýy Bütindünýä Badminton Federasiýasynyň (BWF) we Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) standartlaryna laýyklykda bahalandyryldy we netijede ol aýaklardaky kemçilik sebäpli dik durup oýnalýan SL4 kategoriýasyna degişli edildi. Bu kategoriýa, deňagramlylyga, hereket güýjüne we oýun wagtynda şatllary (ýelekli topy) dolandyrmak ukybyna täsir edýän aýak uzynlygynyň azyndan 7 sm tapawudy ýaly, aşaky aýaklarda orta derejeli funksional çäklendirmeleri bolan türgenlere degişlidir. Onuň çep aýagyndaky şikesden soňky süňk gysgalmasy bilen baglanyşykly ýagdaýy SL4 kriteriýalaryna, şol sanda aşaky aýakda myşsa güýjüniň we hereket diapazonynyň peselendigini görkezýän aýdyň subutnamalara laýyk gelýärdi. Soňra ol jübütleýin oýunlarda SL3-SU5 (SU5 ýokarky aýakdaky ýeňil kemçilikleri ýa-da şoňa meňzeş ýagdaýlary aňladýar) bilelikdäki ýaryşlarda çykyş etdi, ýöne onuň esasy şahsy klassifikasiýasy SL4 bolup galýar&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Puspa |first=Farahdilla |date=5 September 2021 |editor-last=Eka Jaya |editor-first=Eris |title=Hasil Badminton Paralimpiade Tokyo, Leani Ratri Oktila Raih Medali Perak |url=https://www.kompas.com/badminton/read/2021/09/05/07540598/hasil-badminton-paralimpiade-tokyo-leani-ratri-oktila-raih-medali-perak |website=[[Kompas.com|Kompas]] |language=id |access-date=5 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kecelakaan Membawa Leani Ratri Oktila Jadi Juara Dunia Para Badminton |url=https://www.msn.com/id-id/olahraga/pesta-olahraga-asia-2018/kecelakaan-membawa-leani-ratri-oktila-jadi-juara-dunia-parabadminton/ar-BBNHyRX |publisher=msn |accessdate=18 September 2018 |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.paralympic.org/badminton&lt;/ref&gt;.

Oktila ilkinji para-badminton çempionlygyny öz doglan welaýaty bolan Riauda geçirilen 2012 ýylky Milli Paralimpiýa Oýunlarynda (Peparnas) gazandy. Şol ýaryşda Ratri bir altyn we bir kümüş medal aldy. Oktila 2013 ýylda Indoneziýanyň Milli Paralimpiýa Komitetine (NPC) goşuldy. Paralimpiýa ýygyndy topary bilen bilelikde, Oktila çäklendirmelerine garamazdan üstünlik gazanmaga bolan höwesini barha artdyrýar.

Günorta Koreýanyň Ulsan şäherinde geçirilen 2017 ýylky BWF Para-Badminton boýunça dünýä çempionatynda Oktila zenanlaryň arasyndaky SL3-SU5 jübütleýin oýunlarda Halimatus Sadiýa bilen we garyşyk SL3-SU5 jübütleýin oýunlarda Hari Susanto bilen altyn medallary gazandy&lt;ref&gt;{{cite web|title=BWF Para-Badminton World Championships|url=https://www.tournamentsoftware.com/sport/tournament.aspx?id=02949A40-0043-4A81-AAA7-CCDC38219288|website=Tournament Software|accessdate=18 December 2017}}&lt;/ref&gt;.

2018 ýyla çenli Oktila şol ýyl geçirilen dört sany halkara ýekeleýin ýaryşyň üçüsinde ýeňiş gazanyp, BWF-iň &quot;Ýylyň iň gowy zenan para-badmintonçysy&quot; baýragyna mynasyp boldy we bu sport görnüşinde öňdebaryjy türgen hökmünde öz ornuny berkitdi. Ol hem &quot;Irish Para Badminton International&quot;, hem-de &quot;Canada Para Badminton International&quot; ýaryşlarynda üç sany altyn medaly — zenanlaryň SL4 ýekelik, zenanlaryň SL3-SU5 jübütlik we garyşyk SL3-SU5 jübütlik görnüşlerinde — gazandy. Jakartada geçirilen Aziýa Para oýunlarynda dürli görnüşlerde birnäçe altyn medal gazanyp, sebitdäki agdyklygyny berkitdi&lt;ref&gt;[https://gms.asianparagames2018.id/RS2018/bm/cm/MedalsAudit_Sports.aspx?sid=2&amp;sname=Badminton&amp;scode=BA&amp;fld=&amp;cid=0&amp;dt= Badminton medal audit]{{Dead link|date=June 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Oktila, Tokio-2020 Paralimpiýa oýunlaryndan medal bilen gaýdan indoneziýaly türgenleriň biri boldy. Ol ilkinji altyn medalyny zenanlaryň jübütleýin ýaryşynda Halimatus Sadiýa bilen bilelikde gazandy. Sadiýa we Oktila 2021 ýylky 4 sentýabrynda, şenbe güni, hytaýly jübüt Çen Hefan we Ma Huihuini 21–18 we 21–12 hasaby bilen ýeňdiler. Soňra Oktila zenanlaryň ýekelikdäki ýaryşynda hem çykyş edip, hytaýly türgen Çen Hefan bilen garşydaş boldy. Üç set dowam eden oýunda ýeňlen Oktila, 2021 ýylky 5 sentýabrynda, ýekşenbe güni kümüş medala eýe boldy. Iň soňunda, Oktila fransuz jübüti Lukas Mazur we Fostin Noel bilen bolan garyşyk jübütleýin ýaryşyň finalynda ähli güýjüni orta goýdy. Hari Susanto bilen hyzmatdaşlyk edip, Oktila Tokio-2020 Paralimpiýa oýunlarynda Indoneziýanyň ikinji altyn medalyny üstünlikli gazandy. Tokiodaky ýaryşdan soň, Oktila 2022 ýylda ogluny dünýä indermek üçin arakesme aldy we 2022 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionatynda ýaryşlara gaýdyp geldi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cms.bwfbadminton.com/wp-content/uploads/2021/08/Final-Draw-Paralympic-Games-.pdf |title=Badminton at the 2020 Summer Paralympics draw results |publisher=[[Badminton World Federation]] |date=26 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cms.bwfbadminton.com/wp-content/uploads/2021/08/Final-Draw-Paralympic-Games-.pdf |title=Badminton at the 2020 Summer Paralympics draw results |publisher=[[Badminton World Federation]] |date=26 August 2021}}&lt;/ref&gt;.

Oktila 2023 ýylky &quot;Spanish Para Badminton International&quot; ýaryşynda üç sany altyn medal gazandy. &quot;Spanish Para Badminton International&quot; ýaryşy, 2023 ýylky möwsümde maýyplygy bolan badmintonçylar üçin yzygiderli BWF ýaryşlarynyň täzeden başlamagyny aňlatdy. BWF-iň para-badminton boýunça ikinji derejeli bu halkara ýaryşy 20–26 fewral aralygynda Ispaniýanyň Witoriýa şäherinde geçirildi. Onda bäş dürli ýaryş görnüşi boýunça jemi 22 kategoriýa boýunça bäsleşikler geçirildi. Indoneziýa jemi dokuz medal, şol sanda ýedi altyn we iki bürünç medal gazandy. Oktila Indoneziýanyň topary tarapyndan gazanylan alty altyn medalyň üçüsine eýe boldy. Oktila zenanlaryň ýekelikdäki SL4 kategoriýasynda, zenanlaryň jübütleýin SL3-SU5 kategoriýasynda we garyşyk jübütleýin SL3-SU5 kategoriýasynda çempionlyk titulyny gazandy. Zenanlaryň ýekelikdäki ýaryşynda Oktila finalda ýaponiýaly Haruka Fujinony 21–11, 14–21, 21–13 hasaby bilen ýeňip, çempion boldy. Soňra Oktila zenanlaryň jübütleýin ýaryşynda Halimatus Sadiýa bilen bilelikde çykyş etdi. Finalda olar hindi jübüti bolan Manasi Joşi we Şantiýa Wiswanatany 21–9, 21–19 hasaby bilen, set ýitirmän ýeňdiler. Garyşyk jübütleýin ýaryşda bolsa, [[Hikmat Ramdani]] bilen bilelikde çykyş eden Oktila, Çirag Bareta we Mandip Kaury 21–11, 21–12 hasaby bilen, ýene-de set ýitirmän ýeňlişe sezewar etdi&lt;ref name=&quot;Idn times&quot;&gt;{{Cite web|date=28 February 2023|title=Keren Para-badminton Indonesia Sabet 7 Gelar Juara di Spanyol|url=https://www.idntimes.com/sport/arena/keren-para-badminton-indonesia-sabet-7-gelar-juara-di-spanyol-00-l8swn-h6y1h9|access-date=26 June 2026|publisher=Idn times|website=}}&lt;/ref&gt;.

Oktilanyň üstünlikleri Hytaýyň Hangçžou şäherinde geçirilen Aziýa Para oýunlarynda hem dowam etdi; ol bu ýerde zenanlaryň jübütleýin SL3-SU5 görnüşinde Halimatus Sadiýa bilen we garyşyk jübütleýin SL3-SU5 görnüşinde Hikmat Ramdani bilen altyn medallary, şeýle hem zenanlaryň ýekeleýin SL4 görnüşinde Çen Hefanga garşy oýunda kümüş medaly gazandy. Bu üç ýaryşyň dowamynda ol, şol sanda birnäçe altyn medaly öz içine alýan jemi dokuzdan gowrak medal gazanyp, Aziýanyň para-badmintonynda öňdebaryjy güýç hökmünde öz ornuny berkitdi&lt;ref name=&quot;asian22&quot;&gt;{{cite web |title=Hangzhou 2022 Asian Para Games|url=https://bwfbadminton.com/tournament/4895/hangzhou-2022-asian-para-games/results/podium|publisher= [[Badminton World Federation]]|access-date= |language=en |date=28 October 2023}}&lt;/ref&gt;.

Taýlandda geçirilen 2024 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionatynda Oktila, ene bolandan soň ýaryşlara doly gaýdyp gelenden bary-ýogy birnäçe aý geçenden soň taryhy üstünlige ýetdi: ol Ramdani bilen bilelikde garyşyk jübütleýin SL3-SU5 görnüşinde (watandaşlary Fredi Setiawan we Sadiýany 21–9, 21–16 hasaby bilen ýeňip) we Sadiýa bilen bilelikde zenanlaryň jübütleýin SL3-SU5 görnüşinde (hindi türgenleri Manasi Joşi we Tulasimati Murugesany 22–20, 21–17 hasaby bilen ýeňip) altyn medallary gazandy, şeýle hem zenanlaryň ýekeleýin SL4 görnüşinde hytaýly Çen Hefanga garşy oýunda kümüş medala eýe boldy.

Oktila Pariž-2024 Paralimpiýa oýunlarynda Indoneziýa üçin iki medal gazanyp, ýene-de üns merkezine düşdi. Oktila 2024 ýylky Paralimpiýa oýunlarynda zenanlaryň ýekeleýin SL4 we garyşyk jübütleýin SL3-SU5 görnüşlerinde iki medal gazandy. Oktila garyşyk jübütleýin görnüşde watandaşlary Halimatus Sadiýa we Fredi Setiawany ýeňip, Hikmat Ramdani bilen bilelikde altyn medala eýe boldy. Oktila we Ramdani, 2024 ýylky 2 sentýabrynda, duşenbe güni Indoneziýa üçin kümüş medal gazanan Sadiýa we Setiawana garşy oýunda 21–16 we 21–15 hasaby bilen ýeňiş gazandylar&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://olympics.com/OG2024/pdf/PG2024/BDM/PG2024_BDM_C75_BDMXDOUBLES-05030-----------------.pdf |publisher=[[Paris Organising Committee for the 2024 Olympic and Paralympic Games|COJOP2024]] |website=Olympics.com |title=Mixed doubles SL3–SU5 – Draw |date=1 September 2024 |access-date=1 September 2024}}&lt;/ref&gt;.

Oktila Tailandda geçirilen 2025 ýylky ASEAN Para oýunlarynda üç sany altyn medal gazandy. Ol bu medallary şu ýaryşlarda aldy: Hikmat Ramdani bilen bilelikde SL3-SU5 garyşyk jübütler ýaryşynda; SL4 zenanlar jübütler ýaryşynda; we Halimatus Sadiýa bilen bilelikde SL3-SU5 zenanlar jübütler ýaryşynda. 2026 ýylyň 25 ýanwarynda, ýekşenbe güni günortandan soň SPADT konferensiýa merkeziniň ýapyk stadionynda çykyş edip, Oktila şu derejä ýetip, durnuklylygyny saklap bilendigi üçin minnetdarlygyny bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 January 2026|title=Raih Tiga Emas ASEAN Para Games Thailand, Leani Ratri Harap Regenerasi Atlet Para Bulutangkis Putri Indonesia Berjalan Baik|url=https://www.kemenpora.go.id/detail/6575/raih-tiga-emas-asean-para-games-thailand-leani-ratri-harap-regen|access-date=|publisher=Kemenpora|website=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2026 |title=2026 BWF Para-Badminton World Championships - Prospectus |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5569/docs/Prospectus%20-%20BAHRAIN%20PBWC%202026%20v1.pdf |access-date=13 January 2026 |publisher=[[Badminton World Federation]] |website=BWF.sport}}&lt;/ref&gt;.

Oktila SL4 zenanlar ýekelik görnüşinde 2026 ýylyň dünýä çempiony boldy. 2026 ýylky BWF Para-badminton boýunça dünýä çempionatynyň finaly 2026 ýylyň 14 fewralynda, şenbe güni Bahreýndäki &quot;Isa Sport Hall&quot; toplumynda geçirildi. Oktila Hytaýyň wekili Huan Siksüany (Huang Zixuan) ýeňip, altyn medaly gazandy. Oktila Huan bilen dartgynly göreş alyp bardy. Üç setden ybarat bolan oýunda ol Huany 21–9, 19–21, 21–14 hasaby bilen ýeňdi. Oktilanyň SL4 zenanlar ýekelik görnüşinde dünýä çempiony adyna çenli bolan ýoly ajaýyp boldy. Ol ýarym finalda ýaryşyň esasy favoriti bolan norwegiýaly Helle Sofi Sagöýi (Helle Sofie Sagøy) 21–9, 21–18 hasaby bilen ýeňdi. Ondan öň, çärýek finalda ol Hytaýyň wekili Çen Hefany (Cheng Hefang) 24–22, 21–19 hasaby bilen ýeňipdi. Oktilanyň 2026 ýylky dünýä çempionatyndaky gazanan altyn medallarynyň sany, ol garyşyk jübütler görnüşinde hem dünýä çempiony bolanyndan soň has-da artdy. Ramdani we Oktila hytaýly jübüt Ýan Sýanýuany (Yang Jianyuan) we Ýan Çýusýany (Yang Qiuxia) 21–6, 21–15 hasaby bilen ýeňdiler&lt;ref name=&quot;fre26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;b&amp;i26&quot; /&gt;.

Oktila Ýewropada geçirilen 2026 ýylky BWF Para-badminton dünýä tapgyrynyň iki ýaryşynda bäş sany altyn medal gazanmagy başardy. Oktila 2026 ýylyň iýun aýynda iki sany ýokary derejeli ýaryşa — 16–21 iýun aralygynda Fransiýanyň Muluz şäherinde geçirilen &quot;French Para Badminton International 2026&quot; we 24–28 iýun aralygynda Irlandiýa Respublikasynyň Dublin şäherinde geçirilen &quot;British &amp; Irish Para Badminton International&quot; ýaryşlaryna gatnaşdy. Oktila zenanlaryň ýekelikdäki SL4 görnüşinde we Hikmat Ramdani bilen bilelikde garyşyk jübütleýin SL3-SU5 görnüşinde yzygiderli çempion boldy. Şeýle hem, ol zenanlaryň jübütleýin SL3-SU5 görnüşinde Halimatus Sadiýa bilen bilelikde ýene bir altyn medal gazandy. Oktila möwsümdäki ilkinji gezek üç ýaryşda ýeňiş gazanmak üstünligine &quot;British &amp; Irish Para Badminton International&quot; ýaryşynda ýetdi. Onuň mundan öňki şeýle üstünligi (üç ýaryşda ýeňiş gazanmagy) 2024 ýylky sentýabr aýynda geçirilen &quot;Indonesia Para Badminton International&quot; ýaryşynda bolupdy&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Badminton OKTILA Leani Ratri - Tokyo 2020 Paralympics|url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/badminton/athlete-profile-n1722165-oktila-leani-ratri.htm|website=[[2020 Olympics]]|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908030936/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/badminton/athlete-profile-n1722165-oktila-leani-ratri.htm|archive-date=8 September 2021|access-date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Oktila, Leani Ratri}}
[[Kategoriýa:1991 ýylda dogulanlar]]
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:Riaudan bolan türgenler]]
[[Kategoriýa:Riaudan bolan badmintonçylar]]
[[Kategoriýa:Indoneziýaly zenan badmintonçylar]]
[[Kategoriýa:Indoneziýaly para-badmintonçylar]]
[[Kategoriýa:Indoneziýanyň paralimpiýa badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:Indoneziýanyň paralimpiýa altyn medalçylary]]
[[Kategoriýa:Indoneziýanyň paralimpiýa kümüş medalçylary]]
[[Kategoriýa:Badminton boýunça paralimpiýa medalçylary]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:Badminton boýunça Aziýa Para oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:Indoneziýanyň Aziýa Para oýunlaryndaky altyn medalçylary]]
[[Kategoriýa:Indoneziýanyň Aziýa Para oýunlaryndaky kümüş medalçylary]]
[[Kategoriýa:Indoneziýanyň Aziýa Para oýunlaryndaky bürünç medalçylary]]
[[Kategoriýa:2014 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2018 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2014 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:2018 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Aziýa Para oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:Badminton boýunça ASEAN Para oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:Indoneziýanyň ASEAN Para oýunlaryndaky altyn medalçylary]]
[[Kategoriýa:2015 ýylky ASEAN Para oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2017 ýylky ASEAN Para oýunlarynyň badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2023 ýylky ASEAN Para oýunlary badmintonçylary]]
[[Kategoriýa:2015 ýylky ASEAN Para oýunlarynyň medal gazananlary]]
[[Kategoriýa:2017 ýylky ASEAN Para oýunlarynyň medal gazananlary]]
[[Kategoriýa:2023 ýylky ASEAN Para oýunlarynyň medal gazananlary]]
[[Kategoriýa:2025 ýylky ASEAN Para oýunlarynyň medal gazananlary]]</text>
      <sha1>43qpg4qnd7zbc1z526l3s1069cxzez9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kadeena Cox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25095</id>
    <revision>
      <id>271155</id>
      <parentid>271125</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29693" sha1="ctfpkvw3xo9km4uekgx04zikr6i9otu" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| header_color      = yellow
| name             = Kadeena Cox
| honorific_suffix = [[Britaniýa imperiýasynyň ordeni|OBE]]
| image            = Kadeena Cox Rio2016.jpg
| image_size       = &lt;!--Diňe ini 220 pikseldan kiçi suratlar üçin. !--&gt;
| caption          = Koks 2016ýylky Paralimpiýa oýunlarynda
| birth_name       =
| full_name         = 
| nickname         = 
| disability_class = [[T38 (klassifikasiýa)|T38]], [[C4 (klassifikasiýa)|C4]]
| birth_date       = {{birth date and age|1991|3|10|df=yes}}
| birth_place      = [[Lids]], Günbatar Ýorkşir, Angliýa
| death_date       = 
| death_place      = 
| height           = &lt;!-- {{convert| |cm|ftin}} (2012) !--&gt;
| weight           = &lt;!-- {{convert| |kg|lb}} (2012) !--&gt;
| website          = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} !--&gt;
| country          = Beýik Britaniýa
| sport            = Ýeňil atletika, welosport
| event            = T38 sprint, C4 parawelosport
| college_team      = 
| club             = Sale Harriers
| team             = 
| turned_pro        = 
| coach            = Joseph McDonnell
| retired          = 
| coaching         = 
| worlds           = 
| regionals        = 
| nationals        = 
| olympics         = 
| paralympics      = 
| highest_ranking   = 1-nji - 100 m (T37)&lt;br/&gt;1-nji - 400 m '''WR''' (T38)
| personal_best               = {{nowrap|100 m sprint: 12.98 sek}}&lt;br/&gt;{{nowrap|200 m sprint: 27.15 sek}}&lt;br/&gt;{{nowrap|400 m sprint: 1:00.71}}
| show_medals      = no
| medal_templates   = 
{{Medal|Country|{{GBR2}}}}
{{Medal|Sport | Aýallaryň [[para ýeňil atletika|para ýeňil atletikasy]]}}
{{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2016 Rio]]|[[2016ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - aýallaryň 400 metri T38|400 m - T38]]}}
{{Medal|Silver|2016 Rio|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - aýallaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m - T35-38]]}}
{{Medal|Bronze|2016 Rio|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - aýallaryň 100 metri T38|100 m - T38]]}}
{{Medal|Competition|[[Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty|Dünýä çempionatlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2015 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty|2015 Doha]]|[[2015 IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 100 metri|100 m - T37]]}}
{{Medal|Gold|2015 Doha|[[2015 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 4 x 100 metr estafetasy|4 × 100 m - T35-38]]}}
{{Medal|Gold|[[2017 Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty|2017 London]]|[[2017 Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 400 metri|400 m - T38]]}}
{{Medal|Silver|2017 London|[[2017 ýylky Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 100 metri|100 m - T38]]}}
{{Medal|Bronze|2017 London|[[2017 ýylky Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 200 metri|200 m - T38]]}}
{{Medal|Competition|[[IPC ýeňil atletika boýunça Ýewropa çempionaty|Ýewropa çempionatlary]]}}
{{Medal|Bronze|{{nowrap|[[2016 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça Ýewropa çempionaty|2016 Grosseto]]}}|[[2016 IPC ýeňil atletika boýunça Ýewropa çempionaty - aýallaryň 200 metri|200 m - T38]]}}
{{Medal|Sport | Aýallaryň [[parawelosport]]y}}
{{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2016 Rio]]|[[2016ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - aýallaryň 500 m wagt ýaryşy C4-5|C4-5 wagt ýaryşy]]}}
{{Medal|Gold|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2020 Tokio]]|[[2020ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - aýallaryň wagt ýaryşy C4-5|C4-5 wagt ýaryşy]]}}
{{Medal|Gold|2020 Tokio|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - garyşyk toparlaýyn sprint C1-5|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5]]}}
{{Medal|Gold|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2024 Pariž]]|[[2024ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - garyşyk toparlaýyn sprint C1-5|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5]]}}
{{Medal|Competition|[[UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|Trek boýunça dünýä çempionatlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2016 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2016 Montichiari]]|500 m wagt ýaryşy C4}}
{{Medal|Gold|[[2022 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2022 Saint-Quentin-en-Yvelines]]|500 m wagt ýaryşy C4}}
{{Medal|Gold|[[2023 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2023 Glasgow]]|500 m wagt ýaryşy C4}}
{{Medal|Gold|[[2024 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2024 Rio de Janeiro]]|500 m wagt ýaryşy C4}}
{{Medal|Silver|[[2020 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2020 Milton]]|500 m wagt ýaryşy C4}}
{{Medal|Silver|2023 Glasgow|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5}} 
{{Medal|Silver|[[2025 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2025 Rio de Janeiro]]|1 km wagt ýaryşy C4}}
{{Medal|Silver|2025 Rio de Janeiro|Sprint C4}}
{{Medal|Silver|2025 Rio de Janeiro|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5}}
}}
'''Kadeena Cox''' (Kadina Koks, doglan senesi: 10 mart 1991 ýyl) — T38 derejeli para-atletika boýunça sprint ýaryşlarynda we C4 derejeli para-welosiped sportynda çykyş edýän türgen, şeýle-de Britaniýanyň telewideniýe alyp baryjysy. Ol 2015 ýylky IPC-niň ýeňil atletika boýunça dünýä çempionatynda we 2016 ýylky UCI-niň welosiped sporty (trek) boýunça dünýä çempionatynda çykyş edip, degişlilikde T37 derejesinde 100 metre ylgamak we C4 derejesinde 500 metre wagt üçin ýaryşmak (time trial) boýunça dünýä çempiony boldy.

2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Beýik Britaniýanyň adyndan hem ýeňil atletika, hem-de welosiped sporty boýunça çykyş edip, ol T38 derejesinde 100 metre ylgamak ýaryşynda bürünç medal gazandy; şondan soň C4-5 derejesindäki welosiped ýaryşynda (wagt üçin ýaryşmak) altyn medal[5] we T38 derejesinde 400 metre ylgamak ýaryşynda ýene bir altyn medal gazandy. Şeýlelikde, ol 1984 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Isabel Barrdan bäri şol bir oýunlarda dürli sport görnüşlerinde birnäçe altyn medal gazanan ilkinji britaniýaly paralimpiýaçy boldy.

2021 ýylda ol ITV kanalynyň &quot;I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!&quot; şousynda gatnaşyjy hökmünde çykyş etdi. 2021 ýylky sentýabr aýynda Cox BBC-niň &quot;Celebrity MasterChef&quot; gepleşiginiň on altynjy möwsüminiň ýeňijisi boldy.

== Irki döwri we şahsy durmuşy ==
Cox 1991 ýylky 10 martynda Angliýanyň Günbatar Ýorkşir graflygynyň Lids şäherinde, Britaniýa göçüp gelen ýamaýkaly ene-atanyň maşgalasynda dünýä indi. Onuň ilkinji mekdebi Lidsiň Çapeltaun sebitindäki &quot;Bracken Edge&quot; başlangyç mekdebi boldy. Ol &quot;Wetherby&quot; orta mekdebinde okady, soňra bolsa Mançester Metropoliten uniwersitetinde fizioterapiýa boýunça bilim aldy&lt;ref name=&quot;Powerof10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thepowerof10.info/athletes/profile.aspx?athleteid=27319 |title=Kadeena Cox |publisher=thepowerof10.info |access-date=24 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yorkpost23oct&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.yorkshirepost.co.uk/news/main-topics/general-news/olympics-dream-of-leeds-sprinter-with-ms-1-6911186 |title=Olympics dream of Leeds sprinter with MS |work=Yorkshire Evening Post |date=23 October 2014 |access-date=24 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=c4tt500m&gt;{{cite web |url=https://www.britishcycling.org.uk/gbcyclingteam/article/20160317-2016-UCI-Para-Cycling-Track-World-Championships---Day-One-0 |title=Golden start for Great Britain at UCI Para-cycling Track World Championships |work=[[British Cycling]] |date=17 March 2016 |last=Gales |first=Aaron |access-date=17 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.paralympic.org/static/info/doha-2015/eng/zb/ZBB101A_QA2015AT@@@@@@@ENG_number=28268.htm |title=Cox, Kadeena |publisher=paralympic.org |access-date=24 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2016 Rio medals&quot;&gt;{{cite news |title=Rio Paralympics 2016: Kadeena Cox wins time trial to add to athletics gold |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/37328449 |work=BBC Sport |access-date=11 September 2016 |date=10 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pursuit&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/37363921 |title=Rio Paralympics 2016: Kadeena Cox's tireless pursuit of sprint and cycling glory |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=14 September 2016 |website=[[bbc.co.uk]] |access-date=23 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;handpicked&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.wetherbylions.org/single-post/2015/07/07/Local-greats-raise-money-for-local-girl-Kadeena-Cox |title=Local greats raise money for local girl, Kadeena Cox |publisher=wetherbylions.org |date=7 July 2015 |access-date=21 September 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Sport karýerasy ==
=== Maýyplygy bolmadyk türgen hökmünde ===
Cox 15 ýaşynda, hokkeý boýunça tälimçisiniň maslahaty bilen, bäsleşik derejesinde ylgamak (sprint) bilen meşgullanyp başlady. Indiki üç ýylky dowamynda ol 17 ýaşa çenli türgenleriň arasyndaky sebit ýaryşlarynda çykyş etdi we 100 metre ylgamak ýaryşlarynda birnäçe gezek baýrakly orunlary eýeledi. 2007 ýylda ol öz çykyşlaryna 60 metr we 200 metr aralyklaryna ylgawy hem goşdy we şol ýyl &quot;Manchester Open&quot; hem-de &quot;England Athletics Open&quot; ýaryşlarynyň U17 (17 ýaşa çenli) kategoriýalarynda 60 metr aralyga ylgawda bürünç medal gazandy. 2009 ýyla gelip, Koks ýeňil atletika möwsüminiň dowamynda ýaryşlara gatnaşyp başlady we &quot;Yorkshire &amp; Humberside&quot; sebit çempionatynda 100 metr aralyga ylgawda 12,60 sekunt, 200 metr aralyga ylgawda bolsa 25,58 sekunt bilen şahsy rekordlaryny goýdy. 2012 ýylda Koks milli derejeli ýaryşlara gatnaşyp başlady we Olimpiýa seýilgähinde geçirilen BUCS çempionatynda 200 metr aralyga ylgawda täze şahsy rekordyny goýup, bürünç medala mynasyp boldy. 2013 ýylda &quot;Northern Athletics&quot; çempionatynda 11,97 sekunt netijäni görkezip, ol ilkinji gezek 100 metr aralyga ylgawda 12 sekuntlyk çägi geçdi. Şol ýylky dowamynda ol 100 metr aralyk üçin 11,93 sekuntlyk täze şahsy rekordyny goýdy. Ylgawdan başga-da, kesellemezinden öň Koks Beýik Britaniýanyň skeleton toparyna girmek ugrunda hem göreşýärdi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?pageid=8937&amp;sportid=513&amp;personid=1389716 |title=Cox, Kadeena |publisher=[[International Paralympic Committee|IPC]] |access-date=24 October 2015 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090501/http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?pageid=8937&amp;sportid=513&amp;personid=1389716 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2014 ýylky 18 maýynda Koks &quot;Loughborough International&quot; ýaryşyna gatnaşdy; iki gün geçenden soň, onda geň alamatlar ýüze çykdy we ol gyssagly hassahana ýerleşdirildi; barlaglar netijesinde oňa insult diagnozy goýuldy. Iki aýlyk fizioterapiýadan soň ol ​​saglygyny dikeltdi we täzeden türgenleşige başlady. Soňra, 2014 ýylky 15 sentýabrynda, onuň sag golunda ýanma duýgusy peýda boldy. Indiki birnäçe günüň dowamynda bu ýagdaý agyrlaşyp, golunyň we sag aýagynyň uýuşmagyna sebäp boldy; şonuň üçin ol ýene-de insult güman edilip, hassahana ýerleşdirildi. Giňişleýin barlaglardan soň, oňa köp görnüşli skleroz (multiple sclerosis) diagnozy goýuldy&lt;ref name=&quot;yorkpost25sep&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/latest-news/top-stories/leeds-sprinter-with-ms-determined-to-turn-rio-dream-into-reality-1-7478981 |title=Leeds sprinter with MS determined to turn Rio dream into reality |work=Yorkshire Evening Post |date=25 September 2015 |access-date=24 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.paralympic.org/static/info/doha-2015/eng/at/ATR173A_QA2015ATW137902ENG.htm |title=Results – Women's 100m T37 Round 1 Heat 2/2 |work=[[International Paralympic Committee|IPC]] |date=24 October 2015 |access-date=24 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/34609943 |title=IPC World Athletics: Hannah Cockroft wins gold in Doha |work=BBC Sport |access-date=24 October 2015 |date=22 October 2015 |last=Hudson |first=Elizabeth}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/11964059/Kadeena-Cox-suffers-harsh-disqualification-at-IPC-Athletics-World-Championships-in-Doha.html |title=Kadeena Cox suffers harsh disqualification at IPC Athletics World Championships in Doha |work=The Telegraph |access-date=17 March 2016 |date=29 October 2015 |last=Bloom |first=Ben}}&lt;/ref&gt;.

=== Parasportda ylgawçy hökmünde ===
Rio şäherinde geçiriljek 2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmagy maksat edinip, Koks özüniň ylgaw karýerasyny dowam etdirmek üçin T37 derejeli ýeňil atletika türgeni we C2 derejeli welosipedçisi (trek boýunça) hökmünde hasaba alyndy.

Bir aý geçenden soň, Koks Dohada geçiriljek 2015 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionatynda çykyş etmek üçin Beýik Britaniýanyň ýygyndy toparyna saýlanyldy we ol ýerde T37 derejesinde 100 metr hem-de 200 metr aralyga ylgaw ýaryşlaryna gatnaşdy. 100 metr aralyga ylgaw ýaryşynyň finalyna barýan saýlama tapgyrlarynda Koks 13,59 sekuntlyk netije görkezip, fransuz türgeni Mandi Fransua-Eliniň (Mandy Francois-Elie) goýan dünýä rekordyny täzeledi. Şol günüň dowamynda ol T37 derejesinde 100 metr aralyga ylgaw boýunça finalda çykyş edip, 13,60 sekuntlyk netije bilen altyn medala mynasyp boldy we topardaşy Jorjina Hermitaji (Georgina Hermitage) ikinji orna düşürdi. Çempionatdaky soňky ýaryşy bolan T37 derejesinde 200 metr aralyga ylgaw ýaryşy jedelli ýagdaýda tamamlandy: sebäbi ol hasaba alyş möhletinden bir minut gijä galdy we ýaryşdan çetleşdirildi.

2016 ýylky iýun aýynda, T37 derejeli türgen hökmünde 2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazananyndan soň, Koks T38 derejeli türgen (maýyplygy has ýeňil bolan türgenler üçin niýetlenen kategoriýa) hökmünde täzeden hasaba alyndy. Bu ýagdaý onuň Rio oýunlaryna gatnaşmak baradaky umytlaryny howp astyna saldy, sebäbi Beýik Britaniýa eýýäm T38 derejeli sprinterler hökmünde has gowy netijeleri görkezen beýleki iki türgeni — Sofi Han (Sophie Hahn) we Oliwiýa Brini (Olivia Breen) saýlapdy. Klassifikasiýanyň üýtgedilendigine garamazdan, Koks 2016 ýylky iýul aýynda Rio Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak üçin saýlandy. Oýunlarda ol T38 derejesinde 400 metre ylgawda altyn, T35-38 derejesinde 4 × 100 metr estafetada kümüş we T38 derejesinde 100 metre ylgawda bürünç medal gazandy. Şeýle-de, ol T38 derejesinde 400 metre ylgawda 1:00.71 netije bilen täze dünýä rekordyny goýup, altyn medala eýe boldy. Soňra Koks ýapylyş dabarasynda Beýik Britaniýanyň toparynyň baýdak göterijisi hökmünde saýlandy&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/36502316 |title=Kadeena Cox: Paralympic dual competitor has athletics category changed |work=BBC Sport |access-date=28 June 2016 |date=10 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=4 September 2021|title=Athletics final result Women's 400m T38|url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/athletics/result-women-s-400m-t38-fnl-000100-.htm|access-date=4 September 2021|work=Tokyo 2020 Paralympics|publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]]|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902175719/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/athletics/result-women-s-400m-t38-fnl-000100-.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Beýik Britaniýanyň toparyna soňky pursatda goşulan Koks, Tokioda geçirilen we wagty yza süýşürilen 2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda T38 derejesinde 400 metre ylgaw ýaryşyna gatnaşdy. Ol 1:01.16 netije bilen (bu onuň şol möwsümde görkezen iň gowy netijesidi) ýaryşy dördünji orunda tamamlady&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/36890052 |title=Rio 2016: Jonnie Peacock in ParalympicsGB track and field team |work=BBC Sport |access-date=1 August 2016 |date=26 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;itv&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.paralympic.org/static/info/rio-2016/resIPC/pdf/PG2016/AT/PG2016_AT_C73A_ATW438101.pdf |title=Cox adds women's 400m T38 Paralympic title to track cycling gold medal with world record display at Rio 2016 |work=paralympic.org |access-date=5 October 2016 |date=15 September 2016 |first=Liam |last=Morgan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;itv&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.itv.com/news/calendar/2016-09-18/kadeena-cox-chosen-as-great-britains-flag-bearer-for-paralympic-closing-ceremony/ |title=Kadeena Cox chosen as Great Britain's flag bearer for Paralympic closing ceremony |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=18 September 2016 |website=[[itv.com]] |access-date=23 September 2016}}&lt;/ref&gt;.

=== Para-welosipedçi hökmünde ===
2015 ýylky sentýabr aýynda Koks Beýik Britaniýanyň milli welosiped ýaryşyna (trek boýunça) gatnaşdy we C1-5 derejesindäki garyşyk jynsly sprint görnüşindäki wagt ýaryşynda altyn medal gazandy&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britishcycling.org.uk/britishtrackchampionships/article/20150925-british-track-championships-Katy-Marchant-wins-first-British-title-with-sprint-triumph-at-British-Cycling-National-Track-Championships-0 |title=Katy Marchant wins first British title with sprint triumph at British Cycling National Track Championships |publisher=britishcycling.org.uk |date=25 September 2015 |access-date=24 October 2015 |last1=Hobro |first1=Scott |last2=O'Brien |first2=Tom}}&lt;/ref&gt;.

2016 ýylky mart aýynda Koks Montikiaride geçirilen UCI-niň para-welosiped boýunça dünýä çempionatynda Beýik Britaniýanyň adyndan çykyş etdi. Ýaryşdan bir gün öň C4 derejeli welosipedçi hökmünde täzeden klassifikasiýa edilendigine garamazdan, ol 500 metre wagt ýaryşynda 37.456 sekuntlyk netije bilen dünýä rekordyny goýup, altyn medal gazanmagy başardy. 1 awgustda Koks Rio Paralimpiýa oýunlarynda 500 metre wagt ýaryşyna (C4/C5) we şosse ýaryşyna (C4/C5) gatnaşmak mümkinçiligi bilen Beýik Britaniýanyň toparyna girizildi. Koks 2016 ýylky Paralimpiýa oýunlarynda 500 metre wagt üçin geçirilen ýaryşda altyn medal gazandy; onuň görkezen 34,598 sekuntlyk netijesi şol bir wagtda täze dünýä rekordy boldy. Yza süýşürilen Tokio Paralimpiýa oýunlarynda bolsa, Koks ýene-de 34,812 sekuntlyk dünýä rekordy bilen altyn medal gazanyp, wagt üçin geçirilen ýaryşdaky çempionlyk derejesini gorap saklady&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/58352830 |title=Live Tokyo Paralympics: Cox wins time trial gold in world record  |work=BBC Sport |date=27 August 2021 |access-date=27 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=winter&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/37451988 |title=Kadeena Cox: Briton wants to compete at 2022 Beijing Winter Paralympics |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=23 September 2016 |website=[[bbc.co.uk]] |access-date=23 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/36940826 |title=Rio Paralympics: Kadeena Cox confirmed in two sports |work=BBC Sport |date=1 August 2016 |access-date=1 August 2016}}&lt;/ref&gt;.

2024 ýylda Fransiýanyň Pariž şäherinde geçirilen Paralimpiýa oýunlarynda Koks britan topardaşlary Jako wan Gass we Jodi Kandi bilen bilelikde C1-5 derejesindäki 750 metr aralyga toparlaýyn sprint ýaryşynda altyn medal gazandy&lt;ref&gt;{{cite news |last=Aldred |first=Tanya |date=1 September 2024 |title=Redemption for Kadeena Cox as Britain claim five medals in the velodrome |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/sep/01/redemption-for-kadeena-cox-as-britain-claim-five-medals-in-the-velodrome |access-date=12 September 2024 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;.

Rio-de-Žaneýroda geçirilen 2025 ýylky UCI Para-welosiped sporty boýunça trek dünýä çempionatynda Koks üç sany kümüş medal gazandy: zenanlaryň arasynda C4 derejesinde 1 km aralyga wagt üçin ýaryşda, zenanlaryň arasynda C4 derejesinde sprintde we Jodi Kandi hem-de Fin Grem bilen bilelikde garyşyk C1–5 toparlaýyn sprint ýaryşynda&lt;ref name=&quot;UCI2025&quot;&gt;{{cite web |title=2025 UCI Para-cycling Track World Championships: gold for seven nations on second day |url=https://www.uci.org/article/2025-uci-para-cycling-track-world-championships-gold-for-seven-nations-on/6a3cqFSmTvlNXdD3AVSpDw |website=Union Cycliste Internationale (UCI) |publisher=UCI |date=17 October 2025 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BC2025&quot;&gt;{{cite web |title=Sensational six medals round out Great Britain’s campaign at the 2025 UCI Para-cycling Track World Championships |url=https://www.britishcycling.org.uk/track/article/20251019-Sensational-six-medals-round-out-Great-Britain%E2%80%99s-campaign-at-the-2025-UCI-Para-cycling-Track-World-Championships-0 |website=British Cycling |publisher=British Cycling |date=19 October 2025 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Sylaglar we hormatlar ==
Koks ýeňil atletika goşan goşandy üçin 2017 ýylky Täze ýyl sylaglarynda Britan imperiýasynyň ordeniniň agzasy (MBE), şeýle hem ýeňil atletika we welosiped sportuna goşan goşandy üçin 2022 ýylky Täze ýyl sylaglarynda Britan imperiýasynyň ordeniniň ofiseri (OBE) derejesine mynasyp görüldi.

2017 ýylky mart aýynda Londondaky &quot;Park Lane&quot; köçesinde ýerleşýän &quot;Hilton&quot; myhmanhanasynda geçirilen &quot;Lycamobile British Ethnic Diversity Sports Awards&quot; (BEDSAs) dabarasynda Koks &quot;Sporting Equals&quot; tarapyndan &quot;ýylky türgen zenany&quot; baýragyna mynasyp görüldi.

2022 ýylky 5 iýunynda Koks ser Kris Hoý bilen bilelikde welosiped sürüp, &quot;Platinum Jubilee Pageant&quot; (Şa zenanynyň tagta çykmagynyň platina ýubileýi mynasybetli dabaraly ýöriş) çäresiniň &quot;The Time of Our Lives&quot; (Durmuşymyzyň iň ajaýyp pursatlary) atly bölümine ýolbaşçylyk etdi&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/platinum-jubilee-pageant-queen-elizabeth-b2094246.html | title=When is the Platinum Jubilee Pageant and who is performing? | website=[[Independent.co.uk]] | date=5 June 2022 | accessdate=5 June 2022}}&lt;/ref&gt;.

Koksyň ady 2024 ýylda açylyşy geçirilen &quot;Ribbons&quot; (Lentalar) atly heýkelde görkezilen atlaryň hataryndadyr.
== Media çykyşlary ==
Ol 2016 ýylky dekabr aýynda &quot;Celebrity Mastermind&quot; teleýaýlym taslamasynda çykyş etdi; ol ýerde öz ýöriteleşen temasy bolan &quot;Arsenal F.C.&quot; futbol kluby boýunça bary-ýogy 3 utuk gazandy, umumy bilimler tapgyrynda bolsa hiç hili utuk gazanyp bilmedi. Bu taslamanyň taryhyndaky iň pes netije boldy. Şol aýyň dowamynda ol Ellis Wer (öňki adaty möwsümde &quot;Pulsar&quot; robotyny dolandyran) bilen hyzmatdaşlykda &quot;Celebrity Robot Wars 2016&quot; gepleşiginiň ikinji bölüminde ýeňiş gazandy. Olar dik diskli &quot;Kadeena Machina&quot; atly roboty ulandylar; bu robot gatnaşan dört söweşiniň hemmesinde ýeňiş gazanan ýeke-täk robot boldy.

2017 ýylda ol Britaniýanyň telewideniýesindäki gyşky sport görnüşlerine bagyşlanan &quot;The Jump&quot; şousyna gatnaşdy, ýöne bäsdeşleriň köplenç şikes alýandygy sebäpli, şou wagtynda onuň maliýeleşdirilmegi togtadyldy. 2018 ýylky aprel aýynda Koks &quot;Stand Up to Cancer&quot; guramasyna goldaw bermek maksady bilen &quot;Channel 4&quot; kanalynyň &quot;The Great Stand Up to Cancer Bake Off&quot; gepleşigine gatnaşdy. 2021 ýylda ol türgen kärdeşi Adam Gemili bilen &quot;Celebrity Gogglebox&quot; gepleşiginde çykyş etdi we 2024 ýylda paralimpiýa türgeni Loren Stedman bilen şol gepleşige gaýdyp geldi. 2021 ýylky sentýabr aýynda Koks Jo Swoşy we Megan MakKennany ýeňip, BBC-niň &quot;Celebrity MasterChef&quot; gepleşiginiň on altynjy möwsüminde ýeňiji boldy&lt;ref name=&quot;voice-online&quot;&gt;{{cite news|last=Hinds|first=Rodney|date=23 March 2017|title=British Ethnic Diversity Sports Awards honoured Sir Mo|publisher=Voice Online|url=http://www.voice-online.co.uk/article/british-ethnic-diversity-sports-awards-honoured-sir-mo|access-date=1 April 2018|archive-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620051044/http://www.voice-online.co.uk/article/british-ethnic-diversity-sports-awards-honoured-sir-mo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620051044/http://www.voice-online.co.uk/article/british-ethnic-diversity-sports-awards-honoured-sir-mo|archivedate=20 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;skysports&quot;&gt;{{cite news|last=Trehan|first=Dev|date=19 March 2017|title=Sir Mo Farah and Kadeena Cox honoured at BEDSAs|publisher=[[Sky Sports News]]|url=http://www.skysports.com/more-sports/other-sports/news/29877/10807310/sir-mo-farah-and-kadeena-cox-honoured-at-bedsas|access-date=1 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|date=18 March 2017|title=Mo Farah &amp; Kadeena Cox win British Ethnic Diversity Sports Awards awards|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.co.uk/sport/39314017|access-date=1 April 2018}}&lt;/ref&gt;.

2021 ýylky noýabr aýynda Koksuň &quot;I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!&quot; gepleşiginiň ýigrimi birinji möwsümine gatnaşjakdygy yglan edildi. Ol bäsleşikden çykarylan ikinji gatnaşyjy boldy. Soňra, 2022 ýylky iýun aýynda Koks BBC-niň &quot;Doctors&quot; serialynyň bir bölüminde gysgaça keşpde (kameo) çykyş etdi. 2023 ýylky 7 ýanwarynda Koks şäherde bir ýyl dowam edýän medeni festiwal bolan &quot;LEEDS 2023&quot;-iň açylyş çäresi hökmünde geçirilen &quot;The Awakening&quot; atly tomaşada sahnada çykyş etdi. 2025 ýylky 24 ýanwarynda ol &quot;Would I Lie To You?&quot; gepleşiginde çykyş etdi&lt;ref name=&quot;WILTY2025&quot;&gt;{{cite web |title=Would I Lie To You? Series 18 episode guide |url=https://www.comedy.co.uk/tv/would_i_lie_to_you/episodes/18/ |website=British Comedy Guide |access-date=27 January 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/leeds-simon-armitage-gabby-logan-brexit-corinne-bailey-rae-b2258194.html|title=Leeds kickstarts Year Of Culture 2023 with a bang|date=8 January 2023|website=The Independent|accessdate=1 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Timblick |first1=Simon |title=Doctors spoilers: Valerie Pitman is off on a SNEAKY mission! |url=https://www.whattowatch.com/spoilers/doctors-spoilers-valerie-pitman-is-off-on-a-sneaky-mission |access-date=25 June 2022 |work=[[What to Watch]] |publisher=([[Future plc]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/tv/im-celebs-kadeena-cox-hits-22397470|title=I'm A Celeb's Kadeena Cox responds after sharing moments viewers didn't see|first=Jessica|last=Sansome|date=8 December 2021|website=Manchester Evening News|accessdate=17 January 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title= Meet the Campmates of 2021!|url= https://www.itv.com/imacelebrity/articles/meet-the-campmates-of-2021|access-date=15 November 2021 |work=[[ITV (TV network)|ITV]]|date=15 November 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Cox, Kadeena}}
[[Category:1991 ýylda doglanlar]]
[[Category:Diri adamlar]]
[[Category:Iňlis zenan sprinterler]]
[[Category:Para-atletika boýunça dünýä rekordynyň eýeleri]]
[[Category:Britan maýyp türgenler]]
[[Category:Maýyp zenan türgenler]]
[[Category:Maýyp ýeňil atletikaçylar]]
[[Category:Iňlis welosipedçileri (trek)]]
[[Category:Iňlis zenan welosipedçiler]]
[[Category:Garaýagyz britan zenan türgenler]]
[[Category:Ýamaýka gelip çykyşly iňlisler]]
[[Category:Ýamaýka gelip çykyşly türgenler]]
[[Category:Beýik Britaniýanyň adyndan Paralimpiýa oýunlarynyň bürünç medallarynyň eýeleri]]
[[Category:Beýik Britaniýanyň adyndan Paralimpiýa oýunlarynyň kümüş medallarynyň eýeleri]]
[[Category:Beýik Britaniýanyň adyndan Paralimpiýa oýunlarynyň altyn medallarynyň eýeleri]]
[[Category:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]]
[[Category:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň welosipedçileri]]
[[Category:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal eýeleri]]
[[Category:Britan imperiýasynyň ordeniniň ofiserleri]]
[[Category:Lidsden bolan welosipedçiler]]
[[Category:Lidsden bolan türgenler]]
[[Category:Para-welosipedçiler]]
[[Category:Ýeňil atletika boýunça Paralimpiýa medal eýeleri]]
[[Category:Welosiped sporty boýunça Paralimpiýa medal eýeleri]]
[[Category:Beýik Britaniýanyň Paralimpiýa türgenleri]]
[[Category:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]]
[[Category:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal eýeleri]]
[[Category:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň welosipedçileri]]
[[Category:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň welosipedçileri]]
[[Category:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal eýeleri]]
[[Category:XXI asyryň iňlis zenan türgenleri]]
[[Category:Dünýä çempionatlarynyň medal eýeleri]] Para atletika boýunça Ýewropa çempionaty]]
[[Kategoriýa:Mançester Metropoliten Uniwersitetiniň uçurymlary]]
[[Kategoriýa:Dünýä Para atletika çempionatynda medal gazananlar]]
[[Kategoriýa:2026 ýylky Arkalaşyk oýunlarynda welosipedçiler]]
[[Kategoriýa:2026 ýylky Arkalaşyk oýunlarynda medal gazananlar]]
[[Kategoriýa:Arkalaşyk oýunlarynda welosiped sporty boýunça kümüş medal gazananlar]]</text>
      <sha1>ctfpkvw3xo9km4uekgx04zikr6i9otu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Louise Fiddes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25098</id>
    <revision>
      <id>271157</id>
      <parentid>271132</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7620" sha1="5i4to4j933mn5i5sbq3ikzbmc2kh6an" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name = Louise Fiddes
| nickname =
| image =
| image_size =
| caption =
| nationality =
| sport = Paralimpiýa ýüzüşi
| disability =
| disability_class = [[S14 (klassifikasiýa)|S14, SB14, SM14]]
| event =
| club = Hatfield Swimming Club&lt;ref name=&quot;a876&quot;&gt;{{cite web | last=Metcalfe | first=Neil | title=Pariž Paralimpiýa oýunlarynda ýeňiş gazanan altyn gyz Louise Fiddes ýeňişden soň geň galdy | website=Welwyn Hatfield Times | date=2 September 2024 | url=https://www.whtimes.co.uk/sport/24556239.louis-fiddes-hatfield-swimming-club-wins-paralympics-gold/ | access-date=29 November 2024}}&lt;/ref&gt;
| coach = Janko Gojkovic
| birth_date = {{Birth date and age|2001|03|26|df=y}}
| birth_place = Barnet, London, [[Angliýa]], [[Beýik Britaniýa]]
| retired =
| death_date =
| death_place =
| height =
| weight =
| personal_best =
| country = {{GBR2}}
| medal_templates = {{Medal|Sport|[[Paralimpiýa ýüzüşi]]}}
{{Medal|Country|{{GBR2}}}}
{{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2024 Pariž]]|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş - aýallaryň 100 metr brass usuly SB14|100 m brass usuly SB14]]}}
{{Medal|Silver|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2020 Tokio]]|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş - aýallaryň 100 metr brass usuly SB14|100 m brass usuly SB14]]}}
{{Medal|Bronze| 2020 Tokio | [[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr şahsy kompleks usuly SM14|200 m şahsy kompleks usuly SM14]]}}
{{Medal|Bronze|2024 Pariž|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr erkin usuly S14|200 m erkin usuly S14]]}}
{{Medal|Competition|[[Para ýüzüş boýunça dünýä çempionaty|Dünýä çempionatlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2019 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionaty|2019 London]]|[[2019 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionatynda ýüzüş - aýallaryň 100 metr brass usuly|100 m brass usuly SB14]]}}
{{Medal|Bronze|2019 London|[[2019 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionatynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr şahsy kompleks usuly|200 m şahsy kompleks usuly]]}}
{{Medal|Bronze|[[2022 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionaty|2022 Madeira]]|[[2022 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionatynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr erkin usuly|200 m erkin usuly S14]]}}
{{Medal|Bronze|2022 Madeira|[[2022 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionatynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr şahsy kompleks usuly|200 m şahsy kompleks usuly SM14]]}}
{{Medal|Bronze|[[2023 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionaty|2023 Mançester]]|[[2023 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionatynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr erkin usuly|200 m erkin usuly S14]]}}
{{Medal|Bronze|[[2025 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionaty|2025 Singapur]]|[[2025 ýylky Para ýüzüş boýunça dünýä çempionatynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr erkin usuly|200 m erkin usuly S14]]}}
{{Medal|Competition|[[Para ýüzüş boýunça Ýewropa çempionaty|Ýewropa çempionatlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2018 ýylky Para ýüzüş boýunça Ýewropa çempionaty|2018 Dublin]]|100 m brass usuly SB14}}
{{Medal|Bronze|2018 Dublin|100 m kebelek usuly S14}}
{{Medal|Bronze|2018 Dublin|200 m şahsy kompleks usuly SM14}}
{{Medal|Country|{{ENG}}}}
{{Medal|Competition|[[Arkalaşygyň oýunlary]]}}
{{Medal|Bronze|[[2022 ýylky Arkalaşygyň oýunlary|2022 Birmingem]]|[[2022 ýylky Arkalaşygyň oýunlarynda ýüzüş - aýallaryň 200 metr erkin usuly S14|200 m erkin usuly S14]]}}
}}
'''Louise Fiddes''' (Luiza Fiddes, doglan senesi: 2001 ýylky 26 marty) — halkara derejeli ýaryşlarda çykyş edýän britan paralimpiýa ýüzüjisidir. Ol brass usulynda geçirilýän ýaryşlarda dünýä we Ýewropa çempionydyr. Ol Welwin Garden-Sitide ulaldy we Hatfild ýüzüş klubunda türgenleşdi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Louise Fiddes - IPC Athlete Bio |url=http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&amp;sportid=514&amp;personid=1668384&amp;wintergames=-1&amp;refreshauto=1 |date=7 May 2020 |website=ipc.infostradasports.com}}{{dead link|date=February 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World championships gold in front of supporters delights Hatfield's Fiddes |url=https://www.whtimes.co.uk/sport/world-championship-delight-for-hatfield-s-louise-fiddes-1-6273184 |date=7 May 2020 |website=Welwyn Hatfield Times}}{{dead link|date= November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Louise Fiddes tops swimming world series table |url=http://www.uksportsassociation.org/2018/06/fiddes-tops-world-series-table/ |date=7 May 2020 |website=UK Sports Association for People with Learning Disability}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Louise Fiddes - British Swimming |url=https://www.britishswimming.org/athlete-swimming-profiles/para-swimming-profiles/louise-fiddes/ |date=7 May 2020 |website=British Swimming}}&lt;/ref&gt;.

2024 ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ol S14 klasyndaky 200 metre erkin usulda ýüzmek ýaryşynda bürünç medal gazandy. Poppi Maskill kümüş medala eýe boldy; olaryň ikisi-de Waleriýa Şabalinadan yza galdy&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-31 |title=Poppy Maskill wins another medal in the Paris Paralympic Games |url=https://www.northwichguardian.co.uk/news/24554540.poppy-maskill-wins-silver-medal-paris-paralympic-games/ |access-date=2024-09-01 |website=Northwich Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Fiddes, Louise}}
[[Kategoriýa:2001 ýylda doglanlar]]
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:Welwyn Garden City-den bolan türgenler]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan brass usulynda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Dünýä para-ýüzüş çempionatlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Ýewropa para-ýüzüş çempionatlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa altyn medalynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa kümüş medalynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa bürünç medalynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Ýüzüş boýunça paralimpiýa medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Birlik oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:2026 ýylky Birlik oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:Angliýanyň Birlik oýunlaryndaky bürünç medalynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Ýüzüş boýunça Birlik oýunlarynyň bürünç medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Britan zenan garyşyk usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Britan zenan brass usulynda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Britan zenan batterflý usulynda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:S14 klasyna degişli para-ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:2022 ýylky Birlik oýunlarynyň medallarynyň eýeleri]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan garyşyk usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan erkin usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Britan zenan erkin usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan batterflý usulynda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:XXI asyryň iňlis zenan türgenleri]]</text>
      <sha1>5i4to4j933mn5i5sbq3ikzbmc2kh6an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tara Flood</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25099</id>
    <revision>
      <id>271162</id>
      <parentid>271133</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7399" sha1="55pg76e3vnmmxvatt0bxo1xzrpj6smf" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name             = Tara Flood
| nickname         =
| image            =
| image_size        =
| caption          =
| nationality      =
| sport            = [[Paralimpiýa ýüzüşi]]
| disability       =
| disability_class = [[S2 (klassifikasiýa)|S2]]
| event            =
| club             =
| coach            =
| birth_date       =
| birth_place      = [[Preston, Lankaşir]], [[Beýik Britaniýa]]
| retired          =
| death_date       =
| death_place      =
| height           =
| weight           =
| personal_best               =
| country          = {{GBR}}
| medal_templates   = {{Medal|Sport|[[Paralimpiýa ýüzüşi]]}}
{{Medal|Country|{{GBR}}}}
{{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Gold|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1992 Barselona]]|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 50 m brass usuly SB2]]}}
{{Medal|Silver|[[1984 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1984 Stoke Mandeville / Nýu-Ýork]]|[[1984 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 25 m erkin usuly L1]]}}
{{Medal|Silver|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1992 Barselona]]|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 100 m erkin usuly S3-4]]}}
{{Medal|Bronze|[[1984 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1984 Stoke Mandeville / Nýu-Ýork]]|[[1984 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 25 m arkanlygyna ýüzmek usuly L1]]}}
{{Medal|Bronze|[[1988 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1988 Seul]]|[[1988 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 25 m brass usuly L1]]}}
{{Medal|Bronze|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1992 Barselona]]|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 50 m erkin usuly S3-4]]}}
{{Medal|Bronze|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1992 Barselona]]|[[1992 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 4×50 m kompleks estafetasy S1-6]]}}
}}
'''Tara Flood''' (1966 ýylda doglan) üç Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşyp, ýedi medal gazanan pensiýa çykan britaniýaly paralimpiýa ýüzüjisidir. Ol gollary bolmazdan doguldy. Häzir ol maýyplaryň hukuklary boýunça aktiwist.

== Şahsy durmuş ==
Flood Lankaşiriň Preston şäherinde doguldy we ejesini köplenç &quot;Sally näme dünýä indirdi&quot; diýip kemsiden mamasy tarapyndan kemsidildi, bu bolsa Tara we ejesine duýgusal täsir etdi. Tara iki günlük bolanda ejesi nerw bozulmasyna uçrady we agyr ukladyjy derman aldy&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 June 2020|title=Tara Flood - IPC Profile|url=https://www.paralympic.org/tara-flood|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=International Paralympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=1 February 2013|title=Interview with Tara Flood|url=https://www.paralympicheritage.org.uk/Handlers/Download.ashx?IDMF=1f12733f-6ef3-43bf-a755-55f5c01a97e8|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804164838/https://www.paralympicheritage.org.uk/Handlers/Download.ashx?IDMF=1f12733f-6ef3-43bf-a755-55f5c01a97e8|archive-date=4 August 2025|access-date=|website=Paralympic Heritage|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ol on alty ýaşyna on alty aý galanda Gündogar Sasseksde ýaşaýyş jaýynyň ýörite mekdebine bardy.

== Ýüzmek karýerasy ==
Floodyň howuzda ilkinji tejribesi iki ýa-da üç ýaşyndaka boldy, ony howuza taşladylar we &quot;suwuň ýüzüne çykanlarymyz diňe bir zat ýaly, ajaýyp, geliň, hakykatdanam bir zat ýaly, bir zat ýaly, ýöne çykmadyklary bolsa diňe bir zat ýaly çekildi&quot; diýip beýan etdi&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 June 2020|title=Grandma's Attitude|url=https://howwasschool.allfie.org.uk/audio/grandmas-attitude/|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=How Was School}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 June 2020|title=Something Terrible|url=https://howwasschool.allfie.org.uk/audio/something-terrible/|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=How Was School}}&lt;/ref&gt;.

Flood bäş ýaşynda öz ýaşaýyş mekdebinde ýüzüp başlady, ol ýerde özi ýaly maýyplygy bolan beýleki çagalar bilen suwda ýüzmek sapaklaryny aldy. Ol on iki ýaşynda ýaryşlara gatnaşyp başlady, soňra on üç ýaşynda Nýu-Ýork şäherinde geçirilen 1984 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşdy&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 June 2020|title=School at Sixteen Months|url=https://howwasschool.allfie.org.uk/audio/school-at-sixteen-months/|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=How Was School}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 June 2020|title=Swimming Lessons|url=https://howwasschool.allfie.org.uk/audio/swimming-lessons/|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=How Was School}}&lt;/ref&gt;.

== Maýyplyk hukuklary boýunça aktiwist ==
Flood Londonda Hammersmith &amp; Fulham geňeşinde maýyplyk aktiwisti hökmünde işleýär we şäherdäki dürli maýyplyk hukuklary boýunça haýyr-sahawat guramalarynda işledi. Şeýle hem, ol BMG-niň Maýyplyklaryň Hukuklary baradaky Konwensiýasyna gatnaşdy we Konwensiýanyň doly durmuşa geçirilmegi üçin kampaniýa geçirýär&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 June 2020|title=Normalising|url=https://howwasschool.allfie.org.uk/audio/normalising/|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=How Was School}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=6 August 2008|title=The making of a champion|url=https://www.theguardian.com/society/2008/aug/06/interview.taraflood|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 June 2020|title=Tara Flood - Trust for London|url=https://www.trustforlondon.org.uk/about/team/tara-flood/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506011217/https://www.trustforlondon.org.uk/about/team/tara-flood/|archive-date=6 May 2021|access-date=|website=Trust for London|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Flood, Tara}}
[[Kategoriýa:1966 ýylda doglanlar]]
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:Preston, Lankaşirden bolan türgenler]]
[[Kategoriýa:Londondan bolan ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:1984 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:1988 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:1992 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:1984 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:1988 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:1992 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]]
[[Kategoriýa:Ýüzmek boýunça Paralimpiýa medalçylary]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň altyn medal gazanan paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň kümüş medal gazanan paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň bürünç medal gazanan paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýaly erkin usulda ýüzüji zenanlar]]
[[Kategoriýa:S2 klasyna degişli para-ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:XX asyryň britaniýaly zenan türgenleri]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan brass ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýaly zenan brass ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan erkin usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:XX asyryň iňlis zenan türgenleri]]</text>
      <sha1>55pg76e3vnmmxvatt0bxo1xzrpj6smf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elaine Barrett</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25100</id>
    <revision>
      <id>271153</id>
      <parentid>271134</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7249" sha1="3u1vl39r04qfiorkyq8gfhw28f6p1ta" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name             = Elaine Barrett
| nickname         =
| image            =
| image_size       =
| caption          =
| nationality      =
| sport            = [[Paralimpiýa ýüzüşi]]
| disability       =
| disability_class = [[S11 (klassifikasiýa)|S11, SB11, SM11]]
| event            =
| club             =
| coach            = Michelle Weltmann
| birth_date       = {{birth date and age|1977|3|10|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m2002.thecgf.com/results/default.asp?ath=1214|title=Elaine BARRETT - England [ENG]|accessdate=7 May 2021|archive-date=25 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325214915/http://m2002.thecgf.com/results/default.asp?ath=1214|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| birth_place      = [[Häkni]], [[London]], [[Beýik Britaniýa]]
| hometown         = [[Stoke Nywington]], Beýik Britaniýa
| retired          =
| death_date       =
| death_place      =
| height           =
| weight           =
| personal_best    =
| country          = {{GBR2}}
| medal_templates   = {{Medal|Sport|[[Paralimpiýa ýüzüşi]]}}
{{Medal|Country|{{GBR2}}}}
{{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}}
{{Medal|Gold|[[2004 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2004 Afiny]]|[[2004 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş - aýallaryň 100 metr brass usuly SB11|Aýallaryň 100 m brass usuly SB11]]}}
{{Medal|Silver|[[1996 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1996 Atlanta]]|[[1996 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 100 m brass usuly B2]]}}
{{Medal|Silver|[[1996 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|1996 Atlanta]]|[[1996 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 200 m brass usuly B2]]}}
{{Medal|Silver|[[2000 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2000 Sidneý]]|[[2000 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 200 m şahsy kompleks usuly SM11]]}}
{{Medal|Bronze|[[2000 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2000 Sidneý]]|[[2000 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýüzüş|Aýallaryň 100 m brass usuly SB12]]}}
{{Medal|Competition|[[Para ýüzüş boýunça dünýä çempionaty|Dünýä çempionatlary]]}}
{{Medal|Gold|1994 Malta|Aýallaryň 200 m şahsy kompleks usuly B1-2}}
{{Medal|Gold|1994 Malta|Aýallaryň 4×100 m kompleks estafeta ýaryşy S11-13}}
{{Medal|Gold|2002 Mar-del-Plata|Aýallaryň 100 m kebelek usuly S11}}
{{Medal|Gold|2002 Mar-del-Plata|Aýallaryň 100 m brass usuly SB11}}
{{Medal|Gold|2002 Mar-del-Plata|Aýallaryň 200 m şahsy kompleks usuly SM11}}
{{Medal|Silver|2002 Mar-del-Plata|Aýallaryň 100 m erkin usuly S11}}
{{Medal|Bronze|1994 Malta|Aýallaryň 400 m erkin usuly B1-2}}
}}
'''Elaine Barrett''' (Eleýn Barrett, doglan senesi: 1977 ýylky 10 marty) halkara derejeli ýaryşlarda çykyş eden we häzirki wagtda sport karýerasyny tamamlan britan paralimpiýa ýüzüjisidir. Ol doglanda gözleri doly ösmedik we kör hasaplanmaga ýeterlik derejede pes görüş ukyby bilen dünýä inip, soňra 1997 ýylda görüş ukybyny doly ýitirdi&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=6 June 2020|title=Elaine Barrett - IPC Profile|url=https://www.paralympic.org/elaine-barrett|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606094947/https://www.paralympic.org/elaine-barrett |archive-date=2020-06-06 |access-date=|website=International Paralympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=7 February 2005|title=Golden girl's remarkable story|url=https://www.theboltonnews.co.uk/news/5796086.golden-girls-remarkable-story/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606094949/https://www.theboltonnews.co.uk/news/5796086.golden-girls-remarkable-story/ |archive-date=2020-06-06 |access-date=|website=Bolton News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=11 July 2012|title=Paralympians cheer on Hackney schoolchildren at sports day|url=https://www.hackneygazette.co.uk/news/education/paralympians-cheer-on-hackney-schoolchildren-at-sports-day-1-1441870|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606094917/https://www.hackneygazette.co.uk/news/education/paralympians-cheer-on-hackney-schoolchildren-at-sports-day-1-1441870 |archive-date=2020-06-06 |access-date=|website=Hackney Gazette}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=6 June 2020|title=Manchester 2002 Team|url=https://teamengland.org/commonwealth-games-history/manchester-2002/athletes|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606094915/https://teamengland.org/commonwealth-games-history/manchester-2002/athletes |archive-date=2020-06-06 |access-date=|website=Team England}}&lt;/ref&gt;.

Barrett 2011 ýylda London Ýaşlar Oýunlarynyň Şöhrat Zalyna (Hall of Fame) girizildi&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=6 June 2020|title=Hall of Fame - London Youth Games|url=https://www.hackneygazette.co.uk/news/education/paralympians-cheer-on-hackney-schoolchildren-at-sports-day-1-1441870|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606094917/https://www.hackneygazette.co.uk/news/education/paralympians-cheer-on-hackney-schoolchildren-at-sports-day-1-1441870 |archive-date=2020-06-06 |access-date=|website=London Youth Games}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Barrett, Elaine}}
[[Kategoriýa:1978 ýylda doglanlar]]
[[Kategoriýa:Diri adamlar]]
[[Kategoriýa:Londonyň Hakni etrabyndan bolan adamlar]]
[[Kategoriýa:Londonyň Hakni etrabyndan bolan ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Boltondan bolan türgenler]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:1996 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:2000 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:2002 ýylky Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:2004 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:1996 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal gazananlary]]
[[Kategoriýa:2000 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal gazananlary]]
[[Kategoriýa:2004 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal gazananlary]]
[[Kategoriýa:Ýüzmek boýunça Paralimpiýa medalyny gazananlar]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň altyn medal gazanan paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň kümüş medal gazanan paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň bürünç medal gazanan paralimpiýaçylary]]
[[Kategoriýa:Angliýanyň Britan Milletler Bileleşiginiň oýunlaryndaky ýüzüjileri]]
[[Kategoriýa:Britan zenan erkin usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Britan zenan brass usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Britan zenan garyşyk usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:S11 klasyna degişli para-ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Para-ýüzmek boýunça dünýä çempionatlarynyň medal gazananlary]]
[[Kategoriýa:XXI asyryň britan zenan türgenleri]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan garyşyk usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan brass usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan erkin usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Iňlis zenan delfin usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:Britan zenan delfin usulda ýüzüjiler]]
[[Kategoriýa:XXI asyryň iňlis zenan türgenleri]]
[[Kategoriýa:XX asyryň iňlis zenan türgenleri]]</text>
      <sha1>3u1vl39r04qfiorkyq8gfhw28f6p1ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2022 ýylky gyşky Paralimpiýa oýunlary</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25102</id>
    <revision>
      <id>271149</id>
      <parentid>271137</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28469" sha1="1torqhc8xrym07pfqom5m0usdpq9avz" xml:space="preserve">[[File:2022 Winter Paralympics games countries.svg|thumb|right|upright=2.75|{{legend|#00ff7f|Gatnaşýan/rugsat berlen/goşulan ýurtlar}}{{legend|#1e90ff|Ilkinji gezek gatnaşýan ýurtlar}}{{legend|yellow|Ýer eýesi şäher ([[Pekin]])}}{{legend|#ff0000|Gadagan edilen/çetleşdirilen ýurtlar}}]]
'''2022-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlary''' (hytaýça: 2022年冬季残疾人奥林匹克运动会; pinyin: 2022 Nián Dōngjì Cánjí Rén Àolínpǐkè Yùndònghuì), ýagny '''XIII Gyşky Paralimpiýa oýunlary''' ýa-da köpçülikleýin ady bilen '''Pekin 2022''' (hytaýça: 北京2022) — 2022-nji ýylyň 4-13-nji marty aralygynda [[Hytaý]]yň Pekin şäherinde geçirilen halkara gyşky köp görnüşli paralimpiýa ýaryşydyr. Bu, [[Halkara Paralimpiýa Komiteti]]niň (IPC) ýolbaşçylygynda geçirilen 13-nji Gyşky Paralimpiýa oýunlarydy&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.paralympic.org/feature/over-paralympians-hog-limelight-beijing|title=Over to Paralympians to hog limelight at Beijing|work=International Paralympic Committee |access-date=21 February 2022|archive-date=21 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221174014/https://www.paralympic.org/feature/over-paralympians-hog-limelight-beijing|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Pekin 2015-nji ýylda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinde geçirilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) 128-nji sessiýasynda 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa we Paralimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin saýlanyp alyndy; 2008-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryny geçirendigini göz öňünde tutanyňda, Pekin hem Tomusky, hem-de Gyşky Olimpiýa oýunlaryny, şeýle hem Tomusky we Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny geçiren ilkinji şäher boldy. Bu, Hytaýda geçirilen umumylykda ikinji Paralimpiýa oýunlarydy. Şeýle-de, bu Gündogar Aziýada yzly-yzyna geçirilen üç Paralimpiýa oýunlarynyň soňkusydy.

Bu oýunlarda alty sport görnüşi boýunça medallar ugrundaky 78 ýaryşda 46 Milli Paralimpiýa Komitetine (NPC) wekilçilik edýän 564 türgen bäsleşdi.

Oýunlara gatnaşmaga Russiýanyň Ukrainada dowam edýän çozuşy täsir etdi; Halkara Olimpiýa Komiteti (IOC) Russiýany Olimpiýa parahatçylyk ylalaşygyny bozandygy üçin ýazgardy we IPC ahyrsoňy rus hem-de belarus türgenleriniň ýaryşlara gatnaşmagyny gadagan etdi.

IPC ilki bu ýurtlaryň türgenlerine Paralimpiýa baýdagynyň astynda garaşsyz ýagdaýda bäsleşmäge rugsat beriljekdigini yglan eden bolsa-da, köp sanly Milli Paralimpiýa komitetleriniň boýkot howpundan soň — açylyş dabaralarynyň öňüsyrasynda, 2022-nji ýylyň 3-nji martynda — bu kararyndan ýüz öwürdi we belarus hem-de rus türgenleriniň bäsleşmeginiň gadagan edilendigini yglan etdi. Belarus we Russiýa toparlary 17-21-nji mart aralygynda Russiýanyň Hanty-Mansiýsk şäherinde geçirilen alternatiw ýaryşda bäsleşdiler. Ermenistan, Gazagystan we Täjigistan hem bu alternatiw ýaryşda çykyş etdiler. Ýaryşy kabul eden ýurt bolan Hytaý jemi 61 medal (şol sanda 18 altyn medal) gazanyp, medal sanawynda birinji orny eýeledi we umumy, şeýle-de altyn, kümüş we bürünç medallarynyň sany boýunça bir gezekki Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda iň üstünlikli çykyş eden Aziýa ýurdy hökmünde täze rekord goýdy. Ukraina hem taryhyndaky iň gowy netijesini görkezip, jemi 29 medal (şol sanda 11 altyn medal) bilen ikinji orny eýeledi; Kanada bolsa jemi 25 medal (şol sanda ýene-de sekiz altyn medal) bilen 2010, 2014 we 2018-nji ýyllarda gazanan üçünji ornuny saklap galdy&lt;ref name=&quot;kazakhstan_among_nations_paralympics_replacement_event_2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hosts_russia_win_replacement_event_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Berkeley|first=Geoff|date=21 March 2022|title=Hosts Russia win over 100 medals at Paralympics replacement event|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120852/russia-beijing-2022-replacement-event |access-date=22 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kazakhstan_among_nations_paralympics_replacement_event_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Berkeley|first=Geoff|date=17 March 2022|title=Kazakhstan among nations competing at Russia's Paralympics replacement event as first medals awarded|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120677/kazakhstan-beijing-2022-replacement |access-date=17 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dates_set_for_russia_belarus_paralympics_replacement_event_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Lloyd|first=Owen|date=13 March 2022|title=Dates set for Russia and Belarus' Beijing 2022 Paralympics replacement event|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120498/russia-belarus-beijing-22-replacement |access-date=13 March 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Ýer eýesini saýlamak ==
{{main|2022 ýylky gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin dalaşgärlikler}}

Halkara Paralimpiýa Komitetiniň we Halkara Olimpiýa Komitetiniň arasynda ilkinji gezek 2001-nji ýylda baglaşylan resmi ylalaşyga laýyklykda, 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek hukugyny gazanan şäher şol bir wagtyň özünde 2022-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny hem geçirmelidi&lt;ref name=GuardianHost&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/sport/2015/jul/31/beijing-wins-right-host-winter-olympics-2022| title=Winter Olympics 2022: Beijing chosen ahead of Almaty to host Games| work=[[The Guardian]]| date=31 July 2015| accessdate=4 March 2022| archive-date=10 July 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170710092341/https://www.theguardian.com/sport/2015/jul/31/beijing-wins-right-host-winter-olympics-2022| url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Pekin şäheri 2015-nji ýylyň 31-nji iýulynda Malaýziýanyň Kuala-Lumpur şäherinde geçirilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) 128-nji sessiýasynda Almaty şäherinden dört ses artykmaçlygy bilen ýeňiş gazanyp, 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň geçiriljek ýeri hökmünde saýlandy&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Chinese President set to open Winter Paralympics with all eyes on Parsons speech |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120029/spectacular-ceremony-promised |access-date=2022-03-04 |website=insidethegames.biz |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305102720/https://www.insidethegames.biz/articles/1120029/spectacular-ceremony-promised |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Winter Paralympic Games open with passionate call for peace |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120037/paras-opening-ceremony |access-date=2022-03-04 |website=insidethegames.biz |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305102724/https://www.insidethegames.biz/articles/1120037/paras-opening-ceremony |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Açylyş dabarasy ==
{{main|2022 ýylky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy}}
Açylyş dabarasy 2022-nji ýylyň 4-nji martynda Pekiniň Milli stadionynda geçirildi; dabara &quot;Durmuşyň güllemegi&quot; mowzugy astynda Çžan Ýimou tarapyndan sahnalaşdyryldy&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Chinese President set to open Winter Paralympics with all eyes on Parsons speech |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120029/spectacular-ceremony-promised |access-date=2022-03-04 |website=insidethegames.biz |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305102720/https://www.insidethegames.biz/articles/1120029/spectacular-ceremony-promised |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (IPC) prezidenti Endrýu Parsons açylyşdaky çykyşynda Russiýanyň Ukrainada amala aşyran basyp alyş hereketini we Olimpiýa parahatçylyk ylalaşygynyň (Olimpiýa atyşygy bes etmek düzgüniniň) bozulmagyny ýazgardy. Ol paralimpiýa türgenleriniň biri-biri bilen &quot;garşydaş&quot; hökmünde däl-de, eýsem özara bäsleşýändigini we &quot;XXI asyryň uruş hem-de ýigrenç däl-de, eýsem gepleşikler we diplomatiýa döwrüdigini&quot; nygtady. Olimpiýa alawyny soňky bolup göteriji hytaýly para-atletika türgeni, dört gezek altyn medal gazanan Li Duan boldy; ol alawy ägirt uly gar bölegi şekilindäki gurluşyň merkezinde ýerleşdirdi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Ýapylyş dabarasy ==
{{main|2022-nji ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy}}
Ýapylyş dabarasy 2022-nji ýylyň 13-nji martynda geçirildi. Hytaýyň Pekin şäherindäki Pekin milli stadionynda dokuz günlük bäsleşikden we 78 çäreden soň dabara tamamlandy&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nbcolympics.com/news/how-watch-2022-paralympic-winter-games-nbc-and-peacock |title=How to watch the 2022 Paralympic Winter Games on NBC and Peacock &amp;#124; NBC Olympics |access-date=4 March 2022 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223215417/https://www.nbcolympics.com/news/how-watch-2022-paralympic-winter-games-nbc-and-peacock |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Davis |first=Wynne |date=2022-03-13 |title=Paralympic Winter Games come to a close against a backdrop of war in Ukraine |language=en |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/03/13/1086325195/paralympic-winter-games-closing-ceremony |access-date=2022-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
2022-nji ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlarynda sportuň bäş görnüşinden ýetmiş sekiz çäre geçirildi, bu 2018-nji ýyldakydan iki gezek az. 2019-njy ýylyň iýun aýynda IPC zenanlaryň snoubord boýunça teklip edilen alty görnüşiň dördüsini aýyrdy (diňe LL2 bank slalom we snoubord krossy galdy), sebäbi olar 2019-njy ýyldaky Dünýä Para Snoubord Çempionatlarynda zerur bolan ýaşaýyş şertlerine laýyk gelmedi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beijing 2022-Qualification Criteria|url=https://www.paralympic.org/beijing-2022/qualification-criteria|access-date=2021-09-09|website=International Paralympic Committee|language=en|archive-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909230744/https://www.paralympic.org/beijing-2022/qualification-criteria|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipc-2023sports&quot;&gt;{{cite web|date=27 June 2019|title=IPC Governing Board meet in Rome|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-governing-board-meet-rome|access-date=27 April 2020|publisher=International Paralympic Committee|archive-date=26 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826034424/https://www.paralympic.org/news/ipc-governing-board-meet-rome|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Dag lyža sporty (jikme-jiklikler) (30)
* Nordik lyža görnüşleri
* Biatlon (jikme-jiklikler) (18)
* Lyžaly ýaryşlar (jikme-jiklikler) (20)
* Buz hokkeýi (jikme-jiklikler) (1)
* Snoubord (jikme-jikler) (8)
* Maýyp arabasyndaky körling (jikme-jikler) (1)

== Ýaryş geçirilýän ýerler ==
Paralimpiýa toplumlary
=== Pekin toplumy ===
&quot;Olympic Green&quot; (Olimpiýa seýilgähi) toplumyndaky ýerler
* Pekin Milli suw sporty merkezi – maýyp arabasyndaky körling
* Pekin Milli ýapyk sport desgasy – buz hokkeýi
* Pekin Milli stadiony – açylyş we ýapylyş dabaralary
* Pekin Paralimpiýa şäherçesi
* Hytaýyň Milli konferensiýa merkezi – MPC/IBC

Ýançin etrabyndaky toplum
* Sýaohaýtuo dag lyža meýdançasy – dag lyža sporty
* Ýançin MMC: Media merkezi
* Ýançin Paralimpiýa şäherçesi we Medal meýdançasy

Çžanjziakou toplumy
* Kuýanşu biatlon meýdançasy – lyžaly ýaryşlar we biatlon
* &quot;Genting&quot; dynç alyş merkezi – snoubord
* Çžanjziakou Paralimpiýa şäherçesi we Medal meýdançasy

=== Olimpiýa alawynyň estafetasy ===
{{main|2022 ýylky gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň alaw estafetasy}}
2022-nji ýylyň Gyşky Paralimpiýa oýunlary üçin &quot;Miras alawy&quot; 1-nji martda Beýik Britaniýanyň Stok-Mandewil şäherinde ýakyldy we Pekine wirtual görnüşde ugradyldy. Şäherde we Çžanjziakouda ýakylan ýene-de sekiz sany alaw 3-nji martyň agşamynda &quot;Asman ybadathanasynyň&quot; (Temple of Heaven) öňünde geçirilen kiçi dabarada birleşdirildi. Ertesi gün birleşdirilen alaw Çžanjziakoua we Pekindäki ýene iki ýere, şol sanda &quot;Olympic Green&quot; toplumyna getirildi. Açylyş gününde alaw estafetasy ýene üç ýerde, şol sanda &quot;Pekin-2022&quot; Guramaçylyk komitetiniň (BOCOG) edarasynda dowam etdirildi we şol gije Pekin Milli stadionynda açylyş dabarasy wagtynda Paralimpiýa alaw çanagynyň ýakylmagy bilen tamamlandy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Record number of female Para athletes set for Beijing 2022 Paralympic Winter Games |url=https://www.paralympic.org/feature/record-number-female-para-athletes-set-beijing-2022-paralympic-winter-games |access-date=2022-03-05 |website=International Paralympic Committee |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;record_number_of_female_athletes_paralympics_2022&quot;&gt;{{Cite news |last=Pavitt |first=Michael |date=4 March 2022 |title=Beijing 2022 to feature record number of female athletes at Winter Paralympics |work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]] |url=https://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1120041/beijing-2022-paralympics-female-athletes |url-status=live |access-date=4 March 2022 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305102733/https://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1120041/beijing-2022-paralympics-female-athletes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305102733/https://www.insidethegames.biz/index.php/articles/1120041/beijing-2022-paralympics-female-athletes |archivedate=5 March 2022 }}&lt;/ref&gt;.

== Gatnaşýan Milli Paralimpiýa Komitetleri ==
Jemi 46 sany Milli Paralimpiýa Komitetiniň türgenleri ýaryşa gatnaşmak hukugyny gazandy. Azerbaýjan, Ysraýyl we Puerto-Riko Gyşky Paralimpiýa oýunlaryndaky ilkinji çykyşlaryny amala aşyrdylar; Lihtenşteýn, Estoniýa we Latwiýa bolsa degişlilikde Lillehammer-1994, Solt-Leýk-2002 we Turin-2006 oýunlaryndan bäri ilkinji gezek yzyna gaýdyp geldiler. Russiýa we Belarus ýaryşa gatnaşmakdan çetleşdirildi ýa-da olara gatnaşmak gadagan edildi. Ýaryşa 138 sany zenan türgeniň gatnaşmagy meýilleşdirildi; bu görkeziji 2018-nji ýyldaky 133 zenan türgeniňkiden bäş sanysy köpdü&lt;ref name=&quot;record_number_of_female_athletes_paralympics_2022&quot;/&gt;.

2022-nji ýylyň 24-nji fewralynda — Russiýanyň Ukrainada harby hereketlere başlamagynyň ilkinji gününde — Halkara Olimpiýa Komitetleri (HOK) Russiýanyň Olimpiýa parahatçylygyny (Olimpiýa oýunlarynyň başlanmagyndan Paralimpiýa oýunlarynyň tamamlanmagyna çenli dowam edýän döwür) bozandygyny ýazgardy. Halkara Paralimpiýa Komitetiniň (HPK) prezidenti Endrýu Parsons ukrain toparyny Pekine ýetirmegiň &quot;gaty uly kynçylyk&quot; boljakdygyny aýtdy. HOK Russiýanyň we Belarusuň baýdaklarynyň hiç hili halkara sport çäresinde görkezilmezligini talap etdi; Belarusyň babatynda bu talap ýurduň Russiýanyň agressiýasyny goldamagy we Belarusyň Olimpiýa komitetiniň resmileriniň belarus türgenlerine garşy syýasy kemsitmeleri amala aşyrmakda aýyplanmagy sebäpli öňe sürüldi. Russiýanyň baýdagy Bütindünýä antidoping agentliginiň (WADA) sanksiýalary sebäpli eýýäm 2021-nji ýylyň dekabryna çenli halkara sport çärelerinde gadagan edilipdi we onuň türgenleri aslynda &quot;RPC&quot; (Russiýanyň Paralimpiýa komiteti) ady astynda çykyş etmelidi&lt;ref name=&quot;ioc_strongly_condemns_breach_of_olympic_truce_by_russian_government_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Shefferd|first=Neil|date=24 February 2022|title=IOC strongly condemns breach of Olympic Truce by Russian Government|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1119700/ioc-truce-russian-government|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224123613/https://www.insidethegames.biz/articles/1119700/ioc-truce-russian-government}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ukraine_facing_mammoth_challenge_to_reach_beijing_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Palmer|first=Dan|date=24 February 2022|title=Ukraine facing &quot;mammoth challenge&quot; to reach Beijing 2022 Winter Paralympics after Russian invasion, IPC President says|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1119709/ukraine-beijing-2022-winter-paralympics|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224194711/https://www.insidethegames.biz/articles/1119709/ukraine-beijing-2022-winter-paralympics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=24 February 2022|title=IPC calls for peace ahead of Beijing 2022 Paralympic Winter Games|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-calls-peace-ahead-beijing-2022-paralympic-winter-games|access-date=24 February 2022|website=Paralympic.org|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224194709/https://www.paralympic.org/news/ipc-calls-peace-ahead-beijing-2022-paralympic-winter-games|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=26 April 2021|title=IPC confirm details regarding RPC's Paralympic Games participation|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-confirm-details-regarding-rpc-s-paralympic-games-participation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520123638/https://www.paralympic.org/news/ipc-confirm-details-regarding-rpc-s-paralympic-games-participation|archive-date=20 May 2021|access-date=20 May 2021|website=International Paralympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-02-25|title=Strip Russia and Belarus of events and do not display their flags, says IOC|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1119754/international-olympic-committee-russia|access-date=2022-02-26|website=Inside the Games|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226050805/https://www.insidethegames.biz/articles/1119754/international-olympic-committee-russia|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022-nji ýylyň 28-nji fewralynda HOK-yň Ýerine ýetiriji komiteti rus we belarus türgenleriniň hiç hili halkara sport çäresine goşulmazlygyny ýa-da gatnaşmazlygyny talap etdi&lt;ref&gt;{{Cite press release|date=2022-02-28|title=IOC EB recommends no participation of Russian and Belarusian athletes and officials|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-eb-recommends-no-participation-of-russian-and-belarusian-athletes-and-officials|access-date=2022-02-28|website=International Olympic Committee|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228143823/https://olympics.com/ioc/news/ioc-eb-recommends-no-participation-of-russian-and-belarusian-athletes-and-officials|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2022-nji ýylyň 2-nji martynda HPK rus we belarus türgenleriniň Paralimpiýa baýdagy astynda garaşsyz ýagdaýda gatnaşyp biljekdiklerini, ýöne olaryň gazanan netijeleriniň medal sanawynda hasaba alynmajakdygyny yglan etdi&lt;ref&gt;{{cite press release|title=IPC makes decisions regarding RPC and NPC Belarus|url=https://www.paralympic.org/press-release/ipc-makes-decisions-regarding-rpc-and-npc-belarus|publisher=International Paralympic Committee|date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|archive-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304060855/https://www.paralympic.org/press-release/ipc-makes-decisions-regarding-rpc-and-npc-belarus|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;russian_belarusian_athletes_to_still_receive_medals_beijing_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Lloyd|first=Owen|date=2 March 2022|title=Russian and Belarusian athletes to still receive medals at Beijing 2022 despite sanctions|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1119966/rus-blr-athletes-still-to-receive-medals|url-status=live|access-date=2 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305102735/https://www.insidethegames.biz/articles/1119966/rus-blr-athletes-still-to-receive-medals}}&lt;/ref&gt;. Oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürmek (boýkot etmek) howpuny abandyran birnäçe Milli Paralimpiýa komitetiniň tankydy netijesinde, Halkara Paralimpiýa Komiteti (IPC) 2022-nji ýylyň 3-nji martynda rus we belarus türgenleriniň 2022-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmagyny gadagan etmek baradaky öňki kararyny ýatyrýandygyny yglan etdi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 2, 2022 |title=USOPC CEO Sarah Hirshland's Letter to Team USA Community Regarding IPC Announcement |url=https://www.teamusa.com/news/2022/march/02/usopc-ceo-sarah-hirshlands-letter-to-team-usa-community-regarding-ipc-announcement |website=Team USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.paralympic.org/news/ipc-decline-athlete-entries-rpc-and-npc-belarus-beijing-2022|title=IPC to decline athlete entries from RPC and NPC Belarus for Beijing 2022|website=paralympic.org|date=3 March 2022|access-date=3 March 2022|archive-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304222941/https://www.paralympic.org/news/ipc-decline-athlete-entries-rpc-and-npc-belarus-beijing-2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;athletes_from_russia_belarus_banned_from_competing_beijing_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Houston|first=Michael|date=3 March 2022|title=Athletes from Russia and Belarus banned from competing at Beijing 2022 Paralympics|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1119989/russia-belarus|url-status=live|access-date=3 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305102737/https://www.insidethegames.biz/articles/1119989/russia-belarus}}&lt;/ref&gt;. Muňa jogap hökmünde, Wladimir Putiniň metbugat sekretary Dmitriý Peskow IPC-ni bu karary üçin tankyt etdi. Şeýle hem, Russiýa &quot;Biz bilelikde, Sport&quot; (rusça: &quot;Мы вместе. Спорт&quot;) atly alternatiw ýaryşy gurnady; oňa [[Russiýa]], [[Belarus]], [[Gazagystan]], [[Täjigistan]] we [[Ermenistan]] gatnaşdy&lt;ref name=&quot;kremlin_calls_ipc_ban_on_russian_athletes_disgrace_2022&quot;&gt;{{Cite news|last=Houston|first=Michael|date=3 March 2022|title=Kremlin calls IPC ban on Russian athletes at Beijing 2022 Paralympics &quot;a disgrace&quot;|work=[[Inside the Games|InsideTheGames.biz]]|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120004/kremlin-beijing-2022-paralympics|url-status=live|access-date=3 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305155414/https://www.insidethegames.biz/articles/1120004/kremlin-beijing-2022-paralympics}}&lt;/ref&gt;.

Azerbaýjanyň bu ýaryşda ilkinji gezek çykyş etmegi meýilleşdirilipdi,[30] ýöne ýaryşyň öňüsyrasyndaky soňky türgenleşikde ýeke-täk türgeni agyr şikes aldy we öz ýaryşyna gatnaşyp bilmedi. Şeýle-de bolsa, ýurt açylyş we ýapylyş dabaralaryndaky &quot;Milletleriň paradynda&quot; çykyş etdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120852/russia-beijing-2022-replacement-event|title = Hosts Russia win over 100 medals at Paralympics replacement event| date=21 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1120677/kazakhstan-beijing-2022-replacement|title = Kazakhstan among nations competing at Russia's Paralympics replacement event| date=17 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=National team to perform at Winter Paralympics|url=https://www.azernews.az/sports/189312.html|website=Azernews|date=16 January 2022|access-date=16 February 2022|archive-date=16 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216084414/https://www.azernews.az/sports/189312.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azerisport.com/paralympics/20220309100854265.html Азербайджанский спортсмен получил тяжелую травму и вынужден пропустить Зимнюю Паралимпиаду] {{in lang|ru}}.&lt;/ref&gt;.

== Brending ==
=== Emblema ===
2022-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlarynyň &quot;Ýokary uçuş&quot; (&quot;飞得很高&quot;) atly emblemasy, Olimpiýa oýunlaryndaky hyzmatdaşy bilen birlikde, 2017-nji ýylyň 15-nji dekabrynda Pekiniň Milli suw sporty merkezinde tanyşdyryldy. Lin Cunzhen tarapyndan dizaýn edilen bu nyşan, hytaý dilindäki &quot;uçmak&quot; (飞) belgisini ýatladýan köp reňkli lentadyr we &quot;mäneýli arabada (weliçerde) finiş çyzygyna we ýeňşe tarap howlukýan türgeni&quot; alamatlandyrmak üçin döredilipdir.[67] Bu, &quot;agitos&quot; emblemasynyň täzelenen görnüşini resmi derejede ulanan ilkinji Paralimpiýa oýunlarydyr&lt;ref name=&quot;paralympic-2022emblem&quot;&gt;{{cite web|title=Beijing 2022 unveils official Paralympic emblem|url=https://m.paralympic.org/news/beijing-2022-unveils-official-paralympic-emblem|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201420/https://m.paralympic.org/news/beijing-2022-unveils-official-paralympic-emblem|archive-date=10 March 2018|access-date=15 December 2017|publisher=[[International Paralympic Committee]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=16 Sep 2020|title=Beijing 2022 revise emblem for Paralympic Winter Games|url=https://www.paralympic.org/news/beijing-2022-revise-emblem-paralympic-winter-games|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125161807/https://www.paralympic.org/news/beijing-2022-revise-emblem-paralympic-winter-games|archive-date=25 January 2021|access-date=19 September 2021|website=}}&lt;/ref&gt;.
=== Talisman ===
{{main|Bing Dwen Dwen we Shuey Rhon Rhon}}
&quot;Shuey Rhon Rhon&quot; (hytaýça: 雪容融; pinyin: Xuě Róng Róng) atly talisman 2019-njy ýylyň 17-nji sentýabrynda Shougang buz hokkeý arenasynda tanyşdyryldy we Jiang Yufan tarapyndan dizaýn edildi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.beijing2022.cn/a/20190917/007508.htm|date=17 September 2019|website=beijing2022.cn|title=北京2022年冬残奥会吉祥物阐释|access-date=17 September 2019|archive-date=18 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918173236/https://www.beijing2022.cn/a/20190917/007508.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Talisman nusga hökmünde hytaý fanarlarynyň esasynda döredilipdir. Fanarlar hasyly, baýramçylygy, ýylylygy we ýagtylygy aňladýar. Ýokarky bölegindäki özboluşly şekil bagtlylygy alamatlandyrýar; parahatçylyk kepderisiniň we Asman ybadathanasynyň (Temple of Heaven) yzygiderli nagyşlary parahatçylykly dostlugy aňladýar we ýaryşyň geçirilýän ýeriniň aýratynlyklaryny görkezýär; bezeg nagyşlarynda adaty hytaý kagyz kesmek sungaty ulanylypdyr; ýüzündäki gar bolsa &quot;möwsüminde ýagan gar bolçulykly ýylyň alamatydyr&quot; (hytaýça: 瑞雪兆丰年; pinyin: Ruìxuě zhào fēngnián) diýen manyny aňladýar. Şeýle hem, ol adam keşpli dizaýny özünde jemleýär we talismanyň söýgüli hem-de owadan keşbini nygtaýar&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sports of Beijing 2022 Winter Paralympics |url=https://www.chinadragontours.com/category/2022-winter-olympics/sports-of-2022-winter-paralympics |publisher=CDT |access-date=4 March 2022 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305103127/https://www.chinadragontours.com/category/2022-winter-olympics/sports-of-2022-winter-paralympics |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
== Ýaýlym ==
2021-nji ýylyň ýanwar aýynda &quot;Infront Sports &amp; Media&quot; kompaniýasy, 2014-nji ýyldan bäri umumy Ýewropa boýunça hukuklara eýe bolan Ýewropa Ýaýlym Bileleşiginiň (EBU) ornuny tutup, 51 Ýewropa ýurdunda (2022-nji ýyl üçin Beýik Britaniýa we 2024-nji ýyl üçin Fransiýa muňa degişli däl) 2022-nji ýyldaky Gyşky Paralimpiýa oýunlaryny we 2024-nji ýyldaky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryny ýaýlymda görkezmek hukuklaryny satyn aldy. Bu hukuklar soňra her sebitdäki ýaýlym kompaniýalaryna gaýtadan satylar&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-01-07 |title=Infront replaces EBU after winning media rights for 2022 and 2024 Paralympics |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1102748/infront-rights-beijing-2022-paris-2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127005830/https://www.insidethegames.biz/articles/1102748/infront-rights-beijing-2022-paris-2024 |archive-date=2021-01-27 |access-date=2025-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCaskill |first=Steve |date=2025-10-16 |title=EBU secures Milan Cortina 2026 Paralympic media rights for Europe |url=https://www.sportspro.com/news/winter-olympics-paralympics-milan-cortina-2026-ebu-tv-rights-october-2025/ |access-date=2025-10-21 |website=SportsPro |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
== Salgylanmalar ==
{{Salgylanmalar|2}}
{{authority control}}
{{Paralimpiýa oýunlary}}</text>
      <sha1>1torqhc8xrym07pfqom5m0usdpq9avz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olimpiýa oýunlary</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25104</id>
    <revision>
      <id>271143</id>
      <parentid>271142</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umarxon III</username>
        <id>11129</id>
      </contributor>
      <origin>271143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20353" sha1="n5ow25nokgw3wrbt1hxu09jsy3xd38x" xml:space="preserve">'''Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary''' ({{lang-fr|Jeux olympiques}}) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Olympic Games |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;.

Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=[[The Associated Press]]
|title=Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94
|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-14-mn-3527-story.html
|department=L.A. Times Archives
|date=14 October 1986
|magazine=[[Los Angeles Times]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=Alan Riding
|title=OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over
|url=https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|magazine=[[The New York Times]]
|date=12 February 1993
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212184811/https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|archive-date=12 February 2024
}}&lt;/ref&gt;.

XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK &quot;Deaflympics&quot; (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy&lt;ref name=&quot;olympic.org&quot;&gt;{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals |url=https://news.sky.com/story/the-prizes-olympic-athletes-can-win-if-they-bring-home-medals-13187504 |access-date=2026-02-09 |website=Sky News |language=en}}&lt;/ref&gt;.

1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823105428/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-date=2008-08-23 |access-date=2026-06-19 |website=Olympic.org}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär&lt;ref&gt;{{cite EBO |short=yes |last=Hornblower |first=Simon |author-link=Simon Hornblower |title=Ancient Greek civilization |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece |date=29 July 2024 |access-date=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Gadymy Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Gadymy Olimpiýa oýunlary}}
Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony
&quot;Gadymy Olimpiýa oýunlary&quot; (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka &quot;ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň&quot; bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe &quot;erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary&quot; gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady&lt;ref name=Young2004&gt;
{{cite book
|first=David C. 
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 2. Beginnings and Evidence
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Young2004/&gt;{{rp|pp=12–13}}&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[Pausanias (geographer)|Pausanias]]
|title=Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918)
|chapter=Book VII: Elis 1
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=1:chapter=2:section=5
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pindar&gt;
{{cite book
|author=[[Pindar]]
|title=Olympian Odes
|chapter=Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.
|editor=Diane Arnson Svarlien
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162:book=O.:poem=2
}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek &quot;Olimpiýa&quot; adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr&lt;ref name=Pindar/&gt;. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy &quot;stadion&quot; (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny &quot;tapgyr&quot; ýa-da &quot;aralyk&quot;) diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe &quot;stadion&quot; ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, &quot;Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly&quot;. Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär&lt;ref name=&quot;Perrottet&quot;/&gt;.

Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we &quot;Olimpiada&quot; diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr.

Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr.

== Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy}}
=== Öňbaşçylar ===
[[File:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|Pýer de Kuberten – Halkara Olimpiýa Komitetiniň esaslandyryjylarynyň biri we onuň ikinji prezidenti]]
Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin &quot;Olimpiýa&quot; sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi &quot;Cotswold Games&quot; ýa-da &quot;Cotswold Olimpick Games&quot; bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary &quot;Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy&quot; hökmünde agzap geçipdir&lt;ref name=BOA&gt;{{cite web|title=400 Years of Olimpick Passion |url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|website=olympickgames.co.uk |access-date=4 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606045814/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 |archive-date=6 June 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan &quot;L'Olympiade de la République&quot; hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde &quot;Ho-limpyc Gaymes&quot; (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;/&gt;.

1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr&lt;ref name=FindlingPelle&gt;
{{cite book
|editor1=John E. Findling
|editor2=Kimberly Pelle
|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement
|edition=1st
|date=30 March 2004
|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]
|url=https://www.bloomsbury.com/us/encyclopedia-of-the-modern-olympic-movement-9780313322785/
}}&lt;/ref&gt;.

1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan &quot;Olimpiýa synpy&quot; (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny &quot;Wenlok Olimpiýa oýunlary&quot; (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. &quot;Wenlock Olympian Society&quot; jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy&lt;ref name=Young2004.13&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;{{rp|p=144}} The Wenlock Olympian Society was founded by Brookes on 15&amp;nbsp;November 1860.&lt;ref name=Young1996&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|title= The Modern Olympics: A Struggle for Revival
|date=1996
|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]
|isbn= 0-8018-7207-3
}}&lt;/ref&gt;.

1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk &quot;Grand Olympic Festival&quot; (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;&gt;
{{cite web|url= http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|title= Histoire et évolution des Jeux olympiques|website= Potentiel|year= 2005|language=fr|access-date=31 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426131750/http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|archive-date=26 April 2011}}
&lt;/ref&gt;. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe &quot;jenap höwesjeňleriň&quot; (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky &quot;Crystal Palace&quot; (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml|title= Much Wenlock &amp; the Olympian Connection|publisher= Wenlock Olympian Society|access-date=31 January 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date= 23 January 2009}}&lt;/ref&gt;.
== Salgylanmalar ==
{{salgylanmalar}}
{{authority control}}
{{Olimpiýa oýunlary}}</text>
      <sha1>n5ow25nokgw3wrbt1hxu09jsy3xd38x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271144</id>
      <parentid>271143</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umarxon III</username>
        <id>11129</id>
      </contributor>
      <origin>271144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29662" sha1="b4oajzcp8ehyq5wb5ifxf1q0b20w1k5" xml:space="preserve">'''Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary''' ({{lang-fr|Jeux olympiques}}) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Olympic Games |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;.

Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=[[The Associated Press]]
|title=Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94
|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-14-mn-3527-story.html
|department=L.A. Times Archives
|date=14 October 1986
|magazine=[[Los Angeles Times]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=Alan Riding
|title=OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over
|url=https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|magazine=[[The New York Times]]
|date=12 February 1993
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212184811/https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|archive-date=12 February 2024
}}&lt;/ref&gt;.

XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK &quot;Deaflympics&quot; (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy&lt;ref name=&quot;olympic.org&quot;&gt;{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals |url=https://news.sky.com/story/the-prizes-olympic-athletes-can-win-if-they-bring-home-medals-13187504 |access-date=2026-02-09 |website=Sky News |language=en}}&lt;/ref&gt;.

1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823105428/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-date=2008-08-23 |access-date=2026-06-19 |website=Olympic.org}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär&lt;ref&gt;{{cite EBO |short=yes |last=Hornblower |first=Simon |author-link=Simon Hornblower |title=Ancient Greek civilization |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece |date=29 July 2024 |access-date=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Gadymy Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Gadymy Olimpiýa oýunlary}}
Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony
&quot;Gadymy Olimpiýa oýunlary&quot; (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka &quot;ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň&quot; bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe &quot;erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary&quot; gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady&lt;ref name=Young2004&gt;
{{cite book
|first=David C. 
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 2. Beginnings and Evidence
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Young2004/&gt;{{rp|pp=12–13}}&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[Pausanias (geographer)|Pausanias]]
|title=Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918)
|chapter=Book VII: Elis 1
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=1:chapter=2:section=5
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pindar&gt;
{{cite book
|author=[[Pindar]]
|title=Olympian Odes
|chapter=Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.
|editor=Diane Arnson Svarlien
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162:book=O.:poem=2
}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek &quot;Olimpiýa&quot; adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr&lt;ref name=Pindar/&gt;. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy &quot;stadion&quot; (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny &quot;tapgyr&quot; ýa-da &quot;aralyk&quot;) diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe &quot;stadion&quot; ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, &quot;Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly&quot;. Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär&lt;ref name=&quot;Perrottet&quot;/&gt;.

Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we &quot;Olimpiada&quot; diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr.

Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr.

== Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy}}
=== Öňbaşçylar ===
[[File:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|Pýer de Kuberten – Halkara Olimpiýa Komitetiniň esaslandyryjylarynyň biri we onuň ikinji prezidenti]]
Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin &quot;Olimpiýa&quot; sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi &quot;Cotswold Games&quot; ýa-da &quot;Cotswold Olimpick Games&quot; bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary &quot;Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy&quot; hökmünde agzap geçipdir&lt;ref name=BOA&gt;{{cite web|title=400 Years of Olimpick Passion |url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|website=olympickgames.co.uk |access-date=4 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606045814/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 |archive-date=6 June 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan &quot;L'Olympiade de la République&quot; hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde &quot;Ho-limpyc Gaymes&quot; (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;/&gt;.

1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr&lt;ref name=FindlingPelle&gt;
{{cite book
|editor1=John E. Findling
|editor2=Kimberly Pelle
|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement
|edition=1st
|date=30 March 2004
|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]
|url=https://www.bloomsbury.com/us/encyclopedia-of-the-modern-olympic-movement-9780313322785/
}}&lt;/ref&gt;.

1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan &quot;Olimpiýa synpy&quot; (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny &quot;Wenlok Olimpiýa oýunlary&quot; (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. &quot;Wenlock Olympian Society&quot; jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy&lt;ref name=Young2004.13&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;{{rp|p=144}} The Wenlock Olympian Society was founded by Brookes on 15&amp;nbsp;November 1860.&lt;ref name=Young1996&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|title= The Modern Olympics: A Struggle for Revival
|date=1996
|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]
|isbn= 0-8018-7207-3
}}&lt;/ref&gt;.

1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk &quot;Grand Olympic Festival&quot; (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;&gt;
{{cite web|url= http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|title= Histoire et évolution des Jeux olympiques|website= Potentiel|year= 2005|language=fr|access-date=31 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426131750/http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|archive-date=26 April 2011}}
&lt;/ref&gt;. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe &quot;jenap höwesjeňleriň&quot; (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky &quot;Crystal Palace&quot; (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml|title= Much Wenlock &amp; the Olympian Connection|publisher= Wenlock Olympian Society|access-date=31 January 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date= 23 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

=== Gaýtadan dikeldilmegi ===
[[File:Evangelos Zappas.jpg|thumb|Evangelos Zappas, Halkara Olimpiýa Komitetiniň bilelikdäki esaslandyryjysy
Olimpiýa oýunlaryny gaýtadan dikeltmek baradaky grek gyzyklanmasy, 1821-nji ýylda Osman imperiýasyna garşy Grek garaşsyzlyk urşy bilen başlady. Bu pikir ilkinji gezek şahyr we gazet redaktory Panagiotis Sutsos tarapyndan 1833-nji ýylda çap edilen &quot;Ölüleriň söhbetdeşligi&quot; atly goşgusynda öňe sürlüpdi. Baý grek-rum haýyr-sahawatçysy Evangelos Zappas 1856-njy ýylda Grek patyşasy Ottoya hat ýazyp, Olimpiýa oýunlarynyň hemişelik esasda gaýtadan dikeldilmegi üçin maliýe goldawyny bermegi teklip etdi. Zappas 1859-njy ýylda Afinanyň şäher meýdançasynda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi. Oýunlara Grekistandan we Osman imperiýasyndan türgenler gatnaşdy. Zappas gadymy Panatinaik stadionyň geljekki ähli Olimpiýa oýunlaryny kabul edip bilmegi üçin onuň dikeldilmegini maliýeleşdirdi&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa|language=fr|location=Athens|year=1893|first=Frédéric|last=de Martens|author-link=Friedrich Martens|publisher=[printer Anestis Constantinides]|url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

Stadion 1870 we 1875-nji ýyllarda Olimpiýa oýunlaryna ýer eýeçiligini etdi. 1870-nji ýyldaky oýunlara otuz müň tomaşaçy gatnaşan bolsa-da, 1875-nji ýyldaky oýunlar boýunça resmi gatnaşyjy sanlary barada maglumat ýok. 1890-njy ýylda, sport arkaly halkara parahatçylygy we dostlugy öňe sürmegi maksat edinýän Baron Pýer de Kuberten &quot;Wenlok Olimpiýa jemgyýetiniň&quot; Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrmak pikiri bilen ruhlandy. Kuberten her dört ýyldan bir gezek geçiriljek we halkara derejesinde ýurtlaryň arasynda çalşyrylýan Olimpiýa oýunlaryny döretmek maksady bilen, Bruksyň we Zappasyň pikirlerine hem-de işlerine esaslandy. Ol bu pikirleri täze döredilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň ilkinji Olimpiýa kongresinde hödürledi. Bu duşuşyk 1894-nji ýylyň 16-njy iýunyndan 23-nji iýunyna çenli Pariž uniwersitetinde geçirildi. Kongresiň soňky gününde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) howandarlygynda geçiriljek ilkinji Olimpiýa oýunlarynyň 1896-njy ýylda Afinada geçirilmegi barada karara gelindi. HOK grek ýazyjysy Demetrius Wikelasy özüniň ilkinji prezidenti edip saýlady&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Olympic Games - a brief history {{!}} Parramatta History and Heritage|url=https://historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au/research-topics/events/olympic-games-brief-history|access-date=31 January 2024|website=historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.
=== 1896-njy ýylyň oýunlary ===
{{main|1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary}}
[[File:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|Afinadaky &quot;Panatinaikos&quot; stadionynda 1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]]
HOK-yň howandarlygynda geçirilen ilkinji oýunlar 1896-njy ýylda Afinadaky &quot;Panatinaiko&quot; stadionynda gurnaldy. Oýunlara 14 ýurt we 43 görnüşde bäsleşen 241 türgen gatnaşdy. Zappas we onuň doganoglany Konstantinos Zappas geljekki Olimpiýa oýunlaryny maliýeleşdirmek üçin grek hökümetine ýörite gazna (wasiýetnama esasynda) serişde galdyrypdylar. Bu serişde 1896-njy ýylyň oýunlaryny maliýeleşdirmäge kömek etmek üçin ulanyldy. Jorj Aweroff oýunlara taýýarlyk çäginde stadionyň abatlanmagy üçin uly möçberde goşant goşdy. Grek hökümeti hem maliýe goldawyny berdi; bu çykdajylaryň biletleriň we ilkinji Olimpiýa ýadygärlik poçta markalarynyň satuwyndan gaýtarylmagyna garaşylýardy&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

Grek resmileri we jemgyýetçilik Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek tejribesinden örän hoşal boldular. Bu duýgyny köp sanly türgen hem paýlaşýardy; hatda olar Afinanyň hemişelik Olimpiýa oýunlaryny geçirýän şäher bolmagyny talap edýärdiler. HOK geljekki oýunlaryň dünýäniň dürli şäherlerinde nobatma-nobat geçirilmegini meýilleşdirýärdi. Ikinji Olimpiýa oýunlary Parižde geçirildi.
=== Üýtgeşmeler we täzeçe çemeleşmeler ===
{{main|Tomusky Olimpiýa oýunlary}}
Ýewropadan daşarda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlary bolan 1904-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary döwründe Sent-Luisdäki Waşington uniwersitetiniň &quot;Francis Field&quot; stadiony
1896-njy ýylyň oýunlarynyň üstünliginden soň, Olimpiýa oýunlary onuň geljegini howp astynda goýan durgunlyk döwrüne gadam basdy. 1900-nji ýylda Parižde geçirilen Bütindünýä sergisi we 1904-nji ýylda Sent-Luisde geçirilen &quot;Luiziana satyn alyş&quot; sergisi bilen baglanyşykly guralan Olimpiýa oýunlary köp sanly gatnaşyjy ýa-da uly üns çekip bilmedi. Oýunlar Afinada geçirilen 1906-njy ýyldaky &quot;Aralyk oýunlar&quot; (bu at, olaryň üçünji Olimpiada döwrüniň içinde geçirilen ikinji Olimpiýa oýunlary bolandygy sebäpli berlipdir) bilen gaýtadan janlandy. Bu oýunlar dürli ýurtlardan köp sanly gatnaşyjylary özüne çekdi we jemgyýetçilikde uly gyzyklanma döredip, Olimpiýa oýunlarynyň hem meşhurlygynyň, hem-de geriminiň artmagyna badalga berdi. 1906-njy ýyldaky oýunlar şol döwürde Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) tarapyndan resmi taýdan ykrar edilipdi (häzirki wagtda beýle däl bolsa-da), şondan bäri bolsa hiç hili &quot;Aralyk oýunlar&quot; geçirilmedi&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Gyşky oýunlar ===
{{main|Gyşky Olimpiýa oýunlary}}
[[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|thumb|Sent-Morisdäki 1928-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary wagtynda buz hokkeýi boýunça geçirilen oýun]]
Gyşky Olimpiýa oýunlary, tomusky oýunlaryň dowamynda guramaçylyk taýdan geçirilmegi mümkin bolmadyk gar we buz sport görnüşlerini öz içine almak üçin döredildi. Figuraly typmak (1908 we 1920-nji ýyllarda) we buz hokkeýi (1920-nji ýylda) tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm|title=Winter Olympics History|publisher=Utah Athletic Foundation|access-date=31 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm|archive-date=12 January 2009 }}&lt;/ref&gt;. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) maksady, bu sanawy beýleki gyşky sport görnüşlerini hem öz içine alar ýaly giňeltmekdi. 1921-nji ýylda Lozannada geçirilen Olimpiýa kongresinde Olimpiýa oýunlarynyň gyşky görnüşini geçirmek barada karar kabul edildi. Üç aýdan soň Parižde geçirilen oýunlar bilen baglanyşyklylykda, 1924-nji ýylda Fransiýanyň Şamoni şäherinde gyşky sport hepdeligi (aslynda 11 gün dowam etdi) gurnaldy; bu çäre ilkinji Gyşky Olimpiýa oýunlaryna öwrüldi. Şol bir ýylda hem gyşky, hem-de tomusky oýunlaryň şol bir ýurt tarapyndan geçirilmegi meýilleşdirilen bolsa-da, bu pikirden tiz wagtda ýüz öwrüldi. HOK Gyşky oýunlaryň her dört ýyldan bir gezek, tomusky oýunlar bilen şol bir ýylda geçirilmelidigini kesgitledi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherinde geçirilen 1992-nji ýyldaky oýunlara çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýyldaky oýunlardan başlap, Gyşky Olimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, her tomusky Olimpiýa oýunlaryndan iki ýyl geçenden soň guralyp başlandy. Bu bolsa HOK-a iki çäräniň guramaçylyk we maliýe çykdajylaryny biri-birinden bölmäge, şeýle-de oýunlardan gelýän mahabat girdejisini dört ýyldan däl-de, eýsem her iki ýyldan bir gezek almaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Nucilli|first=Ryleigh|title=Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years|url=https://www.rd.com/article/why-olympics-are-held-every-4-years/|date=27 January 2026|website=Reader's Digest|access-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;.
== Salgylanmalar ==
{{salgylanmalar}}
{{authority control}}
{{Olimpiýa oýunlary}}
&lt;!-- 
5436
4784
2418
1634
1246
718
561
406
396
212
164
11
--&gt;</text>
      <sha1>b4oajzcp8ehyq5wb5ifxf1q0b20w1k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271145</id>
      <parentid>271144</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umarxon III</username>
        <id>11129</id>
      </contributor>
      <origin>271145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35976" sha1="e9d9q80kat47t4yhdagc05h4a5ozi7v" xml:space="preserve">'''Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary''' ({{lang-fr|Jeux olympiques}}) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Olympic Games |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;.

Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=[[The Associated Press]]
|title=Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94
|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-14-mn-3527-story.html
|department=L.A. Times Archives
|date=14 October 1986
|magazine=[[Los Angeles Times]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=Alan Riding
|title=OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over
|url=https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|magazine=[[The New York Times]]
|date=12 February 1993
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212184811/https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|archive-date=12 February 2024
}}&lt;/ref&gt;.

XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK &quot;Deaflympics&quot; (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy&lt;ref name=&quot;olympic.org&quot;&gt;{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals |url=https://news.sky.com/story/the-prizes-olympic-athletes-can-win-if-they-bring-home-medals-13187504 |access-date=2026-02-09 |website=Sky News |language=en}}&lt;/ref&gt;.

1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823105428/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-date=2008-08-23 |access-date=2026-06-19 |website=Olympic.org}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär&lt;ref&gt;{{cite EBO |short=yes |last=Hornblower |first=Simon |author-link=Simon Hornblower |title=Ancient Greek civilization |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece |date=29 July 2024 |access-date=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Gadymy Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Gadymy Olimpiýa oýunlary}}
Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony
&quot;Gadymy Olimpiýa oýunlary&quot; (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka &quot;ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň&quot; bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe &quot;erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary&quot; gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady&lt;ref name=Young2004&gt;
{{cite book
|first=David C. 
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 2. Beginnings and Evidence
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Young2004/&gt;{{rp|pp=12–13}}&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[Pausanias (geographer)|Pausanias]]
|title=Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918)
|chapter=Book VII: Elis 1
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=1:chapter=2:section=5
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pindar&gt;
{{cite book
|author=[[Pindar]]
|title=Olympian Odes
|chapter=Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.
|editor=Diane Arnson Svarlien
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162:book=O.:poem=2
}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek &quot;Olimpiýa&quot; adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr&lt;ref name=Pindar/&gt;. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy &quot;stadion&quot; (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny &quot;tapgyr&quot; ýa-da &quot;aralyk&quot;) diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe &quot;stadion&quot; ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, &quot;Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly&quot;. Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär&lt;ref name=&quot;Perrottet&quot;/&gt;.

Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we &quot;Olimpiada&quot; diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr.

Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr.

== Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy}}
=== Öňbaşçylar ===
[[File:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|Pýer de Kuberten – Halkara Olimpiýa Komitetiniň esaslandyryjylarynyň biri we onuň ikinji prezidenti]]
Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin &quot;Olimpiýa&quot; sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi &quot;Cotswold Games&quot; ýa-da &quot;Cotswold Olimpick Games&quot; bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary &quot;Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy&quot; hökmünde agzap geçipdir&lt;ref name=BOA&gt;{{cite web|title=400 Years of Olimpick Passion |url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|website=olympickgames.co.uk |access-date=4 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606045814/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 |archive-date=6 June 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan &quot;L'Olympiade de la République&quot; hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde &quot;Ho-limpyc Gaymes&quot; (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;/&gt;.

1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr&lt;ref name=FindlingPelle&gt;
{{cite book
|editor1=John E. Findling
|editor2=Kimberly Pelle
|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement
|edition=1st
|date=30 March 2004
|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]
|url=https://www.bloomsbury.com/us/encyclopedia-of-the-modern-olympic-movement-9780313322785/
}}&lt;/ref&gt;.

1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan &quot;Olimpiýa synpy&quot; (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny &quot;Wenlok Olimpiýa oýunlary&quot; (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. &quot;Wenlock Olympian Society&quot; jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy&lt;ref name=Young2004.13&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;{{rp|p=144}} The Wenlock Olympian Society was founded by Brookes on 15&amp;nbsp;November 1860.&lt;ref name=Young1996&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|title= The Modern Olympics: A Struggle for Revival
|date=1996
|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]
|isbn= 0-8018-7207-3
}}&lt;/ref&gt;.

1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk &quot;Grand Olympic Festival&quot; (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;&gt;
{{cite web|url= http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|title= Histoire et évolution des Jeux olympiques|website= Potentiel|year= 2005|language=fr|access-date=31 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426131750/http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|archive-date=26 April 2011}}
&lt;/ref&gt;. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe &quot;jenap höwesjeňleriň&quot; (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky &quot;Crystal Palace&quot; (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml|title= Much Wenlock &amp; the Olympian Connection|publisher= Wenlock Olympian Society|access-date=31 January 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date= 23 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

=== Gaýtadan dikeldilmegi ===
[[File:Evangelos Zappas.jpg|thumb|Evangelos Zappas, Halkara Olimpiýa Komitetiniň bilelikdäki esaslandyryjysy
Olimpiýa oýunlaryny gaýtadan dikeltmek baradaky grek gyzyklanmasy, 1821-nji ýylda Osman imperiýasyna garşy Grek garaşsyzlyk urşy bilen başlady. Bu pikir ilkinji gezek şahyr we gazet redaktory Panagiotis Sutsos tarapyndan 1833-nji ýylda çap edilen &quot;Ölüleriň söhbetdeşligi&quot; atly goşgusynda öňe sürlüpdi. Baý grek-rum haýyr-sahawatçysy Evangelos Zappas 1856-njy ýylda Grek patyşasy Ottoya hat ýazyp, Olimpiýa oýunlarynyň hemişelik esasda gaýtadan dikeldilmegi üçin maliýe goldawyny bermegi teklip etdi. Zappas 1859-njy ýylda Afinanyň şäher meýdançasynda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi. Oýunlara Grekistandan we Osman imperiýasyndan türgenler gatnaşdy. Zappas gadymy Panatinaik stadionyň geljekki ähli Olimpiýa oýunlaryny kabul edip bilmegi üçin onuň dikeldilmegini maliýeleşdirdi&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa|language=fr|location=Athens|year=1893|first=Frédéric|last=de Martens|author-link=Friedrich Martens|publisher=[printer Anestis Constantinides]|url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

Stadion 1870 we 1875-nji ýyllarda Olimpiýa oýunlaryna ýer eýeçiligini etdi. 1870-nji ýyldaky oýunlara otuz müň tomaşaçy gatnaşan bolsa-da, 1875-nji ýyldaky oýunlar boýunça resmi gatnaşyjy sanlary barada maglumat ýok. 1890-njy ýylda, sport arkaly halkara parahatçylygy we dostlugy öňe sürmegi maksat edinýän Baron Pýer de Kuberten &quot;Wenlok Olimpiýa jemgyýetiniň&quot; Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrmak pikiri bilen ruhlandy. Kuberten her dört ýyldan bir gezek geçiriljek we halkara derejesinde ýurtlaryň arasynda çalşyrylýan Olimpiýa oýunlaryny döretmek maksady bilen, Bruksyň we Zappasyň pikirlerine hem-de işlerine esaslandy. Ol bu pikirleri täze döredilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň ilkinji Olimpiýa kongresinde hödürledi. Bu duşuşyk 1894-nji ýylyň 16-njy iýunyndan 23-nji iýunyna çenli Pariž uniwersitetinde geçirildi. Kongresiň soňky gününde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) howandarlygynda geçiriljek ilkinji Olimpiýa oýunlarynyň 1896-njy ýylda Afinada geçirilmegi barada karara gelindi. HOK grek ýazyjysy Demetrius Wikelasy özüniň ilkinji prezidenti edip saýlady&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Olympic Games - a brief history {{!}} Parramatta History and Heritage|url=https://historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au/research-topics/events/olympic-games-brief-history|access-date=31 January 2024|website=historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.
=== 1896-njy ýylyň oýunlary ===
{{main|1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary}}
[[File:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|Afinadaky &quot;Panatinaikos&quot; stadionynda 1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]]
HOK-yň howandarlygynda geçirilen ilkinji oýunlar 1896-njy ýylda Afinadaky &quot;Panatinaiko&quot; stadionynda gurnaldy. Oýunlara 14 ýurt we 43 görnüşde bäsleşen 241 türgen gatnaşdy. Zappas we onuň doganoglany Konstantinos Zappas geljekki Olimpiýa oýunlaryny maliýeleşdirmek üçin grek hökümetine ýörite gazna (wasiýetnama esasynda) serişde galdyrypdylar. Bu serişde 1896-njy ýylyň oýunlaryny maliýeleşdirmäge kömek etmek üçin ulanyldy. Jorj Aweroff oýunlara taýýarlyk çäginde stadionyň abatlanmagy üçin uly möçberde goşant goşdy. Grek hökümeti hem maliýe goldawyny berdi; bu çykdajylaryň biletleriň we ilkinji Olimpiýa ýadygärlik poçta markalarynyň satuwyndan gaýtarylmagyna garaşylýardy&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

Grek resmileri we jemgyýetçilik Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek tejribesinden örän hoşal boldular. Bu duýgyny köp sanly türgen hem paýlaşýardy; hatda olar Afinanyň hemişelik Olimpiýa oýunlaryny geçirýän şäher bolmagyny talap edýärdiler. HOK geljekki oýunlaryň dünýäniň dürli şäherlerinde nobatma-nobat geçirilmegini meýilleşdirýärdi. Ikinji Olimpiýa oýunlary Parižde geçirildi.
=== Üýtgeşmeler we täzeçe çemeleşmeler ===
{{main|Tomusky Olimpiýa oýunlary}}
Ýewropadan daşarda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlary bolan 1904-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary döwründe Sent-Luisdäki Waşington uniwersitetiniň &quot;Francis Field&quot; stadiony
1896-njy ýylyň oýunlarynyň üstünliginden soň, Olimpiýa oýunlary onuň geljegini howp astynda goýan durgunlyk döwrüne gadam basdy. 1900-nji ýylda Parižde geçirilen Bütindünýä sergisi we 1904-nji ýylda Sent-Luisde geçirilen &quot;Luiziana satyn alyş&quot; sergisi bilen baglanyşykly guralan Olimpiýa oýunlary köp sanly gatnaşyjy ýa-da uly üns çekip bilmedi. Oýunlar Afinada geçirilen 1906-njy ýyldaky &quot;Aralyk oýunlar&quot; (bu at, olaryň üçünji Olimpiada döwrüniň içinde geçirilen ikinji Olimpiýa oýunlary bolandygy sebäpli berlipdir) bilen gaýtadan janlandy. Bu oýunlar dürli ýurtlardan köp sanly gatnaşyjylary özüne çekdi we jemgyýetçilikde uly gyzyklanma döredip, Olimpiýa oýunlarynyň hem meşhurlygynyň, hem-de geriminiň artmagyna badalga berdi. 1906-njy ýyldaky oýunlar şol döwürde Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) tarapyndan resmi taýdan ykrar edilipdi (häzirki wagtda beýle däl bolsa-da), şondan bäri bolsa hiç hili &quot;Aralyk oýunlar&quot; geçirilmedi&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Gyşky oýunlar ===
{{main|Gyşky olimpiýa oýunlary}}
[[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|thumb|Sent-Morisdäki 1928-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary wagtynda buz hokkeýi boýunça geçirilen oýun]]
Gyşky Olimpiýa oýunlary, tomusky oýunlaryň dowamynda guramaçylyk taýdan geçirilmegi mümkin bolmadyk gar we buz sport görnüşlerini öz içine almak üçin döredildi. Figuraly typmak (1908 we 1920-nji ýyllarda) we buz hokkeýi (1920-nji ýylda) tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm|title=Winter Olympics History|publisher=Utah Athletic Foundation|access-date=31 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm|archive-date=12 January 2009 }}&lt;/ref&gt;. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) maksady, bu sanawy beýleki gyşky sport görnüşlerini hem öz içine alar ýaly giňeltmekdi. 1921-nji ýylda Lozannada geçirilen Olimpiýa kongresinde Olimpiýa oýunlarynyň gyşky görnüşini geçirmek barada karar kabul edildi. Üç aýdan soň Parižde geçirilen oýunlar bilen baglanyşyklylykda, 1924-nji ýylda Fransiýanyň Şamoni şäherinde gyşky sport hepdeligi (aslynda 11 gün dowam etdi) gurnaldy; bu çäre ilkinji Gyşky Olimpiýa oýunlaryna öwrüldi. Şol bir ýylda hem gyşky, hem-de tomusky oýunlaryň şol bir ýurt tarapyndan geçirilmegi meýilleşdirilen bolsa-da, bu pikirden tiz wagtda ýüz öwrüldi. HOK Gyşky oýunlaryň her dört ýyldan bir gezek, tomusky oýunlar bilen şol bir ýylda geçirilmelidigini kesgitledi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherinde geçirilen 1992-nji ýyldaky oýunlara çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýyldaky oýunlardan başlap, Gyşky Olimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, her tomusky Olimpiýa oýunlaryndan iki ýyl geçenden soň guralyp başlandy. Bu bolsa HOK-a iki çäräniň guramaçylyk we maliýe çykdajylaryny biri-birinden bölmäge, şeýle-de oýunlardan gelýän mahabat girdejisini dört ýyldan däl-de, eýsem her iki ýyldan bir gezek almaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Nucilli|first=Ryleigh|title=Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years|url=https://www.rd.com/article/why-olympics-are-held-every-4-years/|date=27 January 2026|website=Reader's Digest|access-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== Paralimpiýa oýunlary ===
{{main|Paralimpiýa oýunlary}}
[[File:031164 - Tokyo opening ceremony -7 - 1a - adjusted.jpg|thumb|Tokioda geçirilen 1964-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary]]
1948-nji ýylda ser Ludwig Guttmann Ikinji jahan urşundan soň esgerleriň dikeldilmegine (reabilitasiýasyna) ýardam bermek maksady bilen, 1948-nji ýyldaky London Olimpiýa oýunlaryna gabat gelýän we birnäçe hassahananyň arasynda geçirilýän köp görnüşli sport çäresini gurady. Ilki &quot;Stoke Mandeville oýunlary&quot; ady bilen tanalan Guttmannyň bu çäresi soňra ýyllyk sport festiwalyna öwrüldi. Indiki 12 ýylyň dowamynda Guttmann we beýlekiler sportuň sagalmak üçin bir serişde hökmünde ulanylmagy ugrundaky tagallalaryny dowam etdirdiler&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm|title= History of the Paralympics|work= [[BBC Sport]]|access-date=2 February 2009|date=4 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988|title=Innsbruck 1988 Paralympics – Ceremonies, Medals, Torch Relay|publisher=International Paralympic Committee|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parahist&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=[[International Paralympic Committee|IPC]]|website=paralympic.org|url=http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|access-date=3 May 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|archive-date=8 September 2009}}&lt;/ref&gt;.

1960-njy ýylda Guttmann Rim şäherine 400 türgeni alyp geldi; olar Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilen we soňra ilkinji Paralimpiýa oýunlary hökmünde ykrar edilen &quot;Parallel Olimpiýa oýunlarynda&quot; bäsleşdiler. Şol wagtdan bäri Paralimpiýa oýunlary her Olimpiýa ýylynda geçirilip gelinýär we Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän şäher Paralimpiýa oýunlaryny hem kabul edýär. Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komiteti (HPK) 2001-nji ýylda şertnama baglaşdylar; bu şertnama kabul ediji şäherleriň hem Olimpiýa, hem-de Paralimpiýa oýunlaryny guramak boýunça borçnamalary öz üstüne almagyny kepillendirýärdi. Bu şertnama Pekinde geçirilen 2008-nji ýylyň tomusky oýunlarynda we Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýylyň gyşky oýunlarynda güýje girdi.

2012-nji ýyldaky oýunlardan iki ýyl öň, LOCOG-yň (London Olimpiýa oýunlaryny guramaçylyk komitetiniň) başlygy Lord Koe Londondaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle beýanat berdi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games|location=London|title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics|date=4 May 2010|work=[[The Guardian]]|first=Owen|last=Gibson}}&lt;/ref&gt;:
{{blockquote|Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini ilkibaşdan berk ornaşdyrmagy isleýäris.}}

=== Ýetginjekleriň oýunlary ===
{{main|Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlary}}
2010-njy ýylda Olimpiýa oýunlaryna goşmaça hökmünde, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenlere bäsleşmäge mümkinçilik berýän Ýetginjekleriň oýunlary ornaşdyryldy. Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek pikiri 2001-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Žak Rog tarapyndan öňe sürlüp, guramanyň 119-njy kongresinde tassyklanyldy&lt;ref name=&quot;Rogge introduces&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last= Rice|first= John|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/2007-07-05-2774646336_x.htm|title=IOC approves Youth Olympics; first set for 2010
|agency=[[The Associated Press]]
|work= USA Today|date=5 July 2007|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. Tomusky ýetginjekleriň oýunlary ilkinji gezek 2010-njy ýylyň 14-26-njy awgusty aralygynda Singapurda geçirildi, gyşky oýunlar bolsa iki ýyl geçenden soň Awstriýanyň Insbruk şäherinde gurnaldy&lt;ref name=&quot;CRIonYOG&quot; /&gt;. Bu oýunlar uly ýaşlylaryň Olimpiýa oýunlaryna garanyňda has gysga möhletli bolup, tomusky görnüşi on iki gün, gyşky görnüşi bolsa dokuz gün dowam edýär. HOK tomusky ýetginjekleriň oýunlaryna 3500 türgeniň we 875 resmi wekiliň, gyşky ýetginjekleriň oýunlaryna bolsa 970 türgeniň we 580 resmi wekiliň gatnaşmagyna rugsat berýär&lt;ref&gt;{{cite web|title=Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|date=12 December 2008|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|access-date=30 March 2009|archive-date=10 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610111938/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bäsleşiljek sport görnüşleri uly ýaşlylaryň oýunlaryndakylar bilen meňzeş bolsa-da, käbir tapawutly taraplar, şol sanda dürli ýurtlaryň Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) wekillerinden düzülen garyşyk toparlar, dürli jynsdaky türgenlerden ybarat toparlar, şeýle-de sport disiplinleriniň we ýaryşlaryň sanynyň azaldylmagy ýaly aýratynlyklar göz öňünde tutulýar&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm|title= IOC votes to start Youth Olympics in 2010|first= Vicky|last= Michaelis|date= 5 July 2007|work= USA Today|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. 2026-njy ýylda HOK-yň prezidenti Kirsti Kowentri Olimpiýa hereketiniň täzeden gurnalandygyny we Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň geljekki tapgyrlaryny geçirmek hukugyny bermegiň wagtlaýyn togtadylandygyny yglan etdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gamesbids.com/eng/olympic-sports-bids/youth-olympics-olympic-esports-games-paused-as-ioc-president-undertakes-significant-restructuring-to-focus-on-core-business/|title=Youth Olympics, Olympic Esports Games paused as IOC president undertakes significant restructuring to focus on &quot;core business&quot;|first=Robert|last=Livingstone|date=7 May 2026}}&lt;/ref&gt;.
== Salgylanmalar ==
{{salgylanmalar}}
{{authority control}}
{{Olimpiýa oýunlary}}
&lt;!-- 
5436
4784
2418
1634
1246
718
561
406
396
212
164
11
--&gt;</text>
      <sha1>e9d9q80kat47t4yhdagc05h4a5ozi7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271146</id>
      <parentid>271145</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umarxon III</username>
        <id>11129</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ýetginjekleriň oýunlary */</comment>
      <origin>271146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41527" sha1="6nq0u3idlkva1pat7hepuvqth80zkih" xml:space="preserve">'''Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary''' ({{lang-fr|Jeux olympiques}}) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Olympic Games |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;.

Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=[[The Associated Press]]
|title=Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94
|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-14-mn-3527-story.html
|department=L.A. Times Archives
|date=14 October 1986
|magazine=[[Los Angeles Times]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=Alan Riding
|title=OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over
|url=https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|magazine=[[The New York Times]]
|date=12 February 1993
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212184811/https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|archive-date=12 February 2024
}}&lt;/ref&gt;.

XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK &quot;Deaflympics&quot; (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy&lt;ref name=&quot;olympic.org&quot;&gt;{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals |url=https://news.sky.com/story/the-prizes-olympic-athletes-can-win-if-they-bring-home-medals-13187504 |access-date=2026-02-09 |website=Sky News |language=en}}&lt;/ref&gt;.

1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823105428/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-date=2008-08-23 |access-date=2026-06-19 |website=Olympic.org}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär&lt;ref&gt;{{cite EBO |short=yes |last=Hornblower |first=Simon |author-link=Simon Hornblower |title=Ancient Greek civilization |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece |date=29 July 2024 |access-date=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Gadymy Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Gadymy Olimpiýa oýunlary}}
Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony
&quot;Gadymy Olimpiýa oýunlary&quot; (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka &quot;ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň&quot; bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe &quot;erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary&quot; gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady&lt;ref name=Young2004&gt;
{{cite book
|first=David C. 
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 2. Beginnings and Evidence
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Young2004/&gt;{{rp|pp=12–13}}&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[Pausanias (geographer)|Pausanias]]
|title=Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918)
|chapter=Book VII: Elis 1
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=1:chapter=2:section=5
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pindar&gt;
{{cite book
|author=[[Pindar]]
|title=Olympian Odes
|chapter=Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.
|editor=Diane Arnson Svarlien
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162:book=O.:poem=2
}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek &quot;Olimpiýa&quot; adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr&lt;ref name=Pindar/&gt;. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy &quot;stadion&quot; (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny &quot;tapgyr&quot; ýa-da &quot;aralyk&quot;) diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe &quot;stadion&quot; ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, &quot;Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly&quot;. Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär&lt;ref name=&quot;Perrottet&quot;/&gt;.

Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we &quot;Olimpiada&quot; diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr.

Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr.

== Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy}}
=== Öňbaşçylar ===
[[File:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|Pýer de Kuberten – Halkara Olimpiýa Komitetiniň esaslandyryjylarynyň biri we onuň ikinji prezidenti]]
Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin &quot;Olimpiýa&quot; sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi &quot;Cotswold Games&quot; ýa-da &quot;Cotswold Olimpick Games&quot; bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary &quot;Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy&quot; hökmünde agzap geçipdir&lt;ref name=BOA&gt;{{cite web|title=400 Years of Olimpick Passion |url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|website=olympickgames.co.uk |access-date=4 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606045814/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 |archive-date=6 June 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan &quot;L'Olympiade de la République&quot; hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde &quot;Ho-limpyc Gaymes&quot; (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;/&gt;.

1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr&lt;ref name=FindlingPelle&gt;
{{cite book
|editor1=John E. Findling
|editor2=Kimberly Pelle
|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement
|edition=1st
|date=30 March 2004
|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]
|url=https://www.bloomsbury.com/us/encyclopedia-of-the-modern-olympic-movement-9780313322785/
}}&lt;/ref&gt;.

1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan &quot;Olimpiýa synpy&quot; (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny &quot;Wenlok Olimpiýa oýunlary&quot; (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. &quot;Wenlock Olympian Society&quot; jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy&lt;ref name=Young2004.13&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;{{rp|p=144}} The Wenlock Olympian Society was founded by Brookes on 15&amp;nbsp;November 1860.&lt;ref name=Young1996&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|title= The Modern Olympics: A Struggle for Revival
|date=1996
|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]
|isbn= 0-8018-7207-3
}}&lt;/ref&gt;.

1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk &quot;Grand Olympic Festival&quot; (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;&gt;
{{cite web|url= http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|title= Histoire et évolution des Jeux olympiques|website= Potentiel|year= 2005|language=fr|access-date=31 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426131750/http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|archive-date=26 April 2011}}
&lt;/ref&gt;. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe &quot;jenap höwesjeňleriň&quot; (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky &quot;Crystal Palace&quot; (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml|title= Much Wenlock &amp; the Olympian Connection|publisher= Wenlock Olympian Society|access-date=31 January 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date= 23 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

=== Gaýtadan dikeldilmegi ===
[[File:Evangelos Zappas.jpg|thumb|Evangelos Zappas, Halkara Olimpiýa Komitetiniň bilelikdäki esaslandyryjysy
Olimpiýa oýunlaryny gaýtadan dikeltmek baradaky grek gyzyklanmasy, 1821-nji ýylda Osman imperiýasyna garşy Grek garaşsyzlyk urşy bilen başlady. Bu pikir ilkinji gezek şahyr we gazet redaktory Panagiotis Sutsos tarapyndan 1833-nji ýylda çap edilen &quot;Ölüleriň söhbetdeşligi&quot; atly goşgusynda öňe sürlüpdi. Baý grek-rum haýyr-sahawatçysy Evangelos Zappas 1856-njy ýylda Grek patyşasy Ottoya hat ýazyp, Olimpiýa oýunlarynyň hemişelik esasda gaýtadan dikeldilmegi üçin maliýe goldawyny bermegi teklip etdi. Zappas 1859-njy ýylda Afinanyň şäher meýdançasynda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi. Oýunlara Grekistandan we Osman imperiýasyndan türgenler gatnaşdy. Zappas gadymy Panatinaik stadionyň geljekki ähli Olimpiýa oýunlaryny kabul edip bilmegi üçin onuň dikeldilmegini maliýeleşdirdi&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa|language=fr|location=Athens|year=1893|first=Frédéric|last=de Martens|author-link=Friedrich Martens|publisher=[printer Anestis Constantinides]|url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

Stadion 1870 we 1875-nji ýyllarda Olimpiýa oýunlaryna ýer eýeçiligini etdi. 1870-nji ýyldaky oýunlara otuz müň tomaşaçy gatnaşan bolsa-da, 1875-nji ýyldaky oýunlar boýunça resmi gatnaşyjy sanlary barada maglumat ýok. 1890-njy ýylda, sport arkaly halkara parahatçylygy we dostlugy öňe sürmegi maksat edinýän Baron Pýer de Kuberten &quot;Wenlok Olimpiýa jemgyýetiniň&quot; Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrmak pikiri bilen ruhlandy. Kuberten her dört ýyldan bir gezek geçiriljek we halkara derejesinde ýurtlaryň arasynda çalşyrylýan Olimpiýa oýunlaryny döretmek maksady bilen, Bruksyň we Zappasyň pikirlerine hem-de işlerine esaslandy. Ol bu pikirleri täze döredilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň ilkinji Olimpiýa kongresinde hödürledi. Bu duşuşyk 1894-nji ýylyň 16-njy iýunyndan 23-nji iýunyna çenli Pariž uniwersitetinde geçirildi. Kongresiň soňky gününde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) howandarlygynda geçiriljek ilkinji Olimpiýa oýunlarynyň 1896-njy ýylda Afinada geçirilmegi barada karara gelindi. HOK grek ýazyjysy Demetrius Wikelasy özüniň ilkinji prezidenti edip saýlady&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Olympic Games - a brief history {{!}} Parramatta History and Heritage|url=https://historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au/research-topics/events/olympic-games-brief-history|access-date=31 January 2024|website=historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.
=== 1896-njy ýylyň oýunlary ===
{{main|1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary}}
[[File:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|Afinadaky &quot;Panatinaikos&quot; stadionynda 1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]]
HOK-yň howandarlygynda geçirilen ilkinji oýunlar 1896-njy ýylda Afinadaky &quot;Panatinaiko&quot; stadionynda gurnaldy. Oýunlara 14 ýurt we 43 görnüşde bäsleşen 241 türgen gatnaşdy. Zappas we onuň doganoglany Konstantinos Zappas geljekki Olimpiýa oýunlaryny maliýeleşdirmek üçin grek hökümetine ýörite gazna (wasiýetnama esasynda) serişde galdyrypdylar. Bu serişde 1896-njy ýylyň oýunlaryny maliýeleşdirmäge kömek etmek üçin ulanyldy. Jorj Aweroff oýunlara taýýarlyk çäginde stadionyň abatlanmagy üçin uly möçberde goşant goşdy. Grek hökümeti hem maliýe goldawyny berdi; bu çykdajylaryň biletleriň we ilkinji Olimpiýa ýadygärlik poçta markalarynyň satuwyndan gaýtarylmagyna garaşylýardy&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

Grek resmileri we jemgyýetçilik Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek tejribesinden örän hoşal boldular. Bu duýgyny köp sanly türgen hem paýlaşýardy; hatda olar Afinanyň hemişelik Olimpiýa oýunlaryny geçirýän şäher bolmagyny talap edýärdiler. HOK geljekki oýunlaryň dünýäniň dürli şäherlerinde nobatma-nobat geçirilmegini meýilleşdirýärdi. Ikinji Olimpiýa oýunlary Parižde geçirildi.
=== Üýtgeşmeler we täzeçe çemeleşmeler ===
{{main|Tomusky Olimpiýa oýunlary}}
Ýewropadan daşarda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlary bolan 1904-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary döwründe Sent-Luisdäki Waşington uniwersitetiniň &quot;Francis Field&quot; stadiony
1896-njy ýylyň oýunlarynyň üstünliginden soň, Olimpiýa oýunlary onuň geljegini howp astynda goýan durgunlyk döwrüne gadam basdy. 1900-nji ýylda Parižde geçirilen Bütindünýä sergisi we 1904-nji ýylda Sent-Luisde geçirilen &quot;Luiziana satyn alyş&quot; sergisi bilen baglanyşykly guralan Olimpiýa oýunlary köp sanly gatnaşyjy ýa-da uly üns çekip bilmedi. Oýunlar Afinada geçirilen 1906-njy ýyldaky &quot;Aralyk oýunlar&quot; (bu at, olaryň üçünji Olimpiada döwrüniň içinde geçirilen ikinji Olimpiýa oýunlary bolandygy sebäpli berlipdir) bilen gaýtadan janlandy. Bu oýunlar dürli ýurtlardan köp sanly gatnaşyjylary özüne çekdi we jemgyýetçilikde uly gyzyklanma döredip, Olimpiýa oýunlarynyň hem meşhurlygynyň, hem-de geriminiň artmagyna badalga berdi. 1906-njy ýyldaky oýunlar şol döwürde Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) tarapyndan resmi taýdan ykrar edilipdi (häzirki wagtda beýle däl bolsa-da), şondan bäri bolsa hiç hili &quot;Aralyk oýunlar&quot; geçirilmedi&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Gyşky oýunlar ===
{{main|Gyşky olimpiýa oýunlary}}
[[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|thumb|Sent-Morisdäki 1928-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary wagtynda buz hokkeýi boýunça geçirilen oýun]]
Gyşky Olimpiýa oýunlary, tomusky oýunlaryň dowamynda guramaçylyk taýdan geçirilmegi mümkin bolmadyk gar we buz sport görnüşlerini öz içine almak üçin döredildi. Figuraly typmak (1908 we 1920-nji ýyllarda) we buz hokkeýi (1920-nji ýylda) tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm|title=Winter Olympics History|publisher=Utah Athletic Foundation|access-date=31 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm|archive-date=12 January 2009 }}&lt;/ref&gt;. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) maksady, bu sanawy beýleki gyşky sport görnüşlerini hem öz içine alar ýaly giňeltmekdi. 1921-nji ýylda Lozannada geçirilen Olimpiýa kongresinde Olimpiýa oýunlarynyň gyşky görnüşini geçirmek barada karar kabul edildi. Üç aýdan soň Parižde geçirilen oýunlar bilen baglanyşyklylykda, 1924-nji ýylda Fransiýanyň Şamoni şäherinde gyşky sport hepdeligi (aslynda 11 gün dowam etdi) gurnaldy; bu çäre ilkinji Gyşky Olimpiýa oýunlaryna öwrüldi. Şol bir ýylda hem gyşky, hem-de tomusky oýunlaryň şol bir ýurt tarapyndan geçirilmegi meýilleşdirilen bolsa-da, bu pikirden tiz wagtda ýüz öwrüldi. HOK Gyşky oýunlaryň her dört ýyldan bir gezek, tomusky oýunlar bilen şol bir ýylda geçirilmelidigini kesgitledi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherinde geçirilen 1992-nji ýyldaky oýunlara çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýyldaky oýunlardan başlap, Gyşky Olimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, her tomusky Olimpiýa oýunlaryndan iki ýyl geçenden soň guralyp başlandy. Bu bolsa HOK-a iki çäräniň guramaçylyk we maliýe çykdajylaryny biri-birinden bölmäge, şeýle-de oýunlardan gelýän mahabat girdejisini dört ýyldan däl-de, eýsem her iki ýyldan bir gezek almaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Nucilli|first=Ryleigh|title=Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years|url=https://www.rd.com/article/why-olympics-are-held-every-4-years/|date=27 January 2026|website=Reader's Digest|access-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== Paralimpiýa oýunlary ===
{{main|Paralimpiýa oýunlary}}
[[File:031164 - Tokyo opening ceremony -7 - 1a - adjusted.jpg|thumb|Tokioda geçirilen 1964-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary]]
1948-nji ýylda ser Ludwig Guttmann Ikinji jahan urşundan soň esgerleriň dikeldilmegine (reabilitasiýasyna) ýardam bermek maksady bilen, 1948-nji ýyldaky London Olimpiýa oýunlaryna gabat gelýän we birnäçe hassahananyň arasynda geçirilýän köp görnüşli sport çäresini gurady. Ilki &quot;Stoke Mandeville oýunlary&quot; ady bilen tanalan Guttmannyň bu çäresi soňra ýyllyk sport festiwalyna öwrüldi. Indiki 12 ýylyň dowamynda Guttmann we beýlekiler sportuň sagalmak üçin bir serişde hökmünde ulanylmagy ugrundaky tagallalaryny dowam etdirdiler&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm|title= History of the Paralympics|work= [[BBC Sport]]|access-date=2 February 2009|date=4 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988|title=Innsbruck 1988 Paralympics – Ceremonies, Medals, Torch Relay|publisher=International Paralympic Committee|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parahist&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=[[International Paralympic Committee|IPC]]|website=paralympic.org|url=http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|access-date=3 May 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|archive-date=8 September 2009}}&lt;/ref&gt;.

1960-njy ýylda Guttmann Rim şäherine 400 türgeni alyp geldi; olar Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilen we soňra ilkinji Paralimpiýa oýunlary hökmünde ykrar edilen &quot;Parallel Olimpiýa oýunlarynda&quot; bäsleşdiler. Şol wagtdan bäri Paralimpiýa oýunlary her Olimpiýa ýylynda geçirilip gelinýär we Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän şäher Paralimpiýa oýunlaryny hem kabul edýär. Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komiteti (HPK) 2001-nji ýylda şertnama baglaşdylar; bu şertnama kabul ediji şäherleriň hem Olimpiýa, hem-de Paralimpiýa oýunlaryny guramak boýunça borçnamalary öz üstüne almagyny kepillendirýärdi. Bu şertnama Pekinde geçirilen 2008-nji ýylyň tomusky oýunlarynda we Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýylyň gyşky oýunlarynda güýje girdi.

2012-nji ýyldaky oýunlardan iki ýyl öň, LOCOG-yň (London Olimpiýa oýunlaryny guramaçylyk komitetiniň) başlygy Lord Koe Londondaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle beýanat berdi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games|location=London|title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics|date=4 May 2010|work=[[The Guardian]]|first=Owen|last=Gibson}}&lt;/ref&gt;:
{{blockquote|Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini ilkibaşdan berk ornaşdyrmagy isleýäris.}}

=== Ýetginjekleriň oýunlary ===
{{main|Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlary}}
2010-njy ýylda Olimpiýa oýunlaryna goşmaça hökmünde, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenlere bäsleşmäge mümkinçilik berýän Ýetginjekleriň oýunlary ornaşdyryldy. Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek pikiri 2001-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Žak Rog tarapyndan öňe sürlüp, guramanyň 119-njy kongresinde tassyklanyldy&lt;ref name=&quot;Rogge introduces&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last= Rice|first= John|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/2007-07-05-2774646336_x.htm|title=IOC approves Youth Olympics; first set for 2010
|agency=[[The Associated Press]]
|work= USA Today|date=5 July 2007|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. Tomusky ýetginjekleriň oýunlary ilkinji gezek 2010-njy ýylyň 14-26-njy awgusty aralygynda Singapurda geçirildi, gyşky oýunlar bolsa iki ýyl geçenden soň Awstriýanyň Insbruk şäherinde gurnaldy&lt;ref name=&quot;CRIonYOG&quot; /&gt;. Bu oýunlar uly ýaşlylaryň Olimpiýa oýunlaryna garanyňda has gysga möhletli bolup, tomusky görnüşi on iki gün, gyşky görnüşi bolsa dokuz gün dowam edýär. HOK tomusky ýetginjekleriň oýunlaryna 3500 türgeniň we 875 resmi wekiliň, gyşky ýetginjekleriň oýunlaryna bolsa 970 türgeniň we 580 resmi wekiliň gatnaşmagyna rugsat berýär&lt;ref&gt;{{cite web|title=Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|date=12 December 2008|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|access-date=30 March 2009|archive-date=10 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610111938/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bäsleşiljek sport görnüşleri uly ýaşlylaryň oýunlaryndakylar bilen meňzeş bolsa-da, käbir tapawutly taraplar, şol sanda dürli ýurtlaryň Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) wekillerinden düzülen garyşyk toparlar, dürli jynsdaky türgenlerden ybarat toparlar, şeýle-de sport disiplinleriniň we ýaryşlaryň sanynyň azaldylmagy ýaly aýratynlyklar göz öňünde tutulýar&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm|title= IOC votes to start Youth Olympics in 2010|first= Vicky|last= Michaelis|date= 5 July 2007|work= USA Today|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. 2026-njy ýylda HOK-yň prezidenti Kirsti Kowentri Olimpiýa hereketiniň täzeden gurnalandygyny we Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň geljekki tapgyrlaryny geçirmek hukugyny bermegiň wagtlaýyn togtadylandygyny yglan etdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gamesbids.com/eng/olympic-sports-bids/youth-olympics-olympic-esports-games-paused-as-ioc-president-undertakes-significant-restructuring-to-focus-on-core-business/|title=Youth Olympics, Olympic Esports Games paused as IOC president undertakes significant restructuring to focus on &quot;core business&quot;|first=Robert|last=Livingstone|date=7 May 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 21-nji asyryň oýunlary ===
2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi we 448 ýaryş boýunça bäsleşdi. Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyjylaryň sany 1896-njy ýylda 14 ýurdy wekilçilik edýän 241 adamdan, 2020-nji ýylda 206 ýurdy wekilçilik edýän 11 ​​300-den gowrak türgene çenli artdy&lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Olympic Committee - Tokyo 2020|url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Olympic Committee - Beijing 2022|url=https://olympics.com/en/olympic-games/beijing-2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.olympic.org/tokyo-2020|title=Tokyo 2020|website=olympic.org|date=23 February 2023|access-date=5 November 2023}}&lt;/ref&gt;. Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň gerimi we möçberi has kiçidir; meselem, Pekin 2022-nji ýylda 91 ýurtdan gelen 2 971 türgene ýer eýeçiligini etdi. Türgenleriň we resmi wekilleriň köpüsi oýunlar dowam edýän döwründe Olimpiýa şäherçesinde ýerleşdirilýär. Bu ýaşaýyş merkezi ähli Olimpiýa gatnaşyjylary üçin öz-özüni üpjün edýän ýer hökmünde niýetlenen bolup, onda naharhanalar, saglyk merkezleri we dini dessurlary ýerine ýetirmek üçin niýetlenen ýerler bar. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary taryhda erkek we zenan türgenleriň deň sanda gatnaşmagy bilen, ýaryş meýdançasynda jyns taýdan doly deňligi gazanan ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Beijing to build convenient Olympic village|url=http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad|access-date=4 May 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914055027/http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|archive-date=14 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Masterson|first=Victoria|date=5 April 2024|title=How Paris 2024 aims to become the first-ever gender-equal Olympics |url=https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821221141/https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|archive-date=21 August 2024|access-date=22 August 2024|work=[[World Economic Forum]]}}&lt;/ref&gt;.

Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) aýry-aýry ýurtlary wekilçilik etmek üçin Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) döredilmegine rugsat berildi. Olar beýleki halkara guramalary tarapyndan talap edilýän syýasy özygtyýarlylyk baradaky berk talaplara hökman laýyk gelmeli däldirler&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olympic Charter|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-date=23 July 2011|page=61|publisher=International Olympic Committee|access-date=28 July 2011}}&lt;/ref&gt;. Netijede, koloniýalara we garaşly territoriýalara Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmäge rugsat berilýär; munuň mysallary hökmünde Puerto-Riko, Bermuda we Gonkong ýaly territoriýalary görkezmek bolar – bularyň hemmesi başga bir ýurduň kanuny bölegi bolmagyna garamazdan, aýry ýurt hökmünde bäsleşýärler. Olimpiýa Hartiýasynyň häzirki görnüşi, &quot;halkara jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilen garaşsyz döwlet&quot; hökmünde häsiýetlendirilýän ýurtlary wekilçilik etmek üçin täze MOK-laryň döredilmegine mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Olympic Charter|url=http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&amp;file=Olympic-Charter.ask&amp;query=recognised%20by%20the%20international%20community&amp;search=yes|publisher=International Olympic Committee|access-date=17 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502144028/http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&amp;file=Olympic-Charter.ask&amp;query=recognised%20by%20the%20international%20community&amp;search=yes|archive-date=2 May 2013 }}&lt;/ref&gt;. Şonuň üçin hem, HOK 1986-njy ýylda Aruba Olimpiýa Komitetini ykrar eden hem bolsa, 2010-njy ýylda Sint-Marten we Kýurasao Arubanyňky bilen birmeňzeş konstitusion statusy alanda, bu ýerler üçin MOK-laryň döredilmegine rugsat bermedi. 2012-nji ýyldan bäri, öňki Niderland Antil adalaryndan bolan türgenler Niderlandlary ýa-da Aruba ýurduny wekilçilik etmek mümkinçiligine eýe boldular&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/executive-board-concludes-first-meeting-of-the-new-year/112731|date=13 January 2011|access-date=13 January 2011|title=Executive Board Concludes First Meeting of the New Year|website=olympic.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|title=Curtain comes down on 123rd IOC Session|website=olympic.org|date=9 July 2011|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102100904/https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|archive-date=2 November 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|date=1 July 2011|access-date=23 August 2012|title=Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands|website=olympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115004545/http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|archive-date=15 January 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{salgylanmalar}}
{{authority control}}
{{Olimpiýa oýunlary}}
&lt;!-- 
5436
4784
2418
1634
1246
718
561
406
396
212
164
11
--&gt;</text>
      <sha1>6nq0u3idlkva1pat7hepuvqth80zkih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271147</id>
      <parentid>271146</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umarxon III</username>
        <id>11129</id>
      </contributor>
      <origin>271147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56446" sha1="cm4jmrgrggargldbp5wog3g96igcc1l" xml:space="preserve">'''Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary''' ({{lang-fr|Jeux olympiques}}) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Olympic Games |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;.

Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=[[The Associated Press]]
|title=Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94
|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-14-mn-3527-story.html
|department=L.A. Times Archives
|date=14 October 1986
|magazine=[[Los Angeles Times]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=Alan Riding
|title=OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over
|url=https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|magazine=[[The New York Times]]
|date=12 February 1993
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212184811/https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|archive-date=12 February 2024
}}&lt;/ref&gt;.

XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK &quot;Deaflympics&quot; (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy&lt;ref name=&quot;olympic.org&quot;&gt;{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals |url=https://news.sky.com/story/the-prizes-olympic-athletes-can-win-if-they-bring-home-medals-13187504 |access-date=2026-02-09 |website=Sky News |language=en}}&lt;/ref&gt;.

1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823105428/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-date=2008-08-23 |access-date=2026-06-19 |website=Olympic.org}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär&lt;ref&gt;{{cite EBO |short=yes |last=Hornblower |first=Simon |author-link=Simon Hornblower |title=Ancient Greek civilization |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece |date=29 July 2024 |access-date=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Gadymy Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Gadymy Olimpiýa oýunlary}}
Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony
&quot;Gadymy Olimpiýa oýunlary&quot; (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka &quot;ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň&quot; bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe &quot;erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary&quot; gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady&lt;ref name=Young2004&gt;
{{cite book
|first=David C. 
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 2. Beginnings and Evidence
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Young2004/&gt;{{rp|pp=12–13}}&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[Pausanias (geographer)|Pausanias]]
|title=Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918)
|chapter=Book VII: Elis 1
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=1:chapter=2:section=5
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pindar&gt;
{{cite book
|author=[[Pindar]]
|title=Olympian Odes
|chapter=Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.
|editor=Diane Arnson Svarlien
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162:book=O.:poem=2
}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek &quot;Olimpiýa&quot; adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr&lt;ref name=Pindar/&gt;. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy &quot;stadion&quot; (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny &quot;tapgyr&quot; ýa-da &quot;aralyk&quot;) diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe &quot;stadion&quot; ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, &quot;Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly&quot;. Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär&lt;ref name=&quot;Perrottet&quot;/&gt;.

Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we &quot;Olimpiada&quot; diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr.

Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr.

== Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy}}
=== Öňbaşçylar ===
[[File:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|Pýer de Kuberten – Halkara Olimpiýa Komitetiniň esaslandyryjylarynyň biri we onuň ikinji prezidenti]]
Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin &quot;Olimpiýa&quot; sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi &quot;Cotswold Games&quot; ýa-da &quot;Cotswold Olimpick Games&quot; bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary &quot;Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy&quot; hökmünde agzap geçipdir&lt;ref name=BOA&gt;{{cite web|title=400 Years of Olimpick Passion |url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|website=olympickgames.co.uk |access-date=4 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606045814/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 |archive-date=6 June 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan &quot;L'Olympiade de la République&quot; hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde &quot;Ho-limpyc Gaymes&quot; (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;/&gt;.

1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr&lt;ref name=FindlingPelle&gt;
{{cite book
|editor1=John E. Findling
|editor2=Kimberly Pelle
|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement
|edition=1st
|date=30 March 2004
|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]
|url=https://www.bloomsbury.com/us/encyclopedia-of-the-modern-olympic-movement-9780313322785/
}}&lt;/ref&gt;.

1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan &quot;Olimpiýa synpy&quot; (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny &quot;Wenlok Olimpiýa oýunlary&quot; (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. &quot;Wenlock Olympian Society&quot; jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy&lt;ref name=Young2004.13&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;{{rp|p=144}} The Wenlock Olympian Society was founded by Brookes on 15&amp;nbsp;November 1860.&lt;ref name=Young1996&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|title= The Modern Olympics: A Struggle for Revival
|date=1996
|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]
|isbn= 0-8018-7207-3
}}&lt;/ref&gt;.

1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk &quot;Grand Olympic Festival&quot; (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;&gt;
{{cite web|url= http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|title= Histoire et évolution des Jeux olympiques|website= Potentiel|year= 2005|language=fr|access-date=31 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426131750/http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|archive-date=26 April 2011}}
&lt;/ref&gt;. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe &quot;jenap höwesjeňleriň&quot; (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky &quot;Crystal Palace&quot; (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml|title= Much Wenlock &amp; the Olympian Connection|publisher= Wenlock Olympian Society|access-date=31 January 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date= 23 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

=== Gaýtadan dikeldilmegi ===
[[File:Evangelos Zappas.jpg|thumb|Evangelos Zappas, Halkara Olimpiýa Komitetiniň bilelikdäki esaslandyryjysy
Olimpiýa oýunlaryny gaýtadan dikeltmek baradaky grek gyzyklanmasy, 1821-nji ýylda Osman imperiýasyna garşy Grek garaşsyzlyk urşy bilen başlady. Bu pikir ilkinji gezek şahyr we gazet redaktory Panagiotis Sutsos tarapyndan 1833-nji ýylda çap edilen &quot;Ölüleriň söhbetdeşligi&quot; atly goşgusynda öňe sürlüpdi. Baý grek-rum haýyr-sahawatçysy Evangelos Zappas 1856-njy ýylda Grek patyşasy Ottoya hat ýazyp, Olimpiýa oýunlarynyň hemişelik esasda gaýtadan dikeldilmegi üçin maliýe goldawyny bermegi teklip etdi. Zappas 1859-njy ýylda Afinanyň şäher meýdançasynda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi. Oýunlara Grekistandan we Osman imperiýasyndan türgenler gatnaşdy. Zappas gadymy Panatinaik stadionyň geljekki ähli Olimpiýa oýunlaryny kabul edip bilmegi üçin onuň dikeldilmegini maliýeleşdirdi&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa|language=fr|location=Athens|year=1893|first=Frédéric|last=de Martens|author-link=Friedrich Martens|publisher=[printer Anestis Constantinides]|url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

Stadion 1870 we 1875-nji ýyllarda Olimpiýa oýunlaryna ýer eýeçiligini etdi. 1870-nji ýyldaky oýunlara otuz müň tomaşaçy gatnaşan bolsa-da, 1875-nji ýyldaky oýunlar boýunça resmi gatnaşyjy sanlary barada maglumat ýok. 1890-njy ýylda, sport arkaly halkara parahatçylygy we dostlugy öňe sürmegi maksat edinýän Baron Pýer de Kuberten &quot;Wenlok Olimpiýa jemgyýetiniň&quot; Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrmak pikiri bilen ruhlandy. Kuberten her dört ýyldan bir gezek geçiriljek we halkara derejesinde ýurtlaryň arasynda çalşyrylýan Olimpiýa oýunlaryny döretmek maksady bilen, Bruksyň we Zappasyň pikirlerine hem-de işlerine esaslandy. Ol bu pikirleri täze döredilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň ilkinji Olimpiýa kongresinde hödürledi. Bu duşuşyk 1894-nji ýylyň 16-njy iýunyndan 23-nji iýunyna çenli Pariž uniwersitetinde geçirildi. Kongresiň soňky gününde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) howandarlygynda geçiriljek ilkinji Olimpiýa oýunlarynyň 1896-njy ýylda Afinada geçirilmegi barada karara gelindi. HOK grek ýazyjysy Demetrius Wikelasy özüniň ilkinji prezidenti edip saýlady&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Olympic Games - a brief history {{!}} Parramatta History and Heritage|url=https://historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au/research-topics/events/olympic-games-brief-history|access-date=31 January 2024|website=historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.
=== 1896-njy ýylyň oýunlary ===
{{main|1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary}}
[[File:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|Afinadaky &quot;Panatinaikos&quot; stadionynda 1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]]
HOK-yň howandarlygynda geçirilen ilkinji oýunlar 1896-njy ýylda Afinadaky &quot;Panatinaiko&quot; stadionynda gurnaldy. Oýunlara 14 ýurt we 43 görnüşde bäsleşen 241 türgen gatnaşdy. Zappas we onuň doganoglany Konstantinos Zappas geljekki Olimpiýa oýunlaryny maliýeleşdirmek üçin grek hökümetine ýörite gazna (wasiýetnama esasynda) serişde galdyrypdylar. Bu serişde 1896-njy ýylyň oýunlaryny maliýeleşdirmäge kömek etmek üçin ulanyldy. Jorj Aweroff oýunlara taýýarlyk çäginde stadionyň abatlanmagy üçin uly möçberde goşant goşdy. Grek hökümeti hem maliýe goldawyny berdi; bu çykdajylaryň biletleriň we ilkinji Olimpiýa ýadygärlik poçta markalarynyň satuwyndan gaýtarylmagyna garaşylýardy&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

Grek resmileri we jemgyýetçilik Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek tejribesinden örän hoşal boldular. Bu duýgyny köp sanly türgen hem paýlaşýardy; hatda olar Afinanyň hemişelik Olimpiýa oýunlaryny geçirýän şäher bolmagyny talap edýärdiler. HOK geljekki oýunlaryň dünýäniň dürli şäherlerinde nobatma-nobat geçirilmegini meýilleşdirýärdi. Ikinji Olimpiýa oýunlary Parižde geçirildi.
=== Üýtgeşmeler we täzeçe çemeleşmeler ===
{{main|Tomusky Olimpiýa oýunlary}}
Ýewropadan daşarda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlary bolan 1904-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary döwründe Sent-Luisdäki Waşington uniwersitetiniň &quot;Francis Field&quot; stadiony
1896-njy ýylyň oýunlarynyň üstünliginden soň, Olimpiýa oýunlary onuň geljegini howp astynda goýan durgunlyk döwrüne gadam basdy. 1900-nji ýylda Parižde geçirilen Bütindünýä sergisi we 1904-nji ýylda Sent-Luisde geçirilen &quot;Luiziana satyn alyş&quot; sergisi bilen baglanyşykly guralan Olimpiýa oýunlary köp sanly gatnaşyjy ýa-da uly üns çekip bilmedi. Oýunlar Afinada geçirilen 1906-njy ýyldaky &quot;Aralyk oýunlar&quot; (bu at, olaryň üçünji Olimpiada döwrüniň içinde geçirilen ikinji Olimpiýa oýunlary bolandygy sebäpli berlipdir) bilen gaýtadan janlandy. Bu oýunlar dürli ýurtlardan köp sanly gatnaşyjylary özüne çekdi we jemgyýetçilikde uly gyzyklanma döredip, Olimpiýa oýunlarynyň hem meşhurlygynyň, hem-de geriminiň artmagyna badalga berdi. 1906-njy ýyldaky oýunlar şol döwürde Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) tarapyndan resmi taýdan ykrar edilipdi (häzirki wagtda beýle däl bolsa-da), şondan bäri bolsa hiç hili &quot;Aralyk oýunlar&quot; geçirilmedi&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Gyşky oýunlar ===
{{main|Gyşky olimpiýa oýunlary}}
[[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|thumb|Sent-Morisdäki 1928-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary wagtynda buz hokkeýi boýunça geçirilen oýun]]
Gyşky Olimpiýa oýunlary, tomusky oýunlaryň dowamynda guramaçylyk taýdan geçirilmegi mümkin bolmadyk gar we buz sport görnüşlerini öz içine almak üçin döredildi. Figuraly typmak (1908 we 1920-nji ýyllarda) we buz hokkeýi (1920-nji ýylda) tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm|title=Winter Olympics History|publisher=Utah Athletic Foundation|access-date=31 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm|archive-date=12 January 2009 }}&lt;/ref&gt;. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) maksady, bu sanawy beýleki gyşky sport görnüşlerini hem öz içine alar ýaly giňeltmekdi. 1921-nji ýylda Lozannada geçirilen Olimpiýa kongresinde Olimpiýa oýunlarynyň gyşky görnüşini geçirmek barada karar kabul edildi. Üç aýdan soň Parižde geçirilen oýunlar bilen baglanyşyklylykda, 1924-nji ýylda Fransiýanyň Şamoni şäherinde gyşky sport hepdeligi (aslynda 11 gün dowam etdi) gurnaldy; bu çäre ilkinji Gyşky Olimpiýa oýunlaryna öwrüldi. Şol bir ýylda hem gyşky, hem-de tomusky oýunlaryň şol bir ýurt tarapyndan geçirilmegi meýilleşdirilen bolsa-da, bu pikirden tiz wagtda ýüz öwrüldi. HOK Gyşky oýunlaryň her dört ýyldan bir gezek, tomusky oýunlar bilen şol bir ýylda geçirilmelidigini kesgitledi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherinde geçirilen 1992-nji ýyldaky oýunlara çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýyldaky oýunlardan başlap, Gyşky Olimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, her tomusky Olimpiýa oýunlaryndan iki ýyl geçenden soň guralyp başlandy. Bu bolsa HOK-a iki çäräniň guramaçylyk we maliýe çykdajylaryny biri-birinden bölmäge, şeýle-de oýunlardan gelýän mahabat girdejisini dört ýyldan däl-de, eýsem her iki ýyldan bir gezek almaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Nucilli|first=Ryleigh|title=Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years|url=https://www.rd.com/article/why-olympics-are-held-every-4-years/|date=27 January 2026|website=Reader's Digest|access-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== Paralimpiýa oýunlary ===
{{main|Paralimpiýa oýunlary}}
[[File:031164 - Tokyo opening ceremony -7 - 1a - adjusted.jpg|thumb|Tokioda geçirilen 1964-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary]]
1948-nji ýylda ser Ludwig Guttmann Ikinji jahan urşundan soň esgerleriň dikeldilmegine (reabilitasiýasyna) ýardam bermek maksady bilen, 1948-nji ýyldaky London Olimpiýa oýunlaryna gabat gelýän we birnäçe hassahananyň arasynda geçirilýän köp görnüşli sport çäresini gurady. Ilki &quot;Stoke Mandeville oýunlary&quot; ady bilen tanalan Guttmannyň bu çäresi soňra ýyllyk sport festiwalyna öwrüldi. Indiki 12 ýylyň dowamynda Guttmann we beýlekiler sportuň sagalmak üçin bir serişde hökmünde ulanylmagy ugrundaky tagallalaryny dowam etdirdiler&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm|title= History of the Paralympics|work= [[BBC Sport]]|access-date=2 February 2009|date=4 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988|title=Innsbruck 1988 Paralympics – Ceremonies, Medals, Torch Relay|publisher=International Paralympic Committee|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parahist&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=[[International Paralympic Committee|IPC]]|website=paralympic.org|url=http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|access-date=3 May 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|archive-date=8 September 2009}}&lt;/ref&gt;.

1960-njy ýylda Guttmann Rim şäherine 400 türgeni alyp geldi; olar Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilen we soňra ilkinji Paralimpiýa oýunlary hökmünde ykrar edilen &quot;Parallel Olimpiýa oýunlarynda&quot; bäsleşdiler. Şol wagtdan bäri Paralimpiýa oýunlary her Olimpiýa ýylynda geçirilip gelinýär we Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän şäher Paralimpiýa oýunlaryny hem kabul edýär. Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komiteti (HPK) 2001-nji ýylda şertnama baglaşdylar; bu şertnama kabul ediji şäherleriň hem Olimpiýa, hem-de Paralimpiýa oýunlaryny guramak boýunça borçnamalary öz üstüne almagyny kepillendirýärdi. Bu şertnama Pekinde geçirilen 2008-nji ýylyň tomusky oýunlarynda we Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýylyň gyşky oýunlarynda güýje girdi.

2012-nji ýyldaky oýunlardan iki ýyl öň, LOCOG-yň (London Olimpiýa oýunlaryny guramaçylyk komitetiniň) başlygy Lord Koe Londondaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle beýanat berdi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games|location=London|title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics|date=4 May 2010|work=[[The Guardian]]|first=Owen|last=Gibson}}&lt;/ref&gt;:
{{blockquote|Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini ilkibaşdan berk ornaşdyrmagy isleýäris.}}

=== Ýetginjekleriň oýunlary ===
{{main|Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlary}}
2010-njy ýylda Olimpiýa oýunlaryna goşmaça hökmünde, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenlere bäsleşmäge mümkinçilik berýän Ýetginjekleriň oýunlary ornaşdyryldy. Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek pikiri 2001-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Žak Rog tarapyndan öňe sürlüp, guramanyň 119-njy kongresinde tassyklanyldy&lt;ref name=&quot;Rogge introduces&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last= Rice|first= John|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/2007-07-05-2774646336_x.htm|title=IOC approves Youth Olympics; first set for 2010
|agency=[[The Associated Press]]
|work= USA Today|date=5 July 2007|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. Tomusky ýetginjekleriň oýunlary ilkinji gezek 2010-njy ýylyň 14-26-njy awgusty aralygynda Singapurda geçirildi, gyşky oýunlar bolsa iki ýyl geçenden soň Awstriýanyň Insbruk şäherinde gurnaldy&lt;ref name=&quot;CRIonYOG&quot; /&gt;. Bu oýunlar uly ýaşlylaryň Olimpiýa oýunlaryna garanyňda has gysga möhletli bolup, tomusky görnüşi on iki gün, gyşky görnüşi bolsa dokuz gün dowam edýär. HOK tomusky ýetginjekleriň oýunlaryna 3500 türgeniň we 875 resmi wekiliň, gyşky ýetginjekleriň oýunlaryna bolsa 970 türgeniň we 580 resmi wekiliň gatnaşmagyna rugsat berýär&lt;ref&gt;{{cite web|title=Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|date=12 December 2008|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|access-date=30 March 2009|archive-date=10 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610111938/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bäsleşiljek sport görnüşleri uly ýaşlylaryň oýunlaryndakylar bilen meňzeş bolsa-da, käbir tapawutly taraplar, şol sanda dürli ýurtlaryň Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) wekillerinden düzülen garyşyk toparlar, dürli jynsdaky türgenlerden ybarat toparlar, şeýle-de sport disiplinleriniň we ýaryşlaryň sanynyň azaldylmagy ýaly aýratynlyklar göz öňünde tutulýar&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm|title= IOC votes to start Youth Olympics in 2010|first= Vicky|last= Michaelis|date= 5 July 2007|work= USA Today|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. 2026-njy ýylda HOK-yň prezidenti Kirsti Kowentri Olimpiýa hereketiniň täzeden gurnalandygyny we Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň geljekki tapgyrlaryny geçirmek hukugyny bermegiň wagtlaýyn togtadylandygyny yglan etdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gamesbids.com/eng/olympic-sports-bids/youth-olympics-olympic-esports-games-paused-as-ioc-president-undertakes-significant-restructuring-to-focus-on-core-business/|title=Youth Olympics, Olympic Esports Games paused as IOC president undertakes significant restructuring to focus on &quot;core business&quot;|first=Robert|last=Livingstone|date=7 May 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 21-nji asyryň oýunlary ===
2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi we 448 ýaryş boýunça bäsleşdi. Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyjylaryň sany 1896-njy ýylda 14 ýurdy wekilçilik edýän 241 adamdan, 2020-nji ýylda 206 ýurdy wekilçilik edýän 11 ​​300-den gowrak türgene çenli artdy&lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Olympic Committee - Tokyo 2020|url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Olympic Committee - Beijing 2022|url=https://olympics.com/en/olympic-games/beijing-2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.olympic.org/tokyo-2020|title=Tokyo 2020|website=olympic.org|date=23 February 2023|access-date=5 November 2023}}&lt;/ref&gt;. Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň gerimi we möçberi has kiçidir; meselem, Pekin 2022-nji ýylda 91 ýurtdan gelen 2 971 türgene ýer eýeçiligini etdi. Türgenleriň we resmi wekilleriň köpüsi oýunlar dowam edýän döwründe Olimpiýa şäherçesinde ýerleşdirilýär. Bu ýaşaýyş merkezi ähli Olimpiýa gatnaşyjylary üçin öz-özüni üpjün edýän ýer hökmünde niýetlenen bolup, onda naharhanalar, saglyk merkezleri we dini dessurlary ýerine ýetirmek üçin niýetlenen ýerler bar. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary taryhda erkek we zenan türgenleriň deň sanda gatnaşmagy bilen, ýaryş meýdançasynda jyns taýdan doly deňligi gazanan ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Beijing to build convenient Olympic village|url=http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad|access-date=4 May 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914055027/http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|archive-date=14 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Masterson|first=Victoria|date=5 April 2024|title=How Paris 2024 aims to become the first-ever gender-equal Olympics |url=https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821221141/https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|archive-date=21 August 2024|access-date=22 August 2024|work=[[World Economic Forum]]}}&lt;/ref&gt;.

Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) aýry-aýry ýurtlary wekilçilik etmek üçin Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) döredilmegine rugsat berildi. Olar beýleki halkara guramalary tarapyndan talap edilýän syýasy özygtyýarlylyk baradaky berk talaplara hökman laýyk gelmeli däldirler&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olympic Charter|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-date=23 July 2011|page=61|publisher=International Olympic Committee|access-date=28 July 2011}}&lt;/ref&gt;. Netijede, koloniýalara we garaşly territoriýalara Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmäge rugsat berilýär; munuň mysallary hökmünde Puerto-Riko, Bermuda we Gonkong ýaly territoriýalary görkezmek bolar – bularyň hemmesi başga bir ýurduň kanuny bölegi bolmagyna garamazdan, aýry ýurt hökmünde bäsleşýärler. Olimpiýa Hartiýasynyň häzirki görnüşi, &quot;halkara jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilen garaşsyz döwlet&quot; hökmünde häsiýetlendirilýän ýurtlary wekilçilik etmek üçin täze MOK-laryň döredilmegine mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Olympic Charter|url=http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&amp;file=Olympic-Charter.ask&amp;query=recognised%20by%20the%20international%20community&amp;search=yes|publisher=International Olympic Committee|access-date=17 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502144028/http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&amp;file=Olympic-Charter.ask&amp;query=recognised%20by%20the%20international%20community&amp;search=yes|archive-date=2 May 2013 }}&lt;/ref&gt;. Şonuň üçin hem, HOK 1986-njy ýylda Aruba Olimpiýa Komitetini ykrar eden hem bolsa, 2010-njy ýylda Sint-Marten we Kýurasao Arubanyňky bilen birmeňzeş konstitusion statusy alanda, bu ýerler üçin MOK-laryň döredilmegine rugsat bermedi. 2012-nji ýyldan bäri, öňki Niderland Antil adalaryndan bolan türgenler Niderlandlary ýa-da Aruba ýurduny wekilçilik etmek mümkinçiligine eýe boldular&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/executive-board-concludes-first-meeting-of-the-new-year/112731|date=13 January 2011|access-date=13 January 2011|title=Executive Board Concludes First Meeting of the New Year|website=olympic.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|title=Curtain comes down on 123rd IOC Session|website=olympic.org|date=9 July 2011|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102100904/https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|archive-date=2 November 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|date=1 July 2011|access-date=23 August 2012|title=Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands|website=olympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115004545/http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|archive-date=15 January 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Oýunlaryň çykdajylary ===
{{main|Olimpiýa oýunlarynyň çykdajylary}}
Oksfordyň 2016-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlary boýunça geçirilen barlagy, 1960-njy ýyldan bäri Tomus oýunlary üçin sport bilen baglanyşykly çykdajylaryň ortaça 5,2 milliard ABŞ dollaryny, Gyş oýunlary üçin bolsa 3,1 milliard ABŞ dollaryny düzendigini ýüze çykardy. Bu sanlar ýollar, şäher demir ýol ulgamy we howa menzilleri ýaly giň gerimli infrastruktura çykdajylaryny öz içine almaýar; köplenç şeýle desgalaryň bahasy sport bilen baglanyşykly çykdajylara deň ýa-da ondan hem köp bolýar&lt;ref&gt;{{cite news|title= Beijing Olympics to cost China 44 billion dollars|date= 8 June 2008|publisher= pravda.ru|first1=Dmitry|last1=Sudakov|url=http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/|access-date=12 February 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222035715/http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/|archive-date= 22 February 2014 }}&lt;/ref&gt;. Iň gymmat düşen Tomus oýunlary 40–44 milliard ABŞ dollary bilen 2008-nji ýyldaky Pekin oýunlary, iň gymmat Gyş oýunlary bolsa 51 milliard ABŞ dollary bilen 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlary boldy. 2016-njy ýyldaky maglumatlara görä, bir türgene düşýän ortaça çykdajy Tomus oýunlarynda 599 000 ABŞ dollaryny, Gyş oýunlarynda bolsa 1,3 million ABŞ dollaryny düzdi; şol bir wagtyň özünde, 2012-nji ýyldaky London oýunlarynda bu görkeziji 1,4 million ABŞ dollaryna, 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlarynda bolsa 7,9 million ABŞ dollaryna deň boldy&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/oct/09/sochi-2014-olympics-money-corruption|title=Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone?|newspaper=[[The Guardian]]|date= 9 October 2013|access-date=12 February 2014|last1=Gibson|first1=Owen }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;study&quot;&gt;{{Cite book|ssrn=2804554|title=The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games|last1=Flyvbjerg|first1=Bent|last2=Stewart|first2=Allison|last3=Budzier|first3=Alexander|publisher=Saïd Business School, University of Oxford|year=2016|doi=10.2139/ssrn.2804554|arxiv=1607.04484|s2cid=156794182 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;financiallySuccessful&quot;&gt;{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;date=Oct+28%2C+2001&amp;author=ALAN+ABRAHAMSON&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&amp;pqatl=google|title=LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection|date=25 July 2004|work=Los Angeles Times|access-date=17 August 2008|first=Alan|last=Abrahamson|archive-date=5 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;date=Oct+28%2C+2001&amp;author=ALAN+ABRAHAMSON&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&amp;pqatl=google|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Monrealda (1976-njy ýyl) we Moskwa şäherinde (1980-nji ýyl) geçirilen Tomus oýunlary üçin amala aşyrylan giň gerimli gurluşyk işleri guramaçylaryň üstüne girdejiden ep-esli ýokary bolan çykdajy ýüküni goýan bolsa-da, Los-Anjeles 1984-nji ýyldaky Tomus oýunlarynda çykdajylary berk gözegçilikde saklady. Munuň üçin bar bolan desgalar ulanyldy, täze gurlan iki desganyň çykdajylary bolsa korporatiw hemaýatkärler tarapyndan tölendi. Piter Ueberrotyň ýolbaşçylygyndaky guramaçylyk komiteti gazanylan girdejiniň bir bölegini Günorta Kaliforniýada ýaşlaryň arasynda sporty ösdürmek, tälimçileri okatmak we sport kitaphanasyny goldamak maksady bilen döredilen &quot;LA84&quot; gaznasyna gönükdirdi. 1984-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlary köplenç şol wagta çenli geçirilen iň üstünlikli maliýe netijeli häzirki zaman Olimpiýa oýunlary we geljekki oýunlar üçin nusgalyk hökmünde kabul edilýär&lt;ref&gt;{{cite news|last=Leahy|first=Joe|title=Brazil's Olympic costs running 51% over budget, report warns|work=Financial Times|date=7 July 2016|url=https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470|archive-date=10 December 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=23 July 2017}}&lt;/ref&gt;.

Oýunlar üçin bellenilen býujetden artyk çykdajy etmek ýygy-ýygydan duş gelýän ýagdaýdyr. 1960-njy ýyldan bäri geçirilen oýunlarda hakyky çykdajylaryň býujetden artykmaçlygy ortaça 156%-i düzdi; bu bolsa hakyky çykdajylaryň, oýunlary geçirmek hukugy gazanylan döwürde çaklanan býujetden ortaça 2,56 esse köp bolandygyny aňladýar. 1976-njy ýyldaky Monreal Olimpiadasy we beýleki oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 720%; Leýk-Plasid Olimpiadasy 1980-nji ýylda Gyşky Oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 324%. London Olimpiadasy 2012-nji ýylda 76%, Soçi Olimpiadasy 2014-nji ýylda 289% çykdajy sarp etdi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Flyvbjerg|first1=Bent|last2=Budzier|first2=Alexander|last3=Lunn|first3=Daniel|date=1 September 2020|title=Regression to the Tail: Why the Olympics Blow Up|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3686009|journal=Environment and Planning A: Economy and Space|ssrn=3686009|doi=10.2139/ssrn.3686009|arxiv=2009.14682|s2cid=233759692 |issn = 1556-5068 }}&lt;/ref&gt;.

Oýunlar üçin çykdajylaryň we çykdajylaryň artmagynyň güýç kanunyna laýyklykda paýlanýandygy, ýagny Oýunlaryň uly çykdajylara sezewar bolýandygy we şu wagta çenli iň uly çykdajydan artyk çykdajynyň bolmagy diňe wagt meselesi. Gysgaça aýdylanda, Oýunlary geçirmek örän uly ykdysady we maliýe töwekgelçiliklerini döredýär&lt;ref&gt;{{Cite web|date=27 July 2024|title=Tokyo 2020 Organising Committee publishes final balanced budget|url=https://olympics.com/ioc/news/tokyo-2020-organising-committee-publishes-final-balanced-budget}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 August 2021|title=Tokyo Olympics cost $15.4 billion. What else could that buy?|url=https://apnews.com/article/2020-tokyo-olympics-games-total-cost-8ec49ea2ea9d7316f37ffd20770a2742|access-date=27 July 2024|website=AP News|language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Ýer eýesi bolan şäherlere we ýurtlara ykdysady we sosial täsirler ===
Oýunlar barada garaşsyz ylmy barlag geçirmek üçin degişli edarany gözleýän Bob Barni, Olimpiýa oýunlarynyň sosial-medeni täsirleri barada ýazmak maksady bilen, 1989-njy ýylda Halkara Olimpiýa Barlaglary Merkezini döretmek işine ýolbaşçylyk etdi&lt;ref name=&quot;Cengel-2008&quot;&gt;{{cite news|title=Olympics: beyond sports|last=Cengel|first=Katya|date=10 August 2008|newspaper=[[Courier Journal]]|location=Louisville, Kentucky|page=E1|url=https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824534/}}; {{cite news|title=Olympics (Continued from E1)|last=Cengel|first=Katya|date=10 August 2008|newspaper=[[Courier Journal]]|location=Louisville, Kentucky|page=E2|url=https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824430/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://baseballresearch.ca/directors/|title=Bob Barney|year=2023|website=Centre for Canadian Baseball Research|location=St. Mary's, Ontario|access-date=3 August 2023}}&lt;/ref&gt;. Ol Olimpiýa oýunlarynyň &quot;öwrenilmäge mynasypdygyna, sebäbi onuň global derejede iň uly duşuşyklaryň biri bolup, özüne degişli köp sanly syýasy, ykdysady we beýleki meseleleri öz içine alýandygyna&quot; ynanýardy. Ol 1992-nji ýylda Olimpiýa oýunlaryna gönükdirilen we hünärmenler tarapyndan seljerilýän ilkinji ylmy žurnal bolan &quot;Olympika&quot; neşirini esaslandyrdy&lt;ref name=&quot;CSSOR&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cssor.org/speakers/robert-k-barney/|title=Robert K. Barney|year=2020|website=Center for Sociocultural Sport and Olympic Research|access-date=4 August 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CSSOR-2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://olympicstudies.org/robert-k-barney-graduate-student-essay-award/|title=Robert K. Barney Graduate Student Essay Award|date=1 November 2022|website=Center for Sociocultural Sport and Olympic Research|access-date=5 August 2023}}&lt;/ref&gt;. 1991-nji ýylda esaslandyrylan Halkara Olimpiýa Taryhçylary Jemgyýeti &quot;Journal of Olympic History&quot; (Olimpiýa taryhy žurnaly) atly neşiri çap edýär&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://isoh.org/about/|title=International Society of Olympic Historians|year=2023|website=[[International Society of Olympic Historians]]|access-date=1 October 2023}}&lt;/ref&gt;.

Käbir ykdysatçylar Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň ykdysady peýdalaryna şübheli garaýarlar we şeýle &quot;ägirt uly çäreleriň&quot; köplenç uly çykdajylary talap edýändigini, şol bir wagtyň özünde uzak möhletleýin perspektiwada diňe az mukdarda hakyky peýda getirýändigini nygtaýarlar&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/08/olympic-cities-everywhere/|title=Olympics Everywhere|date=August 2016|magazine=WIRED|department=Argument|page=19|type=Paper|quote=...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.|vauthors=Greenwell M}}&lt;/ref&gt;. Olimpiýa oýunlaryny geçirmek (hatda oýunlary geçirmek üçin dalaşgär bolmak hem) ýer eýesi ýurduň eksportyny artdyrýan ýaly bolup görünýär, sebäbi ýer eýesi ýa-da dalaşgär ýurt oýunlary geçirmek üçin ýüz tutanda, söwda babatda açykdygy barada signal berýär&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=19 January 2011|title=The Olympic Effect|journal=[[The Economic Journal]]|volume=121|issue=553|pages=652–677|doi=10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x|vauthors=Rose AK, Spiegel MM}}&lt;/ref&gt;. Barlaglar, Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň, şäherde baş edarasy ýerleşýän korporasiýalaryň haýyr-sahawat işlerine goşant goşmagyna oňyn täsir edýändigini we munuň ýerli täjirçilik däl pudaga peýda getirýändigini görkezýär. Bu täsir oýunlardan öňki ýyllarda başlanýar we oýunlardan soň hem birnäçe ýyllap dowam edip biler, ýöne ol hemişelik däldir&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1 February 2013|title=Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities|ssrn=2028982|journal=[[Administrative Science Quarterly]]|volume=58|issue=1|pages=111–148|doi=10.1177/0001839213475800|via=Social Science Research Network|vauthors=Tilcsik A, Marquis C|s2cid=18481039|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/42290/1/ASQ.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922021417/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/42290/1/ASQ.pdf|archive-date=22 September 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Oýunlar ýer eýesi bolan jemgyýetlere ep-esli derejede ýaramaz täsir etdi; meselem, &quot;Centre on Housing Rights and Evictions&quot; (Ýaşaýyş jaý hukuklary we göçürmeler boýunça merkez) guramasy Olimpiýa oýunlary sebäpli iki onýyllygyň dowamynda iki milliondan gowrak adamyň ýaşaýan ýerinden göçürilendigini we munuň köplenç sosial taýdan ejiz toparlara has agyr täsir edendigini habar berýär&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Glynn|first=Mary Ann|year=2008|title=Configuring the Field of Play: How Hosting the Olympic Games Impacts Civic Community|journal=Journal of Management Studies|volume=45|issue=6|pages=1117–1146|doi=10.1111/j.1467-6486.2008.00785.x|s2cid=153973502}}&lt;/ref&gt;. Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary taryhda iň gymmat Olimpiýa oýunlary bolup, olaryň bahasy 50 milliard ABŞ dollaryndan geçdi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/sochi-olympics-legacy-city-feels-like-a-ghost-town|title=The Sochi Olympics legacy: 'The city now feels like a ghost town'|date=17 December 2014|work=The Guardian|access-date=10 January 2014|last=Walker|first=Shaun}}&lt;/ref&gt;. Oýunlar döwründe Ýewropa Täzeden Gurmak we Ösüş Banky tarapyndan çap edilen hasabata görä, bu çykdajylar Russiýanyň milli ykdysadyýetini ösdürmezdi, ýöne hyzmatlaryň hiliniň ýokarlanmagy netijesinde Soçä we Russiýanyň günortasyndaky Krasnodar sebitine işew Oýunlardan sekiz aý geçenden soň, ýagny 2014-nji ýylyň dekabrynda, &quot;The Guardian&quot; neşiri stadionlar bilen arenalaryň biri-birinden uzakda ýerleşmegine we infrastrukturanyň henizem doly tamamlanmandygyna salgylanyp, Soçiniň &quot;häzirki wagtda ruhlar şäherini ýatladýandygyny&quot; belledi&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|title=Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics|date=3 October 2014|magazine=Time|access-date=10 January 2014|first=Lisa|last=Abend|archive-date=18 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918021002/http://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ýokary çykdajylar ýa-da ýerli goldawyň ýetmezçiligi sebäpli, azyndan dört şäher 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärliginden ýüz öwürdi; netijede, bäsleşik diňe iki şäheriň — Gazagystanyň Almaty we Hytaýyň Pekin (2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçiren şäher) şäherleriniň arasynda dowam etdi. &quot;The Guardian&quot; Olimpiýa oýunlarynyň geljegi üçin iň uly howpuň, olary geçirmäge isleg bildirýän şäherleriň ýa-da ýurtlaryň azlygydygyny nygtady&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jul/27/biggest-threat-future-olympic-games-rio-2016-ioc-thomas-bach-hosts|title=Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games|date=27 July 2016|work=The Guardian|access-date=30 July 2016}}&lt;/ref&gt;. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek ugrundaky bäsleşik Pariž bilen Los-Anjelesiň arasyndaky göreşe öwrüldi, şonuň üçin Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) adatdan daşary ädim ädip, 2024-nji ýyldaky oýunlary Pariže, 2028-nji ýyldaky oýunlary bolsa Los-Anjelese bermek barada şol bir wagtyň özünde karara geldi. Iki dalaşgärlik hem ýokary tehnologiýaly meýilnamalary we bar bolan hem-de wagtlaýyn desgalary rekord derejede köp mukdarda ulanmagyň innowasion usullary sebäpli ýokary baha eýe boldy&lt;ref&gt;{{Cite news|date=13 September 2017|title=IOC makes historic decision by simultaneously awarding Olympic Games 2024 to Paris and 2028 to Los Angeles|work=[[International Olympic Committee]]|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-makes-historic-decision-by-simultaneously-awarding-olympic-games-2024-to-paris-and-2028-to-los-angeles|access-date=6 September 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{salgylanmalar}}
{{authority control}}
{{Olimpiýa oýunlary}}
&lt;!-- 
5436
4784
2418
1634
1246
718
561
406
396
212
164
11
--&gt;</text>
      <sha1>cm4jmrgrggargldbp5wog3g96igcc1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271160</id>
      <parentid>271147</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21623</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>271160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56872" sha1="ed55gcm9b4ck4m7fmhl5axwacfgcqs7" xml:space="preserve">'''Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary''' ({{lang-fr|Jeux olympiques}}) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Olympic Games |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;.

Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=[[The Associated Press]]
|title=Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94
|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-14-mn-3527-story.html
|department=L.A. Times Archives
|date=14 October 1986
|magazine=[[Los Angeles Times]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|author=Alan Riding
|title=OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over
|url=https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|magazine=[[The New York Times]]
|date=12 February 1993
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212184811/https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html
|archive-date=12 February 2024
}}&lt;/ref&gt;.

XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK &quot;Deaflympics&quot; (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy&lt;ref name=&quot;olympic.org&quot;&gt;{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals |url=https://news.sky.com/story/the-prizes-olympic-athletes-can-win-if-they-bring-home-medals-13187504 |access-date=2026-02-09 |website=Sky News |language=en}}&lt;/ref&gt;.

1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823105428/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&amp;OLGY=1996 |archive-date=2008-08-23 |access-date=2026-06-19 |website=Olympic.org}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär&lt;ref&gt;{{cite EBO |short=yes |last=Hornblower |first=Simon |author-link=Simon Hornblower |title=Ancient Greek civilization |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece |date=29 July 2024 |access-date=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Gadymy Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Gadymy Olimpiýa oýunlary}}
Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony
&quot;Gadymy Olimpiýa oýunlary&quot; (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka &quot;ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň&quot; bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe &quot;erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary&quot; gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady&lt;ref name=Young2004&gt;
{{cite book
|first=David C. 
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 2. Beginnings and Evidence
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Young2004/&gt;{{rp|pp=12–13}}&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[Pausanias (geographer)|Pausanias]]
|title=Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918)
|chapter=Book VII: Elis 1
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=1:chapter=2:section=5
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pindar&gt;
{{cite book
|author=[[Pindar]]
|title=Olympian Odes
|chapter=Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.
|editor=Diane Arnson Svarlien
|publisher=[[Perseus Hopper]]
|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162:book=O.:poem=2
}}&lt;/ref&gt;.

Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek &quot;Olimpiýa&quot; adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr&lt;ref name=Pindar/&gt;. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy &quot;stadion&quot; (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny &quot;tapgyr&quot; ýa-da &quot;aralyk&quot;) diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe &quot;stadion&quot; ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, &quot;Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly&quot;. Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär&lt;ref name=&quot;Perrottet&quot;/&gt;.

Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we &quot;Olimpiada&quot; diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr.

Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr.

== Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary ==
{{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy}}
=== Öňbaşçylar ===
[[File:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|Pýer de Kuberten – Halkara Olimpiýa Komitetiniň esaslandyryjylarynyň biri we onuň ikinji prezidenti]]
Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin &quot;Olimpiýa&quot; sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi &quot;Cotswold Games&quot; ýa-da &quot;Cotswold Olimpick Games&quot; bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary &quot;Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy&quot; hökmünde agzap geçipdir&lt;ref name=BOA&gt;{{cite web|title=400 Years of Olimpick Passion |url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|website=olympickgames.co.uk |access-date=4 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606045814/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 |archive-date=6 June 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan &quot;L'Olympiade de la République&quot; hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde &quot;Ho-limpyc Gaymes&quot; (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;/&gt;.

1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr&lt;ref name=FindlingPelle&gt;
{{cite book
|editor1=John E. Findling
|editor2=Kimberly Pelle
|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement
|edition=1st
|date=30 March 2004
|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]
|url=https://www.bloomsbury.com/us/encyclopedia-of-the-modern-olympic-movement-9780313322785/
}}&lt;/ref&gt;.

1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan &quot;Olimpiýa synpy&quot; (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny &quot;Wenlok Olimpiýa oýunlary&quot; (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. &quot;Wenlock Olympian Society&quot; jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy&lt;ref name=Young2004.13&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|date= 1 January 2004
|chapter=Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games
|title=A Brief History of the Olympic Games
|doi=10.1002/9780470774823
|publisher=[[Blackwell Publishing]]
|isbn= 978-1-4051-1129-4
}}&lt;/ref&gt;{{rp|p=144}} The Wenlock Olympian Society was founded by Brookes on 15&amp;nbsp;November 1860.&lt;ref name=Young1996&gt;
{{cite book
|first=David C.
|last=Young
|title= The Modern Olympics: A Struggle for Revival
|date=1996
|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]
|isbn= 0-8018-7207-3
}}&lt;/ref&gt;.

1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk &quot;Grand Olympic Festival&quot; (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi&lt;ref name=&quot;frencholympics&quot;&gt;
{{cite web|url= http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|title= Histoire et évolution des Jeux olympiques|website= Potentiel|year= 2005|language=fr|access-date=31 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426131750/http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&amp;id_supplement=8&amp;id_edition=4405|archive-date=26 April 2011}}
&lt;/ref&gt;. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe &quot;jenap höwesjeňleriň&quot; (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky &quot;Crystal Palace&quot; (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml|title= Much Wenlock &amp; the Olympian Connection|publisher= Wenlock Olympian Society|access-date=31 January 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date= 23 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

=== Gaýtadan dikeldilmegi ===
[[File:Evangelos Zappas.jpg|thumb|Evangelos Zappas, Halkara Olimpiýa Komitetiniň bilelikdäki esaslandyryjysy
Olimpiýa oýunlaryny gaýtadan dikeltmek baradaky grek gyzyklanmasy, 1821-nji ýylda Osman imperiýasyna garşy Grek garaşsyzlyk urşy bilen başlady. Bu pikir ilkinji gezek şahyr we gazet redaktory Panagiotis Sutsos tarapyndan 1833-nji ýylda çap edilen &quot;Ölüleriň söhbetdeşligi&quot; atly goşgusynda öňe sürlüpdi. Baý grek-rum haýyr-sahawatçysy Evangelos Zappas 1856-njy ýylda Grek patyşasy Ottoya hat ýazyp, Olimpiýa oýunlarynyň hemişelik esasda gaýtadan dikeldilmegi üçin maliýe goldawyny bermegi teklip etdi. Zappas 1859-njy ýylda Afinanyň şäher meýdançasynda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi. Oýunlara Grekistandan we Osman imperiýasyndan türgenler gatnaşdy. Zappas gadymy Panatinaik stadionyň geljekki ähli Olimpiýa oýunlaryny kabul edip bilmegi üçin onuň dikeldilmegini maliýeleşdirdi&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa|language=fr|location=Athens|year=1893|first=Frédéric|last=de Martens|author-link=Friedrich Martens|publisher=[printer Anestis Constantinides]|url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

Stadion 1870 we 1875-nji ýyllarda Olimpiýa oýunlaryna ýer eýeçiligini etdi. 1870-nji ýyldaky oýunlara otuz müň tomaşaçy gatnaşan bolsa-da, 1875-nji ýyldaky oýunlar boýunça resmi gatnaşyjy sanlary barada maglumat ýok. 1890-njy ýylda, sport arkaly halkara parahatçylygy we dostlugy öňe sürmegi maksat edinýän Baron Pýer de Kuberten &quot;Wenlok Olimpiýa jemgyýetiniň&quot; Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrmak pikiri bilen ruhlandy. Kuberten her dört ýyldan bir gezek geçiriljek we halkara derejesinde ýurtlaryň arasynda çalşyrylýan Olimpiýa oýunlaryny döretmek maksady bilen, Bruksyň we Zappasyň pikirlerine hem-de işlerine esaslandy. Ol bu pikirleri täze döredilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň ilkinji Olimpiýa kongresinde hödürledi. Bu duşuşyk 1894-nji ýylyň 16-njy iýunyndan 23-nji iýunyna çenli Pariž uniwersitetinde geçirildi. Kongresiň soňky gününde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) howandarlygynda geçiriljek ilkinji Olimpiýa oýunlarynyň 1896-njy ýylda Afinada geçirilmegi barada karara gelindi. HOK grek ýazyjysy Demetrius Wikelasy özüniň ilkinji prezidenti edip saýlady&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Olympic Games - a brief history {{!}} Parramatta History and Heritage|url=https://historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au/research-topics/events/olympic-games-brief-history|access-date=31 January 2024|website=historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.
=== 1896-njy ýylyň oýunlary ===
{{main|1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary}}
[[File:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|Afinadaky &quot;Panatinaikos&quot; stadionynda 1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]]
HOK-yň howandarlygynda geçirilen ilkinji oýunlar 1896-njy ýylda Afinadaky &quot;Panatinaiko&quot; stadionynda gurnaldy. Oýunlara 14 ýurt we 43 görnüşde bäsleşen 241 türgen gatnaşdy. Zappas we onuň doganoglany Konstantinos Zappas geljekki Olimpiýa oýunlaryny maliýeleşdirmek üçin grek hökümetine ýörite gazna (wasiýetnama esasynda) serişde galdyrypdylar. Bu serişde 1896-njy ýylyň oýunlaryny maliýeleşdirmäge kömek etmek üçin ulanyldy. Jorj Aweroff oýunlara taýýarlyk çäginde stadionyň abatlanmagy üçin uly möçberde goşant goşdy. Grek hökümeti hem maliýe goldawyny berdi; bu çykdajylaryň biletleriň we ilkinji Olimpiýa ýadygärlik poçta markalarynyň satuwyndan gaýtarylmagyna garaşylýardy&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

Grek resmileri we jemgyýetçilik Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek tejribesinden örän hoşal boldular. Bu duýgyny köp sanly türgen hem paýlaşýardy; hatda olar Afinanyň hemişelik Olimpiýa oýunlaryny geçirýän şäher bolmagyny talap edýärdiler. HOK geljekki oýunlaryň dünýäniň dürli şäherlerinde nobatma-nobat geçirilmegini meýilleşdirýärdi. Ikinji Olimpiýa oýunlary Parižde geçirildi.
=== Üýtgeşmeler we täzeçe çemeleşmeler ===
{{main|Tomusky Olimpiýa oýunlary}}
Ýewropadan daşarda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlary bolan 1904-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary döwründe Sent-Luisdäki Waşington uniwersitetiniň &quot;Francis Field&quot; stadiony
1896-njy ýylyň oýunlarynyň üstünliginden soň, Olimpiýa oýunlary onuň geljegini howp astynda goýan durgunlyk döwrüne gadam basdy. 1900-nji ýylda Parižde geçirilen Bütindünýä sergisi we 1904-nji ýylda Sent-Luisde geçirilen &quot;Luiziana satyn alyş&quot; sergisi bilen baglanyşykly guralan Olimpiýa oýunlary köp sanly gatnaşyjy ýa-da uly üns çekip bilmedi. Oýunlar Afinada geçirilen 1906-njy ýyldaky &quot;Aralyk oýunlar&quot; (bu at, olaryň üçünji Olimpiada döwrüniň içinde geçirilen ikinji Olimpiýa oýunlary bolandygy sebäpli berlipdir) bilen gaýtadan janlandy. Bu oýunlar dürli ýurtlardan köp sanly gatnaşyjylary özüne çekdi we jemgyýetçilikde uly gyzyklanma döredip, Olimpiýa oýunlarynyň hem meşhurlygynyň, hem-de geriminiň artmagyna badalga berdi. 1906-njy ýyldaky oýunlar şol döwürde Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) tarapyndan resmi taýdan ykrar edilipdi (häzirki wagtda beýle däl bolsa-da), şondan bäri bolsa hiç hili &quot;Aralyk oýunlar&quot; geçirilmedi&lt;ref&gt;{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Gyşky oýunlar ===
{{main|Gyşky olimpiýa oýunlary}}
[[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|thumb|Sent-Morisdäki 1928-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary wagtynda buz hokkeýi boýunça geçirilen oýun]]
Gyşky Olimpiýa oýunlary, tomusky oýunlaryň dowamynda guramaçylyk taýdan geçirilmegi mümkin bolmadyk gar we buz sport görnüşlerini öz içine almak üçin döredildi. Figuraly typmak (1908 we 1920-nji ýyllarda) we buz hokkeýi (1920-nji ýylda) tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm|title=Winter Olympics History|publisher=Utah Athletic Foundation|access-date=31 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm|archive-date=12 January 2009 }}&lt;/ref&gt;. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) maksady, bu sanawy beýleki gyşky sport görnüşlerini hem öz içine alar ýaly giňeltmekdi. 1921-nji ýylda Lozannada geçirilen Olimpiýa kongresinde Olimpiýa oýunlarynyň gyşky görnüşini geçirmek barada karar kabul edildi. Üç aýdan soň Parižde geçirilen oýunlar bilen baglanyşyklylykda, 1924-nji ýylda Fransiýanyň Şamoni şäherinde gyşky sport hepdeligi (aslynda 11 gün dowam etdi) gurnaldy; bu çäre ilkinji Gyşky Olimpiýa oýunlaryna öwrüldi. Şol bir ýylda hem gyşky, hem-de tomusky oýunlaryň şol bir ýurt tarapyndan geçirilmegi meýilleşdirilen bolsa-da, bu pikirden tiz wagtda ýüz öwrüldi. HOK Gyşky oýunlaryň her dört ýyldan bir gezek, tomusky oýunlar bilen şol bir ýylda geçirilmelidigini kesgitledi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherinde geçirilen 1992-nji ýyldaky oýunlara çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýyldaky oýunlardan başlap, Gyşky Olimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, her tomusky Olimpiýa oýunlaryndan iki ýyl geçenden soň guralyp başlandy. Bu bolsa HOK-a iki çäräniň guramaçylyk we maliýe çykdajylaryny biri-birinden bölmäge, şeýle-de oýunlardan gelýän mahabat girdejisini dört ýyldan däl-de, eýsem her iki ýyldan bir gezek almaga mümkinçilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Nucilli|first=Ryleigh|title=Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years|url=https://www.rd.com/article/why-olympics-are-held-every-4-years/|date=27 January 2026|website=Reader's Digest|access-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== Paralimpiýa oýunlary ===
{{main|Paralimpiýa oýunlary}}
[[File:031164 - Tokyo opening ceremony -7 - 1a - adjusted.jpg|thumb|Tokioda geçirilen 1964-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary]]
1948-nji ýylda ser Ludwig Guttmann Ikinji jahan urşundan soň esgerleriň dikeldilmegine (reabilitasiýasyna) ýardam bermek maksady bilen, 1948-nji ýyldaky London Olimpiýa oýunlaryna gabat gelýän we birnäçe hassahananyň arasynda geçirilýän köp görnüşli sport çäresini gurady. Ilki &quot;Stoke Mandeville oýunlary&quot; ady bilen tanalan Guttmannyň bu çäresi soňra ýyllyk sport festiwalyna öwrüldi. Indiki 12 ýylyň dowamynda Guttmann we beýlekiler sportuň sagalmak üçin bir serişde hökmünde ulanylmagy ugrundaky tagallalaryny dowam etdirdiler&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm|title= History of the Paralympics|work= [[BBC Sport]]|access-date=2 February 2009|date=4 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988|title=Innsbruck 1988 Paralympics – Ceremonies, Medals, Torch Relay|publisher=International Paralympic Committee|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parahist&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=[[International Paralympic Committee|IPC]]|website=paralympic.org|url=http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|access-date=3 May 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|archive-date=8 September 2009}}&lt;/ref&gt;.

1960-njy ýylda Guttmann Rim şäherine 400 türgeni alyp geldi; olar Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilen we soňra ilkinji Paralimpiýa oýunlary hökmünde ykrar edilen &quot;Parallel Olimpiýa oýunlarynda&quot; bäsleşdiler. Şol wagtdan bäri Paralimpiýa oýunlary her Olimpiýa ýylynda geçirilip gelinýär we Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän şäher Paralimpiýa oýunlaryny hem kabul edýär. Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komiteti (HPK) 2001-nji ýylda şertnama baglaşdylar; bu şertnama kabul ediji şäherleriň hem Olimpiýa, hem-de Paralimpiýa oýunlaryny guramak boýunça borçnamalary öz üstüne almagyny kepillendirýärdi. Bu şertnama Pekinde geçirilen 2008-nji ýylyň tomusky oýunlarynda we Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýylyň gyşky oýunlarynda güýje girdi.

2012-nji ýyldaky oýunlardan iki ýyl öň, LOCOG-yň (London Olimpiýa oýunlaryny guramaçylyk komitetiniň) başlygy Lord Koe Londondaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle beýanat berdi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games|location=London|title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics|date=4 May 2010|work=[[The Guardian]]|first=Owen|last=Gibson}}&lt;/ref&gt;:
{{blockquote|Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini ilkibaşdan berk ornaşdyrmagy isleýäris.}}

=== Ýetginjekleriň oýunlary ===
{{main|Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlary}}
2010-njy ýylda Olimpiýa oýunlaryna goşmaça hökmünde, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenlere bäsleşmäge mümkinçilik berýän Ýetginjekleriň oýunlary ornaşdyryldy. Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek pikiri 2001-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Žak Rog tarapyndan öňe sürlüp, guramanyň 119-njy kongresinde tassyklanyldy&lt;ref name=&quot;Rogge introduces&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last= Rice|first= John|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/2007-07-05-2774646336_x.htm|title=IOC approves Youth Olympics; first set for 2010
|agency=[[The Associated Press]]
|work= USA Today|date=5 July 2007|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. Tomusky ýetginjekleriň oýunlary ilkinji gezek 2010-njy ýylyň 14-26-njy awgusty aralygynda Singapurda geçirildi, gyşky oýunlar bolsa iki ýyl geçenden soň Awstriýanyň Insbruk şäherinde gurnaldy&lt;ref name=&quot;CRIonYOG&quot; /&gt;. Bu oýunlar uly ýaşlylaryň Olimpiýa oýunlaryna garanyňda has gysga möhletli bolup, tomusky görnüşi on iki gün, gyşky görnüşi bolsa dokuz gün dowam edýär. HOK tomusky ýetginjekleriň oýunlaryna 3500 türgeniň we 875 resmi wekiliň, gyşky ýetginjekleriň oýunlaryna bolsa 970 türgeniň we 580 resmi wekiliň gatnaşmagyna rugsat berýär&lt;ref&gt;{{cite web|title=Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|date=12 December 2008|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|access-date=30 March 2009|archive-date=10 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610111938/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bäsleşiljek sport görnüşleri uly ýaşlylaryň oýunlaryndakylar bilen meňzeş bolsa-da, käbir tapawutly taraplar, şol sanda dürli ýurtlaryň Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) wekillerinden düzülen garyşyk toparlar, dürli jynsdaky türgenlerden ybarat toparlar, şeýle-de sport disiplinleriniň we ýaryşlaryň sanynyň azaldylmagy ýaly aýratynlyklar göz öňünde tutulýar&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm|title= IOC votes to start Youth Olympics in 2010|first= Vicky|last= Michaelis|date= 5 July 2007|work= USA Today|access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt;. 2026-njy ýylda HOK-yň prezidenti Kirsti Kowentri Olimpiýa hereketiniň täzeden gurnalandygyny we Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň geljekki tapgyrlaryny geçirmek hukugyny bermegiň wagtlaýyn togtadylandygyny yglan etdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gamesbids.com/eng/olympic-sports-bids/youth-olympics-olympic-esports-games-paused-as-ioc-president-undertakes-significant-restructuring-to-focus-on-core-business/|title=Youth Olympics, Olympic Esports Games paused as IOC president undertakes significant restructuring to focus on &quot;core business&quot;|first=Robert|last=Livingstone|date=7 May 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 21-nji asyryň oýunlary ===
2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi we 448 ýaryş boýunça bäsleşdi. Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyjylaryň sany 1896-njy ýylda 14 ýurdy wekilçilik edýän 241 adamdan, 2020-nji ýylda 206 ýurdy wekilçilik edýän 11 ​​300-den gowrak türgene çenli artdy&lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Olympic Committee - Tokyo 2020|url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Olympic Committee - Beijing 2022|url=https://olympics.com/en/olympic-games/beijing-2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.olympic.org/tokyo-2020|title=Tokyo 2020|website=olympic.org|date=23 February 2023|access-date=5 November 2023}}&lt;/ref&gt;. Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň gerimi we möçberi has kiçidir; meselem, Pekin 2022-nji ýylda 91 ýurtdan gelen 2 971 türgene ýer eýeçiligini etdi. Türgenleriň we resmi wekilleriň köpüsi oýunlar dowam edýän döwründe Olimpiýa şäherçesinde ýerleşdirilýär. Bu ýaşaýyş merkezi ähli Olimpiýa gatnaşyjylary üçin öz-özüni üpjün edýän ýer hökmünde niýetlenen bolup, onda naharhanalar, saglyk merkezleri we dini dessurlary ýerine ýetirmek üçin niýetlenen ýerler bar. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary taryhda erkek we zenan türgenleriň deň sanda gatnaşmagy bilen, ýaryş meýdançasynda jyns taýdan doly deňligi gazanan ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy&lt;ref&gt;{{cite web|title=Beijing to build convenient Olympic village|url=http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad|access-date=4 May 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914055027/http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|archive-date=14 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Masterson|first=Victoria|date=5 April 2024|title=How Paris 2024 aims to become the first-ever gender-equal Olympics |url=https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821221141/https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|archive-date=21 August 2024|access-date=22 August 2024|work=[[World Economic Forum]]}}&lt;/ref&gt;.

Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) aýry-aýry ýurtlary wekilçilik etmek üçin Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) döredilmegine rugsat berildi. Olar beýleki halkara guramalary tarapyndan talap edilýän syýasy özygtyýarlylyk baradaky berk talaplara hökman laýyk gelmeli däldirler&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olympic Charter|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-date=23 July 2011|page=61|publisher=International Olympic Committee|access-date=28 July 2011}}&lt;/ref&gt;. Netijede, koloniýalara we garaşly territoriýalara Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmäge rugsat berilýär; munuň mysallary hökmünde Puerto-Riko, Bermuda we Gonkong ýaly territoriýalary görkezmek bolar – bularyň hemmesi başga bir ýurduň kanuny bölegi bolmagyna garamazdan, aýry ýurt hökmünde bäsleşýärler. Olimpiýa Hartiýasynyň häzirki görnüşi, &quot;halkara jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilen garaşsyz döwlet&quot; hökmünde häsiýetlendirilýän ýurtlary wekilçilik etmek üçin täze MOK-laryň döredilmegine mümkinçilik berýär&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Olympic Charter|url=http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&amp;file=Olympic-Charter.ask&amp;query=recognised%20by%20the%20international%20community&amp;search=yes|publisher=International Olympic Committee|access-date=17 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502144028/http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&amp;file=Olympic-Charter.ask&amp;query=recognised%20by%20the%20international%20community&amp;search=yes|archive-date=2 May 2013 }}&lt;/ref&gt;. Şonuň üçin hem, HOK 1986-njy ýylda Aruba Olimpiýa Komitetini ykrar eden hem bolsa, 2010-njy ýylda Sint-Marten we Kýurasao Arubanyňky bilen birmeňzeş konstitusion statusy alanda, bu ýerler üçin MOK-laryň döredilmegine rugsat bermedi. 2012-nji ýyldan bäri, öňki Niderland Antil adalaryndan bolan türgenler Niderlandlary ýa-da Aruba ýurduny wekilçilik etmek mümkinçiligine eýe boldular&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/executive-board-concludes-first-meeting-of-the-new-year/112731|date=13 January 2011|access-date=13 January 2011|title=Executive Board Concludes First Meeting of the New Year|website=olympic.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|title=Curtain comes down on 123rd IOC Session|website=olympic.org|date=9 July 2011|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102100904/https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|archive-date=2 November 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|date=1 July 2011|access-date=23 August 2012|title=Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands|website=olympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115004545/http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|archive-date=15 January 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Oýunlaryň çykdajylary ===
{{main|Olimpiýa oýunlarynyň çykdajylary}}
Oksfordyň 2016-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlary boýunça geçirilen barlagy, 1960-njy ýyldan bäri Tomus oýunlary üçin sport bilen baglanyşykly çykdajylaryň ortaça 5,2 milliard ABŞ dollaryny, Gyş oýunlary üçin bolsa 3,1 milliard ABŞ dollaryny düzendigini ýüze çykardy. Bu sanlar ýollar, şäher demir ýol ulgamy we howa menzilleri ýaly giň gerimli infrastruktura çykdajylaryny öz içine almaýar; köplenç şeýle desgalaryň bahasy sport bilen baglanyşykly çykdajylara deň ýa-da ondan hem köp bolýar&lt;ref&gt;{{cite news|title= Beijing Olympics to cost China 44 billion dollars|date= 8 June 2008|publisher= pravda.ru|first1=Dmitry|last1=Sudakov|url=http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/|access-date=12 February 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222035715/http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/|archive-date= 22 February 2014 }}&lt;/ref&gt;. Iň gymmat düşen Tomus oýunlary 40–44 milliard ABŞ dollary bilen 2008-nji ýyldaky Pekin oýunlary, iň gymmat Gyş oýunlary bolsa 51 milliard ABŞ dollary bilen 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlary boldy. 2016-njy ýyldaky maglumatlara görä, bir türgene düşýän ortaça çykdajy Tomus oýunlarynda 599 000 ABŞ dollaryny, Gyş oýunlarynda bolsa 1,3 million ABŞ dollaryny düzdi; şol bir wagtyň özünde, 2012-nji ýyldaky London oýunlarynda bu görkeziji 1,4 million ABŞ dollaryna, 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlarynda bolsa 7,9 million ABŞ dollaryna deň boldy&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/oct/09/sochi-2014-olympics-money-corruption|title=Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone?|newspaper=[[The Guardian]]|date= 9 October 2013|access-date=12 February 2014|last1=Gibson|first1=Owen }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;study&quot;&gt;{{Cite book|ssrn=2804554|title=The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games|last1=Flyvbjerg|first1=Bent|last2=Stewart|first2=Allison|last3=Budzier|first3=Alexander|publisher=Saïd Business School, University of Oxford|year=2016|doi=10.2139/ssrn.2804554|arxiv=1607.04484|s2cid=156794182 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;financiallySuccessful&quot;&gt;{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;date=Oct+28%2C+2001&amp;author=ALAN+ABRAHAMSON&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&amp;pqatl=google|title=LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection|date=25 July 2004|work=Los Angeles Times|access-date=17 August 2008|first=Alan|last=Abrahamson|archive-date=5 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;date=Oct+28%2C+2001&amp;author=ALAN+ABRAHAMSON&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&amp;pqatl=google|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;date=Oct+28%2C+2001&amp;author=ALAN+ABRAHAMSON&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&amp;pqatl=google|archivedate=5 November 2012}}&lt;/ref&gt;.

Monrealda (1976-njy ýyl) we Moskwa şäherinde (1980-nji ýyl) geçirilen Tomus oýunlary üçin amala aşyrylan giň gerimli gurluşyk işleri guramaçylaryň üstüne girdejiden ep-esli ýokary bolan çykdajy ýüküni goýan bolsa-da, Los-Anjeles 1984-nji ýyldaky Tomus oýunlarynda çykdajylary berk gözegçilikde saklady. Munuň üçin bar bolan desgalar ulanyldy, täze gurlan iki desganyň çykdajylary bolsa korporatiw hemaýatkärler tarapyndan tölendi. Piter Ueberrotyň ýolbaşçylygyndaky guramaçylyk komiteti gazanylan girdejiniň bir bölegini Günorta Kaliforniýada ýaşlaryň arasynda sporty ösdürmek, tälimçileri okatmak we sport kitaphanasyny goldamak maksady bilen döredilen &quot;LA84&quot; gaznasyna gönükdirdi. 1984-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlary köplenç şol wagta çenli geçirilen iň üstünlikli maliýe netijeli häzirki zaman Olimpiýa oýunlary we geljekki oýunlar üçin nusgalyk hökmünde kabul edilýär&lt;ref&gt;{{cite news|last=Leahy|first=Joe|title=Brazil's Olympic costs running 51% over budget, report warns|work=Financial Times|date=7 July 2016|url=https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470|archive-date=10 December 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=23 July 2017}}&lt;/ref&gt;.

Oýunlar üçin bellenilen býujetden artyk çykdajy etmek ýygy-ýygydan duş gelýän ýagdaýdyr. 1960-njy ýyldan bäri geçirilen oýunlarda hakyky çykdajylaryň býujetden artykmaçlygy ortaça 156%-i düzdi; bu bolsa hakyky çykdajylaryň, oýunlary geçirmek hukugy gazanylan döwürde çaklanan býujetden ortaça 2,56 esse köp bolandygyny aňladýar. 1976-njy ýyldaky Monreal Olimpiadasy we beýleki oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 720%; Leýk-Plasid Olimpiadasy 1980-nji ýylda Gyşky Oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 324%. London Olimpiadasy 2012-nji ýylda 76%, Soçi Olimpiadasy 2014-nji ýylda 289% çykdajy sarp etdi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Flyvbjerg|first1=Bent|last2=Budzier|first2=Alexander|last3=Lunn|first3=Daniel|date=1 September 2020|title=Regression to the Tail: Why the Olympics Blow Up|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3686009|journal=Environment and Planning A: Economy and Space|ssrn=3686009|doi=10.2139/ssrn.3686009|arxiv=2009.14682|s2cid=233759692 |issn = 1556-5068 }}&lt;/ref&gt;.

Oýunlar üçin çykdajylaryň we çykdajylaryň artmagynyň güýç kanunyna laýyklykda paýlanýandygy, ýagny Oýunlaryň uly çykdajylara sezewar bolýandygy we şu wagta çenli iň uly çykdajydan artyk çykdajynyň bolmagy diňe wagt meselesi. Gysgaça aýdylanda, Oýunlary geçirmek örän uly ykdysady we maliýe töwekgelçiliklerini döredýär&lt;ref&gt;{{Cite web|date=27 July 2024|title=Tokyo 2020 Organising Committee publishes final balanced budget|url=https://olympics.com/ioc/news/tokyo-2020-organising-committee-publishes-final-balanced-budget}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 August 2021|title=Tokyo Olympics cost $15.4 billion. What else could that buy?|url=https://apnews.com/article/2020-tokyo-olympics-games-total-cost-8ec49ea2ea9d7316f37ffd20770a2742|access-date=27 July 2024|website=AP News|language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Ýer eýesi bolan şäherlere we ýurtlara ykdysady we sosial täsirler ===
Oýunlar barada garaşsyz ylmy barlag geçirmek üçin degişli edarany gözleýän Bob Barni, Olimpiýa oýunlarynyň sosial-medeni täsirleri barada ýazmak maksady bilen, 1989-njy ýylda Halkara Olimpiýa Barlaglary Merkezini döretmek işine ýolbaşçylyk etdi&lt;ref name=&quot;Cengel-2008&quot;&gt;{{cite news|title=Olympics: beyond sports|last=Cengel|first=Katya|date=10 August 2008|newspaper=[[Courier Journal]]|location=Louisville, Kentucky|page=E1|url=https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824534/}}; {{cite news|title=Olympics (Continued from E1)|last=Cengel|first=Katya|date=10 August 2008|newspaper=[[Courier Journal]]|location=Louisville, Kentucky|page=E2|url=https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824430/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://baseballresearch.ca/directors/|title=Bob Barney|year=2023|website=Centre for Canadian Baseball Research|location=St. Mary's, Ontario|access-date=3 August 2023}}&lt;/ref&gt;. Ol Olimpiýa oýunlarynyň &quot;öwrenilmäge mynasypdygyna, sebäbi onuň global derejede iň uly duşuşyklaryň biri bolup, özüne degişli köp sanly syýasy, ykdysady we beýleki meseleleri öz içine alýandygyna&quot; ynanýardy. Ol 1992-nji ýylda Olimpiýa oýunlaryna gönükdirilen we hünärmenler tarapyndan seljerilýän ilkinji ylmy žurnal bolan &quot;Olympika&quot; neşirini esaslandyrdy&lt;ref name=&quot;CSSOR&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cssor.org/speakers/robert-k-barney/|title=Robert K. Barney|year=2020|website=Center for Sociocultural Sport and Olympic Research|access-date=4 August 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CSSOR-2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://olympicstudies.org/robert-k-barney-graduate-student-essay-award/|title=Robert K. Barney Graduate Student Essay Award|date=1 November 2022|website=Center for Sociocultural Sport and Olympic Research|access-date=5 August 2023}}&lt;/ref&gt;. 1991-nji ýylda esaslandyrylan Halkara Olimpiýa Taryhçylary Jemgyýeti &quot;Journal of Olympic History&quot; (Olimpiýa taryhy žurnaly) atly neşiri çap edýär&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://isoh.org/about/|title=International Society of Olympic Historians|year=2023|website=[[International Society of Olympic Historians]]|access-date=1 October 2023}}&lt;/ref&gt;.

Käbir ykdysatçylar Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň ykdysady peýdalaryna şübheli garaýarlar we şeýle &quot;ägirt uly çäreleriň&quot; köplenç uly çykdajylary talap edýändigini, şol bir wagtyň özünde uzak möhletleýin perspektiwada diňe az mukdarda hakyky peýda getirýändigini nygtaýarlar&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/08/olympic-cities-everywhere/|title=Olympics Everywhere|date=August 2016|magazine=WIRED|department=Argument|page=19|type=Paper|quote=...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.|vauthors=Greenwell M}}&lt;/ref&gt;. Olimpiýa oýunlaryny geçirmek (hatda oýunlary geçirmek üçin dalaşgär bolmak hem) ýer eýesi ýurduň eksportyny artdyrýan ýaly bolup görünýär, sebäbi ýer eýesi ýa-da dalaşgär ýurt oýunlary geçirmek üçin ýüz tutanda, söwda babatda açykdygy barada signal berýär&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=19 January 2011|title=The Olympic Effect|journal=[[The Economic Journal]]|volume=121|issue=553|pages=652–677|doi=10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x|vauthors=Rose AK, Spiegel MM}}&lt;/ref&gt;. Barlaglar, Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň, şäherde baş edarasy ýerleşýän korporasiýalaryň haýyr-sahawat işlerine goşant goşmagyna oňyn täsir edýändigini we munuň ýerli täjirçilik däl pudaga peýda getirýändigini görkezýär. Bu täsir oýunlardan öňki ýyllarda başlanýar we oýunlardan soň hem birnäçe ýyllap dowam edip biler, ýöne ol hemişelik däldir&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1 February 2013|title=Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities|ssrn=2028982|journal=[[Administrative Science Quarterly]]|volume=58|issue=1|pages=111–148|doi=10.1177/0001839213475800|via=Social Science Research Network|vauthors=Tilcsik A, Marquis C|s2cid=18481039|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/42290/1/ASQ.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922021417/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/42290/1/ASQ.pdf|archive-date=22 September 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Oýunlar ýer eýesi bolan jemgyýetlere ep-esli derejede ýaramaz täsir etdi; meselem, &quot;Centre on Housing Rights and Evictions&quot; (Ýaşaýyş jaý hukuklary we göçürmeler boýunça merkez) guramasy Olimpiýa oýunlary sebäpli iki onýyllygyň dowamynda iki milliondan gowrak adamyň ýaşaýan ýerinden göçürilendigini we munuň köplenç sosial taýdan ejiz toparlara has agyr täsir edendigini habar berýär&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Glynn|first=Mary Ann|year=2008|title=Configuring the Field of Play: How Hosting the Olympic Games Impacts Civic Community|journal=Journal of Management Studies|volume=45|issue=6|pages=1117–1146|doi=10.1111/j.1467-6486.2008.00785.x|s2cid=153973502}}&lt;/ref&gt;. Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary taryhda iň gymmat Olimpiýa oýunlary bolup, olaryň bahasy 50 milliard ABŞ dollaryndan geçdi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/sochi-olympics-legacy-city-feels-like-a-ghost-town|title=The Sochi Olympics legacy: 'The city now feels like a ghost town'|date=17 December 2014|work=The Guardian|access-date=10 January 2014|last=Walker|first=Shaun}}&lt;/ref&gt;. Oýunlar döwründe Ýewropa Täzeden Gurmak we Ösüş Banky tarapyndan çap edilen hasabata görä, bu çykdajylar Russiýanyň milli ykdysadyýetini ösdürmezdi, ýöne hyzmatlaryň hiliniň ýokarlanmagy netijesinde Soçä we Russiýanyň günortasyndaky Krasnodar sebitine işew Oýunlardan sekiz aý geçenden soň, ýagny 2014-nji ýylyň dekabrynda, &quot;The Guardian&quot; neşiri stadionlar bilen arenalaryň biri-birinden uzakda ýerleşmegine we infrastrukturanyň henizem doly tamamlanmandygyna salgylanyp, Soçiniň &quot;häzirki wagtda ruhlar şäherini ýatladýandygyny&quot; belledi&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|title=Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics|date=3 October 2014|magazine=Time|access-date=10 January 2014|first=Lisa|last=Abend|archive-date=18 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918021002/http://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ýokary çykdajylar ýa-da ýerli goldawyň ýetmezçiligi sebäpli, azyndan dört şäher 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärliginden ýüz öwürdi; netijede, bäsleşik diňe iki şäheriň — Gazagystanyň Almaty we Hytaýyň Pekin (2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçiren şäher) şäherleriniň arasynda dowam etdi. &quot;The Guardian&quot; Olimpiýa oýunlarynyň geljegi üçin iň uly howpuň, olary geçirmäge isleg bildirýän şäherleriň ýa-da ýurtlaryň azlygydygyny nygtady&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jul/27/biggest-threat-future-olympic-games-rio-2016-ioc-thomas-bach-hosts|title=Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games|date=27 July 2016|work=The Guardian|access-date=30 July 2016}}&lt;/ref&gt;. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek ugrundaky bäsleşik Pariž bilen Los-Anjelesiň arasyndaky göreşe öwrüldi, şonuň üçin Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) adatdan daşary ädim ädip, 2024-nji ýyldaky oýunlary Pariže, 2028-nji ýyldaky oýunlary bolsa Los-Anjelese bermek barada şol bir wagtyň özünde karara geldi. Iki dalaşgärlik hem ýokary tehnologiýaly meýilnamalary we bar bolan hem-de wagtlaýyn desgalary rekord derejede köp mukdarda ulanmagyň innowasion usullary sebäpli ýokary baha eýe boldy&lt;ref&gt;{{Cite news|date=13 September 2017|title=IOC makes historic decision by simultaneously awarding Olympic Games 2024 to Paris and 2028 to Los Angeles|work=[[International Olympic Committee]]|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-makes-historic-decision-by-simultaneously-awarding-olympic-games-2024-to-paris-and-2028-to-los-angeles|access-date=6 September 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Salgylanmalar ==
{{salgylanmalar}}
{{authority control}}
{{Olimpiýa oýunlary}}
&lt;!-- 
5436
4784
2418
1634
1246
718
561
406
396
212
164
11
--&gt;</text>
      <sha1>ed55gcm9b4ck4m7fmhl5axwacfgcqs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anastasiýa (sazly)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25105</id>
    <revision>
      <id>271148</id>
      <timestamp>2026-10-03T22:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ElenaDresbach420</username>
        <id>34871</id>
      </contributor>
      <comment>Sahypa döretdi, mazmuny: '{{Gysgaça düşündiriş|Stiven Flertiniň sazyna we Linn Arensiň sözlerine ýazylan 2017-nji ýyldaky müzikl}} {{mýuzikl}}  '''«Anastasiýa»''' ({{lang-en|Anastasia}}) — kompozitor [[Stiven Flerti]], aýdym sözleriniň awtory [[Linn Arens]] hem-de libretto awtory [[Terrens Maknelli]] tarapyndan döredilen sahna mýuzikly. Bu eser [[20th Century Fox Animation|20th Century Fox Animation]] kinokompaniýasynyň Anastasia (1997 multfilm)|1997-nji ýyldaky...'</comment>
      <origin>271148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9861" sha1="bkskb7vg87ja8p5wu4z0nu3bv6mputk" xml:space="preserve">{{Gysgaça düşündiriş|Stiven Flertiniň sazyna we Linn Arensiň sözlerine ýazylan 2017-nji ýyldaky müzikl}}
{{mýuzikl}}

'''«Anastasiýa»''' ({{lang-en|Anastasia}}) — kompozitor [[Stiven Flerti]], aýdym sözleriniň awtory [[Linn Arens]] hem-de libretto awtory [[Terrens Maknelli]] tarapyndan döredilen sahna mýuzikly. Bu eser [[20th Century Fox Animation|20th Century Fox Animation]] kinokompaniýasynyň [[Anastasia (1997 multfilm)|1997-nji ýyldaky şol atly animasiýa filminiň]] esasynda döredildi. Sýujet bolshewikleriň atyp öldüreni aýdylýan rus patyshasynyň gyzy — beýik knýagna [[Anastasia Nikolaýewna|Anastasia Nikolaýewnalaryň]] gudrat bilen aman galandygy baradaky rowaýata esaslanýar. Köp ýyllardan soň, [[amneziýa|amneziýa]] duçar bolan we geçmişini ýatlap bilmeýän Anýa atly ýaş gyz öz yzyny tapmaga umyt baglaýar hem-de knýagnada meňzeşligi görüp, ondany peýdalanmak isleýän iki sany ele düşüriji galpçy bilen birleşýär.

2016-njy ýylda [[Hartford (Konnektikut)|Hartfordda]] (Konnektikut штаты) öňünden görkezilişler bolup geçensoň, mýuzikliň resmi ilkinji görkezilişi 2017-nji ýylyň aprel aýynda Brodweýdäki «Broadhurst Theatre» teatrunda boldy. Bu sahna oýnunyň üstünligi bütin dünýäde köp sanly halkara wersiýalaryň peýda bolmagyna itergi berdi.

== Sýujet ==
=== Prolog ===
1906-njy ýylda [[ Sankt-Peterburg| Sankt-Peterburgda]] tul galan imperatriýa Mariýa Fodorowna öz agtygy, bäş ýaşly beýik knýagna Anastasia bilen [[ Pariž| Pariže]] gidýän babasynyň ugranyna gynanýandygyny ýatladyp, ony ýuputýar (''«Prologue: Once Upon a December»''). On bir ýyldan soň 16 ýaşyndaky Anastasia maşgalasy bilen sarýdaky bala gatnaşyp ýörkä, palata bolshewikler bostun edip girýärler. Gaçyp barýaka gyz saz gutusyny almaga synanyşýar, ýöne ony beýleki maşgala agzalary bilen birlikde tutup alýarlar (''«The Last Dance of the Romanovs»''). Soňra Parižde Mariýa Fodorowna tutuş maşgalanyň atyp öldürilendigi baradaky habary alýar.

=== I akt ===
1927-nji ýylda bolshewikleriň generaly Gleb Waganow Leningrad şäheriniň (öňki Sankt-Peterburg) garyp ýaşaýjylaryna ýagty sowet geljegi barada gürrüň berýär. Ýöne halkyň arasynda knýagna Anastasiýanyň aman galandygy baradaky gürrüňler ýaýraýar. Gözleg astyndaky iki sany galpçy — gelşikli ýigit Dmitri we öňki sarý işgäri Wlad Popow «taryhdaky iň uly awerany» amala aşyrmagy ýüregine düwýärler: gyzy tapyp, oňa edep öwretmek we imperatriýadan sylag almak üçin ony Anastasia edip görkezmek (''«A Rumor in St. Petersburg»'').

Goýun-göçer ýagdaýyndaky Ýusupow köşgündäki kasting netijesiz gutarýar. Birden köşkwe Anýa atly arassalaýjy gyz girip, Dmitriden Pariže gitmek üçin resminamalary soramak isleýär. Ol amneziýa sebäpli geçmişini ýatlap bilmeýändigini aýdýär (''«In My Dreams»''). Anýanyň Anastasiýa gaty meňzeşdigini gören Dmitri bilen Wlad ony öz meýilnamasy üçin saýlap alýarlar.

Şol wagtda göriplik edýän aktrisalar bu gizlinlik barada Glebe habar berýärler. Ol gyzy gözegçilige almagy buýruk berýär (''«The Rumors Never End»''). Köşkde Wlad bilen Dmitri Anýa taryhy, etikasyny we tans etmegi öwredýärler (''«Learn to Do It»'').

Gysga wagtyň içinde Anýany tutup, Glebiň Newski prospektindäki kabinetine getirýärler. General gyzy soraga tutup, netijelerinden duýduryş berýär. Anastasiýanyň ölüp ýatandygyna yنانdyrmaga çalşyp, Gleb öz kakasynyň Romanowlaryň atyşygyna gatnaşandygyny aýdýär. Ýöne Anýadan «Romanowlaryň gözlerini» görüp, oňa ýüregi awanlygy sebäpli, ony duýduryş bilen goýberýär (''«The Neva Flows»'').

Anýa Dmitri bilen duşuşýar. Onuň mertligine haýran galan Dmitri ilkinji gezek gyza Peterburguň köçelerinde ýetim galan çagalygyny gürrüň berýär (''«My Petersburg»''). Ol gyza dözümli saz gutusyny görkezýär, ýöne onuň nireden gelendigini bilmeýär. Anýa mehanizmi aňsatlyk bilen işleýär we oňa imperator baly baradaky ýatlamalar ýadyňa düşýär (''«Once Upon a December»''). Pariže gitmek isleýän Anýa öz çagalyk köýnegine tikilen ýeke-täk gymmatbaha zady — brilliantyny Dmitri berýär (''«A Secret She Kept»'').

[[Finlýandiýa wokzalynda|Finlýandiýa wokzalynda]] graf Ipolitow Anýadan Anastasiýany tanaýar we hormat bilen elini öpýär. Poýezdda sürgündäki adamlar Russiýa bilen hoşlaşyk aýdymyny aýdýarlar (''«Stay, I Pray You»''). Ýol ýörelgesinde Anýa, Dmitri we Wlad Pariždäki geljegini arzu edýärler (''«We'll Go From There»''). Milisiýa graf Ipolitowy kanunsyz gidendigi üçin atyp öldürýär we üçlügi yzarlaýar, ýöne olar poýeztden böküp gaýmaga ýetişýärler. Şol wagtda Gleb eger Anýa hakykatdan hem knýagna bolsa, ony tapyp öldürmek buýrugyny alýar (''«Traveling Sequence»'', ''«Still»''). Ahyry Anýa Fransiýa baryp ýetýär (''«Journey to the Past»'').

== II akt ==
Üçlük Pariže gelip ýetýär (''«Paris Holds the Key (to Your Heart)»''). Babasynyň hormatyna atlandyrylan Aleksandr III köprüsine baryp, Anýa ol ýer bilen özüni ýörite baglanyşykly duýýar (''«Crossing a Bridge»'').

Umydyny ýitiren Mariýa Fodorowna ýalançy gyzlaryň hatlaryny okap, mundan beýläk hiç kimi kabul etmezligi ýüregine düwýär (''«Close the Door»''). « Newa» klubunda Wlad öňki söýgülisi — freýlina grafinýa Lili Malewskaýa-Malewini duşup, ony baletde Anýanyň imperatriýa bilen duşuşygyny guramaga ynandyrýar (''«Land of Yesterday»'', ''«The Countess and the Common Man»''). Ýöne Wlad biletleri bilmän taşlaýar we olary Gleb tapyp alýar (''«Land_of_Yesterday Reprise»'').

Myhmanhanada Anýany maşgala atyşygy baradaky erbet düýüşler gynaýar (''«A Nightmare»''). Dmitri ony ýuputýar we çagalygynda parad wagty knýagnany nähili garşylandygyny ýatlaýar. Anýa bu wakany anyk ýatlaýar we ikisi hem düşünýärler: ol hakykatdan hem Anastasiýa (''«In a Crowd of Thousands»'').

[[Ak guw köli (balet)|«Ak guw köli»]] spektakly wagtynda Anýa bilen Mariýa Fodorowna birek-biregi görüp bilýärler, ýöne imperatriýa yza çekilmegini saýlaýar (''«Quartet at the Ballet»''). Baletden soň Lili Anýany tanap, ony imperatriýanyň ýanyna alyp barýar. Dmitri Anýany söýendigini düşünýär, ýöne ony maşgalasyna tabşyrmaga mejbur bolýar (''«Everything to Win»''). Duşuşyk agyr geçýär: Dmitri bilen Wlad pul almagy meýilleşdirenini bilip, incelen Anýa gidýär. Dmitri imperatriýadan gyzy diňlemegi haýyş edýär.

Dmitriniň mertligine haýran galan Mariýa Fodorowna Anýanyň myhmanhanasyna gelýär. Anýa gutyny görkezip, hüwdüni aýdanynda, imperatriýa ahyry agtygyny tanaýar (''«Once Upon a December Reprise»'').

Ertesi gün metbugat maslahatynyň öňüsyrasynda imperatriýa Anýa Dmitriniň sylagdan ýüz öwrendigini aýdyp berýär. Anýa Dmitrini söýýändigini düşünýär we onun bilen gaçmagy ýüregine düwýär (''«Everything to Win Reprise»''). Birden Gleb peýda bolup, gapyny gulplap goýýar. Gorkusyz Anýa oňa buýrugy ýerine ýetirmegi talap edýär. Duýgulara dolan Gleb ok atmaga güýç tapyp bilmeýär (''«Still/The Neva Flows Reprise»''). Olar ylalaşýarlar.

Imperatriýa we Gleb köpçüge knýagna baradaky gürrüňleriň bes edilendigini yglan edýärler: dünýä üçin Anastasia aradan çykdy. Anýa we Dmitri Aleksandr III köprüsinde birleşip, Pariži bile taşlap gidýärler (''«Finale»'').

== Dörediliş taryhy ==
Mýuzikliň sazyna [[Stiven Flerti]], sözlerine [[Linn Arens]], librettosyna bolsa [[Terrens Maknelli]] ýazypdyrlar. Sahna oýnunyň esasy 1997-nji ýyldaky animasiýa filmine esaslanýar, ol hem öz gezeginde knýagnanyň halas bolmagy baradaky mifden ylham aldy.

Ilkinji okalyşy 2012-nji ýylda Kelli Barrett (Anýa), [[Aaron Twejt|Aaron Twejt]] (Dmitri) we [[Angela Lensberi|Angela Lensberi]] (Mariýa Fodorowna) gatnaşmagynda boldy. Workshop sessiýalary 2015-nji ýylyň iýun aýynda Nýu-Ýorkda geçirildi.

Režissýor Darko Tresnjak postanovkada original multfilmden 6 sany aýdym we 16 sany täze kompozisiýanyň bardygyny belledi. Döredijiler mistiki realizm elementlerinden (hususan-da, Grigoriy Rasputin we onuň uçýan ýaragaty Bartok personážlaryndan) ýüz öwrüp, esasy antagonisti bolshewikleriň generaly Gleb bilen çalyşdylar.

== Postanowkalar ==
=== Bütin dünýä ilkinji görkezilişi ===
Mýuzikliň bütin dünýä ilkinji görkezilişi [[Hartford (Konnektikut)|Hartford]] (Konnektikut штаты) şäherindäki «Hartford Stage» teatrunda bolup geçdi we 2016-njy ýylyň 12-nji maýyndan 19-njy iýunyna çenli dowam etdi. Spektaklyň režissýory Darko Tresnjak, choreografy Peggi Giki boldy. Baş rollary Kristi Altomare (Anýa) bilen Derek Klena (Dmitri) ýerine ýetirdiler.

=== Brodweý ===
Brodweýdäki ilkinji görkeziliş 2017-nji ýylyň 24-nji aprelinde «Broadhurst Theatre» teatrunda boldy. Glebiň roluny ýerine ýetirən Ramin Karimludan başga hartfordly ilkinji aktýorlar toparynyň köpçüligi öz rollaryny saklap galdylar. Postanowkanyň býujeti takmynan 15 million dollara barabar boldy. Spektakl tankytçylardan dürli bahalary alandygyna garamazdan, tomaşaçylaryň arasynda uly üstünlik gazandy we 808 sany yzygiderli görkezilişden soň 2019-njy ýylyň 31-nji martynda ýapyldy.

== Bellikler ==
{{reflist}}

== Baglanyşyklar ==

* {{Resmi saýt|[https://anastasiathemusical.com/](https://anastasiathemusical.com/)}}
* {{IBDB title|513478}}

[[Kategoriýa:2016-njy ýylyň mýuziklleri]]
[[Kategoriýa:Brodweý mýuziklleri]]
[[Kategoriýa:Amerikan mýuziklleri]]</text>
      <sha1>bkskb7vg87ja8p5wu4z0nu3bv6mputk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271152</id>
      <parentid>271148</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53219-46</username>
        <id>34873</id>
      </contributor>
      <comment>/* II akt */</comment>
      <origin>271152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9863" sha1="ecqfdat2q9h3xdw9cj31v1zpsbp1dmy" xml:space="preserve">{{Gysgaça düşündiriş|Stiven Flertiniň sazyna we Linn Arensiň sözlerine ýazylan 2017-nji ýyldaky müzikl}}
{{mýuzikl}}

'''«Anastasiýa»''' ({{lang-en|Anastasia}}) — kompozitor [[Stiven Flerti]], aýdym sözleriniň awtory [[Linn Arens]] hem-de libretto awtory [[Terrens Maknelli]] tarapyndan döredilen sahna mýuzikly. Bu eser [[20th Century Fox Animation|20th Century Fox Animation]] kinokompaniýasynyň [[Anastasia (1997 multfilm)|1997-nji ýyldaky şol atly animasiýa filminiň]] esasynda döredildi. Sýujet bolshewikleriň atyp öldüreni aýdylýan rus patyshasynyň gyzy — beýik knýagna [[Anastasia Nikolaýewna|Anastasia Nikolaýewnalaryň]] gudrat bilen aman galandygy baradaky rowaýata esaslanýar. Köp ýyllardan soň, [[amneziýa|amneziýa]] duçar bolan we geçmişini ýatlap bilmeýän Anýa atly ýaş gyz öz yzyny tapmaga umyt baglaýar hem-de knýagnada meňzeşligi görüp, ondany peýdalanmak isleýän iki sany ele düşüriji galpçy bilen birleşýär.

2016-njy ýylda [[Hartford (Konnektikut)|Hartfordda]] (Konnektikut штаты) öňünden görkezilişler bolup geçensoň, mýuzikliň resmi ilkinji görkezilişi 2017-nji ýylyň aprel aýynda Brodweýdäki «Broadhurst Theatre» teatrunda boldy. Bu sahna oýnunyň üstünligi bütin dünýäde köp sanly halkara wersiýalaryň peýda bolmagyna itergi berdi.

== Sýujet ==
=== Prolog ===
1906-njy ýylda [[ Sankt-Peterburg| Sankt-Peterburgda]] tul galan imperatriýa Mariýa Fodorowna öz agtygy, bäş ýaşly beýik knýagna Anastasia bilen [[ Pariž| Pariže]] gidýän babasynyň ugranyna gynanýandygyny ýatladyp, ony ýuputýar (''«Prologue: Once Upon a December»''). On bir ýyldan soň 16 ýaşyndaky Anastasia maşgalasy bilen sarýdaky bala gatnaşyp ýörkä, palata bolshewikler bostun edip girýärler. Gaçyp barýaka gyz saz gutusyny almaga synanyşýar, ýöne ony beýleki maşgala agzalary bilen birlikde tutup alýarlar (''«The Last Dance of the Romanovs»''). Soňra Parižde Mariýa Fodorowna tutuş maşgalanyň atyp öldürilendigi baradaky habary alýar.

=== I akt ===
1927-nji ýylda bolshewikleriň generaly Gleb Waganow Leningrad şäheriniň (öňki Sankt-Peterburg) garyp ýaşaýjylaryna ýagty sowet geljegi barada gürrüň berýär. Ýöne halkyň arasynda knýagna Anastasiýanyň aman galandygy baradaky gürrüňler ýaýraýar. Gözleg astyndaky iki sany galpçy — gelşikli ýigit Dmitri we öňki sarý işgäri Wlad Popow «taryhdaky iň uly awerany» amala aşyrmagy ýüregine düwýärler: gyzy tapyp, oňa edep öwretmek we imperatriýadan sylag almak üçin ony Anastasia edip görkezmek (''«A Rumor in St. Petersburg»'').

Goýun-göçer ýagdaýyndaky Ýusupow köşgündäki kasting netijesiz gutarýar. Birden köşkwe Anýa atly arassalaýjy gyz girip, Dmitriden Pariže gitmek üçin resminamalary soramak isleýär. Ol amneziýa sebäpli geçmişini ýatlap bilmeýändigini aýdýär (''«In My Dreams»''). Anýanyň Anastasiýa gaty meňzeşdigini gören Dmitri bilen Wlad ony öz meýilnamasy üçin saýlap alýarlar.

Şol wagtda göriplik edýän aktrisalar bu gizlinlik barada Glebe habar berýärler. Ol gyzy gözegçilige almagy buýruk berýär (''«The Rumors Never End»''). Köşkde Wlad bilen Dmitri Anýa taryhy, etikasyny we tans etmegi öwredýärler (''«Learn to Do It»'').

Gysga wagtyň içinde Anýany tutup, Glebiň Newski prospektindäki kabinetine getirýärler. General gyzy soraga tutup, netijelerinden duýduryş berýär. Anastasiýanyň ölüp ýatandygyna yنانdyrmaga çalşyp, Gleb öz kakasynyň Romanowlaryň atyşygyna gatnaşandygyny aýdýär. Ýöne Anýadan «Romanowlaryň gözlerini» görüp, oňa ýüregi awanlygy sebäpli, ony duýduryş bilen goýberýär (''«The Neva Flows»'').

Anýa Dmitri bilen duşuşýar. Onuň mertligine haýran galan Dmitri ilkinji gezek gyza Peterburguň köçelerinde ýetim galan çagalygyny gürrüň berýär (''«My Petersburg»''). Ol gyza dözümli saz gutusyny görkezýär, ýöne onuň nireden gelendigini bilmeýär. Anýa mehanizmi aňsatlyk bilen işleýär we oňa imperator baly baradaky ýatlamalar ýadyňa düşýär (''«Once Upon a December»''). Pariže gitmek isleýän Anýa öz çagalyk köýnegine tikilen ýeke-täk gymmatbaha zady — brilliantyny Dmitri berýär (''«A Secret She Kept»'').

[[Finlýandiýa wokzalynda|Finlýandiýa wokzalynda]] graf Ipolitow Anýadan Anastasiýany tanaýar we hormat bilen elini öpýär. Poýezdda sürgündäki adamlar Russiýa bilen hoşlaşyk aýdymyny aýdýarlar (''«Stay, I Pray You»''). Ýol ýörelgesinde Anýa, Dmitri we Wlad Pariždäki geljegini arzu edýärler (''«We'll Go From There»''). Milisiýa graf Ipolitowy kanunsyz gidendigi üçin atyp öldürýär we üçlügi yzarlaýar, ýöne olar poýeztden böküp gaýmaga ýetişýärler. Şol wagtda Gleb eger Anýa hakykatdan hem knýagna bolsa, ony tapyp öldürmek buýrugyny alýar (''«Traveling Sequence»'', ''«Still»''). Ahyry Anýa Fransiýa baryp ýetýär (''«Journey to the Past»'').

=== II akt ===
Üçlük Pariže gelip ýetýär (''«Paris Holds the Key (to Your Heart)»''). Babasynyň hormatyna atlandyrylan Aleksandr III köprüsine baryp, Anýa ol ýer bilen özüni ýörite baglanyşykly duýýar (''«Crossing a Bridge»'').

Umydyny ýitiren Mariýa Fodorowna ýalançy gyzlaryň hatlaryny okap, mundan beýläk hiç kimi kabul etmezligi ýüregine düwýär (''«Close the Door»''). « Newa» klubunda Wlad öňki söýgülisi — freýlina grafinýa Lili Malewskaýa-Malewini duşup, ony baletde Anýanyň imperatriýa bilen duşuşygyny guramaga ynandyrýar (''«Land of Yesterday»'', ''«The Countess and the Common Man»''). Ýöne Wlad biletleri bilmän taşlaýar we olary Gleb tapyp alýar (''«Land_of_Yesterday Reprise»'').

Myhmanhanada Anýany maşgala atyşygy baradaky erbet düýüşler gynaýar (''«A Nightmare»''). Dmitri ony ýuputýar we çagalygynda parad wagty knýagnany nähili garşylandygyny ýatlaýar. Anýa bu wakany anyk ýatlaýar we ikisi hem düşünýärler: ol hakykatdan hem Anastasiýa (''«In a Crowd of Thousands»'').

[[Ak guw köli (balet)|«Ak guw köli»]] spektakly wagtynda Anýa bilen Mariýa Fodorowna birek-biregi görüp bilýärler, ýöne imperatriýa yza çekilmegini saýlaýar (''«Quartet at the Ballet»''). Baletden soň Lili Anýany tanap, ony imperatriýanyň ýanyna alyp barýar. Dmitri Anýany söýendigini düşünýär, ýöne ony maşgalasyna tabşyrmaga mejbur bolýar (''«Everything to Win»''). Duşuşyk agyr geçýär: Dmitri bilen Wlad pul almagy meýilleşdirenini bilip, incelen Anýa gidýär. Dmitri imperatriýadan gyzy diňlemegi haýyş edýär.

Dmitriniň mertligine haýran galan Mariýa Fodorowna Anýanyň myhmanhanasyna gelýär. Anýa gutyny görkezip, hüwdüni aýdanynda, imperatriýa ahyry agtygyny tanaýar (''«Once Upon a December Reprise»'').

Ertesi gün metbugat maslahatynyň öňüsyrasynda imperatriýa Anýa Dmitriniň sylagdan ýüz öwrendigini aýdyp berýär. Anýa Dmitrini söýýändigini düşünýär we onun bilen gaçmagy ýüregine düwýär (''«Everything to Win Reprise»''). Birden Gleb peýda bolup, gapyny gulplap goýýar. Gorkusyz Anýa oňa buýrugy ýerine ýetirmegi talap edýär. Duýgulara dolan Gleb ok atmaga güýç tapyp bilmeýär (''«Still/The Neva Flows Reprise»''). Olar ylalaşýarlar.

Imperatriýa we Gleb köpçüge knýagna baradaky gürrüňleriň bes edilendigini yglan edýärler: dünýä üçin Anastasia aradan çykdy. Anýa we Dmitri Aleksandr III köprüsinde birleşip, Pariži bile taşlap gidýärler (''«Finale»'').

== Dörediliş taryhy ==
Mýuzikliň sazyna [[Stiven Flerti]], sözlerine [[Linn Arens]], librettosyna bolsa [[Terrens Maknelli]] ýazypdyrlar. Sahna oýnunyň esasy 1997-nji ýyldaky animasiýa filmine esaslanýar, ol hem öz gezeginde knýagnanyň halas bolmagy baradaky mifden ylham aldy.

Ilkinji okalyşy 2012-nji ýylda Kelli Barrett (Anýa), [[Aaron Twejt|Aaron Twejt]] (Dmitri) we [[Angela Lensberi|Angela Lensberi]] (Mariýa Fodorowna) gatnaşmagynda boldy. Workshop sessiýalary 2015-nji ýylyň iýun aýynda Nýu-Ýorkda geçirildi.

Režissýor Darko Tresnjak postanovkada original multfilmden 6 sany aýdym we 16 sany täze kompozisiýanyň bardygyny belledi. Döredijiler mistiki realizm elementlerinden (hususan-da, Grigoriy Rasputin we onuň uçýan ýaragaty Bartok personážlaryndan) ýüz öwrüp, esasy antagonisti bolshewikleriň generaly Gleb bilen çalyşdylar.

== Postanowkalar ==
=== Bütin dünýä ilkinji görkezilişi ===
Mýuzikliň bütin dünýä ilkinji görkezilişi [[Hartford (Konnektikut)|Hartford]] (Konnektikut штаты) şäherindäki «Hartford Stage» teatrunda bolup geçdi we 2016-njy ýylyň 12-nji maýyndan 19-njy iýunyna çenli dowam etdi. Spektaklyň režissýory Darko Tresnjak, choreografy Peggi Giki boldy. Baş rollary Kristi Altomare (Anýa) bilen Derek Klena (Dmitri) ýerine ýetirdiler.

=== Brodweý ===
Brodweýdäki ilkinji görkeziliş 2017-nji ýylyň 24-nji aprelinde «Broadhurst Theatre» teatrunda boldy. Glebiň roluny ýerine ýetirən Ramin Karimludan başga hartfordly ilkinji aktýorlar toparynyň köpçüligi öz rollaryny saklap galdylar. Postanowkanyň býujeti takmynan 15 million dollara barabar boldy. Spektakl tankytçylardan dürli bahalary alandygyna garamazdan, tomaşaçylaryň arasynda uly üstünlik gazandy we 808 sany yzygiderli görkezilişden soň 2019-njy ýylyň 31-nji martynda ýapyldy.

== Bellikler ==
{{reflist}}

== Baglanyşyklar ==

* {{Resmi saýt|[https://anastasiathemusical.com/](https://anastasiathemusical.com/)}}
* {{IBDB title|513478}}

[[Kategoriýa:2016-njy ýylyň mýuziklleri]]
[[Kategoriýa:Brodweý mýuziklleri]]
[[Kategoriýa:Amerikan mýuziklleri]]</text>
      <sha1>ecqfdat2q9h3xdw9cj31v1zpsbp1dmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271163</id>
      <parentid>271152</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ElenaDresbach420</username>
        <id>34871</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>271163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9868" sha1="i6ujveoirljnlwrchltc1khv2mqnspj" xml:space="preserve">{{Gysgaça düşündiriş|Stiven Flertiniň sazyna we Linn Arensiň sözlerine ýazylan 2017-nji ýyldaky müzikl}}
{{mýuzikl}}

'''«Anastasiýa»''' ({{lang-en|Anastasia}}) — kompozitor [[Stiven Flerti]], aýdym sözleriniň awtory [[Linn Arens]] hem-de libretto awtory [[Terrens Maknelli]] tarapyndan döredilen sahna mýuzikly. Bu eser [[20th Century Fox Animation|20th Century Fox Animation]] kinokompaniýasynyň [[Anastasiýa (animasiýa filmi)|1997-nji ýyldaky şol atly animasiýa filminiň]] esasynda döredildi. Sýujet bolshewikleriň atyp öldüreni aýdylýan rus patyshasynyň gyzy — beýik knýagna [[Anastasia Nikolaýewna|Anastasia Nikolaýewnalaryň]] gudrat bilen aman galandygy baradaky rowaýata esaslanýar. Köp ýyllardan soň, [[amneziýa|amneziýa]] duçar bolan we geçmişini ýatlap bilmeýän Anýa atly ýaş gyz öz yzyny tapmaga umyt baglaýar hem-de knýagnada meňzeşligi görüp, ondany peýdalanmak isleýän iki sany ele düşüriji galpçy bilen birleşýär.

2016-njy ýylda [[Hartford (Konnektikut)|Hartfordda]] (Konnektikut штаты) öňünden görkezilişler bolup geçensoň, mýuzikliň resmi ilkinji görkezilişi 2017-nji ýylyň aprel aýynda Brodweýdäki «Broadhurst Theatre» teatrunda boldy. Bu sahna oýnunyň üstünligi bütin dünýäde köp sanly halkara wersiýalaryň peýda bolmagyna itergi berdi.

== Sýujet ==
=== Prolog ===
1906-njy ýylda [[ Sankt-Peterburg| Sankt-Peterburgda]] tul galan imperatriýa Mariýa Fodorowna öz agtygy, bäş ýaşly beýik knýagna Anastasia bilen [[ Pariž| Pariže]] gidýän babasynyň ugranyna gynanýandygyny ýatladyp, ony ýuputýar (''«Prologue: Once Upon a December»''). On bir ýyldan soň 16 ýaşyndaky Anastasia maşgalasy bilen sarýdaky bala gatnaşyp ýörkä, palata bolshewikler bostun edip girýärler. Gaçyp barýaka gyz saz gutusyny almaga synanyşýar, ýöne ony beýleki maşgala agzalary bilen birlikde tutup alýarlar (''«The Last Dance of the Romanovs»''). Soňra Parižde Mariýa Fodorowna tutuş maşgalanyň atyp öldürilendigi baradaky habary alýar.

=== I akt ===
1927-nji ýylda bolshewikleriň generaly Gleb Waganow Leningrad şäheriniň (öňki Sankt-Peterburg) garyp ýaşaýjylaryna ýagty sowet geljegi barada gürrüň berýär. Ýöne halkyň arasynda knýagna Anastasiýanyň aman galandygy baradaky gürrüňler ýaýraýar. Gözleg astyndaky iki sany galpçy — gelşikli ýigit Dmitri we öňki sarý işgäri Wlad Popow «taryhdaky iň uly awerany» amala aşyrmagy ýüregine düwýärler: gyzy tapyp, oňa edep öwretmek we imperatriýadan sylag almak üçin ony Anastasia edip görkezmek (''«A Rumor in St. Petersburg»'').

Goýun-göçer ýagdaýyndaky Ýusupow köşgündäki kasting netijesiz gutarýar. Birden köşkwe Anýa atly arassalaýjy gyz girip, Dmitriden Pariže gitmek üçin resminamalary soramak isleýär. Ol amneziýa sebäpli geçmişini ýatlap bilmeýändigini aýdýär (''«In My Dreams»''). Anýanyň Anastasiýa gaty meňzeşdigini gören Dmitri bilen Wlad ony öz meýilnamasy üçin saýlap alýarlar.

Şol wagtda göriplik edýän aktrisalar bu gizlinlik barada Glebe habar berýärler. Ol gyzy gözegçilige almagy buýruk berýär (''«The Rumors Never End»''). Köşkde Wlad bilen Dmitri Anýa taryhy, etikasyny we tans etmegi öwredýärler (''«Learn to Do It»'').

Gysga wagtyň içinde Anýany tutup, Glebiň Newski prospektindäki kabinetine getirýärler. General gyzy soraga tutup, netijelerinden duýduryş berýär. Anastasiýanyň ölüp ýatandygyna yنانdyrmaga çalşyp, Gleb öz kakasynyň Romanowlaryň atyşygyna gatnaşandygyny aýdýär. Ýöne Anýadan «Romanowlaryň gözlerini» görüp, oňa ýüregi awanlygy sebäpli, ony duýduryş bilen goýberýär (''«The Neva Flows»'').

Anýa Dmitri bilen duşuşýar. Onuň mertligine haýran galan Dmitri ilkinji gezek gyza Peterburguň köçelerinde ýetim galan çagalygyny gürrüň berýär (''«My Petersburg»''). Ol gyza dözümli saz gutusyny görkezýär, ýöne onuň nireden gelendigini bilmeýär. Anýa mehanizmi aňsatlyk bilen işleýär we oňa imperator baly baradaky ýatlamalar ýadyňa düşýär (''«Once Upon a December»''). Pariže gitmek isleýän Anýa öz çagalyk köýnegine tikilen ýeke-täk gymmatbaha zady — brilliantyny Dmitri berýär (''«A Secret She Kept»'').

[[Finlýandiýa wokzalynda|Finlýandiýa wokzalynda]] graf Ipolitow Anýadan Anastasiýany tanaýar we hormat bilen elini öpýär. Poýezdda sürgündäki adamlar Russiýa bilen hoşlaşyk aýdymyny aýdýarlar (''«Stay, I Pray You»''). Ýol ýörelgesinde Anýa, Dmitri we Wlad Pariždäki geljegini arzu edýärler (''«We'll Go From There»''). Milisiýa graf Ipolitowy kanunsyz gidendigi üçin atyp öldürýär we üçlügi yzarlaýar, ýöne olar poýeztden böküp gaýmaga ýetişýärler. Şol wagtda Gleb eger Anýa hakykatdan hem knýagna bolsa, ony tapyp öldürmek buýrugyny alýar (''«Traveling Sequence»'', ''«Still»''). Ahyry Anýa Fransiýa baryp ýetýär (''«Journey to the Past»'').

=== II akt ===
Üçlük Pariže gelip ýetýär (''«Paris Holds the Key (to Your Heart)»''). Babasynyň hormatyna atlandyrylan Aleksandr III köprüsine baryp, Anýa ol ýer bilen özüni ýörite baglanyşykly duýýar (''«Crossing a Bridge»'').

Umydyny ýitiren Mariýa Fodorowna ýalançy gyzlaryň hatlaryny okap, mundan beýläk hiç kimi kabul etmezligi ýüregine düwýär (''«Close the Door»''). « Newa» klubunda Wlad öňki söýgülisi — freýlina grafinýa Lili Malewskaýa-Malewini duşup, ony baletde Anýanyň imperatriýa bilen duşuşygyny guramaga ynandyrýar (''«Land of Yesterday»'', ''«The Countess and the Common Man»''). Ýöne Wlad biletleri bilmän taşlaýar we olary Gleb tapyp alýar (''«Land_of_Yesterday Reprise»'').

Myhmanhanada Anýany maşgala atyşygy baradaky erbet düýüşler gynaýar (''«A Nightmare»''). Dmitri ony ýuputýar we çagalygynda parad wagty knýagnany nähili garşylandygyny ýatlaýar. Anýa bu wakany anyk ýatlaýar we ikisi hem düşünýärler: ol hakykatdan hem Anastasiýa (''«In a Crowd of Thousands»'').

[[Ak guw köli (balet)|«Ak guw köli»]] spektakly wagtynda Anýa bilen Mariýa Fodorowna birek-biregi görüp bilýärler, ýöne imperatriýa yza çekilmegini saýlaýar (''«Quartet at the Ballet»''). Baletden soň Lili Anýany tanap, ony imperatriýanyň ýanyna alyp barýar. Dmitri Anýany söýendigini düşünýär, ýöne ony maşgalasyna tabşyrmaga mejbur bolýar (''«Everything to Win»''). Duşuşyk agyr geçýär: Dmitri bilen Wlad pul almagy meýilleşdirenini bilip, incelen Anýa gidýär. Dmitri imperatriýadan gyzy diňlemegi haýyş edýär.

Dmitriniň mertligine haýran galan Mariýa Fodorowna Anýanyň myhmanhanasyna gelýär. Anýa gutyny görkezip, hüwdüni aýdanynda, imperatriýa ahyry agtygyny tanaýar (''«Once Upon a December Reprise»'').

Ertesi gün metbugat maslahatynyň öňüsyrasynda imperatriýa Anýa Dmitriniň sylagdan ýüz öwrendigini aýdyp berýär. Anýa Dmitrini söýýändigini düşünýär we onun bilen gaçmagy ýüregine düwýär (''«Everything to Win Reprise»''). Birden Gleb peýda bolup, gapyny gulplap goýýar. Gorkusyz Anýa oňa buýrugy ýerine ýetirmegi talap edýär. Duýgulara dolan Gleb ok atmaga güýç tapyp bilmeýär (''«Still/The Neva Flows Reprise»''). Olar ylalaşýarlar.

Imperatriýa we Gleb köpçüge knýagna baradaky gürrüňleriň bes edilendigini yglan edýärler: dünýä üçin Anastasia aradan çykdy. Anýa we Dmitri Aleksandr III köprüsinde birleşip, Pariži bile taşlap gidýärler (''«Finale»'').

== Dörediliş taryhy ==
Mýuzikliň sazyna [[Stiven Flerti]], sözlerine [[Linn Arens]], librettosyna bolsa [[Terrens Maknelli]] ýazypdyrlar. Sahna oýnunyň esasy 1997-nji ýyldaky animasiýa filmine esaslanýar, ol hem öz gezeginde knýagnanyň halas bolmagy baradaky mifden ylham aldy.

Ilkinji okalyşy 2012-nji ýylda Kelli Barrett (Anýa), [[Aaron Twejt|Aaron Twejt]] (Dmitri) we [[Angela Lensberi|Angela Lensberi]] (Mariýa Fodorowna) gatnaşmagynda boldy. Workshop sessiýalary 2015-nji ýylyň iýun aýynda Nýu-Ýorkda geçirildi.

Režissýor Darko Tresnjak postanovkada original multfilmden 6 sany aýdym we 16 sany täze kompozisiýanyň bardygyny belledi. Döredijiler mistiki realizm elementlerinden (hususan-da, Grigoriy Rasputin we onuň uçýan ýaragaty Bartok personážlaryndan) ýüz öwrüp, esasy antagonisti bolshewikleriň generaly Gleb bilen çalyşdylar.

== Postanowkalar ==
=== Bütin dünýä ilkinji görkezilişi ===
Mýuzikliň bütin dünýä ilkinji görkezilişi [[Hartford (Konnektikut)|Hartford]] (Konnektikut штаты) şäherindäki «Hartford Stage» teatrunda bolup geçdi we 2016-njy ýylyň 12-nji maýyndan 19-njy iýunyna çenli dowam etdi. Spektaklyň režissýory Darko Tresnjak, choreografy Peggi Giki boldy. Baş rollary Kristi Altomare (Anýa) bilen Derek Klena (Dmitri) ýerine ýetirdiler.

=== Brodweý ===
Brodweýdäki ilkinji görkeziliş 2017-nji ýylyň 24-nji aprelinde «Broadhurst Theatre» teatrunda boldy. Glebiň roluny ýerine ýetirən Ramin Karimludan başga hartfordly ilkinji aktýorlar toparynyň köpçüligi öz rollaryny saklap galdylar. Postanowkanyň býujeti takmynan 15 million dollara barabar boldy. Spektakl tankytçylardan dürli bahalary alandygyna garamazdan, tomaşaçylaryň arasynda uly üstünlik gazandy we 808 sany yzygiderli görkezilişden soň 2019-njy ýylyň 31-nji martynda ýapyldy.

== Bellikler ==
{{reflist}}

== Baglanyşyklar ==

* {{Resmi saýt|[https://anastasiathemusical.com/](https://anastasiathemusical.com/)}}
* {{IBDB title|513478}}

[[Kategoriýa:2016-njy ýylyň mýuziklleri]]
[[Kategoriýa:Brodweý mýuziklleri]]
[[Kategoriýa:Amerikan mýuziklleri]]</text>
      <sha1>i6ujveoirljnlwrchltc1khv2mqnspj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>