Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 13606 271169 263328 2026-10-06T02:26:11Z ElenaDresbach420 34871 271169 wikitext text/x-wiki {{Esassyz}}[[Faýl:New York City skyline.jpg|thumb|right|300px|Nýu-Ýork]] '''Nýu-Ýork''' ({{lang-tk|Täze Ýork}}, {{lang-en|New York City}}) — [[Amerikanyň Birleşen Ştatlary]]nyň [[Nýu-Ýork (ştat)|Nýu-Ýork]] ştatynda şäher, ABŞ-nyň iň iri şäheri. {{IN}} == Taryh == Şäher [[1624]]-nji ýylda esaslandyryldy. [[Na Stàitean Aonaichte|Birleşen Ştatlara]] gidlende kantory bolan [[Yossele Rosenblatt]] Täze Ýorkdady. Ilkinji Ýewropa ýazgysy [[Giovanni da Verrazzano]] bilen birlikde [[1524]]-nji ýyla barýar. Bu sebit [[poball lenape|Lenape]] taýpasynyň [[Pupacthan dùthchasach Ameireagaidh|ýerli amerikan halky]] tarapyndan gazanyldy. Fransuz korolunyň hyzmatyndaky bu italýan gözlegçisi oňa ''Nouvelle Angoulême'' (Täze [[Angoulême]]) adyny berdi.{{cita libro|título=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |autor=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers |editor=Harper |ano=1948}} Täze Ýork sebitinde ilkinji üstün çykan [[An Roinn-Eòrpa|ýewropalylar]] [[1614]]-nji ýylda gollandlar boldy, olar [[1625]]-nji ýylda [[Amsterdam Nuadh]] şäherini esaslandyrdylar we [[1626]]-nji ýylda koloniýanyň direktory Piter Minuit ýerli Lenape halkyndan [[Eilean Mhatantan|Manhetten adasyny]] satyn aldy {{cita publicación periódica |autor=Miller, Christopher L., George R. Hamell |data=Septiembre de 1986 |título=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |revista=The Journal of American History |volume=73 |número=2 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A |dataacceso=21-3-2007}}, we bu ýer ýüň söwdasynda ýöriteleşdi. [[1664]]-nji ýylda [[An Rìoghachd Aonaichte|şotland-iňlis]] (ýa-da iňlis) goşunlary şäheri basyp aldy we [[Seumas II na Sasann|Ýork we Olbani gersogynyň]] hormatyna oňa Täze Ýork adyny berdi.{{cita libro |título=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4 |autor=Homberger, Eric |ano=2005 |páxinas=p. 34 |editor=Owl Libros |isbn=0805078428}} [[An Dàrna Cogadh Angla-Duitsich|Ikinji iňlis-golland urshunyň]] ahyrynda gollandlar Täze Amsterdamdaky iňlis gözegçiliginiň ýerine [[Innd-Innse an Ear na h-Òlaind|Golland Gündogar Hindistanyndaky]] [[Eilean Run|Run adasyna]] gözegçilik etmek üçin göreşdiler. [[linn 18mh|XVIII asyryň]] başynda Lenape ilaty 200 adama çenli azaldy.{{Cita web|url=http://www.gothamcenter.org|título="Gotham Center for New York City History" Liña de tempo 1700-1800|dataacceso=19-2-2008|lingua=inglés}} Täze Ýork şäheri [[Impireachd Bhreatainn|Britan imperiýasynyň]] astynda söwda porty hökmünde möhüm ähmiýete eýe boldy. 1754-nji ýylda şäherde ilkinji bilim merkezi, [[Oilthigh Cholumbia|Kolumbiýa Uniwersiteti]] esaslandyryldy.{{cita libro |título=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754-1876 |url=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog|autor=Moore, Nathaniel Fish |ano=1876 |páxinas=p. 8 |editor=Columbia College}} === Amerikan Garaşsyzlygy === [[File:Johannes_Adam_Simon_Oertel_Pulling_Down_the_Statue_of_King_George_III,_N.Y.C._ca._1859.jpg |thumb|Iňlis koroly III Georguň ýadygärligi 1776-njy ýylda aýryldy.]] 1776-njy ýylyň 9-njy iýulynda [[George Washington|Corç Waşingtonuň]] tarapdary [[Dearbhadh Neo-eisimeileachd nan Stàitean Aonaichte|Birleşen Ştatlaryň Garaşsyzlyk Deklarasiýasyny]] esgerlere we Täze Ýorkuň halkyna okaýar; olar şondan soň III Georg korolyň ýadygärligi duran Boulind Gring tarpyna gitdiler; olar ýadygärligiň daşyna ýüp atyp, ony düýbünden aşak ýykdylar, we metallurgiki galyndylaryny Liçfild şäherine (Konnektikut ştaty) ugratdylar, şol ýerde gurşunlaryň köp bölegi [[Arm Chondae|Kontinental goşun]] üçin 42 000 tüpeň okuna öwrüldi. [[Cogadh Neo-eisimeileachd nan Stàitean Aonaichte|Amerikan Garaşsyzlyk urshunyň]] dowamynda şäher "Täze Ýork we Nýu-Jersi kampaniýasy" diýlip atlandyrylýan möhüm söweşleriň merkezidi. Uruşdan soň [[Comhairle Chondae|Kontinental Kongress]] Täze Ýorkda ýygnandy we 1789-njy ýylda Birleşen Ştatlaryň ilkinji [[Ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte|Prezidenti]] [[George Washington|Corç Waşington]] Uoll-stritdäki [[Federal Hall|Federal-holl]] jaýynda bellenildi.[http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm "The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021063905/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm|date=21 de outubro de 2013 }} U.S. News and World Report, 28-5-2007. Täze Ýork [[1790|indiki ýyla]] çenli Birleşen Ştatlaryň paýtagty boldy. === XIX asyr === [[linn 19mh|XIX asyrda]] göç etmek we ösüş şäheri öňe tarap iterdi. Geljek üçin wizual meýilnama bolan ''1811-nji ýylyň Komissarlarynyň Meýilnamasy'' Manhetten adasynda köçe torguny ýaýradyp, 1819-njy ýylda [[Canàl Eire|Eri kanalynyň]] açylmagy Atlantik portyny [[Ameireag-a-Tuath|Demirgazyk Amerikanyň]] içindäki uly oba hojalyk bazarlary bilen birleşdirdi.{{cita libro |autor = Bridges, William | título = Map Of The City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |data=1811}}; Lankevich (1998), pp. 67–68. 1835-nji ýyldan ozal Täze Ýork şäheri Birleşen Ştatlaryň iň uly şäheri hökmünde [[Filadelfiýa]] şäherini yzda galdyrdy. Ýerli syýasat irland [[Èirinn|immigrantlarynyň]] goldawy bolan [[clientelism poilitigeach|syýasatyň]] ulgamy bolan [[Tammany Hall|Tammani-holuň]] gözegçiligindedi.{{cita libro |título=Fernando Wood: A Political Biography |url=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |author=Mushkat, Jerome Mushkat |editor=Kent State University Press |ano=1990 |páxinas= [https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush/page/36 36] |isbn=087338413X}} Gadymy söwda aristokratiýasynyň käbir agzalary [[1857]]-nji ýylda amerikan şäheriniň ilkinji peýzaž seýilgähine öwrülen [[Central Park|Sentral-parky]] esaslandyrmaga kömek etdiler. Beýleki tarapdan, Manhetten we Bruklinde uly gulçulyga garşy hereket bardy, we 1820-nji ýyllarda Täze Ýorkda gulçulyk bolan hem bolsa, onýyllykdan soň Täze Ýork Demirgazykda gulçulyge garşy hereketiň merkezine öwrüldi. [[File:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|miniatura|250px|Malberri köçesi, Manhetten, takmynan 1900-nji ýyl.]] [[13 an t-Iuchar|13]] we [[16 an t-Iuchar|16]] [[1863]]-nji ýyllardan soň, [[Cogadh Sìobhalta Ameireaganaigh|Amerikan raýatlyk urshunyň]] (1861-1865) dowamyndaky harby gulluga garşy hereketler [[Draft Riots|Çagyrgy gozgalaňlary]] ýa-da Çagyrgy hepdesi diýlip bilinýän çaknyşyklar серияsyny döretdi; bu wakalar amerikan taryhyndaky iň erbet raýatlyk gozgalaňlarynyň biri hökmünde kabul edilýär.{{cita libro |título=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |url=https://archive.org/details/armiesofstreetsn0000cook |autor=Cook, Adrian |ano=1974 |páxinas=pp. 193-195}} 1898-nji ýylda Täze Ýorkuň täze şäheri Bruklini (öň garaşsyz bolan) we beýleki etraplary [[Drochaid Bhrooklyn|Bruklin köprüsi]] ýaly taslamalaryň goldawy bilen Manhetten bilen birleşdirmek arkaly emele getirildi.{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html|title=The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City|publisher=New York City|accessdate=29 June 2007}} [[1904]]-nji ýylda [[fo-thalmhainn Eabhraig Nuadh|Täze Ýork metropoliteniniň]] açylmagy şäheri birleşdirmäge kömek etdi. [[linn 20mh|XX asyryň]] birinji ýarymynynda şäher işewürlik, söwda we aragatnaşyk üçin global merkez boldy. === XX asyr === 1920-nji ýyllarda şäher Amerikan Günortasyndan "Uly Göç" döwründe [[Ameireaganaich Afragach|afroamerikanlar]] üçin esasy barar ýer boldy. 1916-njy ýylda Täze Ýork Demirgazyk Amerikadaky iň uly şäher afroamerikan diasporasynyň öýüne öwrüldi. [[togalach àrd|Belent binalaryň]] gurluşygyny höweslendiren ykdysady ýarymdaşlyk bilen birlikde [[Ath-bheothachadh Harlem|Harlem täzeden döýme döwrü]] ösdi. Bir asyryň dowamynda iň ýokary orny eýelän [[Lunnainn|Londonuň]] ýerine gecip, Täze Ýork [[1948]]-nji ýylda dünýäde iň köp ilatly şäher boldy. [[Èiginn Mhòr|Beýli Depressiýa]] ýyllarynda [[Fiorello LaGuardia]] mer ýäp saýlandy we Tammani-hol segsen ýyllyk häkimiýetinden soň ýykyldy.{{cita libro|título=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall |url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle|autor=Allen, Oliver E. |editor=Addison-Wesley Publishing Company |chapter=Chapter 9: The Decline |data=1993}} [[File:Manhattan_1931.jpg|miniatura|250px|Manhettene ýokardan syn (1942)]] Ýewropaly migrasiýasy we Ikinji Jahan urşunyň esgerleriniň dolanmagy Kuinsin gündogar tarapynda ykdysady ösüşi we jaý gurluşygyny höweslendirdi. Täze Ýork uruşdan iň uly ykdysady güýç hökmünde Birleşen Ştatlaryň göterilişine ýolbaşçylyk edýän Uoll-strit bilen dünýäniň esasy şäheri hökmünde çykdy. Birleşen Milletler Guramasynyň Baş edarasy (1952-nji ýylda gurlan) Täze Ýorkuň syýasyt täsirine we sungat dünýäsinde [[Paris]] şäherini ýerinden gysyşdyran şäherde [[abstrakt neo-fhoillsichte|Abstrakt Ekspressionizmiň]] ösüşine agram goşdy.{{cita web |título=The Center of the World - New York: A Documentary Film (Transcript) |autor=Burns, Ric |editor=PBS |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |dataacceso=20-7-2006 |data=22-8-2003 |data-arquivo=19-08-2006 |url-arquivo=https://web.archive.org/web/20060819083502/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |url-morta=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060819083502/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |date=19-08-2006 }} 1960-njy ýyllarda şäher ykdysady kynçylyklary, jenaýat nyrxlarynyň ýokarlanmagyny we indiki onýyllykda ýokary derejä ýeten rasizmi başdan geçirdi. 1980-nji ýyllarda maliýe senagatyň dikelmegi şäheriň maliýe saglygyny tertipleşdirdi. 1990-njy ýyllarda sebit dartgynlyklary peselip, jenaýat nyrxlary ep-esli aşak düşdi we [[Àisia|Aziýadan]] hem-de [[Ameireaga Laideannach|Latyn Amerikasyndan]] köp sanly immigrant geldi. Şäheriň ykdysadyýetinde [[Silicon Alley]] ([[Eadar-lìon|Internet]] işewürlikleri) ýaly täze pudaklar peýda boldy we Täze ýorklularyň ilaty [[Cùntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte 2000|2000-nji ýyldaky ilat ýazuwda]] iň ýokary derejä ýetdi. [[File:World Trade Center From Queens.jpg|thumb|left|Kuinsden we Bütindünýä Söwda Merkezinden şäheriň gözýetimi, 1997]] === XXI asyr === Şäher [[ionsaichean 11 Sultain 2001|2001-nji ýylyň 11-nji sentýabruň hüjümlerinde]] нысанlaryň biri boldy, ol ýerde [[eaglais-fhuadach|jihadçy]] [[Al-Qaeda]] torunyň 19 agzasy tarapyndan dolandyrylan dörd sany ýolagçy [[plèana|samolýotynyň]] alnyp barylmagy we olaryň ikisi bolan [[Turas 11 American Airlines]] hem-de [[Turas 175 United Airlines]] samolýotlarynyň [[World Trade Center (1973–2001)|Bütindünýä Söwda Merkeziniň]] ekiz diňlerine garşy urulmagy netijesinde amala aşyrylan [[ionnsaigh fèin-mharbhtach|öz-özüni öldürüş hüjümlerinde]] takmynan 3 000 adam ýogaldy. Ekiz diňleriň duran ýerinde ''[[One World Trade Center]]'' gurlupdyr,{{cita web | título = Rebuilding the WTC | url= http://www.wtc.com/about/rebuilding-the-wtc | editor = Silverstein Properties | dataacceso = 11-10-2007}} we Günbatar Ýarymşarynyň iň beýik binasyna öwrüldi. == Çeşmeler == {{Stub}} [[Kategoriýa:Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň şäherleri]] rd9n0xai7lnvoh1zvagtl4ouykrx5rf