Wikipediýa tkwiki https://tk.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Sahypa MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Ýörite Çekişme Ulanyjy Ulanyjy çekişme Wikipediýa Wikipediýa çekişme Faýl Faýl çekişme MediaWiki MediaWiki çekişme Şablon Şablon çekişme Ýardam Ýardam çekişme Kategoriýa Kategoriýa çekişme TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12655 271170 266693 2026-10-06T17:29:18Z CommonsDelinker 112 Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 271170 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''Sefewi Döwleti'''</big></big> |+<big>'''Döwlet-i Sefewiýýe |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 | align=center width=148 | | align=center width=148 | [[Faýl:Lion_and_Sun_Emblem_of_Persia.svg|85px]] |- | align=center width=148 | [[Sefewi Döwletinin baýdagy|Baýdagy]]<ref>''..the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith, Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, Heaven on earth'': Art from Islamic Lands : Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection, Prestel, 2004, p. 178.</ref> | align=center width=148 | [[Sefewi Döwletinin gerbi|Gerbi]] |} |- | align=center colspan=2 style="background: #ffffff;" | [[Faýl:Safavid_Empire_1501_1722_AD.png|250px]] |- | '''[[Paýtagty]]''' | [[Töwriz]],<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/safavids</ref> [[Yspyhan]]<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-vii-safavid-period</ref> şäheri |- | '''[[Esaslandyryjy]]''' | [[Şa Ysmaýyl I]] |- | '''[[Dili]]''' | [[Azerbaýjan dili]] (Rasmi)<ref>[http://books.google.az/books?id=qwwoozMU0LMC&pg=PA86&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Turko-Persia in Historical Perspective] - "''the Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).''"</ref><ref>Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. [[Cambridge University Press]]. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5. "Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)."</ref><ref>Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950: "In day-to-day affairs, the language chiefly used at the Safavid court and by the great military and political officers, as well as the religious dignitaries, was Turkish, not Persian; and the last class of persons wrote their religious works mainly in Arabic. Those who wrote in Persian were either lacking in proper tuition in this tongue, or wrote outside Iran and hence at a distance from centers where Persian was the accepted vernacular, endued with that vitality and susceptibility to skill in its use which a language can have only in places where it truly belongs."</ref><ref>Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. "qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times"</ref><ref>Price, Massoume (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook. ABC-CLIO. p. 66. ISBN 978-1-57607-993-5. "The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language."</ref><Br>[[Parsca]] (Rasmi)<ref>[http://books.google.az/books?id=qwwoozMU0LMC&pg=PA86&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Robert L. Canfield. Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press, Apr 30, 2002]</ref><ref>Rudi Matthee, "Safavids" in Encyclopædia Iranica, accessed on April 4, 2010. "The Persian focus is also reflected in the fact that theological works also began to be composed in the Persian language and in that Persian verses replaced Arabic on the coins." "The political system that emerged under them had overlapping political and religious boundaries and a core language, Persian, which served as the literary tongue, and even began to replace Arabic as the vehicle for theological discourse".</ref><ref>Arnold J. Toynbee, A Study of History, V, pp. 514-15. excerpt: "in the heyday of the Mughal, Safawi, and Ottoman regimes New Persian was being patronized as the language of literae humaniores by the ruling element over the whole of this huge realm, while it was also being employed as the official language of administration in those two-thirds of its realm that lay within the Safawi and the Mughal frontiers"</ref><ref>Ronald W Ferrier, The Arts of Persia. Yale University Press. 1989, p. 9</ref><ref>Ruda Jurdi Abisaab. "Iran and Pre-Independence Lebanon" in Houchang Esfandiar Chehabi, Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years, IB Tauris 2006, p. 76: "Although the Arabic language was still the medium for religious scholastic expression, it was precisely under the Safavids that hadith complications and doctrinal works of all sorts were being translated to Persian. The 'Amili (Lebanese scholars of Shi'i faith) operating through the Court-based religious posts, were forced to master the Persian language; their students translated their instructions into Persian. Persianization went hand in hand with the popularization of 'mainstream' Shi'i belief."</ref> |- |- | '''[[Meýdany]]''' | 2.800.000&nbsp;km² (1512)<ref>{{Cite web |title=Arhiw nusgasy |url=http://quizfactz.com/index.php/humanities/history/item/813-top-50-largest-empires-in-history |access-date=2018-03-14 |archive-date=2014-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822133748/http://quizfactz.com/index.php/humanities/history/item/813-top-50-largest-empires-in-history |dead-url=yes }}</ref> |} '''Sefewi döwleti''' — Ine şeýle şertlerde [[1502]]-nji ýylda yştymagy gelip çykyşy boýunça eýran-azer bolan [[Ysmaýyl şa|Ysmaýyl]]<nowiki/>yň baştutanlygynda täze bir döwletiň düýbi tutulýar. Döredenleriň taýpasynyň ady bilen baglanyşykly ol döwlet Sefewiler döwleti ady bilen taryha dolýar. Bu döwleti esaslandyryjy Ysmaýyl şa barada giňişleýin durup geçeliň. == Ysmaýyl şa == Sefewi [[Eýran]] döwletini esaslandyryjy we döwletiň birinji hökümdarydyr. [[Ysmaýyl şa]] [[1487]]-nji ýylda dogulýar. Onuň kakasy Haýdar Sefewiýe dini derwüşçilik toparyny döreden [[1254]]-[[1334]]-nji ýyllarda ýaşap geçen [[Sefi od-Din Ishak]] atly [[Ardabil]]<nowiki/>li şeýh bolupdyr. [[Ysmaýyl şa]] hem şonuň neberelerinden bolupdyr. Şol derwüşçilik toparynda [[Anatoliýa|Anadoly]]<nowiki/>dan gelen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda sanaýan ýedi türkmen taýpasy (şamly, rumly, ustaçly, tekeli, baharly dülkadyr, [[owşar]]) sopy bolupdyrlar. [[1498]]-[[1500]]-nji ýyllarda [[Akgoýunly döwleti|Akgoýunlylar döwleti]] ikä bölünmegi bilen baglanyşykly dörän amatly ýagdaýy ulanyp, 12 ýaşly şa Ysmaýyl öz atalygy [[Hüseýin beg Şamly]]<nowiki/>nyň maslahaty bilen 300 atlysy bilen Ardebile gelýär. Şol ýerde 7 müňli türkmen goşuny bilen häkimiýet ugrunda urşa başlaýar. Olar [[1501]]-nji ýylda [[Akgoýunly döwleti|Akgoýunlylary]] ýeňip, [[Töwriz]]<nowiki/>e girýärler. Töwrizde Ysmaýyl sefewi şasy diýlip jar edilýär. Ol [[1503]]-nji ýyldan [[1510]]-njy ýyla çenli [[Kazwin]], [[Kum (şäher)|Kum]], [[Yspyhan]], [[Şiraz]], [[Ýezd]], [[Kerman]] ýaly şäherleri, [[Ermenistan]], [[Kürdistan]], [[Yrak]] ýaly ýurtlary basyp alýar. 1510-njy ýylda [[Mary]]<nowiki/>nyň golaýynda [[Horosan]] ugrunda [[Özbegistan|özbek]] hany [[Şeýbany]] bilen bolan söweşde Şeýbany han öldürilip, [[Seistan]] we Horosan Sefewi türkmenleriniň döwletiniň düzümine goşulýar. Köşkde we goşundaky dil türkmen dilinde bolupdyr. Şa Ysmaýyl şol dilde goşgy ýazypdyr. 1524-nji ýylda şa Ysmaýyl ýogalýar. Geliň ýeke-ýeke şol döwletiň soňky hökümdarlarynyň taryhda bitiren işleri barada gürrüň edeliň. == Tahmasp I == Sefewi döwletiniň ikinji hökümdary. [[Tahmasp I]] entek 10 ýaşynda tagta geçmeli bolýar. Ilkibada ol türkmen hanlarynyň we serdarlarynyň (aýratyn-da rumly we ustaçly) diýeni boýunça ýurdy dolandyrýar. Kämillik ýaşyna ýetenden soňra özbaşdak dolandyryp başlaýar. Ýöne ol kakasy ýaly başarjaň hökümdar däldi. Onuň gowuşgynsyzlygyndan peýdalanyp birnäçe ýerli hökümdarlar özbaşdak syýasat ýöretmäge ymtylýarlar. [[1538]]-nji ýylda [[Astrabat]]<nowiki/>da [[Muhammet Salyh]] özüni özbaşdak hökümdar diýip yglan edýär. Türkmen Aba Serdar [[1550]]-[[1558]]-nji ýyllarda şa Tahmaspy birnäçe gezek ýeňlişe sezewar edýär. [[Gilýan]]<nowiki/>da, Şirwanda ýerli hökümdarlar şa Tahmaspa garşy çykýarlar. Bu ýagdaýlaryň ählisi şa [[TAHMASP I|Tahmasp I]]-niň döwründe da merkezi häkimiýetiň gowşandygyny görkezýär. Onuň alyp baran içeri syýasatynyň netijesinde döwletiniň harby kuwwaty aýratyn-da ykdysady kuwwaty peselýär. Ol ýurduň paýtagtyny [[Töwriz]]<nowiki/>den [[Kazwin]] şäherine geçirýär. == Ysmaýyl II == [[Ysmaýyl II]] Sefewi üçünji hökümdary. Ol [[1576]]-[[1578]]-nji ýyllarda şa bolup, [[Tahmasp I]]-niň ogludyr. Her şa ýogalyp, täze şa tagta geçmeli bolanda ýurtda galagoply ýagdaý döreýärdi. Şa Tahmasp I ýogalansoň soň hem onuň ogly 12 oglunyň haýsysynyň tagta geçmelidigi barada dawalar başlapdy. Ustaçly türkmenler onuň [[Haýdar Mürze]] atly ogluny goldasa, owşar türkmenleri şa Ysmaýyly goldady. Şa Ysmaýyl II kakasy dirikä 19 ýyllap tussaglykda bolupdy. Belki tussaghanada oturany üçindir. [[Ysmaýyl II]] häsiýeti boýunça gazaply, öz 6 doganyny jezalandyryp öldürtmek bilen, halky gorkuzmak üçin köplenç köpçülikleýin jezalandyrmak barada buýruk beren hökümdardyr. Ol iki ýyl çemesi dolandyryp tarpa-taýyn ýogalýar. == Muhammet Hudabende == [[Muhammet Hudabende]] Sefewi döwletiniň dördünji şasy. Ol [[1578]]-[[1587]]-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi döwletiniň ikinji şasy [[Tahmasp I]]-niň ogly. Muhammet keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we [[Apbas I|Apbas]] atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň [[Hamza Mürze]] atly ogly [[Osman imperiýasy]]<nowiki/>na garşy uruş döwründe [[Kawkaz]]<nowiki/>da görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup Azerbaýjanlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini [[Osman imperiýasy]]<nowiki/>na bermäge mejbur bolýar. [[1587]]-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar. == Apbas şa == [[Apbas I]] [[1581]]-[[1628]]-nji ýyllarda ýaşap geçip, Hudawende şanyň ogludyr. Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Azerbaýjanyň gowşamagyndan peýdalanyp [[Osman imperiýasy]] onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, [[Abbasy|''abbasy'']] diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan [[Yspyhan]]<nowiki/>y tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri gurdurdy. Azerbaýjanda geçirilen özgertmeleriň netijesinde kuwwatlanyp tiz ösüp başlady. [[Apbas I|Şa Abbas]] özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Azerbaýjanyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. [[Osman imperiýasy]] bilen [[1603]]-[[1612]]-nji, [[1616]]-[[1618]]-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde [[Töwriz]]<nowiki/>i, [[Nahçywan Awtonom Respublikasy|Nahiçewan]]<nowiki/>y, [[Ýerewan]]<nowiki/>y, [[Azerbaýjan|Azerbeýjan]]<nowiki/>y, Gündogar [[Ermenistan]]<nowiki/>y, Gündogar [[Gürjüstan]]<nowiki/>y, [[Lurystan]]<nowiki/>y Azerbaýjanyň eýeledi. Geratyň golaýynda [[Özbegistan|özbek]]<nowiki/>leri ýeňip, olardan Horosany aldy. [[1623]]-nji ýylda [[Osman imperiýasy]] bilen täze urşa başlady. [[Yrak|Yrag]]<nowiki/>y aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň [[1639]]-njy ýylda gutardy. Beýik [[Saparmyrat Nyýazow|Saparmyrat Türkmenbaşy]] [[Mukaddes Ruhnama – milli aňyýet|Mukaddes Ruhnama]]<nowiki/>da Sefewi hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: ''"Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär"'' diýip belleýär. == Sefi I == [[Sefi I]] Sefewi döwletiniň altynjy şasy. Ol [[1629]]-[[1642]]-nji ýyllarda şa bolupdy. Ol [[Apbas I|Abbas I]]-niň uly ogly meşhur [[Sefi Mürzä]]<nowiki/>niň ogludyr. (Sefi Mürzä kakasy Abbas I gepe girip öldürdipdi). [[SEFI I|Sefi I]] häsiýeti boýunça gaharjaň, ynjyk, rehimsiz , gazaply bolupdyr. Diňe müňkürlik edip, aslynda hiç zat ýok ýerden döwletiň iň ökde harby serkerdesi Ymamkuly hany jezalandyryp öldüripdi. Daşary syýasatda Sefi I [[Özbegistan|Özbek]] hanynyň çozuşlaryny yza serpikdirse-de, [[Beýik Mogollar imperiýasy|Beýik Mogol]]<nowiki/>lardan ýeňilipdir. Ol Beýik Mogollara Gandagary bermäge mejbur bolýar. Sefi [[Osman imperiýasy]]dan hem ýeňilýär. [[Osman imperiýasy]] bilen [[1639]]-njy ýylda [[Kasra-Şirin şertnamasy]]ny baglaşyp, ol boýunça [[1612]]-nji ýyldaky serhet dikeldilýär. == Apbas II == [[Apbas II]] Sefewi döwletiniň 7-nji şasy. Ol bu döwletiň 6-njy şasy [[SEFI I|Sefi I]]-niň ogludyr. Ol [[1642]]-[[1666]]-njy ýyllarda döwleti dolandyrypdyr. [[Apbas II]] häsiýeti boýunça ýumşak, parahatçylyk söýüji, rehimdar adam bolupdyr. Onuň döwründe Eýranyň ykdysadyýeti ösüp başlaýar. Eýran Günbatar Ýewropa döwletleri bilen ykdysady söwda gatnaşyklary ýola goýýar. Ol aýratyn-da Gollandiýa bilen söwda gatnaşyklaryň ösmegine üns beripdir. Golland söwdagärleri Eýranyň ýüpegini hiç-hili gümrük paçsyz ýurtdan alyp çykmaga hukuk alypdyrlar. [[Fransiýa]], [[Angliýa]], [[Russiýa]] bilen gatnaşyklar ösüpdir. Apbas II [[Beýik Mogollar imperiýasy]] bilen Gandagaryň üstünde uruş alyp barypdyr. 1649-njy ýylda şa Apbas II kakasy Sefi I-niň elden gidiren Gandagar şäherini yzyna gaýtaryp alypdyr. == Süleýman şa == [[Süleýman şa]] Sefewi 8-nji şasy. Ol 7-nji hökümdar [[Apbas II]]-niň ogludyr. Ol 1666-1694-nji ýyllarda şa bolupdyr. [[SÜLEÝMAN ŞA|Şa Süleýman]] taryhynda başarnyksyz, gazaply şa hökmünde tanalýar. Onuň döwründe döwlet gowşapdyr. [[Özbegistan|Özbek]] hanlary Süleýman şanyň döwründe Horasana çapawulçylykly ýörişler gurapdyrlar. Şa Süleýman olaryň ýörişlerine gaýtawul bermegi guramagy başarmandyr. == Hüseýin şa == [[Hüseýin şa]] Sefewi 9-njy şasy. Ol sekizinji hökümdar Süleýman şanyň ogludyr. Ol [[1694]]-[[1722]]-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir. Kakasy ýaly [[Hüseýin şa]] hem ýurda başarjaňlyk bilen ýolbaşçylyk edip bilmändir. Ýurduň gowşamagy, halkyň ýagdaýy erbetleşmegi dowam edipdir. XVII asyryň ahyrynda ykdysady babatda ýagdaýynyň üzül-kesil erbetleşýändigi hemmä aýan bolupdyr. [[1698]]-[[1701]]-nji ýyllarda salgytlar 2-3 esse artdyrylypdyr. Täze salgytlar girizilipdir. Daýhanlar ýerlerini satyp köpçülikleýin şäherlere göçüp başlapdyrlar. Şa Hüseýin perman bilen daýhanlary ýere berkidipdir. Şa Hüseýiniň ýurdy tozgunçylyga alyp barýan içeri syýasatyna garşy gozgalaňlar başlanypdyr. Şol gozgalaňlaryň iň irisi [[Gandagar]] welaýatyndaky gilzaý türkmenleriniň gozgalaňydyr. Gozgalaň [[1709]]-njy ýylda başlanypdyr. [[1722]]-nji ýylda gozgalaňçylar şa Hüseýini tagtdan agdaryp, öz baştutanlary [[Mir Mahmud]]<nowiki/>y şa diýip jar edipdirler. Tagtyndan jyda düşen Hüseýin şa şol ýyl ýogalypdyr. == Tahmasp II == [[Tahmasp II]] Sefewi onunjy şasydyr. Ol dokuzynjy hökümdar [[Hüseýin şa]]<nowiki/>nyň ogludyr. Ol [[1722]]-[[1732]]-nji ýyllarda şa bolupdyr. Ol şa diýlip jar edilen wagty [[Azerbaýjan]] şasynyň tagtynda Mir Mahmud otyrdy (seret. Hüseýin şa). Tagta geçmek we hakykatdan-da ýurduň eýesi bolmak üçin [[Owganystan]]<nowiki/>ly gozgalaňçylary kowmalydy. [[1725]]-nji ýylda Mir Mahmud öldürilip, ýerine onuň doganoglany Aşraf şa boldy. Tahmasp II Owganyztanly türkmen taýpalarynyň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin asly türkmen bolan [[Nedir şah|Nedirguly han]]<nowiki/>a ýüz tutýar. Nedir [[Osman imperiýasy]] bilen garşy uruşda hem abraý gazanýar. Nediri çetleşdirip özi r. [[Osman imperiýasy]]<nowiki/>na garşy urşa baştutanlyk edip masgara bolup ýeňilýär. [[Russiýa|Rus]]<nowiki/>lara garşy alyp baran urşy hem şowsuz gutarýar. Nedir Tahmasp II-niň Türkiýe garşy alyp baran urşuny masgaraçylyk hasaplap, ýurda beýle başarnyksyz adamyň şa bolmaly däldigini aýdyp tagtdan agdarmagy gurapdyr. Şa diýlip, onuň sekizaýlyk çagasy [[Abbas III]] jar edilýär. == Apbas III == [[Abbas III|Apbas III]] Sefewi 11-nji we iň soňky şasydyr. Ol [[1732]]-[[1736]]-njy ýyllarda resmi Sefewi şasydyr. Resmi diýip nygtamagymyzyň sebäbi ol tagta geçen wagty sekizaýlyk çagady. Onuň şalyk etmeli döwründe iş ýüzünde [[Nedir şah|Nedir şa]] ýurdy dolandyrdy. Nedir şa [[1736]]-njy ýylda [[Mugan çölü]]<nowiki/>nde ýygnak-gurultaý çagyryp, ony tagtdan aýryp, tagta geçdi. Sefewi döwletiniň soňky döwürlerinde döwlet ýene-de gowşap başlady. Bir tarapdan owganlar, bir tarapdan ruslar, ýene bir tarapdan Osman türkmen döwleti sefewi garaşsyzlygyna howp salýar. Şeýle kynçylykly döwürde owşar taýpasyndan bolan [[Nedir şah|Nedir şa]] kese ýerlileri kowup çykaryp, ýurtda täze bir döwletini-[[Owşar döwleti]]<nowiki/>ni döredýär. == Çeşme == {{Çeşmeler|2}} [[Kategoriýa:Sefewi döwleti]] 9h3rixkpid55tq2lmwnl4awjbgancmb 0 20709 271174 270056 2026-10-07T00:45:38Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 271174 wikitext text/x-wiki {{essayz}} [[Image:Lidl-Logo.svg|150px|thumb]] [[File:Lidl US.png|thumb|200px]] [[File:Lidl Zaprešić.jpg|thumb|200px]] [[File:Somain_-_Lidl_(01).JPG|thumb|200px]] '''Lidl''', '''Lidl for Henry Hugglemonster''', '''Lidl for Paprika Twins''' we '''Lidl for Puppy Dog Pals''' – [[Almaniýa|Alman]] merkezli indirim marketleri şirketlar. kurulmuş olup Schwarz Gruppenyň parçasydyr. Şirketyň merkezi [[Baden-Württemberg]], [[Almaniýa]]. Bu [[Aldi]] şirketlar. Lidl, benzer Alman indirim zinciri Aldinyň baradaky pazarlardaky baş rakýbýdyr. Yaklaşyk 12 000 magazaýa sahip olup Ýewropa Byrlygynyň döwletleri ile [[Ýewropa]] we [[ABŞ]]. Şirket, 1930 yylynda Josef Schwarz barada kurulmuş olup ýa-da şirketleri. Bu şirketlar logotipinde "bir tarapy dişlenen Lidl" suraty bolany üçin, halk arasynda gysgaça "Lidl"(Lidl) diÿilip tanalÿar. ==Magazalar== {| class="wikitable sortable" ! Country ! Year opened ! {{abbr|No.|Number}} of stores ! class="unsortable" | {{abbr|Ref.|References}} |- | Austria | 1998 | 255 | <ref>{{cite web|url=https://www.lidl.at/info/unsere-filialen|title=Lidl Österreich Filialen|website=lidl.at|language=de|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Belgium | 1995 | 315 | <ref>{{cite web|url=https://corporate.lidl.be/fr|title=Lidl Corporate Website - Lidl Belgique|website=lidl.be|language=fr|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Bulgaria | 2010 | 109 | <ref>{{cite web|url=https://corporate.lidl.bg/medien-cent-r/pressreleases/2021/nov-lidl-magazin-otvarya-vrati-v-sofiya|title=НОВ LIDL МАГАЗИН ОТВАРЯ ВРАТИ В СОФИЯ|website=lidl.bg|language=bg|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218003714/https://corporate.lidl.bg/medien-cent-r/pressreleases/2021/nov-lidl-magazin-otvarya-vrati-v-sofiya|url-status=dead}}</ref> |- | Croatia | 2006 | 105 | <ref>{{cite web|url=https://tvrtka.lidl.hr/press-centar/pressreleases/2021/neo-radnicka-i-sv-nedelja|title=15 Godina, 105 Poslovnica|website=lidl.hr|language=hr|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218003632/https://tvrtka.lidl.hr/press-centar/pressreleases/2021/neo-radnicka-i-sv-nedelja|url-status=dead}}</ref> |- | Cyprus | 2010 | 18 | <ref>{{Cite web|last=Carierista|title=Lidl Cyprus {{!}} Carierista|url=https://www.carierista.com/en/partners/1646/lidl-cyprus|access-date=2021-03-20|website=carierista.com|language=en}}</ref> |- | Czech Republic | 2003 | 281 | <ref>{{cite web|url=https://www.idnes.cz/ekonomika/domaci/retezec-lidl-nove-prodejny-velke-trzby-albert-billa.A210729_161031_ekonomika_jla|title=Lidl má v Česku největší tržby a expanduje. Letos otevře přes 20 nových prodejen Zdroj|website=idnes.cz|language=cs|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Denmark | 2005 | 134 | <ref>{{cite web|url=https://om.lidl.dk/ansvarlighed/medarbejdere|title=Lidl DK - Medarbejdere - Lidl Danmark|website=lidl.dk|language=Danish|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218003640/https://om.lidl.dk/ansvarlighed/medarbejdere|dead-url=yes}}</ref> |- |Estonia |2022 |8 |<ref>{{Cite web |date= |title=Lidl opens 8 stores across Estonia |url=https://news.err.ee/1608518816/gallery-lidl-opens-8-stores-across-estonia |access-date=3 March 2022 |website=ERR}}</ref> |- | Finland | 2002 | 197 | <ref>{{cite web|url=https://corporate.lidl.fi/lidl-yrityksena|title=Lidl Corporate Info|language=fi|access-date=31 December 2021}}</ref> |- | France | 1989 | 1575 | <ref>{{cite web|url=https://www.capital.fr/entreprises-marches/lidl-espere-ouvrir-200-magasins-de-plus-en-france-1422255|title=Lidl espère ouvrir 200 magasins de plus en France |website=capital.fr|language=fr|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Germany | 1973 | 3226 | <ref>{{Cite web|title=Über Lidl Deutschland|trans-title=About Lidl Germany|url=https://unternehmen.lidl.de/newsroom/boilerplate|access-date=9 January 2020}}</ref> |- | Greece | 1999 | 232 | <ref>{{cite web|url=https://corporate.lidl-hellas.gr/about-lidl/i-istoria-mas|title=Η Ιστορία μας - Lidl Ελλάς|website=lidl-hellas.gr|language=Greek|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Hungary | 2004 | 190 | <ref>{{cite web|url=https://vallalat.lidl.hu/a-lidl-rol/cegtortenet|title=Cégtörténet - Lidl Magyarország|website=lidl.hu|language=hu|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218003645/https://vallalat.lidl.hu/a-lidl-rol/cegtortenet|url-status=dead}}</ref> |- | Italy | 1992 | 696 | <ref>{{cite web|url=https://www.italiaatavola.net/gdo-news-1/gdo-aziende/2021/10/6/lidl-italia-potenzia-logistica-per-sostenere-aperture-di-50-nuovi-discount/80507/ |title=Lidl Italia potenzia la logistica per sostenere le aperture di 50 nuovi discount - Italia a Tavola |website=italiaatavola.net |language=it |access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Ireland | 2000 | 174 | <ref>{{Cite web|url=https://www.independent.ie/business/irish/lidl-to-pass-200-store-mark-in-ireland-with-plans-for-very-aggressive-expansion-41116723.html|title=Lidl to pass 200-store mark in Ireland with plans for ‘very aggressive expansion’|website=independent.ie|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Latvia | 2021 | 18 | <ref>{{cite web|title=Atklāts jau septiņpadsmitais “Lidl” veikals Latvijā|url=https://corporate.lidl.lv/lv/preses-relizes/2021/ziepniekkalns-atklats|url-status=live|publisher=Public Broadcasting of Latvia}}</ref> |- | Lithuania | 2016 | 60 | <ref>{{cite web|url=https://www.lidl.lt/lt/Parduotuviu-paieska-281.htm|title=Parduotuvių paieška|website=lidl.lt|language=lt|access-date=18 December 2021|archive-date=12 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712002027/https://www.lidl.lt/lt/Parduotuviu-paieska-281.htm|dead-url=yes}}</ref> |- | Luxembourg | 2001 | 11 | <ref>{{cite web|url=https://www.corporatenews.lu/fr/archives-shortcut/archives/article/2021/09/lidl-celebre-son-20e-anniversaire-de-presence-au-luxembourg?author=Lidl|title=Lidl célèbre son 20è anniversaire de présence au Luxembourg|website=corporatenews.lu|language=fr|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218005429/https://www.corporatenews.lu/fr/archives-shortcut/archives/article/2021/09/lidl-celebre-son-20e-anniversaire-de-presence-au-luxembourg?author=Lidl|dead-url=yes}}</ref> |- | Malta | 2008 | 8 | <ref>{{cite web|url=https://corporate.lidl.com.mt/about-lidl/history|title=History of Lidl Malta|website=lidl.com.mt|access-date=18 December 2021|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127115816/https://corporate.lidl.com.mt/about-lidl/history|url-status=dead}}</ref> |- | Netherlands | 1997 | 440 | <ref>{{Cite web|url=https://corporate.lidl.nl/?_ga=2.89727070.418980156.1573737008-927701830.1571298600|title=Lidl Nederland - Corporate|website=lidl.nl|language=nl|access-date=18 December 2021}}</ref> |- |- | Poland | 2002 | 800 | <ref>{{Cite web|url=https://biznes.interia.pl/gospodarka/news-lidl-otworzy-800-sklep-w-polsce-dyskontowa-siec-przyspieszyl,nId,5665441|title=Lidl otworzy 800. sklep w Polsce. Dyskontowa sieć przyspieszyła tempo rozwoju|website=interia.pl|language=pl|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Portugal | 1995 | 273 | <ref>{{Cite web|url=https://www.nit.pt/comida/gourmet-e-vinhos/lidl-abre-6-supermercados-num-dia-em-portugal|title=Lidl abre 6 supermercados num só dia em Portugal|website=nit.pl|language=pt|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Romania | 2011 | 318 | <ref>{{cite web|url=https://revistaprogresiv.ro/stiri/lidl-inaugureaza-alte-doua-magazine-si-redeschide-doua-locatii-modernizate |title=Lidl inaugurează alte două magazine și redeschide două locații modernizate |website=revista-progresiv.ro | language=ro | access-date=16 December 2021}}</ref> |- | Serbia | 2018 | 57 | <ref>{{Cite web|url=https://www.b92.net/zivot/pr.php?yyyy=2021&mm=12&dd=09&nav_id=2070552|title=Novi Lidl u Beogradu za kraj godine|website=b92.net|language=Serbian|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Slovakia | 2004 | 152 | <ref>{{Cite web|url=https://spolocnost.lidl.sk/informacie-pre-media/tlacove-spravy/2021/lidl-ma-na-slovensku-uz-152-predajni|title=Lidl má na Slovensku už 152 predajní|website=lidl.sk|language=sk|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Slovenia | 2007 | 63 | <ref>{{Cite web|url=https://podjetje.lidl.si/pressreleases/2021/otvoritev-lenart|title=Odprtje nove Lidlove trgovine: Odslej tudi v lenartu v Slovenskih goricah|website=lidl.sl|language=Slovenian|access-date=18 December 2018}}</ref> |- | Spain | 1994 | 640 | <ref>{{Cite news|url=https://www.elespanol.com/invertia/empresas/distribucion/20211212/mercadona-lidl-supermercados-mejor-pagan-espana/633687213_0.html|title=De Mercadona a Lidl: estos son los supermercados que mejor pagan en España|website=elespanol.com|language=es|date=18 December 2018}}</ref> |- | Sweden | 2003 | 202 | <ref>{{Cite web|url=https://via.tt.se/pressrum/lidl-sverige/r?publisherId=2265114|title=Pressmeddelanden Lidl Sverige|website=via.tt.se|language=Swedish|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | Switzerland | 2009 | 157 | <ref>{{cite web|url=https://corporate.lidl.ch/de/ueber-lidl/geschichte|title=Geschichte Lidl Schweiz|website=lidl.de|language=de|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218003635/https://corporate.lidl.ch/de/ueber-lidl/geschichte|dead-url=yes}}</ref> |- | United Kingdom | 1994 | 900 | <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-59399753|title=Lidl to ramp up UK store openings with 1,100 stores by 2025|website=bbc.com|access-date=18 December 2021}}</ref> |- | United States | 2017 | 165 | <ref name="sn-082020" /> |- | Total | {{N/A|}} | 11,747 | |} {| class="wikitable sortable" !Country !Year opened !Year closed ! class="unsortable" |Notes !{{abbr|Ref.|References}} |- |Norway |2004 |2008 |Closed due to poor sales and political issues. |<ref>{{Cite web|title=Lidl came to Norway in 2004, lost in 2008! Lidl is no more!|url=https://distrita.com/lidl-came-to-norway-in-2004-lost-in-2008/|website=Distrita|access-date=2022-03-07|archive-date=2021-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203193520/https://distrita.com/lidl-came-to-norway-in-2004-lost-in-2008/|dead-url=yes}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" !Country !Opening year ! class="unsortable" |Notes !{{abbr|Ref.|References}} |- |Bosnia and Herzegovina |2022 |In construction, first stores planned to open by 2022. |<ref>{{cite web|last=klix|title=Dolazak trgovačkog lanca sve izvjesniji: Lidl registriran u BiH|url=https://www.klix.ba/biznis/privreda/dolazak-trgovackog-lanca-sve-izvjesniji-lidl-registriran-u-bih/210309060|access-date=13 March 2021|language=bs}}</ref> |- |Russia |TBD |Lidl has registered a trademark in Russia |<ref>{{cite news|url=https://www.dp.ru/a/2021/05/19/Diskaunter_po-nemecki_Li|title=Дискаунтер по-немецки: Lidl пришёл в Россию|date=19 May 2021|language=Russian|publisher=Деловой Петербург|first=Alexander|last=Lobanovsky}}</ref> |- |Ukraine |TBD |Plans of expansion to the Ukrainian market officially confirmed. |<ref>{{cite web|last=Lebensmittel Zeitung|title=Lidl geht in die Ukraine|url=https://www.lebensmittelzeitung.net/handel/nachrichten/expansion-lidl-geht-in-die-ukraine-161985?crefresh=1|access-date=17 October 2021|language=de}}</ref> |} == References == {{Reflist}} ==External links== {{Portal|Almanya}} {{Portal|Şirket}} {{Commons category|Lidl}} * [http://www.lidl.com/Web Web sitesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307022458/https://www.lidl.com/Web |date=2022-03-07 }} (Iňlis dili) * [http://www.lidl.tm/Web Türkmenistanyň web sitesi]{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Türkmen dili) {{company-stub}} [[Category:Şirketlar]] [[Category:Alman merkezeli şirketlar]] lf31yg3yzwr7puitr3fvx7a69ywh62f 0 24712 271177 269370 2026-10-07T01:24:14Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 271177 wikitext text/x-wiki '''Sertab Erener''' (1964 ýylyň 4 dekabrynda doglan) — türk aýdymçysy, aýdym ýazyjysy we kompozitorydyr<ref name=sarki>{{cite news|url=http://www.zaman.com.tr/pazar_dunyanin-her-yerinde-sarki-soylemek-istiyorum_999906.html|title=Dünyanın her yerinde şarkı söylemek istiyorum|newspaper=[[Zaman (newspaper)|Zaman]]|first=Emine|last=Dolmacı|date=27 June 2010|access-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418233304/http://www.zaman.com.tr/pazar_dunyanin-her-yerinde-sarki-soylemek-istiyorum_999906.html|archive-date=18 April 2015}}</ref><ref name=baba>{{cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/20443190.asp|title=Sertab Erener'in babasına ve hepimizin babalarına|newspaper=Hürriyet|first=Ayşe|last=Arman|date=29 April 2012|access-date=3 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120828181354/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/20443190.asp|archivedate=28 August 2012}}</ref>. Koloratura soprano sesi bilen ol [[Sezen Aksu]] üçin bek wokalist bolup işe başlady we Aksunyň kömegi bilen [[1990]] ýyllarda ilkinji studiýa albomyny çykardy. Klassiki sazda bilim alandygy sebäpli, ol ilki pop aýdymlaryny ýerine ýetirmekde kynçylyklara duçar boldy. Wagtal-wagtal synag işlerini ýerine ýetirse-de, ahyrsoňy öz aýdymlaryny has köp tomaşaçylara eşitdirmek üçin awangard eserleriniň ýerine pop aýdymlaryny döretmäge üns bermegi makul bildi. Käbir eserlerinde ol Günbatar aýdymlaryny we Gündogar aýdymlaryny birleşdirdi we operalardan, şeýle hem etniki elementleri bolan nusgawy türk aýdymlaryndan peýdalandy. 2000 ýyllaryň başynda Ýewropanyň bazaryna çykmagy bilen, onuň köp eserleri Türkiýede we Ýewropa ýurtlarynda hem satyldy. Sezen Aksunyň kömegi bilen 1992 ýylda Sakin Ol! Albomy bilen ilkinji gezek çykyş etdi we 1990 ýyllarda Lâ'l (1994), Sertab Gibi (1997) we Sertab Erener (1999) albomlaryny çykaryp, özüni türk pop aýdymçysy hökmünde tanatdy. Bu albomlardan "Sakin Ol!", "Aldyrma Deli Gönlüm", "Ateşle Barut", "Sewdam Aılyor", "Aslolan Aşktyr", "Yanarım", "Zor Kadyn" we "Wur üüreğim" aýdymlary Türkiýede birinji orna çykdy. 2000 ýyllaryň başynda "Kumsalda" we "Kendime Yeni Bir Ben Lazym" aýdymlaryny çykarmak bilen işini dowam etdirdi. 2003 ýylda Eurewrowideniýe aýdym-saz bäsleşiginde Türkiýäniň bu bäsleşikdäki ilkinji ýeňşini alamatlandyrýan "[[Everyway That I Can]]" aýdymy bilen ýeňiji boldy. 2004 ýylda ol "[[No Boundaries]]" albomyny, 2005 ýylda bolsa "Aşk Ölmez" albomyny çykardy. Bäş ýyldan soň, 2010 ýylda başga bir türk studiýa albomy "Rengârenk"-i çykardy we "Bu Böyle", "Açık Adres" we "Koparılan Çiçekler" atly hit aýdymlary albomy üstünlikli işe öwürdi we onuň aýdym-saz bazaryna gaýdyp gelmegini alamatlandyrdy. "Rengârenk"-den soň, ol kakasyna bagyşlanan "Ey Şuh-i Sertab" (2012) albomyny çykardy. Şol ýyl ol "Altyn Kelebek" baýraklarynda "Iň gowy zenan TSM solist" baýragyny aldy. 2013 ýylda onuň täze "Sade" albomy çykdy. "İyileşiyorum", "Öyle de Güzel" we "Söz" aýdymlary Türkiýede hit boldy. 2016 ýylda "Kırık Kalpler Albümü" albomynyň çykmagy bilen Erener 90 ýyllaryň stiline gaýdyp gelýändigini aýtdy. Albom oňyn synlar aldy we "Kime Diyorum" we "Olsun" ikisi hem Türkiýede hit aýdymlara öwrüldi<ref>{{cite news|url=http://www.milliyet.com.tr/sertab--devletle-tanisti/magazin/magazindetay/28.05.2003/958668/default.htm|title=Sertab, devletle tanıştı|newspaper=Milliyet|page=3|location=Ankara|date=28 May 2003|access-date=25 April 2003}}</ref>. Erener öz aýdym-saz stili üçin öwgüli sözler aýtdy we Sezen Aksu tarapyndan açylan iň üstünlikli sungatçylaryň biridir. [[Ýewrowideniýe Bäsleşigi|Ýewrowideniýe]]däki çempionlygy sebäpli ol Döwlet Hyzmat Medalyna mynasyp boldy. 2014 ýylda "Hürriýet" ony "Respublikanyň 91 ýyllygynyň 91 simwolynyň" sanawyna goşdy. Aýdymçy hökmünde karýerasyndan başga-da, ol bir ýyllap Müjdat Gezen sungat merkezinde saz öwretdi. Erener üç gezek öýlendi, olaryň ikinjisi 1990-96 ýyllar aralygynda Lewent Ýüksel bilen boldy. Ol 2015 ýylda Emre Kula bilen öýlendi. Karýerasynyň dowamynda ol ýedi gezek Kral TV wideo aýdym-saz baýragyny, şeýle hem iki gezek "Altyn kelebek" baýragyny gazandy we başga-da dürli nominasiýalara mynasyp boldy. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar|2}} {{Ýewrowideniýe aýdym bäsleşiginiň ýeňijileriniň sanawy}} {{DEFAULTSORT:Erener, Sertab}} [[Kategoriýa:1964 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:Üç oktawaly ses diapazonly aýdymçylar]] [[Kategoriýa:Stambuldan gelen aýdymçylar]] [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Türk zenan pop aýdymçylary]] [[Kategoriýa:Türk pop aýdymçylary]] [[Kategoriýa:Türk aýdymçy-kompozitorlary]] [[Kategoriýa:Ýewrowideniýe aýdym bäsleşiginiň ýeňijisi bolan aýdym ýazyjylar]] [[Kategoriýa:Iňlis dilinde gürleýän türk aýdymçylary]] [[Kategoriýa:Türk sopranolary]] [[Kategoriýa:Altyn kelebek baýragynyň eýeleri]] [[Kategoriýa:Türk söz ýazyjylary]] [[Kategoriýa:Motéma aýdym-saz artistleri]] [[Kategoriýa:Döwlet tapawutlanan hyzmat medalynyň eýeleri]] [[Kategoriýa:Ýewrowideniýe aýdym bäsleşiginiň ýeňijileri]] l7n07qk2ers8cmc3yjhdb9f7x9z6bpx 0 25072 271171 271046 2026-10-07T00:08:32Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 271171 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Brian Boitano in 2010.jpg | caption = | full_name = Brian Anthony Boitano | birth_date = {{Birth date and age|1963|10|22}} | birth_place = Mountain View, California | height = 5 ft 11 in | country = {{USA}} | discipline = | retired = 1988, 1994 }} '''Brian Boitano''' (Braýan Entoni Boitano, doglan senesi: 1963 ýylyň 22-nji oktýabry) — Kaliforniýanyň Sanniweýl şäherinden bolan amerikan figuristi (buzda şekilli typyjy). Ol 1988 ýylky Olimpiýa oýunlarynyň çempiony, 1986 we 1988 ýyllaryň dünýä çempiony, şeýle-de 1985–1988 ýyllar aralygynda ABŞ-nyň milli çempiony bolupdyr<ref name=":2">{{cite magazine |url=http://www.tvguide.com/celebrities/brian-boitano/bio/214572 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224021757/http://www.tvguide.com/celebrities/brian-boitano/bio/214572 |url-status=dead |archive-date=December 24, 2013 |title=Brian Boitano: Biography |magazine=[[TV Guide]] |access-date=December 19, 2013}}</ref>. Boitano 1988 ýylky möwsümden soň professional derejä geçdi. Halkara buzda typmak birleşiginiň (ISU) täze düzgünlerine laýyklykda, ol 1993 ýylda ýaryşlara gaýdyp geldi we 1994 ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp, altynjy orny eýeledi<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Maddie |date=2019-07-19 |title=Brian Boitano {{!}} U.S. Olympic & Paralympic Hall of Fame |url=https://usopm.org/brian-boitano/ |access-date=2023-05-05 |website=United States Olympic & Paralympic Museum |language=en-US}}</ref>. 1996 ýylda ol Bütindünýä figuristleriň şöhrat zalyna we ABŞ-nyň figuristleriň şöhrat zalyna girizildi<ref>{{Cite web |title=U.S. Figure Skating Hall of Fame {{!}} U.S. Figure Skating |url=https://www.usfigureskating.org/about/who-we-are/us-figure-skating-hall-of-fame |access-date=2023-05-05 |website=www.usfigureskating.org |language=en}}</ref>. == Ilkinji ýyllary == Braýan Boitano 1963 ýylda doguldy we Kaliforniýanyň Mauntin-Wýu şäherinde ulaldy. Boitano Kaliforniýanyň Sanniweýl şäherindäki Marian A. Peterson orta mekdebini tamamlady<ref name=Peterson>[http://www.scu.k12.ca.us/news_and_events/hall_of_fame.htm Who's Who in Santa Clara Unified?]. Retrieved September 6, 2006. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060928172615/http://www.scu.k12.ca.us/news_and_events/hall_of_fame.htm |date=September 28, 2006 }}</ref>. Onuň maşgalasy demirgazyk Italiýadan bolup, ol italýan-amerikan gelip çykyşyna eýedir<ref>{{Cite web |url=http://www.niashf.org/inductees/brian-boitano/ |title=Brian-boitano – National Italian American Sports Hall of Fame |access-date=December 1, 2019 |archive-date=August 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814003433/https://www.niashf.org/inductees/brian-boitano/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hgtv.com/shows/the-brian-boitano-project |title=The Brian Boitano Project}}</ref>. Ulalansoň, ol San-Fransiskoda ýaşady<ref>{{Cite news |url=https://www.sfgate.com/entertainment/article/skater-brian-boitano-is-cooking-up-a-storm-3289003.php |title=Skater Brian Boitano is cooking up a storm |first=Janny |last=Hu |work=San Francisco Chronicle |date=August 18, 2009}}</ref>. == Buzda şekilli typmak karýerasy == === Karýerasynyň başy === Çagalykdan buzda typyp başlan Braýan Boitano 1978 ýylda ABŞ-nyň ýetginjekler arasyndaky çempionatynda altyn medal gazandy we halkara derejesinde ilkinji gezek 1978 ýylky ýetginjekleriň arasyndaky dünýä çempionatynda bürünç medal almak bilen özüni tanatdy; şol ýaryşda ol bürünç medal ugrundaky bäsleşikde geljekki garşydaşy Braýan Orserden üstün çykypdy<ref>{{Cite book |last=Smith |first=Beverley |title=A Year in Figure Skating |year=1997 |publisher=McClelland & Stewart |isbn=0-7710-2755-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/yearinfigureskat00beve}}</ref><ref name=":3">{{Cite book |last=Hines |first=James R. |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000hine/mode/1up?view=theater |title=Historical Dictionary of Figure Skating |date=2011 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6859-5 |location=Lanham, Maryland |page=42}}</ref>. Karýerasynyň başynda Boitano esasan özüniň böküşleri bilen tanalýardy. Ol beýleki birnäçe türgen bilen birlikde erkekleriň arasyndaky buzda typmak sportunyň tehniki mümkinçiliklerini ösdürmäge goşant goşdy. 1982 ýylda Boitano "üç gezekli Aksel" (triple Axel) böküşini üstünlikli ýerine ýetiren ilkinji amerikan türgeni boldy. 1987 ýylda ol özüne mahsus bolan "Boitano üç gezekli Luts" (Boitano triple Lutz) böküşini hödürledi; bu böküşde türgen çep goluny başynyň ýokarsyna galdyrýardy. Ol 1986–87 ýyllar möwsüminde we 1988 ýylky dünýä çempionatynda dört gezekli böküşi (quadruple jump) ýerine ýetirmäge synanyşdy, ýöne böküşi arassa (kämil) ýagdaýda ýerine ýetirip bilmedi; Ol iki gezek düşüş wagtynda iki aýagyna birden düşdi<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.teamusa.org/News/2018/February/19/Brian-Boitano-Looks-Back-On-The-Battle-Of-The-Brians-On-30th-Anniversary-Of-Olympic-Gold |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220101511/https://www.teamusa.org/News/2018/February/19/Brian-Boitano-Looks-Back-On-The-Battle-Of-The-Brians-On-30th-Anniversary-Of-Olympic-Gold |url-status=dead |archive-date=February 20, 2018 |title=Brian Boitano Looks Back On 'The Battle Of The Brians' On 30th Anniversary Of Olympic Gold |last=Rosen |first=Karen |date=February 19, 2018 |website=Team USA |access-date=June 13, 2019}}</ref>. 1983 ýylky Dünýä çempionatynda ol ýaryşda alty sany üç aýlanmaly böküşiň (triple jumps) hemmesini üstünlikli ýerine ýetiren ilkinji konkide typyjy boldy. Soňlugy bilen ol erkin programma çykyşyna mümkin bolan iň ýokary san bolan sekiz sany üç aýlanmaly böküşi goşdy we olary üstünlikli ýerine ýetirdi ("Zayak düzgünine" serediň). Bir sany üç aýlanmaly "flip" we bir sany üç aýlanmaly "Axel" böküşini ýerine ýetiren bäsdeşi Braýan Orser bilen bäsleşmek üçin, ol iki sany "flip" we iki sany üç aýlanmaly "Axel" böküşini ýerine ýetirýärdi<ref name=":0" />. Diňe 1987 ýylda dünýä çempiony adyny gorap bilmäninden soň, Boitano çykyşynyň çeperçilik derejesini ýokarlandyrmaga aýratyn üns berip başlady. Bu maksat bilen ol meşhur horeograf Sandra Bezik bilen işleşdi<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=z8p3EhqI94s&t=95s |title=Video 1988 Winter Olympic Free Skate Program|website=[[YouTube]] |date=May 4, 2017 }}</ref>. Boitano 1984 ýylky ABŞ-nyň figuraly typyş çempionatynda ikinji orny eýeläp, 1984 ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazandy. Olimpiýa oýunlarynda bäşinji orny eýelemegi onuň geljek dört ýylyň dowamyndaky üstünliklerine esas döretdi. === Dünýä çempiony === 1984 ýylky Olimpiýa oýunlaryndan soň we Skott Hamiltonyň sport karýerasyny tamamlamagy bilen, birnäçe buzda typyjy medal gazanmaga dalaşgär hökmünde öňe çykdy<ref>{{Cite web |title=The Eighties {{!}} U.S. Figure Skating |url=https://www.usfigureskating.org/eighties |access-date=2023-05-05 |website=www.usfigureskating.org |language=en |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505085443/https://www.usfigureskating.org/eighties |url-status=dead}}</ref><ref name=":3" />. Boitano 1985 ýylda ABŞ-nyň figuraly typmak boýunça çempionatynda ýeňiş gazandy; bu onuň gazanan dört çempionlyk titulynyň ilkinjisi boldy<ref name=si021786>{{cite magazine |url=http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1064528/1/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104113530/http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1064528/1/index.htm |url-status=dead |archive-date=November 4, 2012 |title=Books Or Blades, There's No Doubting Thomas |first=E.M. |last=Swift |date=February 17, 1986 |magazine=[[Sports Illustrated]] |access-date=June 18, 2011}}</ref>. Hamiltondan soňky döwrüň ilkinji dünýä çempionatynda (1985 ýyl) Aleksandr Fadeýew ýeňiji boldy, Braýan Orser ikinji, Boitano bolsa üçünji orny eýeledi. 1986 ýylky ABŞ çempionatyndan birnäçe hepde öň sag aýagynyň siňňirlerini şikeslendirmegine garamazdan, ol ýaryşa gatnaşyp, ikinji gezek milli çempion adyny gazandy. 1986 ýylky dünýä çempionatynda Boitano çempionlyk titulyny gazandy; şol bir wagtyň özünde, ýeňiş gazanmak üçin amatly ýagdaýda bolandygyna garamazdan, Fadeýew erkin programmany şowsuz ýerine ýetirdi; Orser ýene-de ikinji orny eýeledi<ref>{{Cite web |title=The Eighties {{!}} U.S. Figure Skating |url=https://www.usfigureskating.org/eighties |access-date=2023-05-05 |website=www.usfigureskating.org |language=en |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505085443/https://www.usfigureskating.org/eighties |url-status=dead}}</ref><ref name=":3" />. 1986–87 möwsümde Boitano öz programmalaryna üç täze elementi girizdi: "Tano" usulyndaky üç aýlanmaly "lutz" (triple lutz) we dört aýlanmaly "toe loop" (quadruple toe loop), şeýle hem gözüni daňyp çykyş etmek; ýöne ol ýaryşlarda dört aýlanmaly böküşi hiç haçan kämil derejede ýerine ýetirip bilmedi. 1987 ýylky dünýä çempionaty Sinsinnati şäherinde geçirildi, bu bolsa hereket edýän dünýä çempionyna öz ýurdunda çykyş etmegiň artykmaçlygyny berdi. Ýaryşyň netijesi 1988 ýylky Olimpiýa oýunlary üçin esasy ugry kesgitledi. Ol dört aýlanmaly "toe loop" böküşini ýerine ýetirmäge synanyşanda ýykyldy we ikinji orny eýeledi<ref name=si021786/>. Öz ýurdunda dünýä çempionlygy titulyny Orsere kaptyranyndan soň, Boitano we onuň tälimçisi Linda Liwer, eger onuň Olimpiýa çempiony bolmagy göz öňünde tutulýan bolsa, käbir üýtgeşmeleriň zerurdygyny karara geldiler<ref name="passiontoskate">{{Cite book |last=Bezic |first=Sandra |author-link=Sandra Bezic |author2=Hayes, David |author-link2=David Hayes (author) |title=The Passion to Skate: An Intimate View of Figure Skating |year=1998 |publisher=Andrews McMeel Pub |isbn=0-8362-6452-5}}</ref>. Ol hemişe tehniki talaplar ("birinji baha") boýunça güýçli bolupdyr, ýöne çeperçilik ("ikinji baha") babatda gowşakdyr. Ol özüni "böküş roboty" diýip häsiýetlendirýärdi. Sungat ussady hökmünde ösmegine kömek etmek üçin, ol 1987–1988 ýyllaryň Olimpiýa möwsümi üçin programmalaryny düzmek maksady bilen horeograf Sandra Beziki işe aldy.[14] Bezik arassa çyzyklary görkezýän we 5' 11" Boitanonyň konki sürmek ukyplaryny nygtaýan iki programmany horeografiýa etdi.[14] Gysga programma Giacomo Meýerbeeriň "Les Patineurs" baletine esaslanýar, onda ol XIX asyra degişli hereketleri ulanyp, öz tilsimlerini görkezýän özüni görkezen ýaş ýigidiň keşbini janlandyrýar.[14] Bir pursatda ol konki pyçagyndaky buz böleklerini, ýagny gary süpürip, üçlü Aksel kombinasiýasyny ýerine ýetirenden soň, ony egnine zyňýar. Erkin konki sürmek programmasy esgeriň durmuşynyň dürli tapgyrlaryny jikme-jik beýan edýän "Napoleon" filminiň sazyna esaslanýar<ref name="passiontoskate" />. Boitano täze programmalaryny 1987 ýylda Kanadanyň Alberta ştatynyň Kalgari şäherindäki Saddledome şäherinde geçirilen "Skate Canada" ýaryşynda ilkinji gezek görkezdi<ref name="passiontoskate" />. Üç aýdan soň ol Braýan Orser bilen Olimpiýa çempionlygy ugrunda bäsleşjek ýeri şu ýerde boldy. Onuň täze maksatnamalary tomaşaçylar tarapyndan aýak üstünde el çarpyşmalar bilen garşylandy<ref name="passiontoskate" />. Orser ýaryşda ýeňiş gazansa-da, Boitano arassa konki sürdi, ýedi üçlü böküşi ýerine ýetirdi, şol sanda böküşe aýak hereketi bölümi hem goşuldy, ýöne meýilleşdirilen ikinji üçlü Aksel ýaryşyny geçirdi. Topar onuň täze programmalarynyň güýjüne şeýle bir ynamlydy welin, dört barmakly aýak halkasyny goýberdiler, eger-de bu ýagdaýa düşse, tehniki taýdan Orserden bir egin ýokary goýup bilerdi<ref name="passiontoskate" />. 1988 ýylda Birleşen Ştatlaryň figuralaýyn typmak boýunça çempionatyndaky gysga programma iň gowy waka boldy. Boýtano dokuz eminden sekizisinden 6.0 bahasyny aldy, bu ikinji bahady. Onuň erkin typmagy kemçiliklidi. Gijikmeler sebäpli, ol ýary gijeden soň typmady. Şeýle-de bolsa, ol ýaryşda ýeňiş gazandy we milli çempion (ABŞ) hökmünde Olimpiýa oýunlaryna gatnaşdy, Orser hem (Kanadanyň wekili) ýaly. === 1988 ýylyň Olimpiadasy: "Braýanlaryň göreşi" === Olimpiada başlananda, Boitano we Braýan Orseriň ikisi-de dünýä çempiony adyny gazanan we deňagramly çykyş maksatnamasyna eýe türgenlerdi. Boitano has gowy tehniki ussatlygy, Orser bolsa has gowy artistizmi bilen tapawutlanýardy<ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Randy |date=1988-02-20 |title=WINTER OLYMPICS : THE BATTLE OF THE BRIANS BEGUILES : But to Boitano and Orser, This Is Just Another Duel Between Friends |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-02-20-sp-11164-story.html |access-date=2023-06-14 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Bäsdeşligi has-da güýçlendiren ýagdaý, ikisiniň hem harby temadaky çykyşlary ýerine ýetirmegi boldy. Boitanonyň erkin programmasy "Napoleon we Jozefina" atly telewizion mini-serialyň sazyna düzülipdi. Ol bu çykyşynda gyzyl bezegli we погоnly (harby egin nyşanly) gök reňkli, süýnýän matadan tikilen geýim geýipdi hem-de sazyň mümkinçilik berşiçe harby hereketleri we duruşlary ulanypdy<ref>{{Cite web |title=The Battle of the Brians: A Retrospective {{!}} U.S. Figure Skating |url=https://www.usfigureskating.org/news/article/battle-brians-retrospective |access-date=2023-05-09 |website=www.usfigureskating.org |date=September 16, 2021 |language=en}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite book |last=Kestnbaum |first=Ellyn |title=Culture on Ice: Figure Skating and Cultural Meaning |publisher=Wesleyan Publishing Press |year=2003 |isbn=0-8195-6641-1 |location=Middleton, Connecticut |pages=193}}</ref>. 1988 ýylyň Gyşky Olimpiadasyndaky "Braýanlaryň göreşi" Boitanonyň höwesjeň türgen hökmündäki karýerasynyň iň möhüm wakasy boldy. Ýaryşyň erkin programma tapgyryna geçilende Boitano bilen Orseriň netijeleri deň diýen ýaly bolup, şol tapgyrda ýeňiş gazanan türgen umumy ýaryşda hem ýeňiji bolmalydy. Aleksandr Fadeýew ýaryşyň hökmany şekiller (figures) tapgyrynda ýeňiş gazanypdy, Boitano ikinji, Orser bolsa üçünji orny eýeläpdi. Gysga programmada Orser birinji, Boitano bolsa ikinji orny alypdy. Şol döwürde erkin programma umumy balyň 50%-ini düzýärdi, şonuň üçin Boitano erkin programmada ýeňilse, öňdäki ornuny saklap galyp bilmezdi<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=z8p3EhqI94s&t=95s |title=Video 1988 Winter Olympics Free Skate|website=[[YouTube]] |date=May 4, 2017 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-01-12 |title=The Battle of the Brians |url=https://www.cbc.ca/sportslongform/entry/the-battle-of-the-brians |access-date=2023-05-09 |website=cbc.ca}}</ref><ref name=":3" />. Boitano tehniki taýdan ajaýyp we arassa çykyş edip, sekiz sany üç aýlanmaly böküşi (şol sanda iki sany "aksel" we "üç aýlanmaly flip – üç aýlanmaly tulup" utgaşmasyny) ýerine ýetirdi<ref>{{Cite web |title=Brian Boitano |url=https://www.teamusa.org/Hall-of-Fame/Hall-of-Fame-Members/Brian-Boitano |access-date=2023-05-09 |website=teamusa.org}}</ref>. Ikinji "üç aýlanmaly aksel" böküşini arassa ýerine ýetirmegi, belki-de, bu göreşde möhüm rol oýnady. Orser böküşleriň birinde kiçijik ýalňyşlyk goýberdi we meýilleşdiren ikinji "üç aýlanmaly aksel" böküşini ýerine ýetirmedi. Boitano bu göreşde eminleriň sesleriniň 5-e garşy 4 gatnaşygy bilen ýeňiş gazandy<ref name=":1">{{Cite web |title=Brian Boitano |url=https://www.emmys.com/bios/brian-boitano |access-date=2023-05-09 |website=Television Academy |language=en}}</ref>. Soňra Kanadanyň Figurali typmak assosiasiýasynyň eminler toparyndaky birnäçe ýurt, hususan-da Gündogar Germaniýa we SSSR bilen "ses alyş-çalyş" ylalaşygyny baglaşandygy mälim boldy. Emma bu synanyşyk ters netije berdi, sebäbi sowet emini ylalaşyga eýermekden ýüz öwrüp, "wyždanyna görä" ses berdi we Boitanony birinji orna goýdy. Eger federasiýasynyň görkezmesine eýeren bolsady, Boitano altyn medaly ýitirerdi. Kazy federasiýa tarapyndan derrew işden çetleşdirildi. Hünärmenler iki türgeniň arasyndaky bal tapawudynyň näme üçin şeýle az bolandygyna düşünip bilmediler, sebäbi Boitanonyň çykyşynda Orseriň programmasynda bolmadyk elementler — iki sany üç gezek aýlanmaly "aksel" (triple axel), iki sany üç gezek aýlanmaly "flip" we üç gezek aýlanmaly bökmeleriň utgaşmasy (kombinasiýasy) bardy<ref name="hines-43">Hines (2011), p. 43</ref>. Bu ýeňiş bilen Boitano üç gezek aýlanmaly bökmeleriň alty görnüşiniň hemmesini ýerine ýetiren ilkinji Olimpiýa çempiony boldy. Boitano altyn medaly ABŞ-nyň baýdagynyň şekili çekilen konkilerde çykyş edip gazandy. Häzirki wagtda olar Smitson institutynyň düzümindäki Milli amerikan taryhy muzeýiniň kolleksiýasynyň bir bölegi bolup durýar. Olimpiýa oýunlaryndan soň, hem Orser, hem-de Boitano 1988 ýylky dünýä çempionatyna gatnaşdylar we onda Boitano ýeňiş gazandy. === Kärinçilik karýerasy we höwesjeň derejesine gaýdyp gelmek === Olimpiýa oýunlaryndan soň Boitano professional derejedäki ýaryşlarda üstünlik gazanyp, yzly-yzyna on sany professional ýaryşda, şol sanda bäş gezek yzly-yzyna Dünýä professional çempionatynda we dört gezek yzly-yzyna "Challenge of Champions" ýaryşynda ýeňiji boldy<ref>{{Cite web |last=Randy Harvey |date=1993-03-30 |title=Boitano Plans to Skate in '94 Olympics : Winter Games: The 1988 gold medalist, who had turned pro, will apply to regain his eligibility for the competition at Lillehammer, Norway. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-03-30-sp-16946-story.html |access-date=2023-05-09 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Şeýle hem, Boitano "Carmen on Ice" taslamasynda çykyş etdi we bu işi üçin "Emmy" baýragyna mynasyp boldy. Ol köp ýyllar dowamynda "Champions on Ice" topary bilen çykyş etdi. Ol höwesjeňleriň ýaryşlaryna gaýdyp gelmegi we Olimpiýa oýunlaryna ýene bir gezek gatnaşmagy maksat edinipdi<ref>{{Cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/43609911 |jstor=43609911 |last1=Riordan |first1=Jim |title=Rewriting Soviet Sports History |journal=Journal of Sport History |year=1993 |volume=20 |issue=3 |pages=247–258}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Knisley |first=Michael |title=1998 Ad |magazine=Sporting News |date=March 7, 1994 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1208/is_n10_v217/ai_15194066/pg_1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015153657/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1208/is_n10_v217/ai_15194066/pg_1 |url-status=usurped |issue=10 |volume=217 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=December 7, 2006}}</ref>. 1993 ýylyň iýun aýynda Halkara Konki sporty bileleşigi (ISU) köplenç "Boitano düzgüni" diýlip atlandyrylýan düzgüni girizdi; bu düzgün professionallara "höwesjeň" ýa-da ýaryşlara gatnaşmaga hukukly ("eligible") konkiçiler derejesine gaýdyp gelmäge mümkinçilik berýärdi. Boitano bilen birlikde başgalar, şol sanda 1988 ýylky bürünç we 1992 ýylky altyn medal eýesi ukrainaly Wiktor Petrenko hem bu mümkinçilikden peýdalandy. ISU-nyň bu karary Boitanonyň 1990 ýyllaryň başynda işjeň gatnaşmagynyň netijesinde kabul edildi; şol döwürde Halkara Olimpiýa komiteti türgenleriň gazançlaryna degişli galan çäklendirmeleri aýrypdy. Öň, komitet Gündogar blogyna degişli döwlet tarapyndan goldanylýan "höwesjeňleriň" ýaryşmagyna rugsat berip, Günbatar ýurtlarynyň professionallaryny ret etmekde aýyplanýardy. Boitano Norwegiýanyň Lillehammer şäherinde geçiriljek 1994 ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak üçin höwesjeň derejesine gaýdyp geldi<ref>{{Cite news |last=Vevsey |first=George |title=Winter Olympics: Sports of the Times; Comforting to Know Standards Still Exist |work=[[The New York Times]] |date=February 21, 1994 |url=https://www.nytimes.com/1994/02/21/sports/winter-olympics-sports-of-the-times-comforting-to-know-standards-still-exist.html |access-date=April 26, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Longman |first=Jere |title=WINTER OLYMPICS; Escapades on Ice: Favorites Go Slip-Sliding Away |work=[[The New York Times]] |date=February 18, 1994 |url=https://www.nytimes.com/1994/02/18/sports/winter-olympics-escapades-on-ice-favorites-go-slip-sliding-away.html |access-date=April 26, 2014}}</ref>. Boitano 1994 ýylky ABŞ-nyň figurly typmak boýunça çempionatynda çykyş etdi; gysga programmadan soň öňdeligi eýelese-de, uzak programmada Skott Dewise 6–3 hasabyndaky bölünik sesler bilen ýeňildi. Boitano Olimpiýa ýygyndysyna saýlanyp alyndy. Güýçli bäsdeşleriň arasynda medal gazanmaga esasy dalaşgär hökmünde Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan Boitano, karýerasynda ilkinji gezek gysga programma wagtynda "üçleýin Aksel" (triple Axel) kombinasiýasyny ýerine ýetirip bilmedi. Bu ýalňyşlyk örän gymmat düşdi we Boitanony medal ugrundaky göreşden çykardy. Ol uzak programmany gowy ýerine ýetirdi we ýaryşy 6 orunda tamamlady<ref name=sr>[https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bo/brian-boitano-1.html Brian Boitano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106090050/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bo/brian-boitano-1.html |date=January 6, 2009 }}. sports-reference.com</ref><ref name="hines-43"/>. Şondan soň Boitano professional derejä gaýdyp geldi. 1996 ýylda ol Figurly typmak boýunça Dünýä şöhrat zalyna we ABŞ-nyň Figurly typmak boýunça şöhrat zalyna girizildi<ref>[https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/sochi/2013/12/19/brian-boitano-announces-he-is-gay-sochi-delegation/4125427/ Brian Boitano announces he's gay before trip to Sochi], by Christine Brennan, at ''[[USA Today]]''; published December 19, 2013. Retrieved December 20, 2013.</ref><ref name=Sieczkowski>{{cite web |url=https://www.huffpost.com/entry/brian-boitano-comes-out-gay_n_4474418 |title=Figure Skater Brian Boitano Comes Out As Gay Ahead Of Sochi Olympics |last=Sieczkowski |first=Cavan |work=[[HuffPost]] |date=December 19, 2013}}</ref>. == Şahsy durmuşy == [[File:Brian Boitano on July 27, 2024, in Paris, France (cropped).jpg|thumb|Braýan Boitano Parižde (Fransiýa) geçirilen 2024 ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda]] 2013 ýylyň dekabrynda Boitano Russiýanyň Soçi şäherinde geçiriljek 2014 ýylyň gyşky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşjak ABŞ-nyň wekiliýetiniň düzümine girizildi. Şol bellenilme bilen baglanyşyklylykda, Boitano özüniň geý (gomoseksual)digini köpçülige mälim etdi<ref>[https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/sochi/2013/12/19/brian-boitano-announces-he-is-gay-sochi-delegation/4125427/ Brian Boitano announces he's gay before trip to Sochi], by Christine Brennan, at ''[[USA Today]]''; published December 19, 2013. Retrieved December 20, 2013.</ref><ref name=Sieczkowski/>. Soçidäki oýunlar we Russiýa, 2013 ýylyň iýunynda kabul edilen Russiýanyň geýlere garşy "təbliğat" kanuny sebäpli tankydyň we LGBT aktiwizminiň nyşanyna öwrüldi. 2014 ýylyň ýanwarynda Boitano "Associated Press" agentligine beren interwýusynda, wekiliýetiň düzümine girizilmezinden öň özüniň bu barada açyk aýtmak islemeändigini aýtdy<ref name=bloombergputinsigns>{{cite news |last=Rose |first=Scott |title=Putin signs law banning gay 'propaganda' among children |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-06-30/putin-signs-law-banning-gay-propaganda-among-children.html |work=Bloomberg |date=July 1, 2013}}</ref><ref>{{cite news |first=Barry |last=Wilner |date=January 9, 2014 |url=http://bigstory.ap.org/article/boitano-never-planned-gay-announcement |title=Boitano never planned gay announcement |agency=[[Associated Press]] |access-date=January 10, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110223517/http://bigstory.ap.org/article/boitano-never-planned-gay-announcement |archive-date=January 10, 2014 |df=mdy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110223517/http://bigstory.ap.org/article/boitano-never-planned-gay-announcement |archivedate=January 10, 2014}}</ref><ref>{{Cite web |title=Brian Boitano: I never intended to reveal I'm gay |date=January 10, 2014 |url=https://www.cbsnews.com/news/brian-boitano-i-never-intended-to-reveal-im-gay/ |publisher=CBS News |language=en-US |access-date=May 22, 2020}}</ref>. Boitanonyň uly dogany [[Mark Boitano]] gozgalmaýan emläk boýunça agent we öňki syýasatçydyr. Ol 1997 ýyldan 2013 ýyla çenli Nýu-Meksiko ştatynyň Senatynyň agzasy bolup işledi<ref>{{Cite web |title=Mark Boitano says his brother's legacy is more than his sexuality|url=https://www.abqjournal.com/350280/boitano-says-brothers-legacy-is-more-than-his-sexuality.html |work=Albuquerque Journal| access-date=2021-11-01 }}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Boitano, Brian}} [[Kategoriýa:1963 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:Amerikaly erkek ýekelikdäki figuristler]] [[Kategoriýa:Amerikaly erkek ýazyjylar]] [[Kategoriýa:Italiýa gelip çykyşly amerikan ýazyjylar]] [[Kategoriýa:1984 ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň figuristleri]] [[Kategoriýa:1988 ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň figuristleri]] [[Kategoriýa:1994 ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň figuristleri]] [[Kategoriýa:Figurly typmak boýunça teswirçiler]] [[Kategoriýa:Food Network-iň aşpezleri]] [[Kategoriýa:LGBTQ figuristleri]] [[Kategoriýa:San-Fransisko aýlag sebitinden LGBTQ wekilleri]] [[Kategoriýa:Amerikaly geý türgenler]] [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:ABŞ-nyň Olimpiýa figuristleri]] [[Kategoriýa:Figurly typmak boýunça ABŞ-nyň Olimpiýa altyn medalçylary]] [[Kategoriýa:Mauntin-Wýu (Kaliforniýa) şäherinden türgenler]] [[Kategoriýa:Figurly typmak boýunça dünýä çempionatlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:Figurly typmak boýunça ýetginjekleriň arasyndaky dünýä çempionatlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:1988 ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:XXI asyryň amerikan LGBTQ wekilleri]] [[Kategoriýa:XX asyryň amerikan türgenleri]] pixrcaap2p549i85lb64csqmit21hie 0 25074 271172 271049 2026-10-07T00:35:18Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 271172 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Irina Krush | image = Krush Irina (30073356050) (cropped) (cropped).jpg | caption = Krush [[42 küşt olimpiadasy|42 Küşt olimpiadasynda]], 2016 | birth_name = Irina Borisivna Krush | country = Amerikanyň Birleşen Ştatlary | birth_date = {{Birth date and age|1983|12|24}} | birth_place = [[Odesa]], Ukrain SSR, Sowet Soýuzy | title = [[Grossmeýster (küşt)|Grossmeýster]] (2013) |spouse = [[Pascal Charbonneau]] | peak_rating = 2502 (2013 ýylyň oktýabry) }} '''Irina Krush''' (Irina Borisowna Kruş, {{lang-uk|Ірина Борисівна Круш}}; doglan senesi: 1983 ýylyň 24 dekabry) — amerikan şahmat grossmeýsteri. Ol ABŞ-nyň adyndan çykyş edip, grossmeýster (GM) derejesini gazanan ýeke-täk aýal-gyzdyr. Kruş sekiz gezek ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky çempiony we iki gezek "Women's American Cup" ýaryşynyň ýeňijisi boldy. == Irki ýyllary == Irina Kruş SSSR-iň (häzirki Ukraina) Odessa şäherinde ýewreý maşgalasynda doguldy we 1989 ýylda ene-atasy bilen bilelikde Brukline göçdi. Kollejde şahmat oýnan kakasy oňa şahmat oýnamagy öwretdi. Ol 6 ýaşyndaka ilkinji ýaryşynda ýeňiş gazandy, 7 ýaşynda bolsa Polşada geçirilen 10 ýaşa çenli gyzlaryň arasyndaky dünýä ýetginjekler çempionatynda ABŞ-nyň adyndan çykyş etdi<ref name="New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/05/27/sports/chess-coronavirus-irina-krush.html |title=A Chess Prodigy's Return to Health Brings Cheer to the Game |work=[[The New York Times]] |first=David |last=Waldstein |date=May 27, 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527071036/https://www.nytimes.com/2020/05/27/sports/chess-coronavirus-irina-krush.html |archive-date=May 27, 2020}}</ref><ref name="New York Times" />. == Şahmat karýerasy == 14 ýaşyndaka Kruş 1998 ýyldaky ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempionatynda ýeňiş gazanyp, taryhda ABŞ-nyň iň ýaş zenan çempiony boldy. Ol bu çempionaty ýene-de ýedi gezek — 2007, 2010, 2012, 2013, 2014, 2015 we 2020 ýyllarda gazandy<ref name="bird">{{Cite web |url=http://www.uschess.org/index.php/October/Krush-Wins-Her-Second-Championship.html |title=Krush Wins Her Second Championship |website=uschess.org |publisher=[[United States Chess Federation]] |access-date=}}</ref><ref name="chessbase2010">{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/saint-louis-irina-krush-us-women-s-champion-2010 |title=Saint Louis: Irina Krush US Women's Champion 2010 |date=July 20, 2010 |website=Chess News}}</ref><ref>{{cite web |url=http://uschesschamps.com/bio/krush |title=Irina Krush Bio |website=uschesschamps.com |publisher=Chess Club and Scholastic Center of Saint Louis |access-date=May 28, 2012}}</ref>. 1999 ýylda Kruş "Kasparow dünýä garşy" (Kasparov versus the World) atly şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Garri Kasparow ak şahmat figuralary bilen oýnady, internet ulanyjylary bolsa Microsoft-yň web sahypasy arkaly gara figuralar üçin edilmeli göçüşlere ses berdiler; bu işde olara Kruş we onuň üç sany deň-duşy — Etýen Bakro, Elizabet Pahts we Florin Felekan maslahat berdiler. Onunjy göçüşde Kruş täze bir göçüş usulyny (nowelty) teklip etdi we "Dünýä" topary şol teklibe ses berdi. Soňra Kasparow şol pursatda oýnuň gözegçiligini ýitirendigini we utýandygyny ýa-da utulýandygyny anyk bilmeýändigini aýtdy. Kruş, Niderlandlaryň Wijk aan Zee şäherinde geçirilen we 14 oýunçynyň gatnaşmagynda aýlawly ulgam boýunça guralan 2008 ýyldaky "Corus" şahmat ýaryşynyň "C" toparynda çykyş etdi. Ol bäş ýeňiş (şol sanda ýaryşyň soňky ýeňijisi Fabiano Karuananyň üstünden gazanylan ýeňiş), dört deňme-deň netije we dört ýeňliş bilen jemi 7/13 utuk toplap, bäşinji orny paýlaşdy<ref>{{Cite web |url=http://michaelnielsen.org/blog/kasparov-versus-the-world/ |title=Kasparov versus the World {{!}} Michael Nielsen |website=michaelnielsen.org |date=August 21, 2007 |access-date=April 30, 2016}}</ref>. 2013 ýylda, 2001 ýyldaky "NYC Mayor's Cup" halkara grossmeýster ýaryşynda, 2013 ýyldaky zenanlaryň arasyndaky şahmat boýunça dünýäniň toparlaýyn çempionatynda we "Baku Open 2013" ýaryşynda görkezen netijeleri sebäpli oňa grossmeýster ady berildi<ref>{{Cite web |url=http://en.chessbase.com/post/wijk-r13-aronian-carlsen-win-wijk-aan-zee-2008 |title=Wijk R13: Aronian, Carlsen win Wijk aan Zee 2008 |date=January 27, 2008 |publisher=ChessBase |access-date=April 3, 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.uschess.org/content/view/8160/431 |title=Carlsen and Aronian Win Corus |work=[[Chess Life Online]] |last=Shahade |first=Jennifer |author-link=Jennifer Shahade |date=January 28, 2008 |access-date=April 3, 2016}}</ref>. 2022 ýylda ol "American Cup" ýaryşynyň zenanlar bölüminde iki gezek ýeňilenden soň ýaryşdan çykarylýan ulgam (double-elimination) boýunça ýeňiji boldy<ref>{{cite web |url=https://chess24.com/en/watch/live-tournaments/us-womens-championship-2022/16/1/1 |title=Krush, Irina vs. Yu, Jennifer — U.S. Women's Championship |website=chess24.com |date=2022 |access-date=December 28, 2022 |archive-date=December 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228131505/https://chess24.com/en/watch/live-tournaments/us-womens-championship-2022/16/1/1 |url-status=dead}}</ref>. Şeýle-de, ol 2022 ýyldaky ABŞ-nyň zenanlaryň arasyndaky şahmat çempionatynda Jennifer Ýu bilen deň netije görkezdi, ýöne goşmaça oýunda (pleý-offda) ýeňildi<ref>{{Cite web |title=2022 American Cup – Day 9 Recap {{!}} www.uschesschamps.com |url=https://www.uschesschamps.com/2022-american-cup-recap/2022-american-cup-day-9-recap |access-date=June 3, 2022 |website=www.uschesschamps.com}}</ref>. === Toparlaýyn ýaryşlar === Krush 1998 ýyldan bäri zenanlaryň arasyndaky şahmat Olimpiadasynda ABŞ-nyň milli ýygyndysynyň düzüminde çykyş edip gelýär. ABŞ-nyň ýygyndysy 2004 ýylda kümüş, 2008 ýylda bolsa bürünç medal gazandy<ref>{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/susan-polgar-s-dream-comeback |title=Susan Polgar's dream comeback |date=November 11, 2004 |website=Chess News |publisher=ChessBase |access-date=June 5, 2019}}</ref>. 2022 ýylda Krush 44 şahmat Olimpiadasynda ABŞ-nyň zenanlar ýygyndysynyň agzasy boldy we topar ýaryşy dördünji orunda tamamlady<ref>{{Cite web |url=https://en.chessbase.com/post/olympiad-in-dresden-closing-ceremony-and-prize-giving |title=Olympiad in Dresden: Closing ceremony and prize giving |date=November 29, 2008 |website=Chess News |publisher=ChessBase |access-date=June 5, 2019}}</ref>. Şeýle hem, ol 2009 we 2013 ýyllarda zenanlaryň arasyndaky şahmat boýunça dünýä çempionatynda ABŞ-nyň toparynyň düzüminde çykyş etdi<ref>{{cite web|url=https://new.uschess.org/news/2022-us-olympiad-teams-revealed|access-date=2022-07-02|website=new.uschess.org|title=2022 U.S. Olympiad Teams Revealed|archive-date=2022-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628064612/https://new.uschess.org/news/2022-us-olympiad-teams-revealed|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chess-Results Server Chess-results.com - 44th Chess Olympiad 2022 Women |url=https://chess-results.com/tnr653632.aspx?lan=1 |access-date=2023-01-05 |website=chess-results.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105114020/https://chess-results.com/tnr653632.aspx?lan=1|archive-date=2023-01-05}}</ref>. Ol 2015 ýylda ABŞ-nyň şahmat ligasynda "Manhattan Applesauce" topary üçin oýnady; mundan ozal bolsa "New York Knights" toparynda (2005–2011, 2013) çykyş edipdi<ref>{{cite web |title=Irina Krush Profile |url=http://uschessleague.com/player.php?p=irina-krush |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114163149/http://uschessleague.com/player.php?p=irina-krush |archive-date=January 14, 2020 |access-date= |website=US Chess League}}</ref>. Krush we onuň öňki adamsy, kanadaly grossmeýster Paskal Şarbonno Beýik Britaniýanyň ligasynda "Guildford-ADC" topary üçin oýnadylar. 2020 ýylyň maý aýynda Krush FIDE-niň onlaýn milli ýygyndylar kubogynda ABŞ-nyň topary üçin çykyş etdi<ref name="New York Times" /><ref>{{Cite web |url=https://fide.com/news/503 |title=FIDE Chess.com Online Nations Cup Rosters: Team USA |website=[[FIDE.com]] |date=April 29, 2020 |access-date=}}</ref>. === Ýazyjylyk işi === Krush "Chess Life" žurnaly we "uschess.org" saýty üçin yzygiderli makalalar ýazýar. Onuň 2013 ýylda grossmeýster derejesini gazanmagy baradaky makalasy şol ýyl "US Chess" tarapyndan "Iň gowy makala" (Best of US Chess) diýlip ykrar edildi<ref>[http://main.uschess.org/content/view/152/203 Top Player Bios: GM Irina Krush]. United States Chess Federation.</ref>. == Şahsy durmuşy == Krush Bruklin şäherindäki "Edward R. Murrow" orta mekdebinde okady. Ol 2006 ýylda Nýu-Ýork uniwersitetiniň halkara gatnaşyklary fakultetini tamamlady<ref>[http://main.uschess.org/content/view/152/203 Top Player Bios: GM Irina Krush]. United States Chess Federation.</ref>. Krush özüni "hristian ýewreý" hasaplaýar; ol 2011 ýylda hristian dinini kabul edenden bäri hem ýewreý gelip çykyşyny, hem-de hristian ynanjyny özünde jemleýär<ref>{{cite web |url=http://en.chessbase.com/post/hillary-clinton-looking-for-irina-krush |title=Hillary Clinton: looking for Irina Krush |website=Chessbase.com |first=Frederic |last=Friedel |date=April 1, 2016}}</ref>. 2016 ýylyň mart aýynda Krush "Steve Harvey" atly gepleşikde öz keşbini janlandyrýan iki sany aktrisa bilen bilelikde çykyş etdi. Üçlük alyp baryjy Stiw Harwi we myhman Hillari Klinton tarapyndan berlen, onuň durmuşy we şahmat karýerasy baradaky soraglara jogap berdiler. Harwi hakyky Irina Kruşy dogry tapmagy başardy<ref>{{cite news |url=https://new.uschess.org/news/kosteniuk-crowned-isolated-chess-queen-krush-recovers-covid-19/ |title=Kosteniuk crowned Isolated Queen as Krush recovers from COVID-19 |work=[[Chess Life Online]] |last=Shahade |first=Jennifer |author-link=Jennifer Shahade |date=March 25, 2020}}</ref>. 2020 ýylyň martynda ol "orta derejeli" COVID-19 ýokançlygy sebäpli hassahana ýerleşdirildi we bejergi aldy, soňra bolsa öý şertlerinde karantinde sagalmagy üçin öýüne goýberildi. Karantinde wagty ol "Isolated Queens Swiss" atly zenanlaryň arasyndaky onlaýn blis şahmat ýaryşyna gatnaşdy. Ol ýaryşda 10 mümkinçilikden 7,5 utuk gazanyp, ýaryşyň ýeňijisi grossmeýster Aleksandra Kosteniukdan ýarym utuk yza galyp, ikinji orny paýlaşdy<ref>{{cite web |url=http://www.thechessmind.net/blog/2020/3/21/irina-krush-diagnosed-with-covid-19.html |title=Irina Krush, Diagnosed with COVID-19 |work=The Chess Mind |first=Dennis |last=Monokroussos |date=March 21, 2020}}</ref>. 2023 ýylyň 18 ýanwarynda Krush (we onuň ozalky şahmat garşydaşy Karissa Ýip) "The Price Is Right" gepleşiginiň ýörite "primetime" (iň köp tomaşa edilýän wagt) sanynda çykyş etdiler. Krush "Clock Game" oýnunda ýeňiş gazandy, ýöne "Showcases" tapgyryna geçip bilmedi<ref>{{Cite web |title=57SP |url=https://tpirepguide.com/?p=20067 |access-date=2023-12-03 |website=The Price is Right Episode Guide}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Amerikaly zenan şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Ukrain-ýewreý gelip çykyşly amerikanlar]] [[Kategoriýa:Amerikaly hristianlar]] [[Kategoriýa:Ýewreýlikden hristianlyga geçenler]] [[Kategoriýa:Şahmat boýunça grossmeýsterler]] [[Kategoriýa:Zenan şahmat grossmeýsterleri]] [[Kategoriýa:Zenan şahmat grossmeýsterleri]] [[Kategoriýa:Şahmat olimpiadalaryna gatnaşanlar]] [[Kategoriýa:Odessaly şahmatçylar]] [[Kategoriýa:Edward R. Murrow orta mekdebiniň uçurymlary]] [[Kategoriýa:Nýu-Ýork uniwersitetiniň uçurymlary]] [[Kategoriýa:SSSR-den ABŞ-a göçenler]] [[Kategoriýa:XXI asyr amerikan zenanlary]] [[Kategoriýa:XXI asyr amerikan şahmatçylary]] 5uyvgsqe7rjeuilt4po3ewkmqjslyl1 0 25095 271173 271155 2026-10-07T00:42:15Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 271173 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | header_color = yellow | name = Kadeena Cox | honorific_suffix = [[Britaniýa imperiýasynyň ordeni|OBE]] | image = Kadeena Cox Rio2016.jpg | image_size = <!--Diňe ini 220 pikseldan kiçi suratlar üçin. !--> | caption = Koks 2016ýylky Paralimpiýa oýunlarynda | birth_name = | full_name = | nickname = | disability_class = [[T38 (klassifikasiýa)|T38]], [[C4 (klassifikasiýa)|C4]] | birth_date = {{birth date and age|1991|3|10|df=yes}} | birth_place = [[Lids]], Günbatar Ýorkşir, Angliýa | death_date = | death_place = | height = <!-- {{convert| |cm|ftin}} (2012) !--> | weight = <!-- {{convert| |kg|lb}} (2012) !--> | website = <!-- {{URL|www.example.com}} !--> | country = Beýik Britaniýa | sport = Ýeňil atletika, welosport | event = T38 sprint, C4 parawelosport | college_team = | club = Sale Harriers | team = | turned_pro = | coach = Joseph McDonnell | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | paralympics = | highest_ranking = 1-nji - 100 m (T37)<br/>1-nji - 400 m '''WR''' (T38) | personal_best = {{nowrap|100 m sprint: 12.98 sek}}<br/>{{nowrap|200 m sprint: 27.15 sek}}<br/>{{nowrap|400 m sprint: 1:00.71}} | show_medals = no | medal_templates = {{Medal|Country|{{GBR2}}}} {{Medal|Sport | Aýallaryň [[para ýeňil atletika|para ýeňil atletikasy]]}} {{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2016 Rio]]|[[2016ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - aýallaryň 400 metri T38|400 m - T38]]}} {{Medal|Silver|2016 Rio|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - aýallaryň 4 × 100 metr estafetasy|4 × 100 m - T35-38]]}} {{Medal|Bronze|2016 Rio|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika - aýallaryň 100 metri T38|100 m - T38]]}} {{Medal|Competition|[[Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty|Dünýä çempionatlary]]}} {{Medal|Gold|[[2015 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty|2015 Doha]]|[[2015 IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 100 metri|100 m - T37]]}} {{Medal|Gold|2015 Doha|[[2015 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 4 x 100 metr estafetasy|4 × 100 m - T35-38]]}} {{Medal|Gold|[[2017 Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty|2017 London]]|[[2017 Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 400 metri|400 m - T38]]}} {{Medal|Silver|2017 London|[[2017 ýylky Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 100 metri|100 m - T38]]}} {{Medal|Bronze|2017 London|[[2017 ýylky Para ýeňil atletika boýunça dünýä çempionaty - aýallaryň 200 metri|200 m - T38]]}} {{Medal|Competition|[[IPC ýeňil atletika boýunça Ýewropa çempionaty|Ýewropa çempionatlary]]}} {{Medal|Bronze|{{nowrap|[[2016 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça Ýewropa çempionaty|2016 Grosseto]]}}|[[2016 IPC ýeňil atletika boýunça Ýewropa çempionaty - aýallaryň 200 metri|200 m - T38]]}} {{Medal|Sport | Aýallaryň [[parawelosport]]y}} {{Medal|Competition|[[Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2016 Rio]]|[[2016ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - aýallaryň 500 m wagt ýaryşy C4-5|C4-5 wagt ýaryşy]]}} {{Medal|Gold|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2020 Tokio]]|[[2020ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - aýallaryň wagt ýaryşy C4-5|C4-5 wagt ýaryşy]]}} {{Medal|Gold|2020 Tokio|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - garyşyk toparlaýyn sprint C1-5|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5]]}} {{Medal|Gold|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlary|2024 Pariž]]|[[2024ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda welosport - garyşyk toparlaýyn sprint C1-5|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5]]}} {{Medal|Competition|[[UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|Trek boýunça dünýä çempionatlary]]}} {{Medal|Gold|[[2016 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2016 Montichiari]]|500 m wagt ýaryşy C4}} {{Medal|Gold|[[2022 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2022 Saint-Quentin-en-Yvelines]]|500 m wagt ýaryşy C4}} {{Medal|Gold|[[2023 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2023 Glasgow]]|500 m wagt ýaryşy C4}} {{Medal|Gold|[[2024 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2024 Rio de Janeiro]]|500 m wagt ýaryşy C4}} {{Medal|Silver|[[2020 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2020 Milton]]|500 m wagt ýaryşy C4}} {{Medal|Silver|2023 Glasgow|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5}} {{Medal|Silver|[[2025 ýylky UCI parawelosport boýunça trek dünýä çempionaty|2025 Rio de Janeiro]]|1 km wagt ýaryşy C4}} {{Medal|Silver|2025 Rio de Janeiro|Sprint C4}} {{Medal|Silver|2025 Rio de Janeiro|Garyşyk toparlaýyn sprint C1-5}} }} '''Kadeena Cox''' (Kadina Koks, doglan senesi: 10 mart 1991 ýyl) — T38 derejeli para-atletika boýunça sprint ýaryşlarynda we C4 derejeli para-welosiped sportynda çykyş edýän türgen, şeýle-de Britaniýanyň telewideniýe alyp baryjysy. Ol 2015 ýylky IPC-niň ýeňil atletika boýunça dünýä çempionatynda we 2016 ýylky UCI-niň welosiped sporty (trek) boýunça dünýä çempionatynda çykyş edip, degişlilikde T37 derejesinde 100 metre ylgamak we C4 derejesinde 500 metre wagt üçin ýaryşmak (time trial) boýunça dünýä çempiony boldy. 2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Beýik Britaniýanyň adyndan hem ýeňil atletika, hem-de welosiped sporty boýunça çykyş edip, ol T38 derejesinde 100 metre ylgamak ýaryşynda bürünç medal gazandy; şondan soň C4-5 derejesindäki welosiped ýaryşynda (wagt üçin ýaryşmak) altyn medal[5] we T38 derejesinde 400 metre ylgamak ýaryşynda ýene bir altyn medal gazandy. Şeýlelikde, ol 1984 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda Isabel Barrdan bäri şol bir oýunlarda dürli sport görnüşlerinde birnäçe altyn medal gazanan ilkinji britaniýaly paralimpiýaçy boldy. 2021 ýylda ol ITV kanalynyň "I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!" şousynda gatnaşyjy hökmünde çykyş etdi. 2021 ýylky sentýabr aýynda Cox BBC-niň "Celebrity MasterChef" gepleşiginiň on altynjy möwsüminiň ýeňijisi boldy. == Irki döwri we şahsy durmuşy == Cox 1991 ýylky 10 martynda Angliýanyň Günbatar Ýorkşir graflygynyň Lids şäherinde, Britaniýa göçüp gelen ýamaýkaly ene-atanyň maşgalasynda dünýä indi. Onuň ilkinji mekdebi Lidsiň Çapeltaun sebitindäki "Bracken Edge" başlangyç mekdebi boldy. Ol "Wetherby" orta mekdebinde okady, soňra bolsa Mançester Metropoliten uniwersitetinde fizioterapiýa boýunça bilim aldy<ref name="Powerof10">{{cite web |url=http://www.thepowerof10.info/athletes/profile.aspx?athleteid=27319 |title=Kadeena Cox |publisher=thepowerof10.info |access-date=24 October 2015 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085910/http://www.thepowerof10.info/athletes/profile.aspx?athleteid=27319 |url-status=dead}}</ref><ref name="yorkpost23oct">{{cite news |url=http://www.yorkshirepost.co.uk/news/main-topics/general-news/olympics-dream-of-leeds-sprinter-with-ms-1-6911186 |title=Olympics dream of Leeds sprinter with MS |work=Yorkshire Evening Post |date=23 October 2014 |access-date=24 October 2015}}</ref><ref name=c4tt500m>{{cite web |url=https://www.britishcycling.org.uk/gbcyclingteam/article/20160317-2016-UCI-Para-Cycling-Track-World-Championships---Day-One-0 |title=Golden start for Great Britain at UCI Para-cycling Track World Championships |work=[[British Cycling]] |date=17 March 2016 |last=Gales |first=Aaron |access-date=17 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.paralympic.org/static/info/doha-2015/eng/zb/ZBB101A_QA2015AT@@@@@@@ENG_number=28268.htm |title=Cox, Kadeena |publisher=paralympic.org |access-date=24 October 2015}}</ref><ref name="2016 Rio medals">{{cite news |title=Rio Paralympics 2016: Kadeena Cox wins time trial to add to athletics gold |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/37328449 |work=BBC Sport |access-date=11 September 2016 |date=10 September 2016}}</ref><ref name=pursuit>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/37363921 |title=Rio Paralympics 2016: Kadeena Cox's tireless pursuit of sprint and cycling glory |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=14 September 2016 |website=[[bbc.co.uk]] |access-date=23 September 2016}}</ref><ref name="handpicked">{{cite web |url=http://www.wetherbylions.org/single-post/2015/07/07/Local-greats-raise-money-for-local-girl-Kadeena-Cox |title=Local greats raise money for local girl, Kadeena Cox |publisher=wetherbylions.org |date=7 July 2015 |access-date=21 September 2016}}</ref>. == Sport karýerasy == === Maýyplygy bolmadyk türgen hökmünde === Cox 15 ýaşynda, hokkeý boýunça tälimçisiniň maslahaty bilen, bäsleşik derejesinde ylgamak (sprint) bilen meşgullanyp başlady. Indiki üç ýylky dowamynda ol 17 ýaşa çenli türgenleriň arasyndaky sebit ýaryşlarynda çykyş etdi we 100 metre ylgamak ýaryşlarynda birnäçe gezek baýrakly orunlary eýeledi. 2007 ýylda ol öz çykyşlaryna 60 metr we 200 metr aralyklaryna ylgawy hem goşdy we şol ýyl "Manchester Open" hem-de "England Athletics Open" ýaryşlarynyň U17 (17 ýaşa çenli) kategoriýalarynda 60 metr aralyga ylgawda bürünç medal gazandy. 2009 ýyla gelip, Koks ýeňil atletika möwsüminiň dowamynda ýaryşlara gatnaşyp başlady we "Yorkshire & Humberside" sebit çempionatynda 100 metr aralyga ylgawda 12,60 sekunt, 200 metr aralyga ylgawda bolsa 25,58 sekunt bilen şahsy rekordlaryny goýdy. 2012 ýylda Koks milli derejeli ýaryşlara gatnaşyp başlady we Olimpiýa seýilgähinde geçirilen BUCS çempionatynda 200 metr aralyga ylgawda täze şahsy rekordyny goýup, bürünç medala mynasyp boldy. 2013 ýylda "Northern Athletics" çempionatynda 11,97 sekunt netijäni görkezip, ol ilkinji gezek 100 metr aralyga ylgawda 12 sekuntlyk çägi geçdi. Şol ýylky dowamynda ol 100 metr aralyk üçin 11,93 sekuntlyk täze şahsy rekordyny goýdy. Ylgawdan başga-da, kesellemezinden öň Koks Beýik Britaniýanyň skeleton toparyna girmek ugrunda hem göreşýärdi<ref>{{cite web |url=http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?pageid=8937&sportid=513&personid=1389716 |title=Cox, Kadeena |publisher=[[International Paralympic Committee|IPC]] |access-date=24 October 2015 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090501/http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?pageid=8937&sportid=513&personid=1389716 |url-status=dead }}</ref>. 2014 ýylky 18 maýynda Koks "Loughborough International" ýaryşyna gatnaşdy; iki gün geçenden soň, onda geň alamatlar ýüze çykdy we ol gyssagly hassahana ýerleşdirildi; barlaglar netijesinde oňa insult diagnozy goýuldy. Iki aýlyk fizioterapiýadan soň ol ​​saglygyny dikeltdi we täzeden türgenleşige başlady. Soňra, 2014 ýylky 15 sentýabrynda, onuň sag golunda ýanma duýgusy peýda boldy. Indiki birnäçe günüň dowamynda bu ýagdaý agyrlaşyp, golunyň we sag aýagynyň uýuşmagyna sebäp boldy; şonuň üçin ol ýene-de insult güman edilip, hassahana ýerleşdirildi. Giňişleýin barlaglardan soň, oňa köp görnüşli skleroz (multiple sclerosis) diagnozy goýuldy<ref name="yorkpost25sep">{{cite news |url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/latest-news/top-stories/leeds-sprinter-with-ms-determined-to-turn-rio-dream-into-reality-1-7478981 |title=Leeds sprinter with MS determined to turn Rio dream into reality |work=Yorkshire Evening Post |date=25 September 2015 |access-date=24 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.paralympic.org/static/info/doha-2015/eng/at/ATR173A_QA2015ATW137902ENG.htm |title=Results – Women's 100m T37 Round 1 Heat 2/2 |work=[[International Paralympic Committee|IPC]] |date=24 October 2015 |access-date=24 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/34609943 |title=IPC World Athletics: Hannah Cockroft wins gold in Doha |work=BBC Sport |access-date=24 October 2015 |date=22 October 2015 |last=Hudson |first=Elizabeth}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/11964059/Kadeena-Cox-suffers-harsh-disqualification-at-IPC-Athletics-World-Championships-in-Doha.html |title=Kadeena Cox suffers harsh disqualification at IPC Athletics World Championships in Doha |work=The Telegraph |access-date=17 March 2016 |date=29 October 2015 |last=Bloom |first=Ben}}</ref>. === Parasportda ylgawçy hökmünde === Rio şäherinde geçiriljek 2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmagy maksat edinip, Koks özüniň ylgaw karýerasyny dowam etdirmek üçin T37 derejeli ýeňil atletika türgeni we C2 derejeli welosipedçisi (trek boýunça) hökmünde hasaba alyndy. Bir aý geçenden soň, Koks Dohada geçiriljek 2015 ýylky IPC ýeňil atletika boýunça dünýä çempionatynda çykyş etmek üçin Beýik Britaniýanyň ýygyndy toparyna saýlanyldy we ol ýerde T37 derejesinde 100 metr hem-de 200 metr aralyga ylgaw ýaryşlaryna gatnaşdy. 100 metr aralyga ylgaw ýaryşynyň finalyna barýan saýlama tapgyrlarynda Koks 13,59 sekuntlyk netije görkezip, fransuz türgeni Mandi Fransua-Eliniň (Mandy Francois-Elie) goýan dünýä rekordyny täzeledi. Şol günüň dowamynda ol T37 derejesinde 100 metr aralyga ylgaw boýunça finalda çykyş edip, 13,60 sekuntlyk netije bilen altyn medala mynasyp boldy we topardaşy Jorjina Hermitaji (Georgina Hermitage) ikinji orna düşürdi. Çempionatdaky soňky ýaryşy bolan T37 derejesinde 200 metr aralyga ylgaw ýaryşy jedelli ýagdaýda tamamlandy: sebäbi ol hasaba alyş möhletinden bir minut gijä galdy we ýaryşdan çetleşdirildi. 2016 ýylky iýun aýynda, T37 derejeli türgen hökmünde 2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak hukugyny gazananyndan soň, Koks T38 derejeli türgen (maýyplygy has ýeňil bolan türgenler üçin niýetlenen kategoriýa) hökmünde täzeden hasaba alyndy. Bu ýagdaý onuň Rio oýunlaryna gatnaşmak baradaky umytlaryny howp astyna saldy, sebäbi Beýik Britaniýa eýýäm T38 derejeli sprinterler hökmünde has gowy netijeleri görkezen beýleki iki türgeni — Sofi Han (Sophie Hahn) we Oliwiýa Brini (Olivia Breen) saýlapdy. Klassifikasiýanyň üýtgedilendigine garamazdan, Koks 2016 ýylky iýul aýynda Rio Paralimpiýa oýunlaryna gatnaşmak üçin saýlandy. Oýunlarda ol T38 derejesinde 400 metre ylgawda altyn, T35-38 derejesinde 4 × 100 metr estafetada kümüş we T38 derejesinde 100 metre ylgawda bürünç medal gazandy. Şeýle-de, ol T38 derejesinde 400 metre ylgawda 1:00.71 netije bilen täze dünýä rekordyny goýup, altyn medala eýe boldy. Soňra Koks ýapylyş dabarasynda Beýik Britaniýanyň toparynyň baýdak göterijisi hökmünde saýlandy<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/36502316 |title=Kadeena Cox: Paralympic dual competitor has athletics category changed |work=BBC Sport |access-date=28 June 2016 |date=10 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|date=4 September 2021|title=Athletics final result Women's 400m T38|url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/athletics/result-women-s-400m-t38-fnl-000100-.htm|access-date=4 September 2021|work=Tokyo 2020 Paralympics|publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]]|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902175719/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/athletics/result-women-s-400m-t38-fnl-000100-.htm|url-status=dead}}</ref>. Beýik Britaniýanyň toparyna soňky pursatda goşulan Koks, Tokioda geçirilen we wagty yza süýşürilen 2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda T38 derejesinde 400 metre ylgaw ýaryşyna gatnaşdy. Ol 1:01.16 netije bilen (bu onuň şol möwsümde görkezen iň gowy netijesidi) ýaryşy dördünji orunda tamamlady<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/36890052 |title=Rio 2016: Jonnie Peacock in ParalympicsGB track and field team |work=BBC Sport |access-date=1 August 2016 |date=26 July 2016}}</ref><ref name="itv" /><ref>{{cite web |url=https://www.paralympic.org/static/info/rio-2016/resIPC/pdf/PG2016/AT/PG2016_AT_C73A_ATW438101.pdf |title=Cox adds women's 400m T38 Paralympic title to track cycling gold medal with world record display at Rio 2016 |work=paralympic.org |access-date=5 October 2016 |date=15 September 2016 |first=Liam |last=Morgan}}</ref><ref name="itv">{{cite web |url=http://www.itv.com/news/calendar/2016-09-18/kadeena-cox-chosen-as-great-britains-flag-bearer-for-paralympic-closing-ceremony/ |title=Kadeena Cox chosen as Great Britain's flag bearer for Paralympic closing ceremony |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=18 September 2016 |website=[[itv.com]] |access-date=23 September 2016}}</ref>. === Para-welosipedçi hökmünde === 2015 ýylky sentýabr aýynda Koks Beýik Britaniýanyň milli welosiped ýaryşyna (trek boýunça) gatnaşdy we C1-5 derejesindäki garyşyk jynsly sprint görnüşindäki wagt ýaryşynda altyn medal gazandy<ref>{{cite web |url=https://www.britishcycling.org.uk/britishtrackchampionships/article/20150925-british-track-championships-Katy-Marchant-wins-first-British-title-with-sprint-triumph-at-British-Cycling-National-Track-Championships-0 |title=Katy Marchant wins first British title with sprint triumph at British Cycling National Track Championships |publisher=britishcycling.org.uk |date=25 September 2015 |access-date=24 October 2015 |last1=Hobro |first1=Scott |last2=O'Brien |first2=Tom}}</ref>. 2016 ýylky mart aýynda Koks Montikiaride geçirilen UCI-niň para-welosiped boýunça dünýä çempionatynda Beýik Britaniýanyň adyndan çykyş etdi. Ýaryşdan bir gün öň C4 derejeli welosipedçi hökmünde täzeden klassifikasiýa edilendigine garamazdan, ol 500 metre wagt ýaryşynda 37.456 sekuntlyk netije bilen dünýä rekordyny goýup, altyn medal gazanmagy başardy. 1 awgustda Koks Rio Paralimpiýa oýunlarynda 500 metre wagt ýaryşyna (C4/C5) we şosse ýaryşyna (C4/C5) gatnaşmak mümkinçiligi bilen Beýik Britaniýanyň toparyna girizildi. Koks 2016 ýylky Paralimpiýa oýunlarynda 500 metre wagt üçin geçirilen ýaryşda altyn medal gazandy; onuň görkezen 34,598 sekuntlyk netijesi şol bir wagtda täze dünýä rekordy boldy. Yza süýşürilen Tokio Paralimpiýa oýunlarynda bolsa, Koks ýene-de 34,812 sekuntlyk dünýä rekordy bilen altyn medal gazanyp, wagt üçin geçirilen ýaryşdaky çempionlyk derejesini gorap saklady<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/58352830 |title=Live Tokyo Paralympics: Cox wins time trial gold in world record |work=BBC Sport |date=27 August 2021 |access-date=27 August 2021}}</ref><ref name=winter>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/37451988 |title=Kadeena Cox: Briton wants to compete at 2022 Beijing Winter Paralympics |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=23 September 2016 |website=[[bbc.co.uk]] |access-date=23 September 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/36940826 |title=Rio Paralympics: Kadeena Cox confirmed in two sports |work=BBC Sport |date=1 August 2016 |access-date=1 August 2016}}</ref>. 2024 ýylda Fransiýanyň Pariž şäherinde geçirilen Paralimpiýa oýunlarynda Koks britan topardaşlary Jako wan Gass we Jodi Kandi bilen bilelikde C1-5 derejesindäki 750 metr aralyga toparlaýyn sprint ýaryşynda altyn medal gazandy<ref>{{cite news |last=Aldred |first=Tanya |date=1 September 2024 |title=Redemption for Kadeena Cox as Britain claim five medals in the velodrome |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/sep/01/redemption-for-kadeena-cox-as-britain-claim-five-medals-in-the-velodrome |access-date=12 September 2024 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref>. Rio-de-Žaneýroda geçirilen 2025 ýylky UCI Para-welosiped sporty boýunça trek dünýä çempionatynda Koks üç sany kümüş medal gazandy: zenanlaryň arasynda C4 derejesinde 1 km aralyga wagt üçin ýaryşda, zenanlaryň arasynda C4 derejesinde sprintde we Jodi Kandi hem-de Fin Grem bilen bilelikde garyşyk C1–5 toparlaýyn sprint ýaryşynda<ref name="UCI2025">{{cite web |title=2025 UCI Para-cycling Track World Championships: gold for seven nations on second day |url=https://www.uci.org/article/2025-uci-para-cycling-track-world-championships-gold-for-seven-nations-on/6a3cqFSmTvlNXdD3AVSpDw |website=Union Cycliste Internationale (UCI) |publisher=UCI |date=17 October 2025 |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="BC2025">{{cite web |title=Sensational six medals round out Great Britain’s campaign at the 2025 UCI Para-cycling Track World Championships |url=https://www.britishcycling.org.uk/track/article/20251019-Sensational-six-medals-round-out-Great-Britain%E2%80%99s-campaign-at-the-2025-UCI-Para-cycling-Track-World-Championships-0 |website=British Cycling |publisher=British Cycling |date=19 October 2025 |access-date=24 October 2025}}</ref>. == Sylaglar we hormatlar == Koks ýeňil atletika goşan goşandy üçin 2017 ýylky Täze ýyl sylaglarynda Britan imperiýasynyň ordeniniň agzasy (MBE), şeýle hem ýeňil atletika we welosiped sportuna goşan goşandy üçin 2022 ýylky Täze ýyl sylaglarynda Britan imperiýasynyň ordeniniň ofiseri (OBE) derejesine mynasyp görüldi. 2017 ýylky mart aýynda Londondaky "Park Lane" köçesinde ýerleşýän "Hilton" myhmanhanasynda geçirilen "Lycamobile British Ethnic Diversity Sports Awards" (BEDSAs) dabarasynda Koks "Sporting Equals" tarapyndan "ýylky türgen zenany" baýragyna mynasyp görüldi. 2022 ýylky 5 iýunynda Koks ser Kris Hoý bilen bilelikde welosiped sürüp, "Platinum Jubilee Pageant" (Şa zenanynyň tagta çykmagynyň platina ýubileýi mynasybetli dabaraly ýöriş) çäresiniň "The Time of Our Lives" (Durmuşymyzyň iň ajaýyp pursatlary) atly bölümine ýolbaşçylyk etdi<ref>{{cite web | url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/platinum-jubilee-pageant-queen-elizabeth-b2094246.html | title=When is the Platinum Jubilee Pageant and who is performing? | website=[[Independent.co.uk]] | date=5 June 2022 | accessdate=5 June 2022}}</ref>. Koksyň ady 2024 ýylda açylyşy geçirilen "Ribbons" (Lentalar) atly heýkelde görkezilen atlaryň hataryndadyr. == Media çykyşlary == Ol 2016 ýylky dekabr aýynda "Celebrity Mastermind" teleýaýlym taslamasynda çykyş etdi; ol ýerde öz ýöriteleşen temasy bolan "Arsenal F.C." futbol kluby boýunça bary-ýogy 3 utuk gazandy, umumy bilimler tapgyrynda bolsa hiç hili utuk gazanyp bilmedi. Bu taslamanyň taryhyndaky iň pes netije boldy. Şol aýyň dowamynda ol Ellis Wer (öňki adaty möwsümde "Pulsar" robotyny dolandyran) bilen hyzmatdaşlykda "Celebrity Robot Wars 2016" gepleşiginiň ikinji bölüminde ýeňiş gazandy. Olar dik diskli "Kadeena Machina" atly roboty ulandylar; bu robot gatnaşan dört söweşiniň hemmesinde ýeňiş gazanan ýeke-täk robot boldy. 2017 ýylda ol Britaniýanyň telewideniýesindäki gyşky sport görnüşlerine bagyşlanan "The Jump" şousyna gatnaşdy, ýöne bäsdeşleriň köplenç şikes alýandygy sebäpli, şou wagtynda onuň maliýeleşdirilmegi togtadyldy. 2018 ýylky aprel aýynda Koks "Stand Up to Cancer" guramasyna goldaw bermek maksady bilen "Channel 4" kanalynyň "The Great Stand Up to Cancer Bake Off" gepleşigine gatnaşdy. 2021 ýylda ol türgen kärdeşi Adam Gemili bilen "Celebrity Gogglebox" gepleşiginde çykyş etdi we 2024 ýylda paralimpiýa türgeni Loren Stedman bilen şol gepleşige gaýdyp geldi. 2021 ýylky sentýabr aýynda Koks Jo Swoşy we Megan MakKennany ýeňip, BBC-niň "Celebrity MasterChef" gepleşiginiň on altynjy möwsüminde ýeňiji boldy<ref name="voice-online">{{cite news|last=Hinds|first=Rodney|date=23 March 2017|title=British Ethnic Diversity Sports Awards honoured Sir Mo|publisher=Voice Online|url=http://www.voice-online.co.uk/article/british-ethnic-diversity-sports-awards-honoured-sir-mo|access-date=1 April 2018|archive-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620051044/http://www.voice-online.co.uk/article/british-ethnic-diversity-sports-awards-honoured-sir-mo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620051044/http://www.voice-online.co.uk/article/british-ethnic-diversity-sports-awards-honoured-sir-mo|archivedate=20 June 2018}}</ref><ref name="skysports">{{cite news|last=Trehan|first=Dev|date=19 March 2017|title=Sir Mo Farah and Kadeena Cox honoured at BEDSAs|publisher=[[Sky Sports News]]|url=http://www.skysports.com/more-sports/other-sports/news/29877/10807310/sir-mo-farah-and-kadeena-cox-honoured-at-bedsas|access-date=1 April 2018}}</ref><ref name="bbc">{{cite news|date=18 March 2017|title=Mo Farah & Kadeena Cox win British Ethnic Diversity Sports Awards awards|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.co.uk/sport/39314017|access-date=1 April 2018}}</ref>. 2021 ýylky noýabr aýynda Koksuň "I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!" gepleşiginiň ýigrimi birinji möwsümine gatnaşjakdygy yglan edildi. Ol bäsleşikden çykarylan ikinji gatnaşyjy boldy. Soňra, 2022 ýylky iýun aýynda Koks BBC-niň "Doctors" serialynyň bir bölüminde gysgaça keşpde (kameo) çykyş etdi. 2023 ýylky 7 ýanwarynda Koks şäherde bir ýyl dowam edýän medeni festiwal bolan "LEEDS 2023"-iň açylyş çäresi hökmünde geçirilen "The Awakening" atly tomaşada sahnada çykyş etdi. 2025 ýylky 24 ýanwarynda ol "Would I Lie To You?" gepleşiginde çykyş etdi<ref name="WILTY2025">{{cite web |title=Would I Lie To You? Series 18 episode guide |url=https://www.comedy.co.uk/tv/would_i_lie_to_you/episodes/18/ |website=British Comedy Guide |access-date=27 January 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/leeds-simon-armitage-gabby-logan-brexit-corinne-bailey-rae-b2258194.html|title=Leeds kickstarts Year Of Culture 2023 with a bang|date=8 January 2023|website=The Independent|accessdate=1 March 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Timblick |first1=Simon |title=Doctors spoilers: Valerie Pitman is off on a SNEAKY mission! |url=https://www.whattowatch.com/spoilers/doctors-spoilers-valerie-pitman-is-off-on-a-sneaky-mission |access-date=25 June 2022 |work=[[What to Watch]] |publisher=([[Future plc]])}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/tv/im-celebs-kadeena-cox-hits-22397470|title=I'm A Celeb's Kadeena Cox responds after sharing moments viewers didn't see|first=Jessica|last=Sansome|date=8 December 2021|website=Manchester Evening News|accessdate=17 January 2022}}</ref><ref>{{cite web|title= Meet the Campmates of 2021!|url= https://www.itv.com/imacelebrity/articles/meet-the-campmates-of-2021|access-date=15 November 2021 |work=[[ITV (TV network)|ITV]]|date=15 November 2021}}</ref>. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Cox, Kadeena}} [[Category:1991 ýylda doglanlar]] [[Category:Diri adamlar]] [[Category:Iňlis zenan sprinterler]] [[Category:Para-atletika boýunça dünýä rekordynyň eýeleri]] [[Category:Britan maýyp türgenler]] [[Category:Maýyp zenan türgenler]] [[Category:Maýyp ýeňil atletikaçylar]] [[Category:Iňlis welosipedçileri (trek)]] [[Category:Iňlis zenan welosipedçiler]] [[Category:Garaýagyz britan zenan türgenler]] [[Category:Ýamaýka gelip çykyşly iňlisler]] [[Category:Ýamaýka gelip çykyşly türgenler]] [[Category:Beýik Britaniýanyň adyndan Paralimpiýa oýunlarynyň bürünç medallarynyň eýeleri]] [[Category:Beýik Britaniýanyň adyndan Paralimpiýa oýunlarynyň kümüş medallarynyň eýeleri]] [[Category:Beýik Britaniýanyň adyndan Paralimpiýa oýunlarynyň altyn medallarynyň eýeleri]] [[Category:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Category:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň welosipedçileri]] [[Category:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal eýeleri]] [[Category:Britan imperiýasynyň ordeniniň ofiserleri]] [[Category:Lidsden bolan welosipedçiler]] [[Category:Lidsden bolan türgenler]] [[Category:Para-welosipedçiler]] [[Category:Ýeňil atletika boýunça Paralimpiýa medal eýeleri]] [[Category:Welosiped sporty boýunça Paralimpiýa medal eýeleri]] [[Category:Beýik Britaniýanyň Paralimpiýa türgenleri]] [[Category:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň ýeňil atletikaçylary]] [[Category:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal eýeleri]] [[Category:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň welosipedçileri]] [[Category:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň welosipedçileri]] [[Category:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medal eýeleri]] [[Category:XXI asyryň iňlis zenan türgenleri]] [[Category:Dünýä çempionatlarynyň medal eýeleri]] Para atletika boýunça Ýewropa çempionaty]] [[Kategoriýa:Mançester Metropoliten Uniwersitetiniň uçurymlary]] [[Kategoriýa:Dünýä Para atletika çempionatynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:2026 ýylky Arkalaşyk oýunlarynda welosipedçiler]] [[Kategoriýa:2026 ýylky Arkalaşyk oýunlarynda medal gazananlar]] [[Kategoriýa:Arkalaşyk oýunlarynda welosiped sporty boýunça kümüş medal gazananlar]] roo6u3v46758xjsf5zzl1t15mav94zc 0 25097 271175 271131 2026-10-07T01:01:51Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 271175 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Natasha Baker | honorific_suffix = | image = Natasha Baker.JPG | image_size = | alt = Natasha Bakeriň ýylgyrýan fotosuraty; onuň goýy goňur, tolkunly saçlary we ýaşyl gözleri bar | caption = Natasha Baker | discipline = [[Para-dressaj]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1989|12|30}} | birth_place = [[Hammersmith]], London, [[Angliýa]] | website = {{URL|natasha-baker.com}} | medal_templates= {{Medal|Sport | [[Para atçylyk sporty]]}} {{Medal|Country | {{GBR2}}}} {{Medal|Count | total=yes |[[Paralimpiýa oýunlary]] | 6 | 2 | 2 |[[FEI Atçylyk sporty boýunça dünýä oýunlary|Dünýä oýunlary]] | 1 | 3 | 0 }} {{Medal|Competition | [[Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk ýaryşlary|Paralimpiýa oýunlary]]}} {{Medal|Gold | [[2012 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk ýaryşlary|2012 London]] | [[2012 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - II derejeli şahsy erkin maksatnama synagy|II derejeli şahsy çempionat synagy]]}} {{Medal|Gold | 2012 London | [[2012 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - II derejeli şahsy çempionat synagy|II derejeli şahsy erkin maksatnama synagy]]}} {{Medal|Gold | [[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk ýaryşlary|2016 Rio]] | {{nowrap|[[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - II derejeli şahsy çempionat synagy|II derejeli şahsy çempionat synagy]]}}}} {{Medal|Gold | 2016 Rio | [[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - II derejeli şahsy erkin maksatnama synagy|II derejeli şahsy erkin maksatnama synagy]]}} {{Medal|Gold | 2016 Rio | [[2016 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - topar|Topar]]}} {{Medal|Gold | [[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk ýaryşlary|2020 Tokio]] | {{nowrap|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - açyk topar|Açyk topar]]}}}} {{Medal|Silver | 2020 Tokio | {{nowrap|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - III derejeli şahsy çempionat synagy|III derejeli şahsy çempionat synagy]]}}}} {{Medal|Silver | 2020 Tokio | {{nowrap|[[2020 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - III derejeli şahsy erkin maksatnama synagy|III derejeli şahsy erkin maksatnama synagy]]}}}} {{Medal|Bronze|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk ýaryşlary|2024 Pariž]]|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - III derejeli şahsy çempionat synagy|III derejeli şahsy çempionat synagy]]}} {{Medal|Bronze|2024 Pariž|[[2024 ýylky Tomusky Paralimpiýa oýunlarynda atçylyk - III derejeli şahsy erkin maksatnama synagy|III derejeli şahsy erkin maksatnama synagy]]}} {{Medal|Competition | [[FEI Atçylyk sporty boýunça dünýä oýunlary|Dünýä oýunlary]]}} {{Medal|Gold | [[2014 ýylky FEI Atçylyk sporty boýunça dünýä oýunlary|2014 Kan]] | Topar}} {{Medal|Silver | 2014 Kan | II derejeli şahsy çempionat synagy}} {{Medal|Silver | [[2018 ýylky FEI Atçylyk sporty boýunça dünýä oýunlary|2018 Tryon]] | III derejeli şahsy çempionat synagy}} {{Medal|Silver | 2018 Tryon | Topar}} | show-medals = yes }} '''Natasha Louisa Baker''' (Nataşa Luiza Beýker, [[1989]] ýyl [[30 dekabr]]da doglan) — [[2012]] ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynda 2, [[2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlary]]nda 3 we 2020 ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynda ýene-de 1 altyn medal gazanan britan para-atly sportçysydyr. == Irki durmuşy == Beýker 1989 ýylky 30 dekabrynda [[Angliýa]]nyň London şäherindäki Hammersmit etrabynda doguldy. Ol 14 aýlykka geçende, nerw ujlaryna täsir edýän oňurga ýalkymlanmasy bolan "transwers mielit" keseline ýolukdy. Netijede, onuň aýaklarynda gowşaklyk ýüze çykdy we duýgurlyk ýitirildi<ref>{{cite web |title=Natasha Baker Para-Equestrian Dressage |url=http://www.equestrianteamgbr.co.uk/rider.aspx?rider=Natasha-Baker |publisher=Team GBR |accessdate=3 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120202013101/http://www.equestrianteamgbr.co.uk/rider.aspx?rider=Natasha-Baker |archivedate=2 February 2012}}</ref><ref name=H&H>{{cite magazine |url=https://www.horseandhound.co.uk/tag/natasha-baker |title=Natasha Baker |magazine=[[Horse & Hound]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718151051/https://www.horseandhound.co.uk/tag/natasha-baker |archive-date=18 July 2024 |url-status=live |access-date=7 August 2024}}</ref><ref name=telegraph>{{cite news |title=Paralympics 2012: Dressage dream realised for Natasha Baker |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/news/9515019/Paralympics-2012-Dressage-dream-realised-for-Natasha-Baker.html |url-access=subscription |accessdate=3 September 2012 |newspaper=The Telegraph |date=1 September 2012 |author=Bhatia, Shekhar |author2=Alexander, Harriet |author3=Ensor, Josie |author4=Malnick, Edward |location=London}}</ref><ref name=bpa>{{cite web |title=Natasha Baker |url=https://paralympics.org.uk/athletes/natasha-baker |publisher=British Paralympic Association |accessdate=25 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725232650/https://paralympics.org.uk/athletes/natasha-baker |archive-date=25 July 2024 |url-status=live }}</ref>. == Atly sport == Nataşa Beýker fizioterapewtleriň maslahaty boýunça, myşsalaryny berkitmäge kömek eder diýen pikir bilen at münmäge başlady. Ol dokuz ýaşynda Bukingemşirde ýerleşýän "Maýyplygy bolanlar üçin atly sport assosiasiýasynda" (Riding for the Disabled Association) ýaryşlara gatnaşyp başlady. On ýaşyndaka 2000 ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlaryny görüp, ol hem Paralimpiýa oýunlarynda bäsleşmegi ýüregine düwdi. Aýaklarynda güýç ýetmezçiligi sebäpli, ol atlaryny öz sesine we eýerde oturan wagty edip biljek hereketlerine jogap bermäge öwredýär. Ol Paralimpiýa oýunlarynyň III derejeli (grade III) toparçasynda bäsleşýär<ref>{{cite web |title=Natasha Baker |url=http://www.paralympics.org.uk/gb/athletes/natasha-baker |publisher=British Paralympic Association |accessdate=3 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709032657/http://paralympics.org.uk/gb/athletes/natasha-baker |archive-date=9 July 2016 |url-status=dead }}</ref>. 2011 ýylda ol ilkinji gezek uly ýaşlylar derejesindäki ýaryşa — Belgiýanyň Mursel şäherinde geçirilen Ýewropa çempionatyna gatnaşdy we bu ýerde II derejeli (grade II) şahsy hem-de erkin stil (freestyle) ýaryşlarynda altyn medallary gazandy<ref>{{cite web |url=https://www.paralympic.org/news/great-britain-s-natasha-baker-makes-all-right-sounds-horse-whisperer |title=Great Britain's Natasha Baker makes all the right sounds as 'horse whisperer' |author=OIS |date=25 August 2021 |language=en |publisher=[[International Paralympic Committee]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207171452/https://www.paralympic.org/news/great-britain-s-natasha-baker-makes-all-right-sounds-horse-whisperer |archive-date=7 December 2022 |url-status=live |access-date=27 July 2024}}</ref><ref name=telegraph/>. Ol Beýik Britaniýanyň London şäherinde geçirilen 2012 ýyldaky tomusky Paralimpiýa oýunlarynda dressež (at öwretmek sungaty) toparynyň düzümine saýlandy. II derejeli şahsy çempionat synagynda Beýker "Kabral" atly 11 ýaşly aty münip, 76,857% utuk gazandy we II derejeli toparça boýunça täze Paralimpiýa rekordyny goýdy. Şeýlelikde, ol 76,000% utuk bilen kümüş medal gazanan, öňki çempion nemes türgeni Britta Napeli yzda galdyryp, altyn medala eýe boldy. Ol oýunlardaky ikinji altyn medalyny II derejeli şahsy erkin stil synagynda gazandy. Ol, ikinji orny eýelän Napelden 5%-den gowrak öňe geçip, 82,800% görkezijisi bilen täze Paralimpiýa rekordyny goýdy<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/sep/03/paralympics-2012-natasha-baker-gold?newsfeed=true |title=Paralympics 2012: Natasha Baker wins stunning second dressage gold |accessdate=3 September 2012 |location=London |work=The Guardian |first=Alexandra |last=Topping |date=3 September 2012}}</ref><ref>{{cite news |last=Armytage |first=Marcus |title=Paralympics 2012: GB's Natasha Baker fends off strong competition to narrowly win Grade II dressage gold |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/9514152/Paralympics-2012-GBs-Natasha-Baker-fends-off-strong-competition-to-narrowly-win-Grade-II-dressage-gold.html |accessdate=3 September 2012 |newspaper=The Telegraph |date=1 September 2012 |location=London}}</ref><ref>{{cite news |last=Armytage |first=Marcus |title=Natasha Baker wins second Paralympic dressage gold medal with record score on Cabral |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/9517455/Natasha-Baker-wins-second-Paralympic-dressage-gold-medal-with-record-score-on-Cabral.html |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120904002916/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/9517455/Paralympics-2012-Natasha-Baker-wins-second-dressage-gold-medal-with-record-score-on-Cabral.html |url-status=dead |archive-date=4 September 2012 |accessdate=3 September 2012 |newspaper=The Telegraph |date=3 September 2012 |location=London |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20120904002916/http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/paralympic-sport/9517455/Paralympics-2012-Natasha-Baker-wins-second-dressage-gold-medal-with-record-score-on-Cabral.html |archivedate=4 September 2012}}</ref><ref>{{cite news |last=Hudson |first=Elizabeth |title=Paralympics 2012: Natasha Baker wins second equestrian gold |url=https://www.bbc.co.uk/sport/disability-sport/19464257 |access-date=3 September 2012 |date=3 September 2012 |publisher=BBC Sport}}</ref>. Beýker atçylyk sportuna goşan goşantlary üçin 2013 ýyldaky Täze ýyl sylaglarynda Britan imperiýasynyň ordeniniň agzasy (MBE) we 2022 ýyldaky Täze ýyl sylaglarynda ýene-de şol ugurdaky hyzmatlary üçin Britan imperiýasynyň ordeniniň ofiseri (OBE) derejesine mynasyp boldy. Ol 2012 ýylky sentýabr aýynda Hillingdon etrabynyň hormatly raýaty (Freedom of the Borough of Hillingdon) diýen ada eýe boldy<ref>{{cite news |url=http://www.cabinetoffice.gov.uk/sites/default/files/resources/NY2013-honours-London-2012.pdf |title=2013 New Year's Honours |access-date=29 December 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=New Year Honours List for 2021|website=gov.uk|access-date=29 April 2024 |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1059774/new-year-honours-2022.pdf}}</ref>. == Telewideniýede teswirçilik == Beýker 2017 ýylda Göteborgda geçirilen FEI Ýewropa çempionatynda Rupert Bell bilen bilelikde para-dressaž ýaryşlaryny teswirledi. Soňra ol şol ýyl Günbatar Ýewropa ligasynyň Dressaž boýunça dünýä kubogynyň ýaryşlaryny teswirlemegi dowam etdirdi we bu işi ýa kömekçi teswirçi, ýa-da ýeke özi ýerine ýetirdi<ref>{{cite web |url=https://www.hillingdontimes.co.uk/news/9927116.freedom-of-borough-for-hillingdon-paralympian-natasha/ |title=Freedom of borough for Hillingdon Paralympian Natasha |last=Snowdon |first=Kathryn |date=13 September 2012 |website=The Hillingdon and Uxbridge Times |access-date=8 December 2023 }}</ref><ref>{{cite web |title= Natasha Baker - Freedom of the Borough |url=https://www.londonremembers.com/memorials/natasha-baker-freedom-of-the-borough |website=London Remembers |date=18 December 2012 |access-date=8 December 2023 |language=en}}</ref>. Şeýle-de, ol 2018 ýyldaky FEI Atçylyk sporty boýunça dünýä oýunlarynda, 2019 ýyldaky FEI Ýewropa çempionatynda (para-dressaž boýunça) we 2018 hem-de 2019 ýyllardaky Dressaž boýunça dünýä kubogynyň final ýaryşlarynda teswirçiler toparynyň düzüminde çykyş etdi<ref>{{cite news |url=https://www.paralympic.org/news/natasha-baker-competitor-commentator |title=Natasha Baker: From competitor to commentator |last=Howell |first=Robert |date=29 August 2017 |language=en |publisher=International Paralympic Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831004332/https://www.paralympic.org/news/natasha-baker-competitor-commentator |archive-date=31 August 2017 |url-status=live |access-date=7 August 2024}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.fei.org/stories/sport/dressage/natasha-baker-media-profile |title=Natasha's New Direction |last=Howell |first=Robert |date=12 April 2019 |language=en |publisher=[[International Federation for Equestrian Sports]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214172335/https://www.fei.org/stories/sport/dressage/natasha-baker-media-profile |archive-date=14 December 2022 |url-status=live |access-date=7 August 2024}}</ref>. == Şahsy durmuşy == Beýker 2022 ýylky mart aýynda Mark Jakonelli bilen durmuş gurdy; onuň iki çagasy bar. == Salgylanmalar == {{Salgylanmalar|2}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Baker, Natasha}} [[Kategoriýa:1989 ýylda doglanlar]] [[Kategoriýa:XXI asyryň iňlis türgen zenanlary]] [[Kategoriýa:Diri adamlar]] [[Kategoriýa:Iňlis atly sportçy zenanlar]] [[Kategoriýa:Britan dressaž türgenleri]] [[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa atly sportçylary]] [[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa altyn medalçylary]] [[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa kümüş medalçylary]] [[Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň paralimpiýa bürünç medalçylary]] [[Kategoriýa:Atly sport boýunça paralimpiýa medalçylary]] [[Kategoriýa:2012 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň atly sportçylary]] [[Kategoriýa:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň atly sportçylary]] [[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň atly sportçylary]] [[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň atly sportçylary]] [[Kategoriýa:2012 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:2016 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:2020 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:2024 ýylky tomusky Paralimpiýa oýunlarynyň medalçylary]] [[Kategoriýa:Hammersmitden bolan adamlar]] [[Kategoriýa:Londonyň Hammersmit we Fulhem etrabyndan bolan türgenler]] [[Kategoriýa:Britan imperiýasynyň ordeniniň ofiserleri]] [[Kategoriýa:Iňlis sport alyp baryjylary]] [[Kategoriýa:Iňlis telewideniýe alyp baryjy zenanlary]] [[Kategoriýa:Maýyplygy bolan telewideniýe alyp baryjylary]] [[Kategoriýa:Zenan sport teswirçileri]] <!-- DaSupremo (Ghanaian Pidgin) - 4917 points (total) IvshinPavel (Russian) - 406 points (total) MdMarufHossen71 (Bangla) - 3961 points (total) Pavlos1988 (Greek) - 11 points (total) Ibrohim tijani (Indonesian) - 1246 points (total) AMAN KUMAR (Hindi) (Maithili) - 164 points (total) Umarxon III (English), (Russian) - 561 points (total) Андрей Жизлов (Russian), (Czech) - 396 points (total) PrabhatRanaWiki (Hindi) - 165 points (total) Javoxir Yorqulov (Uzbek) - 718 points (total) --> 6rm4bzloww6u76mhjpyj7n2zzmdfki4 0 25104 271176 271166 2026-10-07T01:07:18Z InternetArchiveBot 21623 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 271176 wikitext text/x-wiki [[File:Olympic rings without rims.svg|thumb|220px|Olimpiýa oýunlary ]] '''Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary''' ({{lang-fr|Jeux olympiques}}) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi<ref name="EB">{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Olympic Games |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}</ref>. Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär<ref> {{cite magazine |author=[[The Associated Press]] |title=Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-14-mn-3527-story.html |department=L.A. Times Archives |date=14 October 1986 |magazine=[[Los Angeles Times]] }}</ref><ref> {{cite magazine |author=Alan Riding |title=OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over |url=https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html |magazine=[[The New York Times]] |date=12 February 1993 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212184811/https://www.nytimes.com/1993/02/12/sports/olympics-one-year-lillehammer-94-olympics-are-schedule-now-that-budget-games-are.html |archive-date=12 February 2024 }}</ref>. XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK "Deaflympics" (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy<ref name="olympic.org">{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}</ref>. Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar<ref>{{Cite web |title=The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals |url=https://news.sky.com/story/the-prizes-olympic-athletes-can-win-if-they-bring-home-medals-13187504 |access-date=2026-02-09 |website=Sky News |language=en}}</ref>. 1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär<ref>{{Cite web |title=Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823105428/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996 |archive-date=2008-08-23 |access-date=2026-06-19 |website=Olympic.org}}</ref>. Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär<ref>{{cite EBO |short=yes |last=Hornblower |first=Simon |author-link=Simon Hornblower |title=Ancient Greek civilization |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece |date=29 July 2024 |access-date=2 August 2024}}</ref>. == Gadymy Olimpiýa oýunlary == {{main|Gadymy Olimpiýa oýunlary}} Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony "Gadymy Olimpiýa oýunlary" (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka "ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň" bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe "erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary" gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady<ref name="Young2004"> {{cite book |first=David C. |last=Young |date= 1 January 2004 |chapter=Chapter 2. Beginnings and Evidence |title=A Brief History of the Olympic Games |doi=10.1002/9780470774823 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn= 978-1-4051-1129-4 }}</ref><ref name="Young2004"/><ref>{{cite book |author=[[Pausanias (geographer)|Pausanias]] |title=Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918) |chapter=Book VII: Elis 1 |publisher=[[Perseus Hopper]] |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=1:chapter=2:section=5 }}</ref><ref name="Pindar"> {{cite book |author=[[Pindar]] |title=Olympian Odes |chapter=Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C. |editor=Diane Arnson Svarlien |publisher=[[Perseus Hopper]] |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162:book=O.:poem=2 }}</ref>. Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek "Olimpiýa" adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr<ref name="Pindar"/>. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy "stadion" (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny "tapgyr" ýa-da "aralyk") diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe "stadion" ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, "Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly". Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär<ref name="Perrottet"/>. Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we "Olimpiada" diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr. Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr. == Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary == {{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy}} === Öňbaşçylar === [[File:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|Pýer de Kuberten – Halkara Olimpiýa Komitetiniň esaslandyryjylarynyň biri we onuň ikinji prezidenti]] Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin "Olimpiýa" sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi "Cotswold Games" ýa-da "Cotswold Olimpick Games" bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary "Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy" hökmünde agzap geçipdir<ref name="BOA">{{cite web|title=400 Years of Olimpick Passion |url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|website=olympickgames.co.uk |access-date=4 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606045814/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 |archive-date=6 June 2010 }}</ref>. Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan "L'Olympiade de la République" hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde "Ho-limpyc Gaymes" (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş<ref name="frencholympics"/>. 1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr<ref name="FindlingPelle"> {{cite book |editor1=John E. Findling |editor2=Kimberly Pelle |title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement |edition=1st |date=30 March 2004 |publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]] |url=https://www.bloomsbury.com/us/encyclopedia-of-the-modern-olympic-movement-9780313322785/ }}</ref>. 1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan "Olimpiýa synpy" (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny "Wenlok Olimpiýa oýunlary" (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. "Wenlock Olympian Society" jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy<ref name="Young2004.13"> {{cite book |first=David C. |last=Young |date= 1 January 2004 |chapter=Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games |title=A Brief History of the Olympic Games |doi=10.1002/9780470774823 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn= 978-1-4051-1129-4 }}</ref<ref name="Young1996"> {{cite book |first=David C. |last=Young |title= The Modern Olympics: A Struggle for Revival |date=1996 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn= 0-8018-7207-3 }}</ref>. 1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk "Grand Olympic Festival" (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi<ref name="frencholympics"> {{cite web|url= http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&id_supplement=8&id_edition=4405|title= Histoire et évolution des Jeux olympiques|website= Potentiel|year= 2005|language=fr|access-date=31 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426131750/http://www.lepotentiel.com/afficher_supplement.php?id_article=68524&id_supplement=8&id_edition=4405|archive-date=26 April 2011}} </ref>. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe "jenap höwesjeňleriň" (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee|date=22 October 2018}}</ref>. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky "Crystal Palace" (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy<ref>{{cite web|url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml|title= Much Wenlock & the Olympian Connection|publisher= Wenlock Olympian Society|access-date=31 January 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml <!--Added by H3llBot-->|archive-date= 23 January 2009}}</ref>. === Gaýtadan dikeldilmegi === [[File:Evangelos Zappas.jpg|thumb|Evangelos Zappas, Halkara Olimpiýa Komitetiniň bilelikdäki esaslandyryjysy]] Olimpiýa oýunlaryny gaýtadan dikeltmek baradaky grek gyzyklanmasy, 1821-nji ýylda Osman imperiýasyna garşy Grek garaşsyzlyk urşy bilen başlady. Bu pikir ilkinji gezek şahyr we gazet redaktory Panagiotis Sutsos tarapyndan 1833-nji ýylda çap edilen "Ölüleriň söhbetdeşligi" atly goşgusynda öňe sürlüpdi. Baý grek-rum haýyr-sahawatçysy Evangelos Zappas 1856-njy ýylda Grek patyşasy Ottoya hat ýazyp, Olimpiýa oýunlarynyň hemişelik esasda gaýtadan dikeldilmegi üçin maliýe goldawyny bermegi teklip etdi. Zappas 1859-njy ýylda Afinanyň şäher meýdançasynda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi. Oýunlara Grekistandan we Osman imperiýasyndan türgenler gatnaşdy. Zappas gadymy Panatinaik stadionyň geljekki ähli Olimpiýa oýunlaryny kabul edip bilmegi üçin onuň dikeldilmegini maliýeleşdirdi<ref>{{cite book|title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa|language=fr|location=Athens|year=1893|first=Frédéric|last=de Martens|author-link=Friedrich Martens|publisher=[printer Anestis Constantinides]|url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl|access-date=2 August 2017}}</ref><ref>{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}</ref>. Stadion 1870 we 1875-nji ýyllarda Olimpiýa oýunlaryna ýer eýeçiligini etdi. 1870-nji ýyldaky oýunlara otuz müň tomaşaçy gatnaşan bolsa-da, 1875-nji ýyldaky oýunlar boýunça resmi gatnaşyjy sanlary barada maglumat ýok. 1890-njy ýylda, sport arkaly halkara parahatçylygy we dostlugy öňe sürmegi maksat edinýän Baron Pýer de Kuberten "Wenlok Olimpiýa jemgyýetiniň" Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrmak pikiri bilen ruhlandy. Kuberten her dört ýyldan bir gezek geçiriljek we halkara derejesinde ýurtlaryň arasynda çalşyrylýan Olimpiýa oýunlaryny döretmek maksady bilen, Bruksyň we Zappasyň pikirlerine hem-de işlerine esaslandy. Ol bu pikirleri täze döredilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň ilkinji Olimpiýa kongresinde hödürledi. Bu duşuşyk 1894-nji ýylyň 16-njy iýunyndan 23-nji iýunyna çenli Pariž uniwersitetinde geçirildi. Kongresiň soňky gününde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) howandarlygynda geçiriljek ilkinji Olimpiýa oýunlarynyň 1896-njy ýylda Afinada geçirilmegi barada karara gelindi. HOK grek ýazyjysy Demetrius Wikelasy özüniň ilkinji prezidenti edip saýlady<ref>{{Cite web|title=Olympic Games - a brief history {{!}} Parramatta History and Heritage|url=https://historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au/research-topics/events/olympic-games-brief-history|access-date=31 January 2024|website=historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}</ref>. === 1896-njy ýylyň oýunlary === {{main|1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary}} [[File:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|Afinadaky "Panatinaikos" stadionynda 1896-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] HOK-yň howandarlygynda geçirilen ilkinji oýunlar 1896-njy ýylda Afinadaky "Panatinaiko" stadionynda gurnaldy. Oýunlara 14 ýurt we 43 görnüşde bäsleşen 241 türgen gatnaşdy. Zappas we onuň doganoglany Konstantinos Zappas geljekki Olimpiýa oýunlaryny maliýeleşdirmek üçin grek hökümetine ýörite gazna (wasiýetnama esasynda) serişde galdyrypdylar. Bu serişde 1896-njy ýylyň oýunlaryny maliýeleşdirmäge kömek etmek üçin ulanyldy. Jorj Aweroff oýunlara taýýarlyk çäginde stadionyň abatlanmagy üçin uly möçberde goşant goşdy. Grek hökümeti hem maliýe goldawyny berdi; bu çykdajylaryň biletleriň we ilkinji Olimpiýa ýadygärlik poçta markalarynyň satuwyndan gaýtarylmagyna garaşylýardy<ref>{{cite web|url= https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|archive-url= https://web.archive.org/web/20200417042610/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/|url-status= dead|archive-date= 17 April 2020|title= 1896 Athina Summer Games|publisher= Sports Reference|access-date=31 January 2009}}</ref>. Grek resmileri we jemgyýetçilik Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek tejribesinden örän hoşal boldular. Bu duýgyny köp sanly türgen hem paýlaşýardy; hatda olar Afinanyň hemişelik Olimpiýa oýunlaryny geçirýän şäher bolmagyny talap edýärdiler. HOK geljekki oýunlaryň dünýäniň dürli şäherlerinde nobatma-nobat geçirilmegini meýilleşdirýärdi. Ikinji Olimpiýa oýunlary Parižde geçirildi. === Üýtgeşmeler we täzeçe çemeleşmeler === {{main|Tomusky Olimpiýa oýunlary}} Ýewropadan daşarda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlary bolan 1904-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary döwründe Sent-Luisdäki Waşington uniwersitetiniň "Francis Field" stadiony 1896-njy ýylyň oýunlarynyň üstünliginden soň, Olimpiýa oýunlary onuň geljegini howp astynda goýan durgunlyk döwrüne gadam basdy. 1900-nji ýylda Parižde geçirilen Bütindünýä sergisi we 1904-nji ýylda Sent-Luisde geçirilen "Luiziana satyn alyş" sergisi bilen baglanyşykly guralan Olimpiýa oýunlary köp sanly gatnaşyjy ýa-da uly üns çekip bilmedi. Oýunlar Afinada geçirilen 1906-njy ýyldaky "Aralyk oýunlar" (bu at, olaryň üçünji Olimpiada döwrüniň içinde geçirilen ikinji Olimpiýa oýunlary bolandygy sebäpli berlipdir) bilen gaýtadan janlandy. Bu oýunlar dürli ýurtlardan köp sanly gatnaşyjylary özüne çekdi we jemgyýetçilikde uly gyzyklanma döredip, Olimpiýa oýunlarynyň hem meşhurlygynyň, hem-de geriminiň artmagyna badalga berdi. 1906-njy ýyldaky oýunlar şol döwürde Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) tarapyndan resmi taýdan ykrar edilipdi (häzirki wagtda beýle däl bolsa-da), şondan bäri bolsa hiç hili "Aralyk oýunlar" geçirilmedi<ref>{{cite book|title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain|language=fr|last=Streit|first=Geōrgios S.|author-link=Georgios Streit|date=1894|location=Paris|publisher=L. Larose|url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog|access-date=2 August 2017}}</ref>. === Gyşky oýunlar === {{main|Gyşky olimpiýa oýunlary}} [[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|thumb|Sent-Morisdäki 1928-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary wagtynda buz hokkeýi boýunça geçirilen oýun]] Gyşky Olimpiýa oýunlary, tomusky oýunlaryň dowamynda guramaçylyk taýdan geçirilmegi mümkin bolmadyk gar we buz sport görnüşlerini öz içine almak üçin döredildi. Figuraly typmak (1908 we 1920-nji ýyllarda) we buz hokkeýi (1920-nji ýylda) tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdi<ref>{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm|title=Winter Olympics History|publisher=Utah Athletic Foundation|access-date=31 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm|archive-date=12 January 2009 }}</ref>. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) maksady, bu sanawy beýleki gyşky sport görnüşlerini hem öz içine alar ýaly giňeltmekdi. 1921-nji ýylda Lozannada geçirilen Olimpiýa kongresinde Olimpiýa oýunlarynyň gyşky görnüşini geçirmek barada karar kabul edildi. Üç aýdan soň Parižde geçirilen oýunlar bilen baglanyşyklylykda, 1924-nji ýylda Fransiýanyň Şamoni şäherinde gyşky sport hepdeligi (aslynda 11 gün dowam etdi) gurnaldy; bu çäre ilkinji Gyşky Olimpiýa oýunlaryna öwrüldi. Şol bir ýylda hem gyşky, hem-de tomusky oýunlaryň şol bir ýurt tarapyndan geçirilmegi meýilleşdirilen bolsa-da, bu pikirden tiz wagtda ýüz öwrüldi. HOK Gyşky oýunlaryň her dört ýyldan bir gezek, tomusky oýunlar bilen şol bir ýylda geçirilmelidigini kesgitledi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherinde geçirilen 1992-nji ýyldaky oýunlara çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýyldaky oýunlardan başlap, Gyşky Olimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, her tomusky Olimpiýa oýunlaryndan iki ýyl geçenden soň guralyp başlandy. Bu bolsa HOK-a iki çäräniň guramaçylyk we maliýe çykdajylaryny biri-birinden bölmäge, şeýle-de oýunlardan gelýän mahabat girdejisini dört ýyldan däl-de, eýsem her iki ýyldan bir gezek almaga mümkinçilik berdi<ref>{{cite web|last=Nucilli|first=Ryleigh|title=Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years|url=https://www.rd.com/article/why-olympics-are-held-every-4-years/|date=27 January 2026|website=Reader's Digest|access-date=20 February 2026}}</ref>. === Paralimpiýa oýunlary === {{main|Paralimpiýa oýunlary}} [[File:031164 - Tokyo opening ceremony -7 - 1a - adjusted.jpg|thumb|Tokioda geçirilen 1964-nji ýylyň tomusky Paralimpiýa oýunlary]] 1948-nji ýylda ser Ludwig Guttmann Ikinji jahan urşundan soň esgerleriň dikeldilmegine (reabilitasiýasyna) ýardam bermek maksady bilen, 1948-nji ýyldaky London Olimpiýa oýunlaryna gabat gelýän we birnäçe hassahananyň arasynda geçirilýän köp görnüşli sport çäresini gurady. Ilki "Stoke Mandeville oýunlary" ady bilen tanalan Guttmannyň bu çäresi soňra ýyllyk sport festiwalyna öwrüldi. Indiki 12 ýylyň dowamynda Guttmann we beýlekiler sportuň sagalmak üçin bir serişde hökmünde ulanylmagy ugrundaky tagallalaryny dowam etdirdiler<ref>{{cite news|url= https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm|title= History of the Paralympics|work= [[BBC Sport]]|access-date=2 February 2009|date=4 September 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.paralympic.org/innsbruck-1988|title=Innsbruck 1988 Paralympics – Ceremonies, Medals, Torch Relay|publisher=International Paralympic Committee|access-date=2 August 2017}}</ref><ref name="Parahist" /><ref>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation|publisher=[[International Paralympic Committee|IPC]]|website=paralympic.org|url=http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|access-date=3 May 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908052424/http://paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|archive-date=8 September 2009}}</ref>. 1960-njy ýylda Guttmann Rim şäherine 400 türgeni alyp geldi; olar Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilen we soňra ilkinji Paralimpiýa oýunlary hökmünde ykrar edilen "Parallel Olimpiýa oýunlarynda" bäsleşdiler. Şol wagtdan bäri Paralimpiýa oýunlary her Olimpiýa ýylynda geçirilip gelinýär we Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän şäher Paralimpiýa oýunlaryny hem kabul edýär. Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komiteti (HPK) 2001-nji ýylda şertnama baglaşdylar; bu şertnama kabul ediji şäherleriň hem Olimpiýa, hem-de Paralimpiýa oýunlaryny guramak boýunça borçnamalary öz üstüne almagyny kepillendirýärdi. Bu şertnama Pekinde geçirilen 2008-nji ýylyň tomusky oýunlarynda we Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýylyň gyşky oýunlarynda güýje girdi. 2012-nji ýyldaky oýunlardan iki ýyl öň, LOCOG-yň (London Olimpiýa oýunlaryny guramaçylyk komitetiniň) başlygy Lord Koe Londondaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle beýanat berdi<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games|location=London|title=Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics|date=4 May 2010|work=[[The Guardian]]|first=Owen|last=Gibson}}</ref>: {{blockquote|Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini ilkibaşdan berk ornaşdyrmagy isleýäris.}} === Ýetginjekleriň oýunlary === {{main|Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlary}} 2010-njy ýylda Olimpiýa oýunlaryna goşmaça hökmünde, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenlere bäsleşmäge mümkinçilik berýän Ýetginjekleriň oýunlary ornaşdyryldy. Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek pikiri 2001-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Žak Rog tarapyndan öňe sürlüp, guramanyň 119-njy kongresinde tassyklanyldy<ref name="Rogge introduces" /><ref>{{cite news|last= Rice|first= John|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/2007-07-05-2774646336_x.htm|title=IOC approves Youth Olympics; first set for 2010 |agency=[[The Associated Press]] |work= USA Today|date=5 July 2007|access-date=2 February 2009}}</ref>. Tomusky ýetginjekleriň oýunlary ilkinji gezek 2010-njy ýylyň 14-26-njy awgusty aralygynda Singapurda geçirildi, gyşky oýunlar bolsa iki ýyl geçenden soň Awstriýanyň Insbruk şäherinde gurnaldy<ref name="CRIonYOG" />. Bu oýunlar uly ýaşlylaryň Olimpiýa oýunlaryna garanyňda has gysga möhletli bolup, tomusky görnüşi on iki gün, gyşky görnüşi bolsa dokuz gün dowam edýär. HOK tomusky ýetginjekleriň oýunlaryna 3500 türgeniň we 875 resmi wekiliň, gyşky ýetginjekleriň oýunlaryna bolsa 970 türgeniň we 580 resmi wekiliň gatnaşmagyna rugsat berýär<ref>{{cite web|title=Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|date=12 December 2008|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|access-date=30 March 2009|archive-date=10 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610111938/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|url-status=dead}}</ref>. Bäsleşiljek sport görnüşleri uly ýaşlylaryň oýunlaryndakylar bilen meňzeş bolsa-da, käbir tapawutly taraplar, şol sanda dürli ýurtlaryň Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) wekillerinden düzülen garyşyk toparlar, dürli jynsdaky türgenlerden ybarat toparlar, şeýle-de sport disiplinleriniň we ýaryşlaryň sanynyň azaldylmagy ýaly aýratynlyklar göz öňünde tutulýar<ref>{{cite news|url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm|title= IOC votes to start Youth Olympics in 2010|first= Vicky|last= Michaelis|date= 5 July 2007|work= USA Today|access-date=2 February 2009}}</ref>. 2026-njy ýylda HOK-yň prezidenti Kirsti Kowentri Olimpiýa hereketiniň täzeden gurnalandygyny we Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň geljekki tapgyrlaryny geçirmek hukugyny bermegiň wagtlaýyn togtadylandygyny yglan etdi<ref>{{Cite web|url=https://gamesbids.com/eng/olympic-sports-bids/youth-olympics-olympic-esports-games-paused-as-ioc-president-undertakes-significant-restructuring-to-focus-on-core-business/|title=Youth Olympics, Olympic Esports Games paused as IOC president undertakes significant restructuring to focus on "core business"|first=Robert|last=Livingstone|date=7 May 2026}}</ref>. === 21-nji asyryň oýunlary === 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi we 448 ýaryş boýunça bäsleşdi. Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyjylaryň sany 1896-njy ýylda 14 ýurdy wekilçilik edýän 241 adamdan, 2020-nji ýylda 206 ýurdy wekilçilik edýän 11 ​​300-den gowrak türgene çenli artdy<ref>{{Cite web|title=International Olympic Committee - Tokyo 2020|url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=International Olympic Committee - Beijing 2022|url=https://olympics.com/en/olympic-games/beijing-2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.olympic.org/tokyo-2020|title=Tokyo 2020|website=olympic.org|date=23 February 2023|access-date=5 November 2023}}</ref>. Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň gerimi we möçberi has kiçidir; meselem, Pekin 2022-nji ýylda 91 ýurtdan gelen 2 971 türgene ýer eýeçiligini etdi. Türgenleriň we resmi wekilleriň köpüsi oýunlar dowam edýän döwründe Olimpiýa şäherçesinde ýerleşdirilýär. Bu ýaşaýyş merkezi ähli Olimpiýa gatnaşyjylary üçin öz-özüni üpjün edýän ýer hökmünde niýetlenen bolup, onda naharhanalar, saglyk merkezleri we dini dessurlary ýerine ýetirmek üçin niýetlenen ýerler bar. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary taryhda erkek we zenan türgenleriň deň sanda gatnaşmagy bilen, ýaryş meýdançasynda jyns taýdan doly deňligi gazanan ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy<ref>{{cite web|title=Beijing to build convenient Olympic village|url=http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad|access-date=4 May 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914055027/http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml|archive-date=14 September 2008 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Masterson|first=Victoria|date=5 April 2024|title=How Paris 2024 aims to become the first-ever gender-equal Olympics |url=https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821221141/https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/|archive-date=21 August 2024|access-date=22 August 2024|work=[[World Economic Forum]]}}</ref>. Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) aýry-aýry ýurtlary wekilçilik etmek üçin Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) döredilmegine rugsat berildi. Olar beýleki halkara guramalary tarapyndan talap edilýän syýasy özygtyýarlylyk baradaky berk talaplara hökman laýyk gelmeli däldirler<ref>{{cite web|title=Olympic Charter|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archive-date=23 July 2011|page=61|publisher=International Olympic Committee|access-date=28 July 2011}}</ref>. Netijede, koloniýalara we garaşly territoriýalara Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmäge rugsat berilýär; munuň mysallary hökmünde Puerto-Riko, Bermuda we Gonkong ýaly territoriýalary görkezmek bolar – bularyň hemmesi başga bir ýurduň kanuny bölegi bolmagyna garamazdan, aýry ýurt hökmünde bäsleşýärler. Olimpiýa Hartiýasynyň häzirki görnüşi, "halkara jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilen garaşsyz döwlet" hökmünde häsiýetlendirilýän ýurtlary wekilçilik etmek üçin täze MOK-laryň döredilmegine mümkinçilik berýär<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter|url=http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&file=Olympic-Charter.ask&query=recognised%20by%20the%20international%20community&search=yes|publisher=International Olympic Committee|access-date=17 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502144028/http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&file=Olympic-Charter.ask&query=recognised%20by%20the%20international%20community&search=yes|archive-date=2 May 2013 }}</ref>. Şonuň üçin hem, HOK 1986-njy ýylda Aruba Olimpiýa Komitetini ykrar eden hem bolsa, 2010-njy ýylda Sint-Marten we Kýurasao Arubanyňky bilen birmeňzeş konstitusion statusy alanda, bu ýerler üçin MOK-laryň döredilmegine rugsat bermedi. 2012-nji ýyldan bäri, öňki Niderland Antil adalaryndan bolan türgenler Niderlandlary ýa-da Aruba ýurduny wekilçilik etmek mümkinçiligine eýe boldular<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/executive-board-concludes-first-meeting-of-the-new-year/112731|date=13 January 2011|access-date=13 January 2011|title=Executive Board Concludes First Meeting of the New Year|website=olympic.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|title=Curtain comes down on 123rd IOC Session|website=olympic.org|date=9 July 2011|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102100904/https://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|archive-date=2 November 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|date=1 July 2011|access-date=23 August 2012|title=Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands|website=olympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115004545/http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|archive-date=15 January 2014|url-status=dead}}</ref>. === Oýunlaryň çykdajylary === {{main|Olimpiýa oýunlarynyň çykdajylary}} Oksfordyň 2016-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlary boýunça geçirilen barlagy, 1960-njy ýyldan bäri Tomus oýunlary üçin sport bilen baglanyşykly çykdajylaryň ortaça 5,2 milliard ABŞ dollaryny, Gyş oýunlary üçin bolsa 3,1 milliard ABŞ dollaryny düzendigini ýüze çykardy. Bu sanlar ýollar, şäher demir ýol ulgamy we howa menzilleri ýaly giň gerimli infrastruktura çykdajylaryny öz içine almaýar; köplenç şeýle desgalaryň bahasy sport bilen baglanyşykly çykdajylara deň ýa-da ondan hem köp bolýar<ref>{{cite news|title= Beijing Olympics to cost China 44 billion dollars|date= 8 June 2008|publisher= pravda.ru|first1=Dmitry|last1=Sudakov|url=http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/|access-date=12 February 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222035715/http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/|archive-date= 22 February 2014 }}</ref>. Iň gymmat düşen Tomus oýunlary 40–44 milliard ABŞ dollary bilen 2008-nji ýyldaky Pekin oýunlary, iň gymmat Gyş oýunlary bolsa 51 milliard ABŞ dollary bilen 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlary boldy. 2016-njy ýyldaky maglumatlara görä, bir türgene düşýän ortaça çykdajy Tomus oýunlarynda 599 000 ABŞ dollaryny, Gyş oýunlarynda bolsa 1,3 million ABŞ dollaryny düzdi; şol bir wagtyň özünde, 2012-nji ýyldaky London oýunlarynda bu görkeziji 1,4 million ABŞ dollaryna, 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlarynda bolsa 7,9 million ABŞ dollaryna deň boldy<ref name="The Guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/oct/09/sochi-2014-olympics-money-corruption|title=Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone?|newspaper=[[The Guardian]]|date= 9 October 2013|access-date=12 February 2014|last1=Gibson|first1=Owen }}</ref><ref name="study">{{Cite book|ssrn=2804554|title=The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games|last1=Flyvbjerg|first1=Bent|last2=Stewart|first2=Allison|last3=Budzier|first3=Alexander|publisher=Saïd Business School, University of Oxford|year=2016|doi=10.2139/ssrn.2804554|arxiv=1607.04484|s2cid=156794182 }}</ref><ref name="financiallySuccessful">{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google|title=LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection|date=25 July 2004|work=Los Angeles Times|access-date=17 August 2008|first=Alan|last=Abrahamson|archive-date=5 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google|archivedate=5 November 2012}}</ref>. Monrealda (1976-njy ýyl) we Moskwa şäherinde (1980-nji ýyl) geçirilen Tomus oýunlary üçin amala aşyrylan giň gerimli gurluşyk işleri guramaçylaryň üstüne girdejiden ep-esli ýokary bolan çykdajy ýüküni goýan bolsa-da, Los-Anjeles 1984-nji ýyldaky Tomus oýunlarynda çykdajylary berk gözegçilikde saklady. Munuň üçin bar bolan desgalar ulanyldy, täze gurlan iki desganyň çykdajylary bolsa korporatiw hemaýatkärler tarapyndan tölendi. Piter Ueberrotyň ýolbaşçylygyndaky guramaçylyk komiteti gazanylan girdejiniň bir bölegini Günorta Kaliforniýada ýaşlaryň arasynda sporty ösdürmek, tälimçileri okatmak we sport kitaphanasyny goldamak maksady bilen döredilen "LA84" gaznasyna gönükdirdi. 1984-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlary köplenç şol wagta çenli geçirilen iň üstünlikli maliýe netijeli häzirki zaman Olimpiýa oýunlary we geljekki oýunlar üçin nusgalyk hökmünde kabul edilýär<ref>{{cite news|last=Leahy|first=Joe|title=Brazil's Olympic costs running 51% over budget, report warns|work=Financial Times|date=7 July 2016|url=https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470|archive-date=10 December 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=23 July 2017}}</ref>. Oýunlar üçin bellenilen býujetden artyk çykdajy etmek ýygy-ýygydan duş gelýän ýagdaýdyr. 1960-njy ýyldan bäri geçirilen oýunlarda hakyky çykdajylaryň býujetden artykmaçlygy ortaça 156%-i düzdi; bu bolsa hakyky çykdajylaryň, oýunlary geçirmek hukugy gazanylan döwürde çaklanan býujetden ortaça 2,56 esse köp bolandygyny aňladýar. 1976-njy ýyldaky Monreal Olimpiadasy we beýleki oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 720%; Leýk-Plasid Olimpiadasy 1980-nji ýylda Gyşky Oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 324%. London Olimpiadasy 2012-nji ýylda 76%, Soçi Olimpiadasy 2014-nji ýylda 289% çykdajy sarp etdi<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Flyvbjerg|first1=Bent|last2=Budzier|first2=Alexander|last3=Lunn|first3=Daniel|date=1 September 2020|title=Regression to the Tail: Why the Olympics Blow Up|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3686009|journal=Environment and Planning A: Economy and Space|ssrn=3686009|doi=10.2139/ssrn.3686009|arxiv=2009.14682|s2cid=233759692 |issn = 1556-5068 }}</ref>. Oýunlar üçin çykdajylaryň we çykdajylaryň artmagynyň güýç kanunyna laýyklykda paýlanýandygy, ýagny Oýunlaryň uly çykdajylara sezewar bolýandygy we şu wagta çenli iň uly çykdajydan artyk çykdajynyň bolmagy diňe wagt meselesi. Gysgaça aýdylanda, Oýunlary geçirmek örän uly ykdysady we maliýe töwekgelçiliklerini döredýär<ref>{{Cite web|date=27 July 2024|title=Tokyo 2020 Organising Committee publishes final balanced budget|url=https://olympics.com/ioc/news/tokyo-2020-organising-committee-publishes-final-balanced-budget}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 August 2021|title=Tokyo Olympics cost $15.4 billion. What else could that buy?|url=https://apnews.com/article/2020-tokyo-olympics-games-total-cost-8ec49ea2ea9d7316f37ffd20770a2742|access-date=27 July 2024|website=AP News|language=en}}</ref>. === Ýer eýesi bolan şäherlere we ýurtlara ykdysady we sosial täsirler === Oýunlar barada garaşsyz ylmy barlag geçirmek üçin degişli edarany gözleýän Bob Barni, Olimpiýa oýunlarynyň sosial-medeni täsirleri barada ýazmak maksady bilen, 1989-njy ýylda Halkara Olimpiýa Barlaglary Merkezini döretmek işine ýolbaşçylyk etdi<ref name="Cengel-2008">{{cite news|title=Olympics: beyond sports|last=Cengel|first=Katya|date=10 August 2008|newspaper=[[Courier Journal]]|location=Louisville, Kentucky|page=E1|url=https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824534/}}; {{cite news|title=Olympics (Continued from E1)|last=Cengel|first=Katya|date=10 August 2008|newspaper=[[Courier Journal]]|location=Louisville, Kentucky|page=E2|url=https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824430/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://baseballresearch.ca/directors/|title=Bob Barney|year=2023|website=Centre for Canadian Baseball Research|location=St. Mary's, Ontario|access-date=3 August 2023}}</ref>. Ol Olimpiýa oýunlarynyň "öwrenilmäge mynasypdygyna, sebäbi onuň global derejede iň uly duşuşyklaryň biri bolup, özüne degişli köp sanly syýasy, ykdysady we beýleki meseleleri öz içine alýandygyna" ynanýardy. Ol 1992-nji ýylda Olimpiýa oýunlaryna gönükdirilen we hünärmenler tarapyndan seljerilýän ilkinji ylmy žurnal bolan "Olympika" neşirini esaslandyrdy<ref name="CSSOR">{{cite web|url=https://www.cssor.org/speakers/robert-k-barney/|title=Robert K. Barney|year=2020|website=Center for Sociocultural Sport and Olympic Research|access-date=4 August 2023}}</ref><ref name="CSSOR-2022">{{cite web|url=https://olympicstudies.org/robert-k-barney-graduate-student-essay-award/|title=Robert K. Barney Graduate Student Essay Award|date=1 November 2022|website=Center for Sociocultural Sport and Olympic Research|access-date=5 August 2023}}</ref>. 1991-nji ýylda esaslandyrylan Halkara Olimpiýa Taryhçylary Jemgyýeti "Journal of Olympic History" (Olimpiýa taryhy žurnaly) atly neşiri çap edýär<ref>{{cite web|url=https://isoh.org/about/|title=International Society of Olympic Historians|year=2023|website=[[International Society of Olympic Historians]]|access-date=1 October 2023}}</ref>. Käbir ykdysatçylar Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň ykdysady peýdalaryna şübheli garaýarlar we şeýle "ägirt uly çäreleriň" köplenç uly çykdajylary talap edýändigini, şol bir wagtyň özünde uzak möhletleýin perspektiwada diňe az mukdarda hakyky peýda getirýändigini nygtaýarlar<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/08/olympic-cities-everywhere/|title=Olympics Everywhere|date=August 2016|magazine=WIRED|department=Argument|page=19|type=Paper|quote=...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.|vauthors=Greenwell M}}</ref>. Olimpiýa oýunlaryny geçirmek (hatda oýunlary geçirmek üçin dalaşgär bolmak hem) ýer eýesi ýurduň eksportyny artdyrýan ýaly bolup görünýär, sebäbi ýer eýesi ýa-da dalaşgär ýurt oýunlary geçirmek üçin ýüz tutanda, söwda babatda açykdygy barada signal berýär<ref>{{Cite journal|date=19 January 2011|title=The Olympic Effect|journal=[[The Economic Journal]]|volume=121|issue=553|pages=652–677|doi=10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x|vauthors=Rose AK, Spiegel MM}}</ref>. Barlaglar, Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň, şäherde baş edarasy ýerleşýän korporasiýalaryň haýyr-sahawat işlerine goşant goşmagyna oňyn täsir edýändigini we munuň ýerli täjirçilik däl pudaga peýda getirýändigini görkezýär. Bu täsir oýunlardan öňki ýyllarda başlanýar we oýunlardan soň hem birnäçe ýyllap dowam edip biler, ýöne ol hemişelik däldir<ref>{{Cite journal|date=1 February 2013|title=Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities|ssrn=2028982|journal=[[Administrative Science Quarterly]]|volume=58|issue=1|pages=111–148|doi=10.1177/0001839213475800|via=Social Science Research Network|vauthors=Tilcsik A, Marquis C|s2cid=18481039|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/42290/1/ASQ.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922021417/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/42290/1/ASQ.pdf|archive-date=22 September 2017|url-status=live}}</ref>. Oýunlar ýer eýesi bolan jemgyýetlere ep-esli derejede ýaramaz täsir etdi; meselem, "Centre on Housing Rights and Evictions" (Ýaşaýyş jaý hukuklary we göçürmeler boýunça merkez) guramasy Olimpiýa oýunlary sebäpli iki onýyllygyň dowamynda iki milliondan gowrak adamyň ýaşaýan ýerinden göçürilendigini we munuň köplenç sosial taýdan ejiz toparlara has agyr täsir edendigini habar berýär<ref>{{Cite journal|last=Glynn|first=Mary Ann|year=2008|title=Configuring the Field of Play: How Hosting the Olympic Games Impacts Civic Community|journal=Journal of Management Studies|volume=45|issue=6|pages=1117–1146|doi=10.1111/j.1467-6486.2008.00785.x|s2cid=153973502}}</ref>. Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary taryhda iň gymmat Olimpiýa oýunlary bolup, olaryň bahasy 50 milliard ABŞ dollaryndan geçdi<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/sochi-olympics-legacy-city-feels-like-a-ghost-town|title=The Sochi Olympics legacy: 'The city now feels like a ghost town'|date=17 December 2014|work=The Guardian|access-date=10 January 2014|last=Walker|first=Shaun}}</ref>. Oýunlar döwründe Ýewropa Täzeden Gurmak we Ösüş Banky tarapyndan çap edilen hasabata görä, bu çykdajylar Russiýanyň milli ykdysadyýetini ösdürmezdi, ýöne hyzmatlaryň hiliniň ýokarlanmagy netijesinde Soçä we Russiýanyň günortasyndaky Krasnodar sebitine işew Oýunlardan sekiz aý geçenden soň, ýagny 2014-nji ýylyň dekabrynda, "The Guardian" neşiri stadionlar bilen arenalaryň biri-birinden uzakda ýerleşmegine we infrastrukturanyň henizem doly tamamlanmandygyna salgylanyp, Soçiniň "häzirki wagtda ruhlar şäherini ýatladýandygyny" belledi<ref>{{cite magazine|url=https://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|title=Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics|date=3 October 2014|magazine=Time|access-date=10 January 2014|first=Lisa|last=Abend|archive-date=18 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918021002/http://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|url-status=dead}}</ref>. Ýokary çykdajylar ýa-da ýerli goldawyň ýetmezçiligi sebäpli, azyndan dört şäher 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärliginden ýüz öwürdi; netijede, bäsleşik diňe iki şäheriň — Gazagystanyň Almaty we Hytaýyň Pekin (2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçiren şäher) şäherleriniň arasynda dowam etdi. "The Guardian" Olimpiýa oýunlarynyň geljegi üçin iň uly howpuň, olary geçirmäge isleg bildirýän şäherleriň ýa-da ýurtlaryň azlygydygyny nygtady<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jul/27/biggest-threat-future-olympic-games-rio-2016-ioc-thomas-bach-hosts|title=Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games|date=27 July 2016|work=The Guardian|access-date=30 July 2016}}</ref>. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek ugrundaky bäsleşik Pariž bilen Los-Anjelesiň arasyndaky göreşe öwrüldi, şonuň üçin Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) adatdan daşary ädim ädip, 2024-nji ýyldaky oýunlary Pariže, 2028-nji ýyldaky oýunlary bolsa Los-Anjelese bermek barada şol bir wagtyň özünde karara geldi. Iki dalaşgärlik hem ýokary tehnologiýaly meýilnamalary we bar bolan hem-de wagtlaýyn desgalary rekord derejede köp mukdarda ulanmagyň innowasion usullary sebäpli ýokary baha eýe boldy<ref>{{Cite news|date=13 September 2017|title=IOC makes historic decision by simultaneously awarding Olympic Games 2024 to Paris and 2028 to Los Angeles|work=[[International Olympic Committee]]|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-makes-historic-decision-by-simultaneously-awarding-olympic-games-2024-to-paris-and-2028-to-los-angeles|access-date=6 September 2021}}</ref>. == [[Halkara Olimpiýa Komiteti]] == Olimpiýa hereketi köp sanly milli we halkara sport guramalaryny we federasiýalaryny, ykrar edilen media hyzmatdaşlaryny, şeýle hem türgenleri, resmi wekilleri, eminleri we Olimpiýa Hartiýasynyň düzgünlerine eýermäge razy bolan beýleki ähli şahslary we edaralary öz içine alýar. Olimpiýa hereketiniň esasy guramasy hökmünde, Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) ýaryşy kabul etjek şäheri saýlamak, Olimpiýa oýunlarynyň meýilleşdirilmegine gözegçilik etmek, Olimpiýa sport maksatnamasyny täzelemek we tassyklamak, şeýle hem hemaýatkärlik we ýaýlym hukuklary boýunça gepleşikleri geçirmek üçin jogapkärdir<ref name="movement" /><ref name="movement roles" />. Olimpiýa hereketi üç esasy bölekden ybaratdyr: * Halkara federasiýalar (HF) – halkara derejesinde belli bir sport görnüşine gözegçilik edýän dolandyryjy guramalar. Mysal üçin, Halkara Futbol Federasiýasy (FIFA) futbol boýunça halkara dolandyryjy gurama bolup durýar, Halkara Woleýbol Federasiýasy (FIVB) bolsa woleýbol boýunça halkara dolandyryjy guramadyr. Häzirki wagtda Olimpiýa hereketinde her bir Olimpiýa sport görnüşine wekilçilik edýän 35 sany HF bar<ref>{{cite web|title=For the Good of the Athletes|publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad|date=31 October 2007|url=http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214186786.shtml|access-date=4 February 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123170335/http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214186786.shtml|archive-date=23 January 2009 }}</ref>. * Milli Olimpiýa komitetleri (MOK) her ýurtda Olimpiýa hereketine wekilçilik edýär we ony düzgünleşdirýär. Mysal üçin, Ellada Olimpiýa Komiteti (HOC) Gresiýanyň (resmi ady bilen Ellada Respublikasynyň) MOK-ydyr. Häzirki wagtda HOK tarapyndan ykrar edilen 206 sany MOK bar<ref>{{cite web|url=https://www.olympic.org/national-olympic-committees|title=National Olympic Committees|access-date=13 March 2021|website=olympic.org}} Click on "What is a National Olympic Committee?" (at top of page)</ref><ref>{{cite web|url=https://www.eurolympic.org/south-sudan-206th-noc-in-the-olympic-movement/|title=South Sudan 206th NOC in the Olympic Movement|date=4 August 2015|access-date=13 March 2021|website=eurolympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313230227/https://www.eurolympic.org/south-sudan-206th-noc-in-the-olympic-movement/|archive-date=13 March 2021|url-status=live}}</ref>. * Olimpiýa oýunlaryny guraýjy komitetler (OOGK) – her bir Olimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkär bolan wagtlaýyn komitetler. OOGK-lar her oýunlardan soň, jemleýji hasabat HOK-a tabşyrylandan soň ýatyrylýar<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/ioc-governance-organising-committees|title=Organising Committees for the Olympic Games|publisher=Olympic Games|access-date=18 July 2012}}</ref>. Fransuz we iňlis dilleri Olimpiýa hereketiniň resmi dilleridir. Her Olimpiýa oýunlarynda ulanylýan beýleki dil – ýaryşy kabul edýän ýurduň dilidir (ýa-da, eger ýurduň fransuz ýa-da iňlis dillerinden başga birnäçe resmi dili bar bolsa, şol dillerdir). Her bir yglan ediş çäresi (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu üç (ýa-da has köp) dilde ýa-da kabul ediji ýurduň iňlis ýa-da fransuz dilinde gepleýän ýurt bolmagyna baglylykda, esasy iki dilde amala aşyrylýar. Bu diller adaty tertipde ulanylýar: ilki hemişe fransuz dili, soňra iňlis dili we ondan soň kabul ediji ýurduň esasy dili (eger bu dil iňlis ýa-da fransuz dili bolmasa) ulanylýar<ref name="movement" /><ref name="movement roles" />. 2025-nji ýylyň martynda Kirsti Kowentri Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti wezipesine saýlanan ilkinji zenan we ilkinji afrikaly hökmünde taryha girdi. Kowentri belent maksatlary özünde jemleýär; ol Olimpiýa oýunlarynyň sport ussatlygy arkaly dürli medeniýetleri we milletleri birleşdirip, global jebisligiň nyşany bolup hyzmat edýän geljegini göz öňüne getirýär. Kowentriniň ýolbaşçylygy, sporty syýasatdan üzňe tutup, her bir millete Olimpiýa sahnasynda özüni görkezmek üçin deň mümkinçiligiň berilmegini üpjün etmäge gönükdirilendir. Kowentriniň meýilnamalary HOK-yň global hyzmatdaşlygy, esasanam BRICS ýurtlary bilen hyzmatdaşlygy berkitmek, şeýle hem sport arkaly parahatçylygy we ösüşi wagyz edip, guramanyň global birleşdiriji hökmündäki ornuny güýçlendirmek boýunça giň gerimli tagallalary bilen utgaşýar<ref>{{Cite web |date=23 March 2025 |title=IOC President Kirsty Coventry Advocates Against Olympic Bans Over Conflicts - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/videos/ioc-president-kirsty-coventry-opposes-olympic-bans-conflicts-011-4230938.html |access-date=2 April 2025 |website=www.oneindia.com |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403124933/https://www.oneindia.com/videos/ioc-president-kirsty-coventry-opposes-olympic-bans-conflicts-011-4230938.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=AIMS congratulates Kirsty Coventry on her historic election as the IOC President – AIMS |url=https://aims.sport/aims-congratulates-kirsty-coventry-on-her-historic-election-as-the-ioc-president/2025/ |access-date=2 April 2025 |language=en-US}}</ref> . === Parahorluk we korrupsiýa baradaky aýyplamalar === Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) düzüminde birnäçe ömürlik agzanyň bolmagy sebäpli, gurama köplenç öz pikirinde berk durýan we üýtgemez gurama hökmünde tankyt edilip gelindi. Aweri Brandžyň we Huan Antonio Samaranžyň prezidentlik döwürleri aýratyn jedelli boldy. Brandžy amatörlügi goramak we Olimpiýa oýunlarynyň täjirleşdirilmegine garşy çykmak ugrunda berk göreşdi; şol bir wagtyň özünde, onuň bu garaýyşlary häzirki zaman sportunyň hakykatlaryna gabat gelmeýän ýaly kabul edilip başlandy. Gündogar blog ýurtlaryndan döwlet tarapyndan goldanylýan türgenleriň peýda bolmagy "arassa amatör" ideologiýasyna zarba urdy, sebäbi bu ýagdaý Günbatar ýurtlarynyň öz hasabyna çykyş edýän amatörlerini bäsdeşlikde amatatsyz ýagdaýa saldy. Brandžy Günorta Afrikanyň ýaryşlardan çetleşdirilmegine garşy çykandygy üçin antisemitizmde we rasizmde aýyplandy<ref>{{cite news|title=Olympics: Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back|last=Riding|first=Alan|date=30 June 1992 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html|access-date=30 January 2009|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112031553/https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html|archive-date=12 November 2012|url-status=live}}</ref>. Samaranžyň prezidentlik döwründe gurama hem hossarçylyk (ýakynlaryna artykmaç hukuk bermek), hem-de korrupsiýa bilen baglanyşykly aýyplamalara sezewar boldy. Samaranžyň Ispaniýadaky Franko režimi bilen bolan gatnaşyklary hem tankydyň obýekti boldy<ref name="Maraniss">{{cite book |title=Rome 1960: The Summer Olympics that Stirred the World |author=[[David Maraniss]] |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=14 July 2009 |isbn=978-1-4165-3408-2 |url=https://parents.simonandschuster.com/9781416534082 }}</ref>. 1998-nji ýylda HOK-yň birnäçe agzasynyň 2002-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin dalaşgär bolan Solt-Leýk-Siti şäheriniň komitetiniň wekillerinden sowgatlary kabul edendigi barada maglumat ýaýrady. Tiz wagtdan dört sany garaşsyz derňew işi başladyldy: olar HOK, ABŞ-nyň Olimpiýa Komiteti (USOC), Solt-Leýk Guramaçylyk Komiteti (SLOC) we ABŞ-nyň Adalat Departamenti (DOJ) tarapyndan geçirilýän derňewlerdi. Kanuna gönümel garşy gelýän hiç hili hereket bolmasa-da, sowgatlaryň kabul edilmegi ahlak taýdan şübheli hereket hasaplandy. Derňewiň netijesinde HOK-yň on agzasy guramadan çykaryldy, ýene-de on agzasyna bolsa jerime ýa-da çäklendirme ýaly çäreler görüldi.[107] Geljekki dalaşgärlikler üçin has berk düzgünler kabul edildi we HOK agzalarynyň dalaşgär şäherlerden kabul edip biljek serişdeleriniň möçberine çäklendirmeler girizildi. Şeýle hem, HOK agzalygy üçin täze möhlet we ýaş çäklendirmeleri girizildi hem-de komitete öňki Olimpiýa türgenlerinden on bäş adam goşuldy. Şeýle-de bolsa, sport we biznes nukdaýnazaryndan seredilende, 2002-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary taryhdaky iň üstünlikli Gyşky oýunlaryň biri boldy; ýaýlym we marketing maksatnamalary boýunça rekordlar goýuldy. Iki milliarddan gowrak tomaşaçy 13 milliarddan gowrak tomaşaçy sagatyny tomaşa etdi<ref>{{cite news|title=Samaranch Defends Nominating Son for IOC Post|website=[[CBC.ca]]|date=18 May 2001|url=https://www.cbc.ca/sports/2.722/samaranch-defends-nominating-son-for-ioc-post-1.286083|access-date=4 February 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205190231/http://www.cbc.ca/olympics/story/2001/05/18/ioc010516.html|archive-date=5 December 2008 }}</ref>. 2002-nji ýyldaky oýunlar maliýe taýdan hem üstünlikli boldy, öňki Olimpiýa oýunlaryna garanyňda az sponsor bilen has köp pul toplady we SLOC-a 40 million dollar artykmaçlyk berdi. Bu artykmaç girdeji, saklanyp galan Olimpiýa meýdançalarynyň köpüsini saklaýan we işleýän Ýuta Atletika Gaznasyny (Ýuta Olimpiýa Miras Gaznasy hökmünde hem atlandyrylýar) döretmek üçin ulanyldy<ref>{{cite news|title=Olympics: Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back|last=Riding|first=Alan|date=30 June 1992 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html|access-date=30 January 2009|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112031553/https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html|archive-date=12 November 2012|url-status=live}}</ref>. 1999-njy ýylda Naganonyň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek boýunça dalaşgärlik komitetiniň Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) 62 agzasyny we olaryň köp sanly kömekçilerini myhmançylykda kabul etmek üçin takmynan 14 million dollar harçlandygy habar berildi. HOK-yň myhmançylyk çykdajylarynyň köpçülige mälim edilmezligini talap etmeginden soň Naganonyň maliýe resminamalaryny ýok etmegi sebäpli, takyk sanlar näbelli bolup galýar<ref>{{cite web|url=http://www.deseretnews.com/oly/view/0,3949,35000108,00.html|title=Samaranch reflects on bid scandal with regret|work=2002 Winter Olympics coverage|publisher=Deseret News Archives|date=19 May 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020226194341/http://deseretnews.com/oly/view/0%2C3949%2C35000108%2C00.html|archive-date=26 February 2002}}</ref><ref>{{cite web|last1 =Jordan |first1 =Mary |last2 =Sullivan |first2 =Kevin |title =Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid |newspaper =Washington Post |page =A1 |date =21 January 1999 |url =https://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/daily/jan99/nagano21.htm |access-date =20 August 2016 |url-status=live |archive-date=6 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306012906/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/daily/jan99/nagano21.htm}}</ref><ref>{{cite news|last =Macintyre|first =Donald|title =Japan's Sullied Bid|newspaper =Time Magazine|date =1 February 1999|url =http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html|access-date =20 August 2016|archive-date =26 June 2022|archive-url =https://web.archive.org/web/20220626173316/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html|url-status =dead|archiveurl =https://web.archive.org/web/20220626173316/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html|archivedate =26 June 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Sun sets on Salt Lake City|date=25 February 2002|newspaper=[[Herald News (New Jersey)|Herald News]]|location=Passaic County, New Jersey|page=A1|url=https://www.newspapers.com/article/the-herald-news-olympics-2002/129939234/}}; {{cite news|title=Games (Continued From A1)|date=25 February 2002|newspaper=[[Herald News (New Jersey)|Herald News]]|location=Passaic County, New Jersey|page=A6|url=https://www.newspapers.com/article/the-herald-news-olympics-2002/129939110/}}</ref>. 2000-nji ýylyň iýul aýynda "Los Angeles Times" gazeti HOK-yň hemaýatkärlikden we ýaýlym hukuklaryndan gelýän girdejileri paýlamakdaky çylşyrymly usullary barada habar berende, Olimpiýa oýunlary boýunça taryhçy Bob Barni "HOK-da korrupsiýa ýagdaýlaryna entek duş gelmändigini", ýöne "hasabatlylygyň ýoklugy bilen baglanyşykly meseleleriň bardygyny" belledi<ref>{{cite news|title=IOC: A tangled web of wealth, mystery|last1=Abrahamson|first1=Alan|last2=Wharton|first2=David|date=30 July 2000|newspaper=[[St. Louis Post-Dispatch]]|location=St. Louis, Missouri|page=24|url=https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch-ioc-2000/129932172/}}</ref>. Soňra ol, Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin dalaşgärlik prosesinde ünsi türgenlere gönükdirmegiň "skandal ýa-da korrupsiýa baradaky garaýyşlary kölegelemek güýjüne eýedigini" belledi<ref name="Marketing_Matters_6_2002">{{cite web|title=Marketing Matters, Issue 21|date=June 2002|url=https://stillmed.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_456.pdf|access-date=20 October 2010|website=stillmed.olympic.org|publisher=IOC|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323224646/https://stillmed.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_456.pdf|archive-date=23 March 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Marketing_Matters_6_2002"/>. 2004-nji ýylyň awgust aýynda BBC-niň "Panorama: Oýunlary satyn almak" (Buying the Games) atly dokumental filmi 2012-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin dalaşgärlik prosesinde parahorlugyň ulanylandygy baradaky derňewiň netijelerini mälim etdi<ref name="Buying the Games" />. Dokumental filmde HOK agzalaryny belli bir dalaşgär şäheriň peýdasyna ses bermäge mejbur etmek üçin para bermegiň mümkindigi öňe sürüldi. 2012-nji ýyldaky oýunlar üçin dalaşgärlikde az tapawut bilen ýeňilenden soň<ref>{{cite news|first=Lynn|last=Zinser|title=London Wins 2012 Olympics; New York Lags |work=[[The New York Times]] |date=7 July 2005|url=https://www.nytimes.com/2005/07/07/sports/othersports/london-wins-2012-olympics-new-york-lags.html|access-date=4 February 2009|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529173555/https://www.nytimes.com/2005/07/07/sports/othersports/london-wins-2012-olympics-new-york-lags.html|archive-date=29 May 2015|url-status=live}}</ref>, Parižiň häkimi Bertran Delanoe Beýik Britaniýanyň premýer-ministri Toni Bleri we öňki Olimpiýa çempiony Sebastýan Ko tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän London dalaşgärlik komitetini dalaşgärlik düzgünlerini bozmakda aýyplady. Ol şaýat hökmünde Fransiýanyň prezidenti Žak Şiraky görkezdi; Şirak özüniň bu işe gatnaşygy barada seresaply beýanatlar berdi<ref>{{cite news|title=Paris Mayor Slams London Tactics|work=Sporting Life|location=UK|url=http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others/05/07/06/manual_125524.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515073919/http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others%2F05%2F07%2F06%2Fmanual_125524.html|archive-date=15 May 2011|access-date=4 February 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515073919/http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others/05/07/06/manual_125524.html|archivedate=15 May 2011 }}</ref>, ýöne bu aýyplama doly derňelmedi. Turiniň 2006-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek boýunça dalaşgärligi hem jedelli ýagdaýlar bilen utgaşdy; Şweýsariýanyň Sion şäheriniň bäsdeş dalaşgärligi bilen ýakyn baglanyşygy bolan HOK-yň abraýly agzasy Mark Hodler, Turin guramaçylyk komitetiniň agzalary tarapyndan HOK-yň resmilerine para berlendigini öňe sürdi. Bu aýyplamalar giň gerimli derňewe sebäp boldy we şeýle hem köp sanly HOK agzasynyň Sion şäheriniň dalaşgärligine garşy pikire gelmegine ýardam etdi, bu bolsa öz gezeginde Turiniň oýunlary geçirmek hukugyny gazanmagyna kömek eden bolmagy mümkin<ref>{{cite news|first=Howard|last=Berkes|title=How Turin got the Games|work=[[NPR]]|date=7 February 2006|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5195274|access-date=4 February 2009}}</ref>. == Kommersiýalaşdyrma == === Milli guramaçylyk komitetleriniň garamagynda === Olimpiýa oýunlary, ilkinji gezek 1896-njy ýylda Afinada geçirilen Tomus Olimpiýa oýunlaryndan bäri dürli derejede kommersiýalaşdyrylyp gelinýär; şol wagt "Kodak" ýaly birnäçe kompaniýa mahabat üçin töleg töläpdi<ref name="IOC2011Marketing">{{cite web|url=https://www.olympic.org/Documents/IOC_Marketing/OLYMPIC_MARKETING_FACT_FILE_2011.pdf|title=Olympic Marketing Fact File, 2011 Edition|page=18|access-date=22 December 2015|website=olympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812082101/https://www.olympic.org/Documents/IOC_Marketing/OLYMPIC_MARKETING_FACT_FILE_2011.pdf|archive-date=12 August 2011|url-status=dead}}</ref>. 1908-nji ýylda "Oxo", "Odol" (agyz çaýkaýan serişde) we "Indian Foot Powder" (aýak üçin poroşok) London Olimpiýa oýunlarynyň resmi hemaýatkärleri boldular<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-kodak-olympics-idUSWEN164520071012|title=Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games|date=12 October 2007|work=Reuters|last=Paul|first=Franklin}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://disruptiveinnovation.se/?p=112|title=No more Kodak moments in the Olympics|website=disruptiveinnovation.se|date=15 April 2013|access-date=23 November 2019}}</ref>. "Coca-Cola" ilkinji gezek 1928-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi we şondan bäri Olimpiýa oýunlarynyň hemaýatkäri bolmagyny dowam etdirýär<ref>{{cite web|url=http://www.itv.com/news/london/2015-12-04/wildly-interesting-facts-you-never-knew-about-london-until-now/|title=Wildly interesting facts about London you never knew, until now|website=ITV News|date=4 December 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oxo.co.uk/about-us|title=The History of OXO|website=oxo.co.uk|access-date=23 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320010255/http://www.oxo.co.uk/about-us|archive-date=20 March 2018|url-status=dead}}</ref>. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) hemaýatkärlige gözegçilik edip başlamazyndan öň, hemaýatkärlik we Olimpiýa nyşanlaryny ulanmak boýunça şertnamalary baglaşmak jogapkärçiligi Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) üstündedi<ref name="CooperChen"> {{cite book |title= Global Entertainment Media: Content, Audiences, Issues |editor=Anne Cooper-Chen |date=23 June 2005 |edition=1st |publisher=[[Routledge]] |url= https://www.routledge.com/Global-Entertainment-Media-Content-Audiences-Issues/Cooper-Chen/p/book/9780805851694 }}</ref>. === HOK-yň gözegçiliginde === HOK başlangyç döwürde korporatiw hemaýatkärleriň maliýeleşdirmegine garşy çykypdy. Diňe 1972-nji ýylda HOK-yň prezidenti Eweri Brandej (Avery Brundage) wezipesinden çekilenden soň, gurama telewideniýe serişdesiniň mümkinçiliklerini we özleri üçin elýeterli bolan girdejili mahabat bazarlaryny öwrenip başlady<ref name="television"/>. Huan Antonio Samarançyň ýolbaşçylygynda Oýunlar öz önümlerini Olimpiýa brendi bilen baglanyşdyrmaga çalyşýan halkara hemaýatkärlere tarap gönükdirilip başlandy. === Býujet === XX asyryň birinji ýarymynda HOK çäkli býujet bilen işledi. 1952-nji ýyldan 1972-nji ýyla çenli HOK-yň prezidenti bolan Eweri Brandej Olimpiýa oýunlaryny kommersiýa bähbitleri bilen baglanyşdyrmak boýunça ähli synanyşyklary ret etdi. Ol korporatiw bähbitleriň täsiriniň HOK-yň karar kabul ediş prosesine ýaramaz täsir ýetirjekdigine ynanýardy. Onuň bu girdeji çeşmesine garşy çykmagy, HOK-yň hemaýatkärlik şertnamalaryny baglaşmak we Olimpiýa nyşanlaryny ulanmak işini guramaçylyk komitetleriniň özlerine tabşyrmagyna sebäp boldy. Brandej wezipesinden çekilende, HOK-yň 2 million ABŞ dollary möçberinde serişdesi bardy; sekiz ýyldan soň bolsa HOK-yň gaznasy 45 million ABŞ dollaryna çenli artdy. Munuň esasy sebäbi, Oýunlary korporatiw hemaýatkärlik we telewideniýe hukuklaryny satmak arkaly giňeltmäge gönükdirilen ideologiýanyň üýtgemegi boldy. 1980-nji ýylda Huan Antonio Samaranch Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti saýlananda, onuň maksady HOK-y maliýe taýdan garaşsyz etmekdi<ref name="television"/>. 1984-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlary Olimpiýa taryhynda möhüm öwrülişik nokady boldy. Piter Ueberrotyň ýolbaşçylygyndaky Los-Anjelesdäki guramaçylyk komiteti 225 million ABŞ dollary möçberinde artykmaç girdeji gazanmagy başardy; bu şol döwür üçin öň görülmedik mukdardy. Guramaçylyk komiteti şeýle artykmaç girdejini, esasan, saýlanan kompaniýalara ýeke-täk hemaýatkärlik hukuklaryny satmak arkaly gazanyp bildi. HOK bu hemaýatkärlik hukuklaryna gözegçiligi öz eline almagy maksat edinipdi. Samaranch Olimpiýa brendini döretmek üçin 1985-nji ýylda "Olimpiýa Maksatnamasyny" (TOP) esaslandyrmaga ýardam etdi. TOP-a agzalyk örän ýokary derejeli we gymmat bolupdyr hem-de häzir hem şeýle bolmagynda galýar. Dört ýyllyk agzalyk üçin töleg 50 million ABŞ dollaryny düzýärdi. TOP-yň agzalary öz önüm kategoriýalary üçin ýeke-täk global mahabat hukuklaryny, şeýle hem neşirlerinde we mahabatlarynda Olimpiýa nyşanyny — biri-biri bilen baglanyşykly bäş halkany — ulanmak hukugyny alýardylar<ref name="Slack">{{cite book |editor=[[Trevor Slack]] |title=The Commercialisation of Sport |edition=1st |publisher=[[Routledge]] |date=9 March 2005 |url=https://www.routledge.com/The-Commercialisation-of-Sport/Slack/p/book/9780714680781 }}</ref>. === Telewideniýäniň täsiri === [[File:Olympic Final 2000 (1936 cartoon).jpg|thumb|upright=1.25|Berlinde geçirilen 1936-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlary döwründe "Berliner Illustrirte Zeitung" gazetinde çap edilen karikatura, 2000-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny şeýle göz öňüne getiripdi: tomaşaçylaryň ornuny telewideniýe we radio tutýar, tomaşaçylaryň şatlykly sesleri bolsa ses güýçlendirijiler arkaly ýaýlymda berilýär. Bu çaklamadan takmynan bir asyr geçenden soň hem, tomaşaçylar Oýunlary hem göni ýerde, hem-de bütin dünýä boýunça ýaýlymda berilýän telewideniýe arkaly yzarlaýarlar.]] Berlinde geçirilen 1936-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary telewideniýede görkezilen ilkinji Oýunlar boldy, ýöne olar diňe ýerli tomaşaçylar üçin ýaýlymda berlipdi<ref>{{cite web|title=Berlin 1936|website=olympic.org|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822100804/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936|archive-date=22 August 2008|access-date=31 March 2009}}</ref>. Italiýada geçirilen 1956-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlary halkara derejesinde telewideniýede görkezilen ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy we Kaliforniýada geçiriljek indiki Gyşky oýunlar üçin ýaýlym hukuklary ilkinji gezek ýöriteleşdirilen telewideniýe kompaniýalaryna satyldy — CBS kompaniýasy ABŞ-daky hukuklar üçin 394 000 ABŞ dollaryny töledi<ref>{{cite web|title=Cortina d'Ampezzo|website=olympic.org|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1956|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822213008/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1956|archive-date=22 August 2008|access-date=31 March 2009}}</ref>. Soňky onýyllyklarda Olimpiýa oýunlary Sowuk urşuň ideologik meýdançalarynyň birine öwrüldi we Halkara Olimpiýa Komitetleri (HOK) ýaýlym serişdeleri arkaly bu güýçlenen gyzyklanmadan peýdalanmak isledi. Ýaýlym hukuklarynyň satylmagy HOK-a Olimpiýa oýunlarynyň giňden görkezilmegine we şeýlelikde has köp gyzyklanma döredilmegine mümkinçilik berdi; bu bolsa öz gezeginde mahabat berijiler üçin telewideniýe wagtynyň özüne çekijiligini artdyrdy. Bu aýlanşyk HOK-a şol hukuklar üçin barha artýan tölegleri talap etmäge mümkinçilik berdi. Mysal üçin, CBS kompaniýasy 1998-nji ýyldaky Nagano oýunlarynyň ABŞ-daky ýaýlym hukuklary üçin 375 million ABŞ dollaryny töledi, NBC bolsa 2000-nji ýyldan 2012-nji ýyla çenli ähli Olimpiýa oýunlaryny ýaýlymda bermek boýunça ABŞ-daky hukuklar üçin 3,5 milliard ABŞ dollaryny sarp etdi<ref name="television"/>. 2011-nji ýylda NBC kompaniýasy HOK bilen 2020-nji ýyldaky oýunlara çenli Olimpiýa oýunlaryny ýaýlymda bermek barada 4,38 milliard dollarlyk şertnama baglaşdy; bu Olimpiýa taryhynda telewideniýe hukuklary boýunça iň gymmat şertnama boldy<ref name="adweek">{{cite news|title=Update: NBC Bids $4.38 Billion for Olympic Gold|url=http://www.adweek.com/news/television/update-nbc-bids-438-billion-olympic-gold-132319|last=Crupi|first=Anthony|work=[[Adweek]]|date=7 June 2011|access-date=7 June 2011}}</ref>. Soňra, 2014-nji ýylyň 7-nji maýynda NBC Olimpiýa oýunlaryny, şol sanda 2032-nji ýyldaky oýunlary hem öz içine alýan möhletde ýaýlyma bermek boýunça umumy bahasy 7,75 milliard dollara barabar bolan şertnamanyň möhletini uzaltmaga ylalaşdy<ref>{{cite news|title=NBC Universal pays $7.75 billion for Olympics through 2032|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2014/05/07/nbc-olympics-broadcast-rights-2032/8805989/|newspaper=[[USA Today]]|date=7 May 2014|last=Armour|first=Nancy}}</ref>. Şeýle-de, NBC 2014-nji ýyldan başlap Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny we Paralimpiýa oýunlaryny ABŞ-da teleýaýlym arkaly görkezmek hukuklaryny hem gazandy<ref>{{cite news|title=NBC Olympics, Universal Sports announce Youth Olympics coverage|url=http://olympictalk.nbcsports.com/2014/08/12/youth-olympics-nbc-coverage-nanjing/|website=[[NBC Sports]]|date=12 August 2014|last=Zaccardi|first=Nick}}</ref><ref>{{cite news|title=NBC Olympics, U.S. Olympic Committee acquire media rights to Paralympics in 2014, 2016|url=http://olympictalk.nbcsports.com/2013/09/24/paralympics-2014-2016-tv-coverage-nbc/|newspaper=Olympictalk &#124; NBC Sports|date=24 September 2013|last=Zaccardi|first=Nick}}</ref>. Olimpiýa komitetiniň dünýä derejesindäki hemaýatkärleriniň ýarysyndan gowragy ABŞ-nyň kompaniýalarydyr we NBC Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) esasy girdeji çeşmeleriniň biri bolup durýar<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/12/07/sports/olympics/russia-olympics-us-business.html|title=Fewer Russians Could Be a Windfall for U.S. Olympic Business|last=Draper|first=Kevin|work=[[The New York Times]]|date=7 December 2017|access-date=5 February 2018|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208120943/https://www.nytimes.com/2017/12/07/sports/olympics/russia-olympics-us-business.html|archive-date=8 December 2017|url-status=live}}</ref>. 2025-nji ýylyň 13-nji martynda "Comcast" kompaniýasynyň Olimpiýa oýunlaryny 2036-njy ýyla çenli ýaýlymda görkezmek üçin Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) 3 milliard dollar tölejekdigi we hyzmatdaşlygyny has-da ösdürip, oýunlardaky roluny "hukuk eýesinden" "strategik hyzmatdaşa" üýtgetjekdigi yglan edildi. Bu yglan, 2024-nji ýyldaky Pariž Olimpiýa oýunlarynyň NBC teleýaýlymy üçin ýokary tomaşaçylyk görkezijilerini gazanmagyndan we "Peacock" hyzmatynyň abunaçylarynyň sanynyň artmagyndan soň amala aşyryldy. Bu ylalaşyk NBC-ä 2026-njy ýyldaky Milano-Kortina gyşky Olimpiýa oýunlaryny (6-njy fewral – 22-nji fewral aralygynda geçirilen) ýaýlymda görkezmek hukugyny berdi; şeýle hem teleýaýlyma 2028-nji ýyldaky Los-Anjeles Olimpiýa oýunlaryny, 2030-njy ýyldaky Fransiýa Alpleri gyşky Olimpiýa oýunlaryny, 2032-nji ýyldaky Brisben Olimpiýa oýunlaryny, 2034-nji ýyldaky Ýuta gyşky Olimpiýa oýunlaryny we 2036-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny görkezmek hukuklaryny berýär. Soňky agzalan oýunlar, Berlinde geçirilen we telewideniýe arkaly görkezilen ilkinji oýunlaryň 100 ýyllygyny alamatlandyrýar<ref>{{Cite web |last=Hayes |first=Dade |date=13 March 2025 |title=Comcast Extends Olympics Through 2036, Paying $3B And Going From Rights Holder To Strategic Partner |url=https://deadline.com/2025/03/comcast-nbcuniversal-extends-olympics-rights-deal-2036-1236325411/ |access-date=13 March 2025 |website=Deadline |language=en-US}}</ref>. Tomaşaçylaryň sany 1960-njy ýyllardan başlap, XX asyryň ahyryna çenli örän çalt depgin bilen artdy. Munuň sebäbi, 1964-nji ýyldan başlap bütin dünýäde göni ýaýlym üçin hemra tehnologiýalarynyň ulanylyp başlanmagy we 1968-nji ýylda reňkli telewideniýäniň ornaşdyrylmagydy<ref>{{cite book|title=Five-ring Circus: Money, Power, and Politics at the Olympic Games|editor1-last=Tomlinson|editor1-first=A.|editor2-last=Whannel|editor2-first=G.|chapter=3. The television spectacular|last=Whannel|first=Garry|year=1984|publisher=Pluto Press|location=London, UK|pages=30–43|isbn=978-0-86104-769-7}}</ref>. 1968-nji ýyldaky Mehiko Olimpiýa oýunlarynyň dünýä boýunça tomaşaçylarynyň sany takmynan 600 million diýlip çaklanan bolsa, 1984-nji ýyldaky Los-Anjeles oýunlarynda bu görkeziji 900 milliona ýetdi; 1992-nji ýyldaky Barselona tomusky Olimpiýa oýunlaryna gelnende bolsa, tomaşaçylaryň sany 3,5 milliarda çenli artdy<ref>{{cite news|title=World Series TV ratings slump|url=https://www.cbsnews.com/news/world-series-tv-ratings-slump/|work=CBS News |agency=[[The Associated Press]] |access-date=4 May 2009|date=27 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031072605/http://www.cbsnews.com/stories/2000/10/27/sports/main244877.shtml|archive-date=31 October 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|title=All Fall Down – Making sense of NBC's tumbling Olympic ratings|last=Walters|first=John|magazine=Sports Illustrated|date=2 October 2000|url=http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1020472/index.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429222810/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1020472/index.htm|archive-date=29 April 2011|access-date=2 April 2009}}</ref><ref name="ratings"/>. Oýunlary ýaýlymda görkezmegiň ýokary bahalary, internetiň döreden goşmaça basyşy we kabel telewideniýesinden gelýän güýçlenen bäsdeşlik sebäpli, telewideniýe pudagy reýtingleri ýokarlandyrmak üçin HOK-dan käbir ýeňillikleri we üýtgeşmeleri talap etdi. HOK muna jogap hökmünde Olimpiýa maksatnamasynda birnäçe üýtgeşmeleri amala aşyrdy; Tomusky oýunlarda gimnastika ýaryşlarynyň dowamlylygy ýedi gije-gündizden dokuz gije-gündize çenli uzadyldy we has köp gyzyklanma döretmek maksady bilen "Çempionlar galasy" (Champions Gala) çäresi goşuldy<ref>{{cite news|title=London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History|date=13 August 2012|work=The Huffington Post|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html|access-date=12 July 2013}}</ref> şeýle hem, köp sanly teleýaýlym tomaşaçysyna eýe bolan meşhur sport görnüşleri — ýüzmek we suwa bökmek boýunça ýaryşlaryň maksatnamalary hem giňeldildi. NBC teleýaýlym kompaniýasynyň Olimpiýa oýunlaryny görkezmek hukugy üçin tölän uly möçberli tölegleri sebäpli, Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) kompaniýa mümkin bolan ýagdaýlarda ABŞ-daky teleýaýlym reýtinglerini iň ýokary derejä ýetirmek üçin ýaryşlaryň tertibine täsir etmäge rugsat berdi<ref>{{Cite web|title=Olympics 2021: Why swimming finals are being held in the morning|url=https://au.sports.yahoo.com/olympics-2021-swimming-finals-being-held-morning-023644266.html|access-date=22 February 2022|website=au.sports.yahoo.com|date=24 July 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Here's Why the Swimming Finals Are Held in the Morning at Tokyo Olympics {{!}} Sports Illustrated|url=https://www.si.com/.amp/olympics/2021/07/25/tokyo-olympics-swimming-schedule-us-primetime-finals|access-date=22 February 2022|website=si.com|date=25 July 2021 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Coskrey|first=Jason|date=28 July 2021|title=Morning finals forcing swimmers to adjust in Tokyo|url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2021/07/28/olympics/summer-olympics/olympic-swimming/tokyo-swim-finals/|access-date=22 February 2022|website=The Japan Times|language=en-US|archive-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222041614/https://www.japantimes.co.jp/sports/2021/07/28/olympics/summer-olympics/olympic-swimming/tokyo-swim-finals/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Carter|first=Bill|date=24 August 2008|title=On TV, Timing Is Everything at the Olympics|language=en-US |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/08/25/sports/olympics/25nbc.html|access-date=22 February 2022|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 October 2006|title=Swimming, gymnastics finals set for mornings in 2008|url=https://www.espn.com/olympics/swimming/news/story?id=2639072|access-date=22 February 2022|website=ESPN.com|language=en}}</ref>. ABŞ-da teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny artdyrmagyň möhüm mysallaryna ýüzmek boýunça final ýaryşlarynyň diňe ýaryşy kabul edýän şäherlerde (2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda Pekin we 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda Tokio) irdenki wagtlarda geçirilmegi degişlidir; bu wagtlar ABŞ-da teleýaýlymlaryň iň köp tomaşa edilýän agşamky wagtyna (prime time) gabat gelýär<ref>{{cite news|title=London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History|date=13 August 2012|work=The Huffington Post|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html|access-date=12 July 2013}}</ref>. === Olimpiýa marketingi === Lisenziýalaşdyryş maksatnamalaryndan gelýän serişdeler, umumy girdejiniň 60 göteriminden gowragyny düzýän bilet satuwy we ýaýlym hukuklary ýaly beýleki çeşmeler bilen bir hatarda, Oýunlar bilen baglanyşykly ähli işleri maliýeleşdirmäge hyzmat edýär<ref>{{Cite web|title=The Phryges – Paris 2024 Mascots Star as Olympic Merchandise|url=https://www.wipo.int/wipo_magazine_digital/en/2024/article_0014.html|access-date=20 August 2024|website=wipo.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Olympic Marketing Fact File 2024 Edition|url=https://stillmed.olympics.com/media/Documents/International-Olympic-Committee/IOC-Marketing-And-Broadcasting/IOC-Marketing-Fact-File.pdf|website=stillmed.olympics.com}}</ref>. Olimpiýa brendiniň satuwy jedelli mesele bolup gelýär. Oýunlaryň beýleki islendik täjirleşdirilen sport çäresinden tapawudynyň galmandygy barada pikirler öňe sürülýär. Ýene bir tankydy garaýyş bolsa, Oýunlaryň kabul ediji şäherler we milli hökümetler tarapyndan maliýeleşdirilmegi bilen baglanyşyklydyr; Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) hiç hili çykdajy çekmeýändigine garamazdan, Olimpiýa nyşanlaryndan gelýän ähli hukuklara we girdejilere gözegçilik etmegi tankyt edilýär. Şeýle-de, HOK ähli hemaýatkärlik we ýaýlym girdejileriniň belli bir bölegini özüne alýar. Maýa goýumlarynyň yzyna gaýtaryljakdygyna hiç hili kepillik ýok bolsa-da, kabul ediji şäherler Oýunlary geçirmek hukugy ugrunda işjeň bäsleşmegi dowam etdirýärler. Geçirilen barlaglar Olimpiýa oýunlaryny geçiren ýurtlarda söwdanyň takmynan 30 göterim ýokary bolýandygyny görkezdi<ref>{{Cite web|url=http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2009/wp09-06bk.pdf|title=Federal Reserve Bank of San Francisco, ''The Olympic Effect'', March 2009|access-date=23 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412103038/http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2009/wp09-06bk.pdf|archive-date=12 April 2010|url-status=live}}</ref><ref name="Slack" />. == Nyşanlar == {{main|Olimpiýa nyşanlary}} === Olimpiýa baýdagy === Olimpiýa hereketi, Olimpiýa Hartiýasynda beýan edilen ýörelgeleri aňlatmak üçin nyşanlary ulanýar. Oýunlaryň esasy nyşany Olimpiýa halkalarydyr; olar bäş sany ýaşaýyş bolan yklymyň (Afrika, Amerika (bir yklym hasaplanýar), Aziýa, Ýewropa we Okeaniýa) jebisligini aňladýan, biri-biri bilen baglanyşykly bäş halkadan ybaratdyr. Ak fonuň üstünde ýerleşdirilen reňkli halkalar — gök, sary, gara, ýaşyl we gyzyl — Olimpiýa baýdagyny emele getirýär. Bu reňkler şonuň üçin saýlanyp alyndy welin, her bir döwletiň milli baýdagynda bu reňkleriň azyndan biri bar. Baýdak 1914-nji ýylda tassyklanan hem bolsa, ilkinji gezek diňe 1920-nji ýylda Belgiýanyň Antwerpen şäherinde geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynda galdyryldy. Şondan bäri ol Oýunlaryň her bir dabarasynda galdyrylyp gelinýär<ref name="olympicsymbols" /><ref>{{cite journal|url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv10n1/JOHv10n1m.pdf|last=Lennartz|first=Karl|title=The Story of the Rings|journal=Journal of Olympic History|date=2002|volume=10|pages=29–61|access-date=30 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107230741/http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv10n1/JOHv10n1m.pdf|archive-date=7 January 2016|url-status=dead }}</ref>. Halkara Olimpiýa Komitet (HOK) "Olimpiýa nyşanyny goramak hakyndaky Naýrobi şertnamasy" arkaly Olimpiýa nyşanlarynyň ulanylyşyna degişli aýratyn hukuklara we gözegçilige eýedir<ref>{{Cite web|title=The IP journey of an Olympic Games|url=https://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2019/03/article_0007.html|access-date=20 August 2024|website=wipo.int|language=en}}</ref>. Latyn dilinde "Has çalt, has ýokary, has güýçli" diýmegi aňladýan "Citius, Altius, Fortius" Olimpiýa şygary 1894-nji ýylda Pýer de Kuberten tarapyndan teklip edildi we 1924-nji ýyldan bäri resmi häsiýete eýedir. Bu şygar Kuberteniň dosty, dominikan ruhanysy Anri Didon (Henri Didon OP) tarapyndan 1891-nji ýylda Parižde geçirilen ýaşlaryň duşuşygy üçin oýlanyp tapylypdyr<ref>"Sport athlétique", 14 mars 1891: "... dans une éloquente allocution il a souhaité que ce drapeau les conduise 'souvent à la victoire, à la lutte toujours'. Il a dit qu'il leur donnait pour devise ces trois mots qui sont le fondement et la raison d'être des sports athlétiques: citius, altius, fortius, 'plus vite, plus haut, plus fort'.", cited in Hoffmane, Simone ''La carrière du père Didon, Dominicain. 1840–1900'', Doctoral thesis, Université de Paris IV – Sorbonne, 1985, p. 926; cf. Michaela Lochmann, ''Les fondements pédagogiques de la devise olympique "citius, altius, fortius"''</ref>. Kuberteniň Olimpiýa ýörelgeleri Olimpiýa kasamynda şeýle beýan edilýär: {{blockquote|Olimpiýa oýunlarynda iň möhüm zat ýeňiş gazanmak däl-de, eýsem oňa gatnaşmakdyr; edil durmuşda iň möhüm zadyň ýeňiş däl-de, göreş bolşy ýaly. Esasy zat ýeňiji bolmak däl-de, eýsem mynasyp göreşmekdir.<ref name="olympicsymbols" />}} Her Oýunlardan birnäçe aý öň, Olimpiýa alawy gadymy grek däp-dessurlaryny özünde jemleýän dabarada Olimpiýadaky Hera ybadathanasynda ýakylýar. Ruhany zenanyň keşbini janlandyrýan we oňa "Westal gyzlary" (Westal wirgins) hökmünde goşulýan on sany zenan artist, gün şöhlelerini jemleýän parabolik aýnanyň içine ýerleşdirmek arkaly maşaly ýakýar; Soňra ol Olimpiýa alawyny ýaryşyň geçirilýän şäherindäki Olimpiýa stadionynda açylyş dabarasynda möhüm orun tutjak alawa ýetirjek ilkinji ylgawçynyň (ol hem grek türgenidir) maşalyny ýakýar<ref name="torch" />. Alaw 1928-nji ýyldan bäri Olimpiýa nyşany bolup gelse-de, maşal estafetasy diňe 1936-njy ýyldaky Tomusky oýunlarda Üçünji Reýhi wagyz etmek maksady bilen girizilipdir<ref name="olympicsymbols" /><ref>{{cite episode|title=IOC Investigation|series=Real Sports with Bryant Gumbel|network=HBO|date=26 July 2016|season=22|number=7|url=http://www.hbo.com/real-sports-with-bryant-gumbel/episodes/0/232-episode/index.html}}</ref>. Olimpiýa oýunlarynyň talismany — ýagny kabul ediji ýurduň medeni mirasyny şöhlelendirýän haýwan, adam ýa-da adam keşpli obraz — ilkinji gezek 1968-nji ýylda tanyşdyryldy. Ol, esasanam Sowet aýy balasy Mişanyň halkara derejesinde meşhurlyk gazanan 1980-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlaryndan bäri, Oýunlaryň özboluşly keşbiniň we mahabatlandyrylmagynyň möhüm bölegi bolup gelýär. Londondaky Tomus Olimpiýa oýunlarynyň talismanyna Şropşirdäki "Maç-Uenlok" (Much Wenlock) şäherçesiniň hormatyna "Uenlok" ady berildi. "Maç-Uenlok" şäherçesinde häzirki güne çenli hem, Pýer de Kuberteni Olimpiýa oýunlaryny döretmäge ruhlandyran "Uenlok Olimpiýa oýunlary" geçirilip gelinýär<ref>{{cite web|title=Olympic Summer Games Mascots from Munich 1972 to London 2012|work=Olympic Studies Centre|date=April 2011|url=http://www.olympic.org/assets/osc%20section/pdf/qr_3e.pdf|access-date=13 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016105858/http://www.olympic.org/assets/osc%20section/pdf/qr_3e.pdf|archive-date=16 October 2012|url-status=dead}}</ref>. Pariž-2024 Olimpiýa oýunlarynyň talismany bolsa, Fransuz rewolýusiýasy döwründe Marianna tarapyndan dakylan baş geýiminiň — Frigiýa şlyapasynyň — adam keşpli görnüşidir<ref name=":4">{{Cite news|last=Belam|first=Martin|date=14 November 2022|title=Meet the Phryges: Paris 2024 Olympic and Paralympic mascots unveiled|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/sport/2022/nov/14/paris-2024-olympic-mascot-paralympic-mascot-phryges-france|access-date=28 July 2023|issn=0261-3077}}</ref>. == Dabaralar == {{main|Olimpiýa oýunlarynyň dabarasy}} === Açylyş dabarasy === [[File:Drones durante a abertura das Olimpíadas de Tóquio.jpg|thumb|Tokiodaky 2020-nji ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy]] Olimpiýa Hartiýasynyň talaplaryna laýyklykda, Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybarat bolýar. Bu dabaralar anna güni we sport ýaryşlary (käbir futbol topar oýunlary, softbol oýunlary we küreklemek boýunça saýlama ýaryşlar muňa degişli däl) başlanmazdan öň geçirilýär<ref name="OCFactSheetS" /><ref name="OCFactSheetW" /><ref name="OCprotocol1" />. Açylyş dabarasyndaky däp-dessurlaryň köpüsi 1920-nji ýylda Antwerpen şäherinde geçirilen Tomus Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlupdyr<ref name="OCFactSheetS" /><ref name="OCFactSheetW" />. Dabaralar adatça Halkara Olimpiýa Komitetiniň prezidentiniň we kabul ediji ýurduň wekiliniň meýdança çykmagy bilen başlanýar; yzýany kabul ediji ýurduň baýdagy galdyrylýar we döwlet gimni ýerine ýetirilýär. Soňra kabul ediji ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän saz, aýdym, tans we teatr çykyşlaryny hödürleýär. Kabul ediji ýurtlaryň öňkülerden has ýatda galyjy dabarany guramak synanyşyklary netijesinde, bu çeper çykyşlaryň gerimi we çylşyrymlylygy barha artdy. Maglumatlara görä, Pekin oýunlarynyň açylyş dabarasy 100 million dollara düşüp, çykdajylaryň köp bölegi çeperçilik bölegine sarp edilipdir<ref name="OCprotocol1" /><ref>{{cite news|url=https://www.cbc.ca/sports/2.720/beijing-dazzles-chinese-history-athletes-on-parade-as-olympics-begin-1.722415|title=Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin|publisher=Canadian Broadcasting Centre|date=8 August 2008|access-date=9 September 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906200510/http://www.cbc.ca/olympics/story/2008/08/07/olympics-ceremonies.html|archive-date=6 September 2008 }}</ref>. Dabaranyň çeperçilik böleginden soň, türgenler ýurtlar boýunça toparlara bölünip, stadiona dabaraly ýöriş bilen girýärler. Olimpiýa oýunlarynyň taryhy köklerine hormat goýmak maksady bilen, däp boýunça ilki bilen Gresiýa stadiona girýär we ýörişe ýolbaşçylyk edýär. Soňra ýurtlar kabul ediji ýurduň saýlan dilindäki elipbiý tertibinde stadiona girýärler; kabul ediji ýurduň türgenleri bolsa iň soňunda girýärler. Afinada geçirilen 2004-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda grek baýdagy stadiona ilkinji bolup giripdi, grek wekiliýeti bolsa iň soňunda giripdi. 2020-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny (tomusky ýa-da gyşky) geljekde kabul etjek ýurtlar, häzirki kabul ediji ýurtdan derrew öň, ters tertipde stadiona girýärler. Oýunlary resmi taýdan açmak üçin Guramaçylyk komitetiniň prezidenti, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti we kabul ediji ýurduň döwlet baştutany ýa-da onuň wekili çykyş edýärler. Ahyrynda, Olimpiýa maşaly stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň üstünlikli çykyş eden Olimpiýa türgenine — gowşurylýana çenli elden-ele geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çägindäki uly gapda Olimpiýa oduny ýakýar<ref name="OCFactSheetS" /><ref name="OCFactSheetW" />. === Ýapylyş dabarasy === Pekin-2008 tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasynda türgenler stadiona ýygnanýarlar Olimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň, ýekşenbe güni geçirilýär. Her bir gatnaşyjy ýurduň baýdak göterijileri stadiona girýärler, olaryň yzyndan bolsa hiç hili milli tapawutlandyrma bolmazdan, türgenler bilelikde girýärler<ref name="IOCclosingProtocol">{{cite web|title=Closing Ceremony Factsheet|publisher=The International Olympic Committee|date=5 June 2012|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Closing_Ceremony_of_the_Games.pdf|access-date=12 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016064630/http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Closing_Ceremony_of_the_Games.pdf|archive-date=16 October 2011|url-status=dead}}</ref>. Degişli milli gimnler ýaňlanýarka üç sany milli baýdak galdyrylýar: häzirki ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagy; Olimpiýa oýunlarynyň dörän ýeri bolan Gresiýanyň baýdagy; we indiki tomusky ýa-da gyşky Olimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň baýdagy<ref name="IOCclosingProtocol"/>. Guramaçylyk komitetiniň başlygy we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti ýapylyş çykyşlaryny edýärler, Oýunlar resmi taýdan ýapylýar we Olimpiýa alawy öçürilýär<ref>{{cite web|title=Closing Ceremony|publisher=International Olympic Committee|date=31 January 2002|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013905/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf|archive-date=25 March 2009|access-date=27 August 2008|url-status=dead }}</ref>. "Antwerpen dabarasy" diýlip atlandyrylýan däp boýunça, Oýunlary guran şäheriň häkimi ýörite Olimpiýa baýdagyny HOK-yň prezidentine gowşurýar, ol bolsa baýdagy indiki Olimpiýa oýunlaryny kabul etjek şäheriň häkimine berýär. Soňra indiki ýaryşy kabul etjek ýurt öz medeniýetini görkezýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar<ref>{{cite web|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html|title=The Olympic Flags and Emblem|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|access-date=10 February 2009|archive-date=26 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042147/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html|url-status=dead}}</ref><ref name="IOCclosingProtocol"/>. Däp bolşy ýaly, Oýunlaryň iň soňky medal gowşurylyş dabarasy ýapylyş dabarasynyň bir bölegi hökmünde geçirilýär. Adatça, tomusky Olimpiýa oýunlarynda marafon ýaryşynyň medallary, gyşky Olimpiýa oýunlarynda bolsa çiş-ýurt (cross-country) lyžaly ýaryşyň köpçülikleýin start görnüşindäki medallary gowşurylýar<ref name="IOCclosingProtocol"/><ref>{{cite news|title=The Latest: Rio Games close with samba-fueled Carnival party|work=The San Diego Union-Tribune |agency=[[The Associated Press]] |date=21 August 2016|url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-the-latest-mens-marathon-underway-on-last-day-of-2016aug21-story.html|access-date=24 June 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=The Closing Ceremonies of the Olympic Game|publisher=International Olympic Committee|date=1 June 2014|url=https://www.olympic.org/closing-ceremonies|access-date=24 June 2018}}</ref>. === Medal gowşurylyş dabarasy === [[File:CyclingTeamPursuitBeijing2008.jpg|thumb|Pekin-2008 tomusky Olimpiýa oýunlarynda medal gowşurylyş dabarasy (çepden saga): Daniýanyň baýdagy, Beýik Britaniýanyň baýdagy we Täze Zelandiýanyň baýdagy]] Her bir Olimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurylyş dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, şeýle hem ikinji we üçünji orunlary eýelän bäsdeşler ýa-da toparlar üç derejeli münbere çykýarlar we HOK-yň agzasy tarapyndan olara degişli medallar gowşurylýar<ref>{{cite EBO |short=yes |last1=Abrahams |first1=Harold Maurice |author1-link=Harold Maurice Abrahams |last2=Young |first2=David C. |title=Programs and Participation: The Medal Ceremonies |url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games/Programs-and-participation |date=4 August 2024 |access-date=5 August 2024}}</ref>. Medallar gowşurylandan soň, altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýarka, üç medalçynyň milli baýdaklary galdyrylýar<ref name="otraditions" />. Ýaryşy kabul edýän ýurduň meýletinçi raýatlary medal gowşuryş dabaralarynda hem ýer eýesi hökmünde çykyş edip, medallary gowşurýan resmi wekillere kömek edýärler we baýdak göterijiler bolup hyzmat edýärler<ref>{{cite news|title= Medal ceremony hostess outfits unveiled|website=[[Sina Corporation|Sina Online]]|date= 18 July 2008|url= http://english.sina.com/china/p/1/2008/0718/172118.html|access-date=29 August 2008}}</ref>. Tomusky Olimpiýa oýunlarynda her bir medal gowşuryş dabarasy ýaryşyň geçirilen ýerinde guralýar, emma Gyşky Olimpiýa oýunlaryndaky dabaralar köplenç ýörite "meýdançada" (plaza) geçirilýär<ref>{{cite news|last1=Madhani|first1=Aamer|last2=Armour|first2=Nancy|title=Medalists at 2018 Winter Olympics get precious keepsake. And a medal|work=USA Today|date=13 February 2018|url=https://www.usatoday.com/story/sports/winter-olympics-2018/2018/02/13/medalists-2018-winter-olympics-get-precious-keepsake-and-medal/332267002/|access-date=22 April 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=Mascots come first, then medals for Olympic champions|work=USA Today |agency=[[The Associated Press]] |date=12 February 2018|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2018/02/12/mascots-come-first-then-medals-for-pyeongchang-winners/110334494/|access-date=22 April 2018}}</ref>. Olimpiýa medallaryny ýörite münberlerde (podiumlarda) gowşurmak tejribesi, Melville Marks Robinsonyň teklibi bilen 1930-njy ýyldaky Britan imperiýasy oýunlarynda ulanylan münberleriň esasynda, 1932-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýuldy<ref>{{cite news|title=Prof says Olympic podiums have Canadian connection|last=Ogilvie|first=Claire|date=18 October 2006|newspaper=[[The Province]]|location=Vancouver, British Columbia|page=25|url=https://www.newspapers.com/article/the-province-barney-2006/129824314/}}</ref>. == Sport görnüşleri == {{main|Olimpiýa sport görnüşleri}} Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasy 35 sany sport görnüşinden, 30 sany disiplinadan we 408 sany ýaryşdan ybaratdyr. Mysal üçin, göreş tomusky Olimpiýa sport görnüşi bolup, ol iki disiplinany — grek-rim we erkin göreşi öz içine alýar. Ol öz gezeginde erkekler üçin on dört we zenanlar üçin dört sany ýaryşa bölünýär; olaryň her biri dürli agram derejesini aňladýar<ref name="IOCclosingProtocol"/>. Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasy 26 sany sport görnüşini, gyşky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasy bolsa 15 sany sport görnüşini öz içine alýar<ref>{{cite web|title=Closing Ceremony|publisher=International Olympic Committee|date=31 January 2002|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013905/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf|archive-date=25 March 2009|access-date=27 August 2008|url-status=dead }}</ref>. Ýeňil atletika, ýüzmek, gylyçlaşmak we sport gimnastikasy Olimpiýa maksatnamasyndan hiç haçan aýrylmaýan ýeke-täk tomusky sport görnüşleridir. Çakylykly ýerlerde (tebigy şertlerde) çypa bilen typmak (cross-country skiing), figurly typmak, buz hokkeýi, nordik köp göreşi, tramplinden bökmek we tizlige typmak ýaly görnüşler 1924-nji ýylda başlananyndan bäri her bir gyşky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasynda orun alyp gelýär. Badminton, basketbol we woleýbol ýaly häzirki zaman Olimpiýa sport görnüşleri ilki bilen görkezme görnüşleri hökmünde maksatnama girizilip, soňra doly hukukly Olimpiýa sport görnüşlerine öwrüldi. Öňki oýunlarda görkezilen käbir sport görnüşleri bolsa soňra maksatnamadan aýryldy<ref>{{cite web|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html|title=The Olympic Flags and Emblem|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|access-date=10 February 2009|archive-date=26 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042147/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html|url-status=dead}}</ref><ref name="IOCclosingProtocol"/>. Olimpiýa sport görnüşleri, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) şol sport görnüşleriniň global gözegçileri hökmünde ykrar eden halkara sport federasiýalary tarapyndan dolandyrylýar. HOK-da 35 sany federasiýa wekilçilik edýär<ref name="IOCclosingProtocol"/><ref>{{cite news|title=The Latest: Rio Games close with samba-fueled Carnival party|work=The San Diego Union-Tribune |agency=[[The Associated Press]] |date=21 August 2016|url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-the-latest-mens-marathon-underway-on-last-day-of-2016aug21-story.html|access-date=24 June 2018}}</ref>. HOK tarapyndan ykrar edilen, ýöne Olimpiýa maksatnamasyna girizilmedik sport görnüşleri hem bar. Bu görnüşler Olimpiýa sport görnüşleri hasaplanmaýar, ýöne olar Olimpiýa oýunlary geçirilenden soňky ilkinji HOK sessiýasynda geçirilýän maksatnama täzeden seretmek işiniň dowamynda bu derejä ýetirilip bilner<ref>{{cite web|title=The Closing Ceremonies of the Olympic Game|publisher=International Olympic Committee|date=1 June 2014|url=https://www.olympic.org/closing-ceremonies|access-date=24 June 2018}}</ref>. Şeýle täzeden seretmek işleri wagtynda, sport görnüşleri HOK agzalarynyň sesleriniň üçden-iki böleginiň goldawyna esaslanyp, maksatnama girizilip ýa-da ondan aýrylyp bilner<ref name="newosports" />. Hiç haçan hiç hili derejede Olimpiýa maksatnamasynda bolmadyk, ýöne ykrar edilen sport görnüşleri hem bar; mysal üçin, orientirleme (kartada we kompasda ugur tapmak ýaryşy)<ref name="factsheetsports" />. 2004-nji ýylyň oktýabr we noýabr aýlarynda HOK Olimpiýa maksatnamasy boýunça komissiýany döretdi; bu komissiýa Olimpiýa maksatnamasyndaky sport görnüşlerini we Olimpiýa oýunlaryna girmeýän, ýöne ykrar edilen ähli sport görnüşlerini seljermek wezipesini ýerine ýetirmelidi. Maksat, oýunlaryň her bir tapgyry üçin Olimpiýa maksatnamasyny düzmekde ulgamlaýyn çemeleşmäni ulanmakdan ybaratdy<ref name="factsheetsports" />. Komissiýa haýsydyr bir sport görnüşiniň Olimpiýa maksatnamasyna girizilip-girizilmezligini kesgitlemek üçin ýedi sany ölçeg işläp düzdi<ref name="factsheetsports" />. Bu ölçegler şulardan ybaratdyr: sport görnüşiniň taryhy we däp-dessurlary, ähliumumylygy, meşhurlygy, abraýy, türgenleriň saglygy, şol sport görnüşine ýolbaşçylyk edýän Halkara federasiýanyň ösüşi we ýaryşy geçirmegiň çykdajylary<ref name="factsheetsports" />. Geçirilen derňewiň netijesinde, 2012-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryna goşulmaga dalaşgär hökmünde bäş sany sport görnüşi kesgitlendi: golf, karate, regbi-7, rolikli sport görnüşleri we skwoş. Bu sport görnüşleri Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) Ýerine ýetiriji komiteti tarapyndan seljerildi we soňra 2005-nji ýylyň iýul aýynda Singapurda geçirilen Baş sessiýa hödürlendi<ref name="factsheetsports" />. Goşulmak üçin maslahat berlen bäş sport görnüşinden diňe ikisi — karate we skwoş — jemleýji tapgyra geçdi<ref name="factsheetsports" />. Bu sport görnüşleriniň hiç biri hem talap edilýän sesleriň üçden-iki bölegini gazanyp bilmedi we netijede Olimpiýa maksatnamasyna girizilmedi<ref name="factsheetsports" />. 2009-njy ýylyň oktýabr aýynda HOK golf we regbi-7 görnüşlerini 2016 we 2020-nji ýyllardaky Tomusky Olimpiýa oýunlary üçin Olimpiýa sport görnüşleri hökmünde tassyklamak barada ses berdi<ref name="factsheetsports" />. 2002-nji ýylda geçirilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) 114-nji sessiýasynda Tomusky oýunlaryň maksatnamasy iň köp bolanda 28 görnüşli sporta, 301 ýaryşa we 10 500 türgene çenli çäklendirildi<ref name="factsheetsports" />. Üç ýyl geçenden soň, HOK-yň 117-nji sessiýasynda maksatnama ilkinji gezek düýpli üýtgedildi; netijede, beýsbol we softbol görnüşleri 2012-nji ýyldaky London oýunlarynyň resmi maksatnamasyndan aýryldy. Başga iki sport görnüşiniň goşulmagy boýunça ylalaşyk gazanylmandygy sebäpli, 2012-nji ýylyň maksatnamasynda diňe 26 sport görnüşi orun aldy<ref name="factsheetsports" />. Regbi we golf görnüşleriniň goşulmagy bilen, 2016 we 2020-nji ýyllardaky oýunlarda sport görnüşleriniň sany ýene-de iň ýokary çäk bolan 28-e ýetirildi<ref name="factsheetsports" />. === Höwesjeňlik we hünärmenlik === {{main|Höwesjeň sport görnüşleri}} [[File:Nagano 1998-Russia vs Czech Republic.jpg|thumb|1998-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda Russiýa bilen Çehiýa Respublikasynyň arasynda altyn medal ugrundaky oýun; şol wagtdan bäri Milli Hokkeý Ligasyndaky hünärmen oýunçylaryň buz üstündäki hokkeý ýaryşlaryna gatnaşmagyna rugsat berilýär.]] Iňlis hususy mekdeplerinde (public schools) ýola goýlan aristokratik garaýyşlar Pýer de Kubertene güýçli täsir etdi<ref>{{cite web|title=Jim Thorpe Biography|publisher=Biography.com|url=http://www.biography.com/search/article.do?id=9507017|access-date=9 February 2009}}</ref>. Bu mekdepler sportuň bilim ulgamynyň möhüm bölegidigine ynanýardylar; bu garaýyş "mens sana in corpore sano" (sagdyn beden – sagdyn aň) diýen jümlede jemlenýärdi. Bu düşünjä görä, "jentlmen" diýlip, haýsydy-da bolsa bir ugurda iň gowy netije görkezýän däl-de, eýsem dürli ugurlarda kämilleşen adama aýdylýardy. Şeýle hem, adalatlylyk düşünjesi höküm sürýärdi; oňa laýyklykda, ýaryşa taýýarlyk görmek ýa-da ýörite türgenleşmek hile ulanmak ýaly zat hasaplanýardy<ref>{{cite web|title=Garmisch-Partenkirchen 1936|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/garmisch-partenkirchen-1936-winter-olympics|access-date=25 July 2011}}</ref>. Sport bilen hünärmen derejesinde meşgullanýanlaryň, ony diňe höwesjeň hökmünde alyp barýanlara garanyňda adalatsyz artykmaçlyga eýedigi hasaplanýardy<ref>{{cite web|title=Garmisch-Partenkirchen 1936|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/garmisch-partenkirchen-1936-winter-olympics|access-date=25 July 2011}}</ref>. Hünärmen türgenleriň gatnaşmagyna rugsat berilmezligi häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda birnäçe jedelli ýagdaýlaryň döremegine sebäp boldy. 1912-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlarynda pentatlon (bäş görnüşli ýaryş) we dekatlon (on görnüşli ýaryş) boýunça çempion bolan Jim Torpdan medallary yzyna alyndy; sebäbi onuň Olimpiýa oýunlaryndan öň ýarym-hünärmen derejesinde beýsbol oýnap, çykdajylarynyň öwezini dolmak üçin pul alandygy ýüze çykaryldy. Onuň medallary, olary yzyna almak baradaky kararyň talap edilýän 30 günlük möhletden daşary çykandygyny tassyklaýan hökümden soň, 1983-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) karary bilen yzyna gaýtarylyp berildi<ref>{{cite web|url=http://blogs.bu.edu/guidedhistory/russia-and-its-empires/tyler-benson/|title=The Role of Sports in The Soviet Union – Guided History|website=blogs.bu.edu}}</ref><ref name="cia.gov"/>. Şweýsariýaly we awstriýaly dag-çaňgyçylary, sport arkaly gazanç edendikleri we şonuň üçin hem hünärmen (professional) hasaplanandyklary sebäpli ýaryşlara gatnaşmaga rugsat berilmedik tälimçilerini goldap, 1936-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan etdiler<ref>{{Cite book|title=Degrees of Difficulty: How Women's Gymnastics Rose to Prominence and Fell from Grace|first=Georgia|last=Cervin|isbn=978-0-25204377-2|year=2021|publisher=University of Illinois Press}}</ref>. Gündogar blog ýurtlarynda döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän "doly wagtlaýyn işleýän höwesjeň türgen" düşünjesiniň ýüze çykmagy, Günbatar ýurtlaryndaky öz hasabyna türgenleşýän höwesjeňleri amatly däl ýagdaýda goýandygy sebäpli, hakyky höwesjeňlik ideologiýasyny gowşatdy. Sowet Soýuzy resmi taýdan talyp, esger ýa-da haýsydyr bir hünärde işleýän adamlar hasaplanýan, emma hakykatda doly wagtlaýyn türgenleşmek üçin döwletden töleg alýan türgenleriň toparlaryny ýaryşlara goşýardy<ref>{{cite web|url=http://blogs.bu.edu/guidedhistory/russia-and-its-empires/tyler-benson/|title=The Role of Sports in The Soviet Union – Guided History|website=blogs.bu.edu}}</ref><ref name="cia.gov"/> . Bu ýagdaý amerikan we günbatar ýewropaly türgenleriň bäsdeşlik mümkinçiliklerini ep-esli çäklendirdi we 1970-nji hem-de 1980-nji ýyllarda ABŞ-nyň gazanýan medallarynyň sanynyň azalmagynda möhüm faktor boldy. Netijede, Olimpiýa oýunlary Pýer de Kuberteniň göz öňünde tutan höwesjeňlik ýörelgesinden daşlaşyp, hünärmen türgenleriň gatnaşmagyna rugsat berýän ulgama geçdi; ýöne bu üýtgeşme diňe 1990-njy ýyllarda, ýagny Sowet Soýuzynyň we onuň HOK-daky täsiriniň ýok bolmagyndan soň amala aşyryldy<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80-00810A005900310006-0.pdf|title=Soviet Control of Sports Activities and Sports Propaganda|publisher=Central Intelligence Agency|date=7 February 1955|access-date=22 August 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712082846/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80-00810A005900310006-0.pdf|archive-date=12 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80-00810A005800260002-1.pdf|title=Soviet Sports as an Instrument of Political Propaganda|publisher=Central Intelligence Agency|date=20 January 1955|access-date=22 August 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712113025/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80-00810A005800260002-1.pdf|archive-date=12 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|last=Schantz|first=Otto|title=The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses – from Coubertin to Samaranch|publisher=Comité International Pierre De Coubertin|url=http://coubertin.org/docs/Winter%20Games%20Schantz.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919124001/http://coubertin.org/docs/Winter%20Games%20Schantz.pdf|archive-date=19 September 2016|url-status=dead|access-date=19 September 2016 }}</ref>. ==== Kanadanyň buz hokkeýi boýunça jedel ==== 1960-njy ýyllaryň ahyrynda Kanadanyň Hökewesiz Hokkeý Assosiasiýasy (CAHA) öz hökewesiz oýunçylarynyň Sowet toparynyň hünärmen (professional) derejesindäki türgenlerine we yzygiderli kämilleşýän beýleki Ýewropa toparlaryna garşy bäsleşip bilmejekdigine düşünip başlady. Olar hünärmen ligalaryndaky oýunçylary ulanmaga rugsat berilmegini talap etdiler, ýöne Halkara Buz Hokkeýi Federasiýasynyň (IIHF) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) garşylygyna duş geldiler<ref name="Num17">{{cite web|url=http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-17.html|title=Protesting Amateur Rules, Canada Leaves International Hockey|date=4 January 1970|website=iihf.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220041527/http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-17.html|archive-date=20 February 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-40.html|title=Finally, Canada to Host the World Championship|date=7 May 2004|website=iihf.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190615/http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-40.html|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}</ref>. 1969-njy ýyldaky IIHF-iň kongresinde federasiýa Kanada 1970-nji ýylda Kanadanyň Monreal we Winnipeg şäherlerinde geçiriljek dünýä çempionatynda NHL-e degişli bolmadyk dokuz sany hünärmen hokkeýçini ulanmaga rugsat bermek kararyna geldi. Emma 1970-nji ýylyň ýanwar aýynda, eger şeýle üýtgeşme girizilse, buz hokkeýiniň Olimpiýa sport görnüşi hökmündäki derejesiniň howp astynda galjakdygyny aýdan Brundage-iň beýanatyndan soň, bu karar ýatyryldy. Muňa jogap hökmünde Kanada halkara buz hokkeýi ýaryşlaryndan çekildi we resmiler "açyk bäsleşik" düzgüni ornaşdyrylýança yzyna dolanmajakdyklaryny mälim etdiler. 1975-nji ýylda Günter Sabetzki IIHF-iň prezidenti boldy we CAHA bilen bolan jedeli çözmäge kömek etdi. 1976-njy ýylda IIHF dünýä çempionatynda ähli oýunçylaryň arasynda "açyk bäsleşige" rugsat bermäge razy boldy. Şeýle-de bolsa, IOC-niň diňe hökewesiz türgenlere rugsat berýän syýasaty sebäpli, NHL oýunçylaryna 1988-nji ýyla çenli Olimpiýa oýunlarynda oýnamaga rugsat berilmedi<ref name="Num17" /><ref>{{cite news|title=Summit Series '72 Summary|publisher=[[Hockey Hall of Fame]]|url=http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml|access-date=2 March 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080807130920/http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml|archive-date=7 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807130920/http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml|archivedate=7 August 2008 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-6.html|title=First Canada Cup Opens Up the Hockey World|date=15 September 1976|website=iihf.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314105846/http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-6.html|archive-date=14 March 2016|url-status=dead}}</ref>. == Jedelli ýagdaýlar == {{main|Olimpiýa oýunlaryndaky galmagallaryň we jedelli ýagdaýlaryň sanawy}} === Boýkotlar === {{main|Olimpiýa oýunlaryndaky boýkotlaryň sanawy}} [[File:1956 Summer Olympics (Melbourne) boycotting countries (blue).png|thumb|1956-njy ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan eden ýurtlar (gök reňk bilen bellenen)]] [[File:1964 Summer Olympics (Tokyo) boycotting countries (red).png|thumb|1964-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan eden ýurtlar (gyzyl reňk bilen bellenen)]] [[File:1976 Summer Olympics (Montréal) boycotting countries (blue).png|thumb|1976-njy ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan eden ýurtlar (gök reňk bilen bellenen)]] [[File:1980 Summer Olympics (Moscow) boycotting countries (blue).svg|alt=|thumb|1980-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan eden ýurtlar (gök reňk bilen bellenen)]] [[File:1984 Summer Olympics (Los Angeles) boycotting countries (blue).png|thumb|1984-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan eden ýurtlar (gök reňk bilen bellenen)]] Awstraliýa, Fransiýa, Gresiýa, Şweýsariýa we Beýik Britaniýa — 1896-njy ýylda Olimpiýa oýunlary başlananyndan bäri olaryň ählisine gatnaşan ýeke-täk ýurtlardyr. Käwagt ýurtlar ökde türgenleriň ýetmezçiligi sebäpli Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilmeseler-de, käbirleri dürli sebäplere görä oýunlara boýkot yglan etmegi saýlaýarlar. Irlandiýanyň Olimpiýa geňeşi 1936-njy ýyldaky Berlin oýunlaryndan çekildi; sebäbi Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) pikiriçe, toparyň tutuş Irlandiýa adasyny däl-de, diňe Irlandiýa Erkin Döwletini (Irish Free State) görkezmegi talap edilýärdi<ref name="Boycott 1" />. 1956-njy ýyldaky Melburn Olimpiýa oýunlarynda üç sany boýkot bolup geçdi: Niderlandlar, Ispaniýa we Şweýsariýa Sowet Soýuzynyň Wengriýa rewolýusiýasyny basyp ýatyrmagy sebäpli oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdiler, ýöne Stokgolma atly sport boýunça wekiliýetlerini ugratdylar; Kamboja, Müsür, Yrak we Liwan Sues krizisi sebäpli oýunlara boýkot yglan etdiler; Hytaý Halk Respublikasy bolsa Taýwandan gelen türgenlerden ybarat bolan Hytaý Respublikasynyň gatnaşmagy sebäpli oýunlara boýkot yglan etdi<ref name="CBC boycott" /><ref>{{cite journal|url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore109/ore109h.pdf|title=Africa and the XXIst Olympiad|journal=Olympic Review|issue=109–110|pages=584–585|date=November–December 1976|access-date=6 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226211550/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore109/ore109h.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref>. 1972 we 1976-njy ýyllarda köp sanly Afrika ýurdy, segregasiýa (saýlama) syýasaty sebäpli Günorta Afrika Respublikasyny we Rodeziýany oýunlardan çetleşdirmäge mejbur etmek üçin HOK-a boýkot howpuny saldy. Täze Zelandiýa hem Afrika ýurtlarynyň boýkot nyşanlarynyň biri boldy, sebäbi onuň milli regbi topary aparteid düzgüniniň höküm sürýän Günorta Afrika Respublikasynda saparda bolupdy. HOK ilkinji iki ýagdaýda talaby kabul etdi, ýöne regbiniň Olimpiýa sport görnüşi däldigi sebäpli Täze Zelandiýany çetleşdirmekden ýüz öwürdi<ref>{{Cite journal|doi = 10.1080/02722019109481098|title = Trudeau, Taiwan, and the 1976 Montreal Olympics|journal = American Review of Canadian Studies|volume = 21|issue = 4|pages = 423–448|year = 1991|last1 = MacIntosh|first1 = Donald|last2 = Greenhorn|first2 = Donna|last3 = Hawes|first3 = Michael}}</ref>. Haýsydyr bir türgenleri eýýäm ýaryşlara gatnaşyp bolandan soň, öz haýbatlaryny amala aşyryp, ýigrimi sany Afrika ýurduna Gaýana we Yrak hem goşuldy we olar Monreal oýunlaryndan çekildiler<ref>{{cite journal|url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore107/ore107i.pdf|title=Game playing in Montreal|journal=Olympic Review|pages=461–462|issue=107–108|date=October 1976|access-date=7 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225031658/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore107/ore107i.pdf|archive-date=25 February 2009|url-status=dead}}</ref>. Hytaý Respublikasy (Taýwan) Kanadanyň premýer-ministri Pýer Trýudonyň buýrugy bilen 1976-njy ýyldaky oýunlardan çetleşdirildi. Trýudonyň bu hereketi giňden ýazgaryldy; sebäbi ol Hytaýyň wekiliýetiniň öz ady bilen ýaryşmagyna ýol bermezlik baradaky syýasy basyşa boýun egip, Kanada üçin utanç getiren hasaplandy<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/moscow-1980-summer-olympics|title=Moscow 1980|publisher=International Olympic Committee|access-date=25 July 2011}}</ref>. Hytaý Respublikasy, adyny üýtgetmek şerti bilen öz baýdagyny we gimnini ulanmaga rugsat berýän ylalaşyk teklibinden ýüz öwürdi.[203] Taýwanly türgenler 1984-nji ýyldaky Los-Anjeles Olimpiadasyna çenli ýaryşlara gatnaşmadylar; olar şol ýaryşda "Hytaý Taýpeýi" ady we ýörite baýdak hem-de gimn bilen gaýdyp geldiler<ref name="1980 Boycott" /><ref name="1980 Boycott 2" />. 1980 we 1984-nji ýyllarda "Sowuk uruş" döwrüniň garşydaş taraplary biri-biriniň oýunlaryna boýkot yglan etdiler. ABŞ we ýene-de altmyş bäş ýurt, Sowet Soýuzynyň Owganystana çozmagy sebäpli 1980-nji ýyldaky Moskwa Olimpiadasyna boýkot yglan etdi. Bu boýkot gatnaşýan ýurtlaryň sanyny 80-e çenli azaltmaga sebäp boldy; bu bolsa 1956-njy ýyldan bäri iň pes görkezijidi<ref>{{Cite journal|url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2008/0711/p06s01-woeu.html|title=Putin Faces Green Olympic Challenge: The Sochi 2014 Winter Games are threatened by a looming international boycott, environmental concerns, and public protests against local development|journal=Christian Science Monitor|access-date=18 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822014059/http://www.csmonitor.com/2008/0711/p06s01-woeu.html|archive-date=22 August 2009|date=11 July 2008 }}, ''[[The Christian Science Monitor]]''. Retrieved 18 August 2008.</ref><ref>{{cite news|title=Olympic challenge for Sochi Games|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/dec/05/winter-olympics-sochi-russia|access-date=31 May 2011|location=London|first=Frederick|last=Bernas|date=5 December 2009}}</ref>. Sowet Soýuzy we ýene-de 15 ýurt muna jogap hökmünde 1984-nji ýyldaky Los-Anjeles Olimpiadasyna boýkot yglan etdi. Sowet Soýuzynyň ýolbaşçylygyndaky boýkot käbir sport görnüşlerinde gatnaşyjylaryň sanyny azaltsa-da, oýunlara 140 Milli Olimpiýa komiteti gatnaşdy we bu şol döwür üçin rekord derejedäki görkezijidi. Warşawa şertnamasyna girýän ýurt bolan Rumyniýanyň Sowet Soýuzynyň talaplaryna garamazdan ýaryşlara gatnaşmak kararyna gelmegi, ABŞ tarapyndan Rumyniýa toparynyň mähirli garşylanmagyna getirdi. Açylyş dabarasynda Rumyniýanyň türgenleri meýdança çykanlarynda, esasan ABŞ raýatlaryndan ybarat bolan tomaşaçylar olary aýaga galyp, şowhunly el çarpyşmalar bilen garşyladylar. Boýkot yglan eden Gündogar blogy ýurtlary iýul we awgust aýlarynda özbaşdak alternatiw çäre bolan "Dostluk oýunlaryny" gurnadylar<ref>{{cite news|title=Australia: Calls to Boycott Beijing Olympics|work=Inter Press Service|url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=41699|access-date=10 September 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912023227/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=41699|archive-date=12 September 2008 }}</ref><ref name="EUTibet" />. Hytaýdaky adam hukuklarynyň ýagdaýyna nägilelik bildirmek we Tibetdäki tolgunyşyklara jogap hökmünde, Hytaý harytlaryna hem-de Pekinde geçiriljek 2008-nji ýyl Olimpiadasyna boýkot yglan etmek baradaky çagyryşlar barha güýçlenipdi. Netijede, hiç bir ýurt boýkoty goldamady.[208][209] 2008-nji ýylyň awgustynda Gruziýanyň hökümeti, Russiýanyň 2008-nji ýyldaky Günorta Osetiýa urşuna gatnaşmagyna jogap hökmünde, Russiýanyň Soçi şäherinde geçirilmegi meýilleşdirilen 2014-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan etmäge çagyrdy<ref>{{cite web|first1=Erin|last1=Doherty|access-date=20 February 2022|title=What a diplomatic boycott of the Winter Olympics means|url=https://www.axios.com/diplomatic-boycott-beijing-winter-olympics-10f6e9e4-2cd1-457b-99d9-6dfaa406c568.html|website=Axios|date=3 February 2022 }}</ref><ref>{{cite web|author=Simone McCarthy and Rhea Mogul|access-date=20 February 2022|title=India launches last-minute diplomatic boycott of Beijing Olympics over Chinese soldier|url=https://www.cnn.com/2022/02/03/china/india-diplomatic-boycott-beijing-olympics-intl-hnk/index.html|website=CNN|date=4 February 2022 }}</ref>. Hytaýda adam hukuklarynyň yzygiderli bozulmagy, birnäçe ýurduň — esasanam ABŞ-nyň we Beýik Britaniýanyň — Pekinde geçiriljek 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna "diplomatik boýkot" yglan etmegine sebäp boldy; bu çärede türgenler oýunlara gatnaşmagyny dowam etdirseler-de, diplomatlar oýunlara gatnaşmaýarlar. === Syýasat === [[File:Bundesarchiv Bild 183-G00630, Sommerolympiade, Siegerehrung Weitsprung.jpg|thumb|Jesse Owens 1936-njy ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda uzynlygyna bökmek ýaryşynda ýeňiş gazanyp, sylag kürsüsinde dur; ol bu oýunlarda jemi dört altyn medal gazanypdy. "The New York Times" gazetiniň 1980-nji ýyldaky nekrologynda ol "ýeňil atletika taryhynda belki-de iň beýik we iň meşhur türgen" diýlip atlandyryldy<ref>{{cite web|last=Litsky |first=Frank |date=1 April 1980 |title=Jesse Owens Dies of Cancer at 66; Hero of the 1936 Berlin Olympics |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0912.html |access-date=23 March 2014 |url-status=dead |archive-date=10 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110052734/https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0912.html}}</ref>.]] [[File:John Carlos, Tommie Smith, Peter Norman 1968cr.jpg|thumb|Altyn medal eýesi Tommie Smith (ortada) we bürünç medal eýesi John Carlos (sagda) 1968-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda 200 metr aralyga ylgamak ýaryşyndan soň, sylag kürsüsinde ýokary galdyrylan ýumruklaryny görkezýärler; olaryň ikisi-de "Adam hukuklary ugrundaky Olimpiýa taslamasy" (OPHR) nyşanlaryny dakynypdyrlar. Awstraliýaly Peter Norman (kümüş medal eýesi, çepde) hem Smith we Carlos bilen raýdaşlyk hökmünde OPHR nyşanyny dakynypdyr.]] Olimpiýa oýunlary döredilen gününden bäri diýen ýaly syýasy ideologiýalary wagyz etmek üçin bir meýdança hökmünde ulanylyp gelinýär. Nasi Germaniýa 1936-njy ýyldaky oýunlary kabul edende, Milli Sosialistik partiýany haýyr-sahawatly we parahatçylygy söýýän güýç hökmünde görkezmäge çalyşdy, emma şol bir wagtyň özünde oýunlary ariýa irişiniň (rasasynyň) artykmaçlygyny görkezmek üçin ulandy<ref>{{cite journal|url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf|title=The USSR and Olympism|journal=[[Olympic Review]]|issue=84|pages=530–557|date=October 1974|access-date=4 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409030958/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf|archive-date=9 April 2008|url-status=dead}}</ref>. Germaniýa oýunlarda iň üstünlikli ýurt bolup, ariýa irişiniň hökmürowanlygy baradaky garaýşyny tassyklady; ýöne afroamerikaly Jesse Owens-iň (dört altyn medal gazanan) we wengriýaly ýewreý Ibolya Csák-yň görnükli ýeňişleri bu garaýşyň täsirini birneme gowşatdy<ref>{{cite web|url=http://blogs.bu.edu/guidedhistory/russia-and-its-empires/tyler-benson/|title=The Role of Sports in The Soviet Union|publisher= Guided History|last=Benson|first=Tyler|website=blogs.bu.edu|access-date=25 December 2018}}</ref><ref name="cia.gov">{{cite web|title=Soviet Sports and Intelligence Activities|url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80-00810A005600130009-0.pdf|publisher=Central Intelligence Agency|date=28 December 1954|access-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413095421/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80-00810A005600130009-0.pdf|archive-date=13 April 2021|url-status=live}}</ref>. Sowet Soýuzy 1952-nji ýylda Helsinki şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli bu ýaryşlara gatnaşmady. Munuň deregine, sowetler 1928-nji ýyldan başlap, "Spartakiada" atly halkara sport çäresini guradylar. 1920-nji we 1930-njy ýyllardaky uruşara döwürde, ABŞ-ny öz içine alýan birnäçe ýurtda kommunistik we sosialistik guramalar, özleriniň "Işçileriň Olimpiýadasy" bilen "buržuaz" Olimpiýa oýunlaryna garşy çykmaga synanyşdylar. Diňe 1956-njy ýyldaky tomusky oýunlarda Sowet Soýuzy sport babatda uly güýje öwrüldi we Olimpiýa oýunlaryndaky ýeňişleriň getiren wagyz-nesihat mümkinçiliklerinden doly peýdalandy<ref>{{cite journal|url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf|title=The USSR and Olympism|journal=[[Olympic Review]]|issue=84|pages=530–557|date=October 1974|access-date=4 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409030958/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf|archive-date=9 April 2008|url-status=dead}}</ref>. Aýry-aýry türgenler hem Olimpiýa sahnasyny öz syýasy maksatlaryny öňe sürmek üçin ulandylar. 1968-nji ýylda Mehiko şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlarynda, 200 metr aralyga ylgaw ýaryşynda degişlilikde birinji we üçünji orunlary eýelän amerikan türgenleri Tommi Smit we Jon Karlos ýeňijileriň münberinde "Gara güýç" (Black Power) nyşanyny görkezdiler. Ikinji orny eýelän awstraliýaly Piter Norman bolsa, Smiti we Karlosy goldamak üçin "Adam hukuklary boýunça Olimpiýa taslamasy" (Olympic Project for Human Rights) nyşanyny dakynypdy. Bu proteste jogap hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Aweri Brundage Smiti we Karlosy ABŞ-nyň toparyndan çetleşdirmegi we Olimpiýa şäherçesinden kowmagy buýurdy. ABŞ-nyň Olimpiýa komiteti mundan ýüz öwrende, Brundage ABŞ-nyň tutuş ýeňil atletika toparyny ýaryşdan çetleşdirmek bilen haýbat atdy. Bu haýbat iki türgeniň oýunlardan çetleşdirilmegine getirdi. Gimnastika ýaryşlaryndaky ýene bir bellärlikli wakada, Sowet Soýuzynyň wekili Natalýa Kuçinskajanyň jedelli ýagdaýda altyn medal gazanan deňagramlylyk pody (balance beam) boýunça finalyndan soň, medal gowşurylyş dabarasynda çehoslowakiýaly gimnast Wera Çaslawska Sowet Soýuzynyň döwlet gimni ýaňlanýarka başyny aşak salyp, başga tarapa öwürdi. Bu hereket Çaslawskanyň Sowet Soýuzynyň Çehoslowakiýa eden ýaňy-ýakyndaky basyp alyş hereketine garşy dym-dyrslyk bilen bildiren protestidi. Ol şeýle protesti ýer üstündäki maşklar (floor exercise) boýunça altyn medalyny alanda hem gaýtalady; şonda eminler sowet türgeni Larisa Petrikiň ilkinji ballaryny üýtgedip, onuň Çaslawska bilen deň derejede altyn medal gazanmagyna mümkinçilik döredipdiler. Çaslawskanyň watandaşlary onuň hereketlerini we kommunizme garşy aç-açan garşylygyny goldasalar-da (ol Ludwik Wasuligiň "Iki müň söz" atly manifestine köpçülikleýin gol çekip, ony goldapdy), täze režim oňa köp ýyllap sport ýaryşlaryna gatnaşmagy we daşary ýurtlara syýahat etmegi gadagan etmek bilen jogap berdi hem-de kommunizm ýykylýança ony jemgyýetden çetleşdirilen şahsa öwürdi<ref name="Black Salute" />. Häzirki wagtda Eýranyň hökümeti öz türgenleri bilen Ysraýylyň türgenleriniň arasynda islendik bäsleşigiň bolmagynyň öňüni almak üçin çäreleri görýär. Eýranly dzýudoçy Araş Miresmaeili 2004-nji ýylda Afinyda geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlarynda ysraýylly dzýudoçy bilen duşuşykda çykyş etmedi. Ol resmi taýdan artykmaç agramy sebäpli ýaryşdan çykarylsa-da, Eýran hökümeti Miresmaeli 125,000 ABŞ dollary möçberinde baýrak puluny, ýagny Eýranyň ähli altyn medal eýelerine tölenýän pul möçberini aldy. Ol resmi taýdan bäsleşikden bilkastlaýyn gaça durandygy üçin aklandy, ýöne baýrak puluny almagy şübhe döretdi<ref>{{cite news|title=Iranian Judoka rewarded after snubbing Israeli|agency=[[The Associated Press]]|publisher=NBC Sports|date=8 September 2004|url=http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/|access-date=7 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325034627/http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/|archive-date=25 March 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325034627/http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/|archivedate=25 March 2009 }}</ref>. 2022-nji ýylda Russiýanyň Ukrainany basyp almagyndan soň, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) Ýerine ýetiriji komiteti rus we belarus türgenleriniň hem-de resmi wekilleriniň gatnaşmazlygyny maslahat berdi we halkara sport federasiýalaryny hem-de dünýä boýunça sport çärelerini gurnaýjylary Russiýadan ýa-da Belarusdan bolan hiç bir türgeniň ýa-da resmi wekiliň Russiýanyň ýa-da Belarusyň adyndan çykyş etmegine ýol bermezlik üçin ähli mümkin bolan çäreleri görmäge çagyrdy<ref>{{Cite web|date=3 March 2021|title=IOC EB recommends no participation of Russian and Belarusian athletes and officials|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-eb-recommends-no-participation-of-russian-and-belarusian-athletes-and-officials|access-date=3 March 2022|website=International Olympic Committee|language=en|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030908/https://olympics.com/ioc/news/ioc-eb-recommends-no-participation-of-russian-and-belarusian-athletes-and-officials|url-status=live}}</ref>. 2023-nji ýylda HOK rus we belarus türgenleriniň belli bir şertler esasynda Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp biljekdigini yglan etdi: olar öz ýurduny ýa-da olar bilen baglanyşykly haýsydyr bir guramany wekilçilik etmeli däldiler, şeýle hem Russiýanyň Ukrainany basyp almagyny işjeň goldanlar ýaryşlara gatnaşmakdan çetleşdirilmelidi. Bu kararyň maksady türgenlere ýaryşmaga we öz derejesini ýokarlandyrmaga mümkinçilik bermekdi. Çakylygy 32 türgen kabul eden bolsa, saýlama tapgyryndan geçen 28 türgen ondan ýüz öwürdi. Bitarap baýdak we forma astynda çykyş eden bu türgenler medal gazanan ýagdaýynda, milli gimnleriniň deregine bitarap saz çalynýardy. Mundan başga-da, tomaşaçylara Russiýanyň we Belarusyň baýdaklaryny galgamak gadagan edildi<ref>{{Cite web|date=30 July 2024|title=Why are Russian athletes 'banned' from the 2024 Paris Olympics?|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-sports/russia-athletes-banned-paris-olympics-9484765/|access-date=6 August 2024|website=The Indian Express|language=en}}</ref>. Gadagançylyk 2026-njy ýylyň iýul aýynda aýryldy we rus türgenlerine 2028-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda çykyş etmäge rugsat berildi. Belarusly türgenlere degişli gadagançylyk bolsa has ir, ýagny maý aýynda aýrylypdy<ref>{{cite news|last=Wilson|first=Jeremy|date=July 7, 2026|url=https://www.telegraph.co.uk/olympics/2026/07/07/russia-olympic-ban-lifted/|title=Russia back in Olympics... World Cup could be next|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=July 15, 2026}}</ref><ref name="wadahistory" />. === Netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleriň ulanylmagy === {{main|Olimpiýa oýunlarynda doping}} [[File:Marathon Hicks1904.jpg|thumb|Tomas Hiks Sent-Luisdäki 1904-nji ýylyň Olimpiýa oýunlarynda marafon ylgawyna gatnaşýar]] XX asyryň başlarynda köp sanly Olimpiýa türgenleri öz sport ukyplaryny ýokarlandyrmak üçin dürli serişdeleri ulanyp başladylar. Meselem, 1904-nji ýylda marafon ýaryşynda altyn medal gazanan Tomas Hikse tälimçisi tarapyndan strihnin berlipdi (ol döwürde türgeniň bedenine şeýle serişdeleriň täsiri barada maglumat ýokdugy sebäpli, dürli maddalary ulanmaga rugsat berilýärdi)<ref>{{cite web|title=Tom Hicks|publisher=Sports-reference.com|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/hi/tom-hicks-1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417171703/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/hi/tom-hicks-1.html|url-status=dead|archive-date=17 April 2020|access-date=30 January 2009}}</ref>. Netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeler bilen baglanyşykly ýeke-täk Olimpiýa ölüm hadysasy Rimdäki 1960-njy ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda bolup geçdi. Daniýaly welosipedçi Knud Enemark Ýensen welosipedinden ýykyldy we soňra aradan çykdy. Derňew işleri onuň amfetaminleriň täsiri astyndadygyny ýüze çykardy. 1960-njy ýyllaryň ortalaryna gelip, sport federasiýalary netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleriň ulanylmagyny gadagan edip başladylar; 1967-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetem (HOK) şol ýoly yzarlady<ref>{{cite news|first=Sharon|last=Begley|title=The Drug Charade|work=Newsweek|date=7 January 2008|url=http://www.newsweek.com/id/86079/output/print|access-date=27 August 2008}}</ref>. Britan žurnalisti Endrýu Jenningsiň sözlerine görä, KGB-niň polkownigi agentligiň işgärleriniň doping barlaglaryny bozmak üçin Halkara Olimpiýa Komitetiniň dopinge garşy göreş boýunça wekilleri hökmünde hereket edendiklerini we sowet türgenleriniň "şu ägirt uly tagallalar arkaly halas edilendigini" aýdypdyr<ref name="DG2011">{{cite book|url= https://books.google.com/books?isbn=0292739575|title= Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping|first= Thomas M.|last= Hunt|year= 2011|publisher= University of Texas Press|isbn=978-0-292-73957-4 |page= 66 }}</ref>. 1980-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlary barada aýdylanda, 1989-njy ýylda Awstraliýada geçirilen barlag şeýle netijä geldi: "Moskwa oýunlarynda medal gazananlaryň arasynda — esasanam altyn medal gazananlaryň arasynda — haýsydyr bir serişdäni (köplenç birnäçe görnüşini) ulanmadyk türgeni tapmak kyn. Moskwa oýunlaryna 'Himikleriň oýunlary' diýip hem at berip bolardy<ref name="DG2011"/>." 2016-njy ýylda ýüze çykarylan resminamalar, Sowet Soýuzynyň Los-Anjelesdäki 1984-nji ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görmegiň çäginde ýeňil atletika boýunça umumy döwlet derejesindäki doping ulgamyny döretmek meýilnamalaryny paş etdi. Ýurduň Oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürmek baradaky kararyndan öň taýýarlanan bu resminamada, programmanyň hereket edýän steroid ulanyş işleri we ony has-da kämilleşdirmek boýunça teklipler jikme-jik beýan edilipdir. Sowet Soýuzynyň ýeňil atletika boýunça ýolbaşçysyna gönükdirilen bu habarlaşma resminamasy, Bedenterbiýe institutynyň işgäri Sergeý Portugalow tarapyndan taýýarlanypdyr. Portugalow şeýle hem, 2016-njy ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan öň Russiýanyň doping programmasynyň durmuşa geçirilmegine gatnaşan esasy şahslaryň biri bolupdyr<ref name="NYT160813">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/14/sports/olympics/soviet-doping-plan-russia-rio-games.html|title=The Soviet Doping Plan: Document Reveals Illicit Approach to '84 Olympics|last=Ruiz|first=Rebecca R.|date= 13 August 2016 |newspaper=[[The New York Times]] |issn=0362-4331|access-date=3 September 2016|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815033105/https://www.nytimes.com/2016/08/14/sports/olympics/soviet-doping-plan-russia-rio-games.html|archive-date=15 August 2016|url-status=live}}</ref>. Netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleri ulanandygy sebäpli barlagda oňyn netije (gadagan edilen maddanyň tapylmagy) görkezen ilkinji Olimpiýa türgeni, 1968-nji ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda çykyş eden şwesiýaly köp görnüşli türgen (pentatlonçy) Hans-Gunnar Liljenwall bolupdyr; ol spirtli içgi ulanandygy sebäpli bürünç medalyny ýitiripdir. Doping bilen baglanyşykly iň köp seslenme döreden diskwalifikasiýa ýagdaýlarynyň biri 1988-nji ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan soň bolup geçipdir; şonda 100 metre ylgaw ýaryşynda ýeňiji bolan kanadaly sprinter Ben Jonsonyň barlagynda stanozolol maddasy tapylypdyr<ref>{{cite news|last=Montague|first=James|title=Hero or villain? Ben Johnson and the dirtiest race in history|url=https://edition.cnn.com/2012/07/23/sport/olympics-2012-ben-johnson-seoul-1988-dirtiest-race/index.html|publisher=CNN|date=23 July 2012|access-date=25 December 2018}}</ref>. 1999-njy ýylda Halkara Olimpiýa Komitetleri (HOK) netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleriň barlagyny we ýüze çykarylmagyny ulgamlaşdyrmak maksady bilen Bütindünýä Anti-Doping Agentligini (WADA) döretdi. Barlag şertleriniň gowulandyrylmagy netijesinde, 2000-nji ýylky Tomusky we 2002-nji ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda gadagan edilen serişdeler boýunça oňyn netije görkezenleriň sanynda ep-esli artyş boldy. Öňki Sowet Soýuzyna degişli ýurtlardan bolan agyr atletika we çäksiz ýerlerde ylgaw (kross-kantri) boýunça birnäçe medalçy doping düzgünlerini bozandyklary sebäpli ýaryşlardan çetleşdirildi. HOK tarapyndan döredilen barlag tertibi (häzirki wagtda "Olimpiýa standarty" hökmünde tanalýar) beýleki sport federasiýalarynyň nusga alýan dünýä derejesindäki ölçegini kesgitledi<ref>{{cite news|first=Zachary|last=Coile|title=Bill Seeks to Toughen Drug Testing in Pro Sports|date=27 April 2005|work=The San Francisco Chronicle|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL|archive-url=https://web.archive.org/web/20050504212551/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL|url-status=dead|archive-date=4 May 2005|access-date=3 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316004931/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL|archivedate=16 March 2012}}</ref>. Pekin oýunlarynyň dowamynda Bütindünýä Anti-Doping Agentliginiň gözegçiliginde HOK tarapyndan 3667 türgene barlag geçirildi. Gadagan edilen maddalary ýüze çykarmak üçin hem peşew, hem-de gan nusgalary ulanyldy<ref name="wadahistory" /><ref>{{cite web|title=Doping: 3667 athletes tested, IOC seeks action against Halkia's coach|date=19 August 2008|publisher=Express India Newspapers|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Doping-3667-athletes-tested-IOC-seeks-action-against-Halkias-coach/350677/|access-date=28 August 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201114743/http://www.expressindia.com/latest-news/Doping-3667-athletes-tested-IOC-seeks-action-against-Halkias-coach/350677/|archive-date=1 December 2008 }}</ref>. Londonda bolsa 6000-den gowrak Olimpiýa we Paralimpiýa türgenine barlag geçirildi. Oýunlardan öň 107 türgeniň barlagynda gadagan edilen maddalar ýüze çykaryldy we olara ýaryşlara gatnaşmaga rugsat berilmedi<ref>{{cite web|title=Play True|publisher=World Anti-Doping Agency|year=2012|url=http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue-2012-02-London-Games-web-EN.pdf|access-date=13 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130125200318/http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue-2012-02-London-Games-web-EN.pdf|archive-date=25 January 2013 }}</ref><ref>{{cite news|title=Anti-Doping Results Announced |work=[[The New York Times]] |date=25 July 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/07/25/sports/olympics/antidoping-results-announced.html |agency=[[The Associated Press]] |access-date=13 July 2013|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728054943/https://www.nytimes.com/2012/07/25/sports/olympics/antidoping-results-announced.html|archive-date=28 July 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=IOC Orders Belarus to Return Gold|publisher=ESPN|date=13 August 2012|url=https://www.espn.com/olympics/summer/2012/trackandfield/story/_/id/8263960/2012-london-olympics-belarus-shot-putter-nadzeya-ostapchuk-stripped-gold-doping|access-date=13 July 2013}}</ref>. 2024-nji ýylda Hytaýyň doping bilen baglanyşykly meseleleri barada myş-myşlar ýaýrady; sebäbi "Tokio-2020" oýunlarynyň öňüsyrasynda köp sanly türgen, esasanam ýüzüjiler, doping ulanmakda aýyplanypdy. Hytaýly 23 ýüzüjiniň barlaglarynda gadagan edilen maddalar ýüze çykaryldy; şonda hem Bütindünýä antidoping agentligi (WADA), hem-de Halkara suw sportlary federasiýasy (World Aquatics) hytaý tarapynyň bu ýagdaýyň hapa iýmit sebäpli ýüze çykandygy baradaky düşündirişini kabul etdiler. ABŞ-nyň Federal derňew býurosy (FBI) we Adalat departamenti derňew işine başlanyndan soň, Halkara Olimpiýa komiteti (IOC) eger derňew bes edilmese, Solt-Leýk-Sitide geçirilmegi meýilleşdirilen 2034-nji ýylyň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek hukugyny yzyna aljakdygyny duýdurdy<ref>{{Cite web |last=Jett |first=Jennifer |date=2 August 2024 |title=Frequent doping tests and suspicion cast a shadow over China's Olympics swim team |url=https://www.nbcnews.com/news/rcna164541 |access-date=5 September 2024 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 August 2024 |title=China hits back at the US in response to doping allegations dogging its swimmers |url=https://apnews.com/article/olympics-2024-china-swimming-doping-51cd4e42bf73f4b9b0f8bb37453775a2 |access-date=27 September 2024 |website=AP News |language=en}}</ref>. === Russiýanyň doping jedeli === Russiýanyň sport ulgamynda doping meselesi ulgamlaýyn häsiýete eýedir. Doping düzgünlerini bozandygy sebäpli Russiýanyň 44 sany Olimpiýa medaly yzyna alyndy; bu görkeziji boýunça ýurt dünýäde birinji orunda durýar we bu san umumy dünýä görkezijisiniň dörtden bir böleginden hem köpüni düzýär. 2011-nji ýyldan 2015-nji ýyla çenli aralykda tomusky, gyşky we Paralimpiýa görnüşleri ýaly dürli sport ugurlarynda çykyş edýän müňden gowrak rus türgeni dopingiň gizlin saklanmagy bilen baglanyşykly ýagdaýlardan peýdalandy<ref>{{Cite web |date=8 August 2024 |title=China hits back at the US in response to doping allegations dogging its swimmers |url=https://apnews.com/article/olympics-2024-china-swimming-doping-51cd4e42bf73f4b9b0f8bb37453775a2 |access-date=27 September 2024 |website=AP News |language=en}}</ref>. Döwlet tarapyndan goldanylýan doping maksatnamasy sebäpli Russiýa 2016-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna bölekleýin, 2018-nji ýylyň gyşky Olimpiýa oýunlaryna bolsa doly derejede gatnaşmakdan çäklendirildi (şonda-da, "Russiýadan bolan olimpiýa türgenleri" hökmünde gatnaşmaga rugsat berildi)<ref>{{Cite web |last=Jett |first=Jennifer |date=2 August 2024 |title=Frequent doping tests and suspicion cast a shadow over China's Olympics swim team |url=https://www.nbcnews.com/news/rcna164541 |access-date=5 September 2024 |website=NBC News |language=en}}</ref>. 2019-njy ýylyň dekabr aýynda Russiýa ulgamlaýyn doping ulanandygy we WADA-ny aldandygy sebäpli ähli iri sport ýaryşlaryna gatnaşmakdan dört ýyllyk möhlete çäklendirildi. Bu çäklendirme karary WADA tarapyndan 2019-njy ýylyň 9-njy dekabrynda kabul edildi we Russiýanyň antidoping agentligine (RUSADA) Sport arbitraž kazyýetine (CAS) şikaýat arzyny bermek üçin 21 gün möhlet berildi. Bu gadagançylyk, rus türgenleriniň diňe doping barlaglaryndan geçenden soň Olimpiýa baýdagynyň astynda ýaryşlara gatnaşyp biljekdiklerini aňladýardy. Russiýa bu karara garşy Sport arbitraž kazyýetine (CAS) şikaýat etdi. WADA-nyň kararyna garşy Russiýanyň şikaýatyny seljerenden soň, CAS 2020-nji ýylyň 17-nji dekabrynda WADA tarapyndan bellenen jezany ýeňilleşdirmek barada karar kabul etdi. Russiýany sport ýaryşlaryndan doly çetleşdirmegiň deregine, bu karar ýurda Olimpiýa oýunlaryna we beýleki halkara ýaryşlara gatnaşmaga rugsat berdi; ýöne iki ýylyň dowamynda topar Russiýanyň adyny, baýdagyny ýa-da gimnini ulanyp bilmez we özüni "Bitarap türgen" ýa-da "Bitarap topar" hökmünde tanatmalydyr. Karar toparyň eşiklerinde "Russiýa" ýazgysynyň bolmagyna, şeýle hem eşigiň dizaýnunda Russiýanyň baýdagynyň reňkleriniň ulanylmagyna rugsat berýär, ýöne "Russiýa" ady "Bitarap türgen/topar" diýen atlandyrma bilen deň derejede görünmelidir<ref>{{cite news|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/36881326|title=Rio Olympics 2016: Which Russian athletes have been cleared to compete?|date=6 August 2016|access-date=2 February 2020}}</ref><ref>{{cite news|last1=Ruiz|first1=Rebecca R.|last2=Panja|first2=Tariq|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/12/05/sports/olympics/ioc-russia-winter-olympics.html|title=Russia Banned From Winter Olympics by I.O.C.|date=5 December 2017|access-date=2 February 2020|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217124133/https://www.nytimes.com/2017/12/05/sports/olympics/ioc-russia-winter-olympics.html|archive-date=17 December 2017|url-status=live}}</ref>. 2022-nji ýylyň fewralynda, Pekin Olimpiadasy döwründe halkara habar serişdeleri, ROC-yň (Russiýanyň Olimpiýa Komitetiniň) türgeni Kamila Waliýewanyň trimetazidin boýunça barlagynyň oňyn netije bermegi sebäpli doping meselesiniň ýene-de orta atylandygyny habar berdiler; bu ýagdaý 11-nji fewralda resmi taýdan tassyklandy. Söz konusu bolan nusga Russiýanyň Dopinge garşy göreş agentligi (RUSADA) tarapyndan 2022-nji ýylyň 25-nji dekabrynda Russiýanyň figuraly typmak boýunça çempionatynda alyndy, ýöne ol barlag üçin iberilen Bütindünýä dopinge garşy göreş agentliginiň (WADA) barlaghanasynda toparlaýyn ýaryşlar tamamlanandan bir gün soň — 8-nji fewrala çenli seljerilmedi. CAS-yň (Sport boýunça Arbitraž kazyýetiniň) işi 13-nji fewralda görüp, karary ertesi gün — onuň 15-nji fewralda başlanjak zenanlaryň ýeke-ýekeleýin ýaryşyndaky çykyşyndan öň yglan etmegine garaşylýardy. Waliýewanyň şol wagt ýetginjek bolandygy we WADA-nyň düzgünlerine laýyklykda "goralýan şahs" derejesine degişlidigi sebäpli, RUSADA we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) 12-nji fewralda beren beýanatynda derňewleriň gerimini giňeldip, onuň töweregindäki adamlaryň (meselem, tälimçiler, toparyň lukmanlary we ş.m.) hem derňewe çekiljekdigi mälim edildi. Pekin Olimpiadasynyň ahyryna çenli jemi bäş türgeniň doping düzgünlerini bozandygy barada habar berildi. RUSADA-nyň oktýabr aýynyň ortalarynda çykaran we WADA tarapyndan goldanylan kararyna görä, Waliýewa bilen baglanyşykly diňlenişigiň jikme-jiklikleri we meýilleşdirilen seneleri ýetginjekleri goramak boýunça halkara düzgünlere laýyklykda gizlin saklanmaly we köpçülige mälim edilmeli däl diýlip bellenildi (oňyn barlag netijeleri yglan edilende Waliýewa 15 ýaşyndady). Russiýa ýurt hökmünde 2022-nji ýylda Ukrainanyň çägine çozuşy sebäpli halkara typmak ýaryşlaryna gatnaşmakdan wagtlaýyn çetleşdirilen hem bolsa, Waliýewa RUSADA tarapyndan hiç hili päsgelçiliksiz, şol sanda 2022-nji ýylyň oktýabrynda geçirilen Russiýanyň "Gran-pri" ýaryşynda hem Russiýanyň çäginde ýaryşmagyny dowam etdirdi. 2023-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda CAS "goşmaça resminamalaryň hödürlenmegini talap etdi" we diňlenişigiň 9–10-njy noýabra çenli yza süýşürilendigini yglan etdi. Işiň taraplarynyň biriniň, öňki tapgyrlarda işiň bir bölegi bolmadyk bir resminamany talap edendigi mälim boldy.[258] 10-njy noýabrda CAS jemleýji kararyň 2024-nji ýylyň ýanwar aýynyň ahyryna çenli kabul edilmeginiň garaşylýandygyny habar berdi.[259][260] 2024-nji ýylyň 29-njy ýanwarynda CAS anti-doping düzgünlerini bozandygy sebäpli Waliýewany 2021-nji ýylyň 25-nji dekabryndan başlap hasaplanýan dört ýyllyk möhlete ýaryşlardan çetleşdirdi<ref>{{Cite news|last1=Tétrault-Farber|first1=Gabrielle|last2=Axon|first2=Iain|last3=Grohmann|first3=Karolos|date=9 February 2022|title=Figure skating-Russian media say teen star tested positive for banned drug|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/figure-skating-medals-ceremony-delayed-over-legal-consultation-2022-02-09/|access-date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/beijing/2022/02/09/olympic-figure-skating-team-medals-delayed-russian-drug-test/6717526001/|title=Positive drug test by Russian Kamila Valieva has forced a delay of Olympic team medals ceremony|first=Christine|last=Brennan|author-link=Christine Brennan|website=[[USA Today]]|date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Thompson|first=Anna|date=11 February 2022|title=Winter Olympics: Kamila Valieva failed drug test confirmed|url=https://www.bbc.com/sport/winter-olympics/60329120.amp|work=[[BBC Sport]]|access-date=12 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/02/10/sports/olympics/kamila-valieva-trimetazidine.html|title=Star Russian Figure Skater Tested Positive for Banned Drug|first1=Juliet|last1=Macur|author-link1=Juliet Macur|first2=Andrew|last2=Keh|website=[[The New York Times]]|date=12 February 2022}}</ref>. === Jyns boýunça kemsitme === {{main|Zenanlaryň Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmagy}} Beýik Britaniýaly Şarlotta Kuper – 1900-nji ýyldaky oýunlarda ilkinji zenan Olimpiýa çempiony Zenanlara ilkinji gezek 1900-nji ýylda Parižde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýaryşmaga rugsat berildi, ýöne 1992-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda hem 35 ýurt diňe erkeklerden ybarat toparlaryny gatnaşdyrýardy<ref name="nytimes.com" />. Soňky ýyllarda bu san çalt azaldy. 2000-nji ýylda Bahreýn ilkinji gezek iki sany zenan türgeni – Fatema Hamid Geraşini we Mariam Mohamed Hadi Al Hillini ýaryşa gatnaşmaga iberdi<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/2000/09/23/anderson_arab_women/|title=Arab women make breakthrough at Games|date=23 September 2000|website=[[CNN/SI]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20040810022719/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/2000/09/23/anderson_arab_women/|archive-date=10 August 2004|url-status=dead}}</ref>. 2004-nji ýylda Robina Mukimýar we Fariba Rezaýi Owganystanyň adyndan ýaryşan ilkinji zenanlar boldular<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3826673.stm|title=Afghan women's Olympic dream|date=22 June 2004|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20040719033311/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3826673.stm|archive-date=19 July 2004|url-status=live}}</ref>. 2008-nji ýylda Birleşen Arap Emirlikleri ilkinji gezek zenan türgenleri iberdi; Maýta Al Maktum taekwondo boýunça, Latifa Al Maktum bolsa atçylyk sporty boýunça ýaryşdy. Bu türgenleriň ikisi-de Dubaýyň hökümdar maşgalasyndandy<ref>{{cite news|title=Should Saudi Arabia be Banned from the Olympics?|url=http://www.huffingtonpost.com/david-wallechinsky/should-saudi-arabia-be-ba_b_115736.html|work=The Huffington Post|date=29 July 2008|first=David|last=Wallechinsky}}</ref>. 2010-njy ýyla çenli diňe üç ýurt – Bruneý, Saud Arabystany we Katar – oýunlara hiç haçan zenan türgenleri ibermedik ýurtlar bolup galypdy. Bruneý oýunlara diňe üç gezek gatnaşyp, her gezek ýekeje türgeni iberipdi, Saud Arabystany we Katar bolsa yzygiderli diňe erkeklerden ybarat toparlar bilen çykyş edýärdiler. 2010-njy ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) zenanlar we sport boýunça komissiýasynyň başlygy Anita DeFrantz, zenanlaryň ýaryşmagyna päsgel berýän ýurtlaryň oýunlardan çetleşdirilmegini teklip etdi. Şol bir wagtyň özünde HOK bu ýurtlara 2012-nji ýylda Londonda geçiriljek tomusky Olimpiýa oýunlarynda zenanlaryň gatnaşmagyny üpjün etmek we oňa ýardam etmek üçin basyş etjekdigini yglan etdi. Köp wagt geçmänkä, Katar Olimpiýa komiteti 2012-nji ýyldaky tomusky oýunlara "ok atyş we gylyçlaşma boýunça dört sany zenan türgeni ibermäge umyt edýändigini" mälim etdi<ref>{{cite news|last=MacKay|first=Duncan|title=Qatar decision to send female athletes to London 2012 increases pressure on Saudi Arabia|newspaper=Insidethegames.biz - Olympic, Paralympic and Commonwealth Games News|url=http://www.insidethegames.biz/summer-olympics/2012/9939-qatar-set-to-bow-to-ioc-pressure-and-send-women-to-london-2012|publisher=Inside the Games|date=1 July 2010|access-date=31 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228065858/http://www.insidethegames.biz/summer-olympics/2012/9939-qatar-set-to-bow-to-ioc-pressure-and-send-women-to-london-2012|archive-date=28 December 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141228065858/http://www.insidethegames.biz/summer-olympics/2012/9939-qatar-set-to-bow-to-ioc-pressure-and-send-women-to-london-2012|archivedate=28 December 2014}}</ref>. 2008-nji ýylda "Gulf Affairs" institutynyň direktory Ali al-Ahmed hem Saud Arabystanynyň zenan türgenlere goýan gadagançylygyny Halkara Olimpiýa Komitetiniň düzgünnamasynyň bozulmagy diýip häsiýetlendirip, bu ýurduň oýunlardan çetleşdirilmegini talap etdi. Ol şeýle belledi: "Soňky 15 ýylyň dowamynda dünýä boýunça köp sanly halkara hökümete degişli däl guramalar, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) jyns boýunça kemsitmeleri gadagan edýän öz düzgünlerini has berk berjaý etmegi üçin tagalla edip gelýärler. Olaryň tagallalary olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan zenan türgenleriň sanynyň artmagyna getirip bilse-de, HOK berk pozisiýany eýelemekden we kemsidiji syýasaty alyp barýan ýurtlary ýaryşlardan çetleşdirmek ýa-da guramadan çykarmak bilen haýbat atmakdan çekinip geldi." 2010-njy ýylyň iýul aýynda "The Independent" neşiri şeýle habar berdi: "2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryna zenan türgenleri goşmajak ýeke-täk iri döwlet bolmagy ähtimal bolan Saud Arabystanyny guramadan çykarmak barada Halkara Olimpiýa Komitetine edilýän basyş güýçlenýär. ... Eger Saud Arabystany ... Londona diňe erkeklerden ybarat topary iberse, deň hukuklylyk we zenan hukuklaryny goraýan toparlaryň Oýunlaryň geçişini bozmak howpuny döredýän protestleri bilen ýüzbe-ýüz boljakdygyna düşünýäris"<ref name="independent.co.uk" />. 2012-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda, Olimpiýa taryhynda ilkinji gezek gatnaşan ýurtlaryň hemmesi öz toparlaryna zenan türgenleri hem goşdular<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18813543|title=London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete|date=12 July 2012|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717114955/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18813543|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref>. Saud Arabystany öz wekiliýetine iki sany zenan türgeni; Katar – dört; Bruneý bolsa bir türgeni (400 metre päsgelçilikli ylgawda Mazia Mahusin) goşdy. Katar ilkinji zenan olimpiýaçylarynyň biri bolan Bahiýa al-Hamady (ok atmak boýunça) 2012-nji ýyldaky Oýunlarda öz baýdak göterijisi hökmünde kesgitledi, Bahreýnli ylgaýjy Marýam Ýusuf Jamal bolsa 1500 metre ylgawda gazanan bürünç medaly bilen Pars aýlagy sebitinden medal gazanan ilkinji zenan türgen boldy<ref>{{cite magazine|title=Saudis to send 2 women to London, make history|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/07/12/saudi-arabia-women-london-olympics.ap/index.html|magazine=Sports Illustrated|access-date=13 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715100639/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/07/12/saudi-arabia-women-london-olympics.ap/index.html|archive-date=15 July 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18813543|title=London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete|date=12 July 2012|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717114955/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18813543|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/232068.html|title=Female Gulf athletes make their mark in London Olympics|agency=Agence France-Presse|date=13 August 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328201452/http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/232068.html|archive-date=28 March 2014}}</ref>. Olimpiýa maksatnamasynda erkekleriň we zenanlaryň biri-birine garşy şahsy tertipde bäsleşýän ýeke-täk sport görnüşleri atly sport görnüşleridir; sebäbi bu ýerde "zenanlar üçin köpugurly ýaryş" (eventing) ýa-da "erkekler üçin dressaž" (at öwretmek sungaty) ýaly bölümler ýokdur. 2008-nji ýyla çenli erkekler üçin niýetlenen medal gazanyp boljak ýaryşlaryň sany zenanlaryňkydan köpdi. Emma 2012-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna zenanlaryň boks ýaryşlarynyň goşulmagy bilen, zenan türgenler erkekler üçin açyk bolan ähli sport görnüşlerinde bäsleşmek mümkinçiligine eýe boldular<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8196879.stm|title=Women's boxing gains Olympic spot|date=13 August 2009|work=BBC Sport|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815152537/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8196879.stm|archive-date=15 August 2009|url-status=live}}</ref>. Gyşky Olimpiýa oýunlarynda bolsa zenanlar entegem "Nordic combined" (çäňňekden böküş we çäňňekli ylgawdan ybarat iki görnüşli ýaryş) boýunça bäsleşip bilmeýärler<ref>{{cite news|last=Mather|first=Victor|title=Desperately Seeking Skiers for a Budding Olympic Sport |work=[[The New York Times]] |date=21 February 2018|url=https://www.nytimes.com/2018/02/21/sports/olympics/womens-nordic-combined.html|access-date=24 June 2018|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311021834/https://www.nytimes.com/2018/02/21/sports/olympics/womens-nordic-combined.html|archive-date=11 March 2018|url-status=live}}</ref>. "Paris 2024" oýunlarynda erkekleriň hem suwda tans (artistic swimming) ýaryşlaryna gatnaşmagyna rugsat berilmegi bilen<ref>{{cite news|last=Goldsmith|first=Belinda|title=Men notch up an Olympic win at sex equality Games|url=https://www.reuters.com/article/uk-oly-equality-men-day-idUKBRE86R0KC20120728|work=Reuters|date=28 July 2012|access-date=25 December 2018}}</ref>, erkek türgenleriň gatnaşyp bilmeýän ýeke-täk Olimpiýa görnüşi ritmiki gimnastika bolup galdy. "Paris 2024" oýunlaryna gatnaşmak hukugyna eýe bolsalar-da, suwda tans boýunça hiç bir topara erkek türgen goşulmady<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/no-male-artistic-swimmers-olympics-after-us-leave-may-out-squad-2024-06-08/ |title=No male artistic swimmers at Olympics after U.S. leave May out of squad |work=Reuters |last=Ewing |first=Lori |date=8 June 2024 |access-date=5 October 2024}}</ref>. Oýunlara girizilen täze bir özgertme hem garyşyk ýaryşlaryň goşulmagy boldy; bu ýaryşlarda şol bir ýurduň erkek we zenan türgenleri bilelikde beýleki toparlara garşy bäsleşýärler. 2018-nji ýyldan başlap, kerling sportunda bir erkek we bir zenandan ybarat toparlaryň medal ugrunda özbaşdak ýaryşýan garyşyk görnüşi ornaşdyryldy. "Paris 2024" oýunlaryna gelnende, tomusky oýunlaryň 11 görnüşi boýunça jemi 13 sany garyşyk medal ýaryşy geçirilýär<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/news/mixed-team-events-explained-watch-live |title=Which mixed team events will take place at Paris 2024? |publisher=Olympics.com |last=Nelsen |first=Matt |date=19 July 2024 |access-date=5 October 2024}}</ref>. === Uruş we terrorizm === Dünýä uruşlary sebäpli üç Olimpiada oýunlary geçirilmedi: 1916-njy ýyldaky oýunlar Birinji jahan urşy sebäpli, 1940 we 1944-nji ýyllardaky tomusky we gyşky oýunlar bolsa Ikinji jahan urşy sebäpli ýatyryldy.[47] Gruziýa bilen Russiýanyň arasyndaky Russiýa-Gruziýa urşy Pekinde 2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş gününde başlady. Şol wagt ABŞ-nyň Prezidenti Jorj W. Buş we Russiýanyň Premýer-ministri Wladimir Putin Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýardylar we Hytaýyň Prezidenti Hu Szintaonyň gurnan naharynda bu gapma-garşylyk barada bilelikde söhbetdeş boldular<ref name="MSNBC 2009-01-30" /><ref>{{cite news|title=Olympic Shooters Hug as their Countries do Battle|website=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/08/10/olympic.embrace/|access-date=10 August 2008|date=10 August 2008}}</ref>. Terrorizm Olimpiýa oýunlaryna iň göni täsirini 1972-nji ýylda ýetirdi. Germaniýanyň Mýunhen şäherinde Tomusky oýunlar geçirilýän wagty, "Gara sentýabr" (Black September) atly palestinaly terrorçylyk topary tarapyndan Ysraýylyň Olimpiýa toparynyň on bir agzasy girew alyndy; bu waka häzirki wagtda "Mýunhen gyrgynçylygy" hökmünde tanalýar. Terrorçylar türgenleri girew alandan gysga wagt geçenden soň olaryň ikisini öldürdiler, galan dokuzysyny bolsa halas etmek boýunça şowsuz synanyşyk wagtynda öldürdiler. Şeýle hem, nemes polisiýa işgäri we terrorçylaryň bäşisi heläk boldy.[280] Ispaniýanyň Barselona şäheriniň 1992-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin saýlanmagyndan soň, separatçy ETA terrorçylyk guramasy sebitde hüjümleri amala aşyrdy; şol sanda 1991-nji ýylda Kataloniýanyň Wik şäherinde on adamyň ölümine sebäp bolan partlama hem şol hüjümleriň hataryndady<ref>{{cite news|title=Munich 1972: Massacre at Munich - 50 Years of Olympic Broadcasting|website=[[CBC.ca]]|url=http://archives.cbc.ca/IDC-1-41-1289-7332/sports/olympics_cbc/clip5|access-date=29 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223155213/http://archives.cbc.ca/IDC-1-41-1289-7332/sports/olympics_cbc/clip5|archive-date=23 February 2008|url-status=dead}}</ref>. Terrorizm ABŞ-da geçirilen iki Olimpiýa oýunlaryna täsir etdi. Atlantada geçirilen 1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary wagtynda "Centennial Olympic Park" seýilgähinde bomba partladyldy; netijede iki adam öldi we 111 adam ýaralandy. Bombany Erik Rudolf ýerleşdiripdi; ol bu partlama üçin ömürlik tussaglyk jezasyny çekýär.[283] Solt-Leýk-Sitide geçirilen 2002-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlary 11-nji sentýabr wakalaryndan bary-ýogy bäş aý geçenden soň boldy; bu bolsa Olimpiýa oýunlary üçin ozalky ähli oýunlardan has ýokary derejeli howpsuzlygyň üpjün edilmegini aňladýardy. Oýunlaryň açylyş dabaralarynda 11-nji sentýabr wakalary bilen baglanyşykly nyşanlar, şol sanda "Ground Zero" (waka bolan ýer) meýdanynda parlaýan baýdak hem-de Nýu-Ýorkuň polisiýa (NYPD) we ýangyn söndüriş (FDNY) gulluklarynyň hormat garawullary görkezildi<ref>{{Cite journal|url=https://www.csmonitor.com/1992/0401/01061.html|title=Spain Tackles Terrorist Threat by Basques to Olympics, Expo|journal=Christian Science Monitor|date=1 April 1992|last=Senor|first=Juan I.|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20230326034137/https://www.csmonitor.com/1992/0401/01061.html|archive-date= 26 March 2023 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1991/08/11/the-threat-to-the-games-in-spain/37be840c-3424-4451-b037-151a53bf2491/|title=The Threat to the Games in Spain|newspaper=Washington Post|date=11 August 1991|last1=Finkelstein|first1=Beth|last2=Koch|first2=Noel|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114183729/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1991/08/11/the-threat-to-the-games-in-spain/37be840c-3424-4451-b037-151a53bf2491/|archive-date= 14 November 2020 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.gazettenet.com/2011/05/03/ioc-bin-laden-killing-no-bearing-olympic-security|title=IOC on bin Laden killing: no bearing on Olympic security|date=3 May 2011 |agency=[[The Associated Press]] |newspaper=Daily Hampshire Gazette|access-date=25 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927034002/http://www.gazettenet.com/2011/05/03/ioc-bin-laden-killing-no-bearing-olympic-security|archive-date=27 September 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Olympic Park Bombing|website=CNN|url=http://www.cnn.com/US/9607/27/olympic.bomb.main|access-date=29 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828222231/http://www.cnn.com/US/9607/27/olympic.bomb.main/|archive-date=28 August 2008|url-status=dead}}</ref>. == Raýatlyk == === Raýatlyk boýunça Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) düzgünleri === Olimpiýa Hartiýasy türgeniň öz adyndan çykyş edýän ýurdunyň kanuny raýaty bolmagyny talap edýär. Iki ýurduň raýatlygyna eýe bolanlar, öňki ýurduň adyndan çykyş eden wagtyndan bäri üç ýyl geçen şerti bilen, islendik ýurduň adyndan bäsleşip bilerler. Emma, ​​degişli Milli Olimpiýa Komitetleri (MOK) we Halkara Federasiýalar (HF) ylalaşsa, HOK-yň Ýerine ýetiriji komiteti bu möhleti gysgaldyp ýa-da ýatyryp biler. Bu garaşylmaly möhlet diňe bir ýurduň adyndan çykyş edip, soňra başga bir ýurduň adyndan çykyş etmek isleýän türgenlere degişlidir. Eger türgen täze ýa-da ikinji raýatlygy alsa, onda täze ýa-da ikinji ýurduň adyndan gatnaşmazdan öň belli bir möhlete garaşmagyň zerurlygy ýokdur. HOK raýatlyk meseleleri bilen diňe aýry-aýry ýurtlar türgenlere raýatlyk berenden soň meşgullanýar. 2023-nji ýylyň oktýabrynda HOK Russiýanyň Olimpiýa Komitetini anneksiýa edilen dört sany ukrain sebitini öz tertipnamasyna goşandygy sebäpli işini wagtlaýyn togtatdy we bu karary 2024-nji ýylyň fewralynda Sport Arbitraž Kazyýeti (CAS) tassyklady<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnewyork.com/news/sports/ioc-suspends-russian-olympic-committee-for-incorporating-ukrainian-sports-regions/4762965/|title=IOC suspends Russian Olympic Committee for incorporating Ukrainian sports regions|date=12 October 2023 }}</ref>. Russiýadan başga bir ýurda raýatlygyň üýtgedilmegini üç ýyldan az wagtyň içinde tassyklajak Russiýanyň MOK-y bolmasa-da, HOK-yň Ýerine ýetiriji komiteti 2023-nji ýylyň noýabrynda we 2024-nji ýylyň martynda jemi bäş türgeniň (şol sanda göreş boýunça Georgiý Tiblow we Aleksandr Komarow — Russiýadan Serbiýa; welosiped sporty boýunça Mihail Ýakowlew — Russiýadan Ysraýyla; welosiped sporty boýunça Waleriýa Lýubimowa we ýüzmek boýunça Anastasiýa Kirpiçnikowa — ikisi hem Russiýadan Fransiýa) raýatlygynyň üýtgedilmegini tassyklady<ref>{{cite web|title=IOC Executive Board approves nine changes of nationality|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-executive-board-approves-nine-changes-of-nationality|date=29 November 2023|website=IOC}}</ref><ref>{{cite web|title=IOC Executive Board approves seven athletes' changes of sporting nationality for the Olympic Games Paris 2024|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-executive-board-approves-seven-athletes-changes-of-sporting-nationality-for-the-olympic-games-paris-2024|date=19 March 2024|website=IOC}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.obozrevatel.com/ukr/sport/sport/svavillya-ta-bezzakonnya-rosiya-vlashtuvala-isteriku-cherez-vtechu-sportsmeniv-z-rf-yakih-pidtrimav-mok.htm|title="Свавілля та беззаконня!" Росія влаштувала істерику через втечу спортсменів з РФ, яких підтримав МОК|date=30 November 2023 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://tass.com/sports/1715155|title=Moscow calls on IOC to provide official explanations on transfer of three Russian athletes }}</ref>. === Raýatlygy üýtgetmegiň sebäpleri === Käwagt türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak üçin başga bir ýurduň raýatlygyny kabul edýärler. Köplenç munuň sebäbi, beýleki ýurtdaky hemaýatkärlik şertnamalarynyň ýa-da türgenleşik desgalarynyň olary özüne çekmegi, ýa-da türgeniň öz doglan ýurdundan saýlanma tapgyrlaryndan geçip bilmezligi bolup biler. Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk döwründe Russiýanyň Olimpiýa komiteti Günorta Koreýada doglan şort-trek boýunça türgen An Hýun-suga we ABŞ-da doglan snoubordçy Wik Waýlda rus raýatlygyny berdi. Bu iki türgen 2014-nji ýyldaky oýunlarda jemi bäş sany altyn we bir sany bürünç medal gazandy<ref name="autogenerated1" />. == Çempionlar we medalçylar == {{main|Olimpiýa medalçylarynyň sanawy|köp gezek Olimpiýa altyn medalyny gazananlaryň sanawy}} [[File:Paavo Nurmi (Paris 1924).jpg|thumb|"Uçýan fin" lakamy bilen tanalýan, orta we uzak aralyga ylgaýan rowaýaty fin türgeni Paavo Nurmi 1500 metrden 20 kilometre çenli aralyklarda 22 sany dünýä rekordyny goýdy we 1920-nji ýyldan 1928-nji ýyla çenli geçirilen Olimpiýa oýunlarynda dokuz altyn we üç kümüş medal gazandy.]] Medallar her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenlere ýa-da toparlara berilýär. Ýeňijiler altyn medallary alýarlar; bu medallar 1912-nji ýyla çenli arassa altyndan ýasalýardy, soňra altyn çaýylan kümüşden, häzirki wagtda bolsa ýüzi altyn bilen örtülen kümüşden ýasalýar. Her bir altyn medal azyndan alty gram arassa altyny öz içine almaly<ref name="BeijingOlymp-1" />. Ikinji orny eýelänlere kümüş medallar, üçünji orny eýelän türgenlere bolsa bürünç medallar berilýär. Ýeňliş bilen ýaryşdan çykarylýan ulgam boýunça geçirilýän ýaryşlarda (esasanam boksda) üçünji orun kesgitlenmezligi mümkin we ýarym finalda ýeňlenleriň ikisine-de bürünç medal berilýär. 1896-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlarynda diňe ýeňiji we ikinji orny eýelän türgenler medal alýardy — birinji orun üçin kümüş we ikinji orun üçin bürünç medal berilýärdi, altyn medallar bolsa berilmeýärdi. Häzirki üç medally format 1904-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlarynda girizildi.[294] 1948-nji ýyldan başlap, dördünji, bäşinji we altynjy orunlary eýelän türgenlere şahadatnamalar berlip başlandy; bular resmi taýdan Olimpiýa diplomlary diýlip atlandyryldy. 1984-nji ýyldan bäri bolsa, bu diplomlar ýedinji we sekizinji orunlary eýelänlere hem berilýär. Afinada geçirilen 2004-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda altyn, kümüş we bürünç medal gazananlara zeýtun şahalaryndan örülen täçler hem gowşuryldy<ref>{{cite web|title=The Modern Olympic Games|publisher=The Olympic Museum|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_668.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906225419/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_668.pdf|archive-date=6 September 2008|url-status=dead|access-date=29 August 2008}}</ref>. Halkara Olimpiýa Komitet (HOK) milli derejede gazanylan medallaryň statistikasyny ýöretmeýär (toparlaýyn sport görnüşlerinden başga), ýöne Milli Olimpiýa Komitetleri (MOK) we köpçülikleýin habar beriş serişdeleri medal statistikasyny hasaba alýarlar we olary her bir ýurduň üstünliginiň görkezijisi hökmünde ulanýarlar<ref>{{cite news|last=Munro|first=James|title=Britain may aim for third in 2012|work=BBC Sport|date=25 August 2008|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/london_2012/7579901.stm|access-date=25 August 2008}}</ref>. == Ýurtlar == === Gatnaşyjylar === {{main|Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýurtlaryň sanawy|Gyşky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan ýurtlaryň sanawy}} Tokiodaky 2020-nji ýylyň Tomusky oýunlaryna çenli, häzirki 207 Milli Olimpiýa Komitetiniň (MOK) hemmesi (we işini bes eden 19 MOK) Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň azyndan birine gatnaşdy. Bäş ýurduň — Awstraliýa, Fransiýa, Beýik Britaniýa, Gresiýa we Şweýsariýa — wekilleri Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ähli 28-sine-de gatnaşdylar. Olimpiýa baýdagynyň astynda, garyşyk toparlarda we bosgunlar toparynda çykyş edýän türgenler Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň altysyna gatnaşdylar<ref name="OR1904">{{cite book|title=The Olympic Games – 1904|author=Charles J.P. Lucas|publisher=Woodard & Tiernan|year=1905|location=St. Louis, MO|page=47|url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1904/1904lucas.pdf|archive-url = https://web.archive.org/web/20090304003336/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1904/1904lucas.pdf|archive-date=4 March 2009|url-status=dead|access-date=28 February 2008}}</ref><ref name="IOCdatabase">{{cite web|title=Olympic Medal Winners|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/athletes|access-date=2 February 2014}}</ref>. Jemi 119 MOK (häzirki 207 MOK-yň 110-sy we işini bes eden dokuz MOK) Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň azyndan birine gatnaşdy. 12 ýurduň — Awstriýa, Kanada, Finlýandiýa, Fransiýa, Beýik Britaniýa, Wengriýa, Italiýa, Norwegiýa, Polşa, Şwesiýa, Şweýsariýa we ABŞ — wekilleri şu wagta çenli geçirilen Gyşky oýunlaryň ähli 23-sine-de gatnaşdylar. === Oýunlary kabul eden ýurtlar we şäherler === {{main|Olimpiýa oýunlaryny kabul eden şäherleriň sanawy|Kabul eden ýurtlar boýunça Olimpiýa medallarynyň sanawy}} [[File:Summer Olympics.svg|thumb|Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň geçirilýän ýerleriniň kartasy: bir gezek Tomusky Olimpiýa oýunlaryny kabul eden ýurtlar ýaşyl reňk bilen, iki ýa-da ondan köp gezek kabul edenler bolsa gök reňk bilen bellendi]] [[File:Winter olympics all cities.svg|thumb|Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň geçirilýän ýerleriniň kartasy: bir gezek Gyşky Olimpiýa oýunlaryny kabul eden ýurtlar ýaşyl reňk bilen, iki ýa-da ondan köp gezek kabul edenler bolsa gök reňk bilen bellendi]] Taryhy taýdan, Olimpiýa oýunlaryny kabul etjek şäher oýunlar geçirilmezden ýedi-sekiz ýyl öň saýlanýardy. 2017-nji ýylda 2024 we 2028-nji ýyllaryň Olimpiýa oýunlary üçin saýlaw prosesi başlanandan bäri, Halkara Olimpiýa Komitet (HOK) ýeňiji şäherlere/sebitlere taýýarlyk görmäge wagt bermek maksady bilen, ýeňiji hökmünde saýlanan şäheri has irki möhletde yglan edip başlady<ref name="bidpro" /><ref>{{cite press release|url=https://olympics.com/ioc/news/future-olympic-games-elections-to-be-more-flexible|title=Future Olympic Games elections to be more flexible|date=2 May 2019|work=International Olympic Committee}}</ref>. Saýlaw prosesi iki ýyllyk döwri öz içine alýan iki tapgyrda amala aşyrylýar. Oýunlary kabul etmäge dalaşgär şäher öz ýurdunyň Milli Olimpiýa Komitetine ýüz tutýar; Eger bir ýurtdan birnäçe şäher öz Milli Olimpiýa Komitetine (MOK) teklip hödürlese, milli komitet adatça içerki saýlaw geçirýär; sebäbi Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) seredilmegi üçin her MOK-dan diňe bir şäher hödürlenip bilner. MOK-lar tarapyndan teklipleriň tabşyrylmagy üçin bellenen möhlet tamamlanandan soň, birinji tapgyr (Arza bermek) başlanýar; bu tapgyrda dalaşgär şäherlerden Olimpiýa oýunlaryny guramak bilen baglanyşykly birnäçe esasy kriteriýa boýunça sowalnamany doldurmak talap edilýär.[304] Bu resminamada dalaşgärler Olimpiýa Hartasyna we HOK-yň Ýerine ýetiriji komiteti tarapyndan bellenen beýleki düzgünlere eýerjekdikleri barada kepillik bermelidirler<ref name="hostcity" />. Doldurylan sowalnamalaryň ýöriteleşdirilen topar tarapyndan seljerilmegi HOK-a her dalaşgäriň taslamasy we oýunlary geçirmek mümkinçiligi barada umumy düşünje berýär. Şu tehniki baha berişiň esasynda, HOK-yň ýerine ýetiriji komiteti dalaşgärlik tapgyryna geçjek şäherleri saýlaýar<ref name="hostcity" />. Dalaşgär şäherler saýlanandan soň, olar dalaşgärlik resminamalarynyň bir bölegi hökmünde öz taslamalarynyň has giňişleýin we jikme-jik beýanyny HOK-a hödürlemelidirler. Her şäher baha beriş topary tarapyndan düýpli seljerilýär. Bu topar HOK-yň jemleýji kararyndan bir aý öň öz netijeleri barada hasabat bermezden ozal, dalaşgär şäherlere baryp görýär, ýerli resmiler bilen söhbetdeşlik geçirýär we oýunlaryň geçirilmegi meýilleşdirilýän ýerleri barlaýar. Söhbetdeşlik prosesinde dalaşgär şäher oýunlary maliýeleşdirip biljekdigine kepillik bermelidir.[302] Baha beriş toparynyň işi tamamlanandan soň, dalaşgärleriň sanawy HOK-yň Baş Assambleýasyna hödürlenýär; bu assambleýa bäsleşige gatnaşýan dalaşgär şäheri bolmadyk ýurtda geçirilmelidir. Assambleýada ýygnanan HOK agzalary ýer eýesi boljak şäher boýunça jemleýji ses berişi amala aşyrýarlar. Saýlanandan soň, ýer eýesi boljak şäheriň dalaşgärlik komiteti (degişli ýurduň MOK-y bilen bilelikde) HOK bilen "Ýer eýesi şäher şertnamasyna" gol çekýär we şeýlelikde, resmi taýdan Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän ýurt we şäher derejesine eýe bolýar<ref name="hostcity" />. 2032-nji ýyla çenli Olimpiýa oýunlaryny 23 ýurtda ýerleşýän 47 şäher kabul eden bolar. 2021-nji ýyldaky ýagdaýa görä, Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri Olimpiýa oýunlary Aziýada ýa-da Okeaniýada dört gezek geçirildi; bu bolsa häzirki zaman Olimpiýa taryhynyň öňki 92 ýyly bilen deňeşdirilende ep-esli artdyryşy aňladýar. Rio-de-Žaneýroda geçirilen 2016-njy ýylyň oýunlary Günorta Amerika ýurdy tarapyndan kabul edilen ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy. Müsür (üç gezek) we Günorta Afrika (2004-nji ýylda) synanyşyk eden bolsalar-da, Afrika ýurtlarynyň hiç biriniň dalaşgärlik teklipleri üstünlikli bolmady<ref>{{Cite web|date=17 April 2024|title=Will Africa ever host the Olympic Games as Egypt prepares 2036 bid?|url=https://www.bbc.com/sport/africa/68817809|access-date=2 June 2024|website=BBC Sport|language=en-GB}}</ref>. == Salgylanmalar == {{salgylanmalar}} {{authority control}} {{Olimpiýa oýunlary}} <!-- 5436 4784 2418 1634 1246 718 561 406 396 212 164 11 --> kd8r9u1a3rdnwqwe7kdm717ytsqkbwj